Skip to main content

Full text of "Werke. Kritische Gesamtausgabe. [Hrsg. von J.K.F. Knaake et al.]"

See other formats 


U'V.C!5^V\i.<:<xi.  (i  Yar^T.  <.\^ 


yyj.<5^0»VT«^VSv\^<N.  v' 


^^\' 


330 

PI 


\^o»y 


).r~^ 


a^  0 1  to  0  r  t. 


^e  (5r|Qt)runö  Ie()xt  imb  unBefongene  ßrJüögung  ber  ^Jßn- 
^ältniffe  lä§t  e§  qI§  einen  o!^ne  anbere  9ia(^t"§e{Ie  louni 
öcrmeibBaren  ÜBelftanb  erfcl)einen,  ba^  bie  einzelnen  SScinbe 
eines  nm|iingi;etd;cn  3.Ber!e§,  on  bem  93te^i-ere  nütloirfen, 
nii^t  immer  in  bei  natürlidjen  9kHl)enfolge  nnö  ßid)t 
treten  !önnen.  S)ie|'em  aEgemetnen  6(^i(!]al  großer  äÖerCe 
ift  aud)  unfere  Sut^erauSgaöe  nid)t  entgangen  unb  einen 
be§f)Qli6  gegen  fie  erljobenen  ä.^ortnnrf  borf  fic  aU  unberechtigt  ^nrüiilüeifen. 
@g  Jinrb  afier  mit  gug  barnocfj  gu  [treten  fein,  ha%  ber  ^J}HMtnnb,  ber  in  ber 
Unteibrec^nng  ber  SBanbfolge  liegt,  toenn  er  eingetreten  ift,  möglid)[t  balb  tnieber 
befeitigt  J-oerbe.  ^ä)  (jabe  ba()er  gteicf)  nac§  bem  ßrfi^einen  beS  12.  SSanbeS 
im  borigen  ^üi^xe  ol§  näc§fte§  ^tel  bie  ^ÄnSfüüung  ber  Surfen  in§  ?luge  gc= 
fa^t,  bie  in  ber  bi§l)er  erfi^ienenen  Sänberei^e  offen  gelaffen  Juerben  mußten. 
äBir  legen  ()tcr  Don  ben  in  i()r  noc^  auyftetjenben  SSänben  ^nnäc^ft  nur  ben 
fünften  Hör,  ba  tedjnifc^e  Sd)tt)ierig!eiten  öerfcf^iebener  %xi  ha§  beabfic^tigte 
glei(^3eitige  (Srfc^einen  beS  0.  aSonbeS  unmöglid)  gemadjt  ^aben.  S)od)  ift 
biefer  le^tere  (ergänäung§bünb  an  1—8)  gu  ettüo  giüei  pnfteln  im  Drnd 
bereits  üoltenbet  nnb  fein  ©rfdjeinen  barf  für  1893  mit  6i(^erl)eit  in  5ütö= 
fidjt  geftcllt  loerben.  3l}m  foE  \xä)  ber  ebenfalls  unter  ber  5Preffe  befinblidje 
^anb  7  (Sdjriften  unb  ^prebigten  öon  ^fJobember  1520  bis  jum  äßormfer 
9tei(^Stag)  gefeEen.  1804  foHen  ^anb  10  (mrd^enpoftiEe  bon  1522)  unb 
^anb  11  (©(Triften  bon  mäx^  1522  bis  5lprit  1523;  5Prebigten  bon  1522) 
nachfolgen,  mit  bencn  bie  9ieil)e  ber  SSänbe  bon  1  bis  13  boEftanbig  tnerben 
Jüirb.    i^ür  bie  meiteren  Sänbe  ift  bann  auc§  bereits  9}orforge  getroffen. 

3)er  borliegenbe  fünfte  SSanb  bringt  bie  Operationes  in  psalmos 
(1519  —  21)  beorbeitet  bon  §errn  P.  (Srnft  2:^iele  in  ^JJkgbebnrg.  £)ie 
!ritif(^en  @runbfä|e,  nac^  benen  gu  berfa^ren  hjar,  tonnten  nic§t  ameifel^ 
()oft  fein:   an  ben  ja^lreit^en  6teEen,  an  benen  A  eine  3)erberbnif3  aufmeift 


IV  'JiovUunt. 

l1^ln•  iiiifuiUUMini  )d)ciiil,  iiiiiiia-  Mo  lu'ftc  lUiuilidifcit  iv'tvoffon  \\i  lialicii,  bc= 
aiijpnid)cn  Uiir  iiiriit,  bin1)  Uuib  eine  h\\[\C[(  '^mx[[]c\[\mc[  ]uc[C\k{)m  büvfen, 
baf5  bao  icbc-Miialii^c  'iH'ihaltni  auf  bcftinimtcii  CviUniiviiuvii  licvitl)t.  3l>o  cv 
irflcnb  inin^lid)  jcl)icn,  Univbc  bic  inui  A  iv'lmtciu'  ilbcvltofcniiu^  l)cUial)vt,  nud) 
(V'iV'"iilH'v  bell  in  lU'O  Dovi^cnoiiniUMicii  'yiiibevuiiiVMi,  ba  bicfc  nur  bic  &cU 
tiiiui  Kitae'H^n'iÜ"!)!-'^'  .^'onicftuveii  in  Vliiipnidj  iidjincii  büvfcii. 

Tic  ii II tu' VC,  iutl)iiiU"npl)i|ri)C  Wcftalt  bc§  Ici'tcy  A  ift  trol?  bc§ 
l>iaiuv'l>3  an  Cviiil)eitlid)fnt  im  '4iH'fcntIid)Cii  ic[ti^e()altcn  Unirbcn,  \vc\l  bicfcr 
IKaiuvl  Hitv  biivri)  i'iii  id)lic^lirf)  bod)  mcl)r  ober  miubcv  tuittÜirltd)  16Ici6cn= 
bo-?  'innfa l)iTn  ober  buvd)  lüHIic^c  'D}lobcrni[iviing  bcr  €rtf)Oflrap()te  I)ättc  tc= 
fcitii^t  Uicrbon  föniicii.^  Ter  .'oovaiiyc^cbcv  I)at  fid)  bal)cr  Begnüfit,  erftenS  bic 
iMflatuv  0  ,^ii  entfernen,  inbcni  er  fic  je  nac^  ber  ()cntißen  Sd)rei6ung  cnt= 
tücber  [tiUidjiueii^enb  bnvd^  ar,  oe  ober  mit  VUnflabc  unter  bcm  ilc3:t  burd§  e 
erfcjjtc.  ^'bcnfo  imtrbe  aud^  ;c  an  Stelle  bon  (jcntigcm  c  burd§  bte[c§  crfe^t 
unb  10  unten  angcmerft.  '^u^crbem  l)Qt  er  in  Baäjm  ber  ,^oufonantcn= 
nerbopptung  \>cn  beutigen  23raudj  burd)gefül§rt.  ©§  gcfc^a^  bieg  befonber§ 
im  ,C->inblict'  auf  bie  fe()r  t)äufige  ,fion!urreu3  consummaro  unb  consnmere, 
bereu  Ireuuung  freilief)  and;  3d)lüieriglEeiteu  bot,  bic  bicUcidjt  uic^t  alter 
Crtcn  gan^  überlüuubeu  finb.  ©onft  ift  uur  in  einzelnen  ^äücu  normniifirt 
lüorben,  luo  bicö  burd^  ha§  33crl)alten  bon  A  felöft  ual^e  gelegt  iüar.  ©o 
inurbeu  bie  Schreibungen  com-separare,  -separc,  -seperare  gu  com-separare 
auvgeglid}en,  lueil  bicfc  gorm  tDcit  übcrlüiegt  unb  auc^  separe  an  fic^  nic^t  uotf)= 
tnenbig  in  seperare  aufgelöft  3U  Jnerbcn  Braud)t.    SSgl.  ptis  A  ==  partis  48, 13. 

S;ie  5luflöfung  ber  51  btür jungen  gaB  im  Übrigen  ,^u  ^lueifelu 
mcift  feinen  51nla§,  ha  bie  ^IbÜirgungen  in  ben  biblifc^en  Zitaten,  iuo  ein 
fotc^er  3h5eifel  nid)t  feiten  mijglic§  ift,  cntfpredjcnb  bem  Bischerigen  ©ebraurf) 
in  unfrer  ^luägabc  unangetaftct  getaffen  Inurbcn.  33ou  Qubern  oft  begegnen^ 
ben  ^(btürjungeu  feien  Ijicr  crluätjut  Heb.,  boS  je  uad^bcm  in  Hebraeus  ober 
Hehraicns,  ferner  tl.,  bog  iu  dicens  (dicendo,  dielt)  unb  <j.  d.,  ha^^  in  quasi 
dicat  (diceret)  aufjulöfen  iDar.  äßegeu  i^rer  5JM)rbeutigicit  tüurbeu  biefe 
^Ibfürjungen  untex  bem  S^ejte  angeführt. 

Xie  ;3nterpun!tion  l)at  ber  .S3erau§geber  entfct)loffen  moberuifirt  unb 
mijglic^ft  fparfam  ge()alten.  Xk  '  '  finb,  loo  e§  irgenb  ni3tf)ig  fdjien,  an= 
getüenbet.  Stet-?  belt)of)rt  trurben  nur  bie  runben  ßtommcrn  be§  €riginal= 
btudfeS,   boä)   jumeilen   gemä^   unferm   heutigen   (i)ebraudj   in  i^rer   ©tctte 


*)  Sa  A  bie  angefüf)ttm  beutfc^en  3Sorte  in  (at.  3;i)pen  gibt,  finb  fic  nud)  in  nnfrev 
3lu?gabe  mit  biefcn  gege'een  luotben.  Sic  llmfrijrcibung  in  ^rnftur  fjntte  nud)  bie  ©rfe^nng 
bei  burc§  bie  Int.  li}pcn  bebingten  vu  vv  u  burüj  lu  nDtf)lucnbig  gcmndjt. 


9}orJüovt.  V 

gcänbert.    §infic^tli(^  ber  gtoBen  StnfangghK^ftabeii  ift  cv  fo  gcTjnlten,   tüte 
ba§  S5orh)ott  ju  S3b.  12,  6.  VI  ongifit. 

^n  ha§  ßeyartenöcrjeicf^Tit^  ftnb  au^cr  bcn  6ereity  crlniifjnteu  3(6= 
tüeic^ungen  öon  A  aurf)  befien  2)riic£fe()Iei:  aufgenommen  morben.  S)od)  bie= 
jenigen,  todäjc  ööEig  finnlofe  S^udjftabenöerbinbungen  ergaben,  nnr  im 
-itnfongc,  um  bte  SSercc^tigung  ber  .klagen  !i$utl)er§  über  hm  @runen6ergfd)en 
2)rudf  in  boUeS  Sic§t  ju  [teEen.  Später  ftnb  3Sertanf(^ungen  bon  u  unb  n 
(virtntibus,  snni,  variaut,  obenuda  ufto.)  fotoie  aitbrer  58urf}fta6en  (pei  f.  del, 
maltitudidem,  crubescunt)  unb  ^U(^ftobcnailylaffltngen  (populonm,  pulohe, 
ladare  f.  landare)  ftittfrfjlüetgenb  Bertd^ttgt  luorbcn. 

2)ic  3IbJnei(^ungen  ber  S)rutfe  BCDE  ftnb  boUftönbig  bcr3ei(^net,  fotoeit 
fte  einerfeity  nid)t  in  ben  Ze%i  oufgenommen  ober  anbrerfcity  nti'^t  Biofee 
■Dru(ffel)Ier  ober  ortl)ograp^ifc§e  SSarionten  finb.  S)te  5lnfüf)rungen  an?  bcn 
@efammtau§gaBen  äß.  3-  ß-  crtjcBen  auf  eine  buri^  nid)ty  geBotene  $ßoÜ= 
ftänbigleit  leinen  ^nfprudb. 

Sin  ÜBrigen  ift  nodj  ju  Bemerfen,  bafe  bic  ßinrid^tung  be§  Se§arten= 
t)er3ei(^mffe§  gegen  früher  ^fma^  bereinfac^t  ift  burd§  5lntt)enbung  be§  foft 
allgemein  in  fritifc^en  5lu§gaBen  geBräudjIid^en  3ei(i^en§  ]  pm  lu§brudf  ber 
a^ertretung  gemiffer  Sejtttjorte,  bie  bor  ]  gu  ftef)en  fommcn,  hmä)  anbere, 
bte  hinter  ]  il)ren  ^iai}  finben.  äöo  biefelben  2;ej:tloorte  in  ben  öerfdjiebenen 
5in§gaBen  berfdjieben  öertreten  finb,  alfo  (jinter  ]  me()rcre  Scharten  ^ia^, 
finben  mußten,  ift  jtoifd^en  fie  l^omma  gcfetit.  6§  tt)irb  auf  biefe  äßeifc  ha^ 
umftänblic^e  „  "  für  „  "  bermieben. 

(Snblic^  nod§  @inige§  über  bic  fonftigcn  ^cigaBen  3 um  S^crtc. 
S)ie  ©inteitung  ftreBt  mit  ©rfolg  ha^  gu  erft^öpfen,  lt)a§  über  @ntftef)ung 
unb  @efd)idjtc  ber  Operationes  iu  psalmos  fi(^  beibringen  läfet.  —  2)ie 
^Jiaci^tneifung  ber  ßitatc  Befc^rän!t  ft(j§  gemöfe  bem  mof)l  Beredjtigten 
(ögl.  aud)  bo§  S^ortnort  au  ^b.  12,  6.  YII)  @runbfa|  unfrer  3lu§goBe  ouf 
bic  SSiBeIcitote  unb  bie  6etBftcitote  ßut^er§  unb  e§  lag  Bei  ben  Operationes 
in  psalmos  für  beu  SSearBciter  um  fo  toeniger  ein  @runb  üor,  üBer  biefen 
Ota^men  f)inauy  3U  gel)en,  aU  bie  fonftigcn  QucEcn  im  SBcfcntlidjcn  bicfelBen 
finb  Inie  in  ber  älteren  5pfalmenbortcfung  Suf^crS  (SBb.  3  unb  4  unfrer  %n§= 
gäbe).  —  5lnbere  ertlärcnbc  5t  unter  tun  gen  ftnb  bieEeid^t  ettt3a§  ju  fpar= 
fam  gegeBen,  hoä}  ift  I)ier  eine  2tEen  gufagenbe  ©renae  fc^tücr  ju  jie^^en  unb 
ein  3uh)enig  Beffer  al§  ein  ^uüiel,  Bei  bem  not^tücnbig  mandjcS  (SntBeI)rlidjc 
unb  leicht  mandjeS  Unjutreffenbc  unterläuft,  ^n  feinem  ^aEe  h)ärc  etUm 
eine  ftetige  ^c^ngnatjute  auf  bie  ältere  ^^falmenborlefnng  im  9ial)mcn  unfrer 
-^(uSgaBe  gelegen  getnefen.  '£)ie  5tnmer!uugen  ruf)ren  mit  5(u§nal)ntc  ber  burd) 
ein  jugcfeljteg  ^.  ^.  Bcäcic^neten  (f.  aud)  ^ai^tröge)  öon  -öcrrn  P.  Stiielc  ber. 


VI  '^MnUiort. 

TaiV'Hf"  l'i"  ''"J)  tiiv  lliiiiiiiiii  nuh  \'liio)uiil)l  bcr  MU i tll)iM  liiiii^oii  aiiy 
^nl  iUu'vfolniiit^ni  bcv  ( »ixiaiioiics  nliiMii  uciniilUunUicO.  6ie  l)aücn  bell 
,"iuu'cf,  in>ii  bciTii  '■innlialtcii  ]nx  "iUnlacv',  uiib  luo  incl)iTic  lunljnnbcii  finb,  311 
ciihiiibcv,  niic  iiiuvi'iil)iT  '-iHirftdUiiu^  31t  (^obcii.  i5-<>  [iiib  luiv  'i^U'olicu,  bic 
UMi^cii  lolliMi,  btifj  bii'ii-  iibciicl}iiii(^iMi  eiiiiöcv  \Hiifiiiatfiim!cit  mä)  l^oii  gei-= 
inaiüftifi1)ci  3citc  tuol)l  lucitl)  [inb.  '-Ih^I.  6.  18,  ino  id;  uluicienS  bic 
)Kotl)|c{)en  iUioitvaiviiitV'n  i'icUcirfjt  ctlnuy  311  \d)X  üov  beu  anbei-ii  in§  ßitfjt 
iV'ftellt  1)(Uh\  aiid)  bic  in  d  •'  i"  i:  li  cntr)ottcnc  i[t  rcrf)t  frei  unb  flicfeciib. 
iSkxn  hätte  iri)  aiiücvbcm  bic  Ubcricluuiflcii  öfter  aU  c\c[rf)e()cu  an  StcUcii 
lievaiii)C]oivMi ,  bic  iiil)altlifl)  bcmcrtcuylucvtl)  ober  in  33etrcfi  i()VCy  Siiinci? 
iiid)t  iviir,  ^lucifcUoö  fiiib,  bod)  miifitc  icfj  aiiv  äiif3ercn  Oivüiiben  bnvauf  lier= 
^id)tcn. 


^-Inuliii,  am  1<>.  ^inucmbcr  1892. 


Dr.  ')ßml  ^4$ietfc^, 

'4>rofeifor  an  ber  llniuevfitnt  65vcitö»n(b. 


^i^ 


3  u  ()  a  1 1. 


^3Diwort 


Operationes  in  Psalmos.    1519  —  15^1, 

Einleitung 1 

111.   Principi  et  Domino  D.  Friderico  S.  R.  1.  Arcliimarscalco,  Eleclori, 

Saxoniae  Duci  ....  F.  Martinas  Luther  Salutem  D.        ...  ll» 

Theologiae  Studiosis  Philippus  Melanchthon   S 24 

F.  Martinus  Luther  Theologiae  Studiosis  S 2() 

Psalmus            1 26 

Psahnus          11 47 

Psalmus        111 74 

Psalmus        IV 97 

Psalmus         V 125 

Psalmus        VI 199 

Psalmus       Vll 219 

Psalmus     VllI 249 

Psalmus       IX 284 

Psalmus         X     (9) -324 

Psalmus        XI   (10) 352 

Psalmus       Xll  (11) .  368 

Psalmus     XIII  (13) 

Psalmus      XIV  (18) 

Psalmus       XV  (14) 429 

Psalmus     XVI   (15) 443 


384 
392 


VIII 


l^ntMlt. 


I'saln 

US     WM   (Ki) 

Hsalii 

US   Will    (17) 

Psaln 

US     MX    (IH) 

Psaln 

US      XX   (19)     . 

Psalii 

US     XXI  (20)     . 

l'salii 

US    XXII   (21)     . 

"IJodltväiV' 

mb  'i^ovid)tii^uii(V-ii 

Seite 
466 
490 
541 
568 
583 
598 
674 


Operatioiies  in  Psalmos. 

1519—1521. 

1.   ^rilqcmctncS  über  G^nt[tcl)ung  itnb  ^cbcutunß  bc§  äi^crfe». 

5luf  tnftänbigcS  ^ertanc^cu  feiner  lieben  3w^örer,  aU  bereu  Sdjntbner  er 
ftd)  anfe^cn  niüffe,  ^ieU  fintljer  nncf)  feiner  eigenen  ^iufjernng  in  ber  SÖibnning 
bcr  Operationes  an  Änrfürft  S^riebricf)  ^um  ^tfeiten  Wiak  in  Sßitteuberg  eine 
ä>or(efnng  über  ben  ^^fnlter.  (So  tag  ifjm  f)ier6ei,  rtie  er  in  ber  2>orvebe  ^nr 
bentfdjeu  Überfe^nng  bcr  nenn  crften  -^sfalmen  öon  ©teptjan  Ototfj  1527  Bewerft,  baran, 
folcf)  fein  lieblid)  S3n(^,  fo  bn,]unml  tief  in  ^infterni^  öerborgen  lag,  tjertjor  on 
baS  ßid)t  ju  Bringen,  and;  fid)  fetbft  ,]ngtcii^  in  ber  ©d^rift  nod)  metjr  ^n  üben 
unb  getoiffer  3n  ntad)en.  S)a  er  be^üglid;  ber  erften  ^falnicnborlefnng  Don 
1513  —  10  bie  ßrfüHnng  be§  ä)crfprec§en§,  fie  brnden  ,yi  laffen,  ben  O^rennben 
fdjnlbig  geblieben  ttiar  (f.  .^atüeran,  ßinteitnng  ^n  „Dictata  super  Psalterium"  in 
a3anb  3  biefer  5tu§gabe,  @.  1  f.),  fo  mochte  er  fid^  jeijt  i)erpflid)tet  füllten,  alle 
ettuaigen  Siebenten  gegen  bie  Seröffentlid^nng  biefer  Slrbeit  jnrüdjnbröngen  nnb 
mit  iljrer  5Drndtegnng  eine  atte  ©d)idb  abzutragen.  33efcf)eibcn  ertlrtrt  er,  für  fie 
hcn  Xitet  „Operationes"  gelpäblt  ju  tjaben,  ba  er  fie  ^Interprelaliones-  ober 
„Gommenlaria"  im  33eU.-)uf]tfein  feiner  ©d)tt)ädje  uid)t  ^n  nennen  tuage. 

^tadjbem  in  brei  ^aljren  hk  ^trbeit  bi§  anm  21.  ^sfatm^  fortgefcfjritten  mar, 
tamen  bie  alten  S3ebenfen  miiber  nnb  neue  bajn  unb  mürben  fo  ftarf,  baf]  .^ntf^er 
münfd)te,  fie  märe  für  immev  in  ber  S5erborgeubcit  geblieben,  benn  er  fjabe  mit 
if;r  eine  ßaft  auf  fid)  genommen,   bie  meit  über  feine  Sixä\k  gel^e.     3a,  in  einem 


')  Um  ber  C§iii()eit(icf)frit  unb  (^■iiifarf)()eit  lüiUen  folgen  Inir  in  bcr  C^inlritima  bcr  :Vif)hinfi 
bcr  9]ulflata,  bie  aud)  in  ben  Cfitatcn  bc?  Icrtc-?  non  'L'ut()cr'5  befolgt  tuirb  nnb  in  ben  lUier= 
f(i)riften  immer  nn  crfter  ©teile  ftef)t. 

£utt)er§  Sröertc.  V.  1 


2  OptM-iitioncs  in   rsalmos.    ir)lJ)     1.V21. 

^i^vicje  an  "Vh-IUiiIh  Inaiidit  i-v  bcii  itnvfoii  Vlitybvmf :  .Mihi  »'orlo  Psalloriiim  infMun 
iiaiistM  rsl  ....  laiii  diu  i<.i;il()  fiiiu  |Iil)ruiii|  ivvot  arc"  ((fubi'V<o,  Dr.  'OJuU'tiu 
\.'utl)in''>  ^^>viii"u'i\l)id,  Avaiiftiul  am  lUaiit  1SS4  ff.  'i^b.  III.  S.  !>2).  VIU5  Wvüubi' 
fiilivt  n-  in  bioicni  ^i^viefi-  imb  im  Miad)iiun-t  bc?5  20.  nnb  21.  ^|sfalmcö  an:  Über- 
laftniifl  mit  aiibciTii  Wcfdiiiftcii,  bii-  il)m  für  bcii  '^s\c\lkx  tauiii  bcn  Dicvtoii  Xl)oil 
iciiifv  ,-'>oit  iUnii^  licfjon;  nur  .mcra  liirla  U-inpoiis"  tönnc  n  bavaitf  DcvUioubcii, 
miiljviMib  i'v  il)m  bnd)  ncvn  fniio  c\c\n](  .Uvaft  .^ntucnbcn  mi3d)tc;  fcviiev  bio  itjm 
bavauvj  rvUHid))iMibe  "JinttinuMibirtfcit,  bac-  i^iid)  „una  radoiiu|i)(>  opora  coiicipoic, 
loniiaio.  al<M-o  ol  parcro.'*  G^v  evflävt,  bi'v  C[an\c  (somiiuMitnr  Untrbc  itjni  Bcffer 
gefallen,  UHMin  cv  i()ii  cvft  iiod)  einmal  l)ätto  bitvdjfcljon  tönitni ,  „cum  d  pro- 
lixilas  Ol  v(M-l)osilas  magiiiiin  in  oo  viciuin  sIl.*-  S^nitcr  fa^t  rv  einmal,  aiiö 
beni  rinfadjcii  Icjte  fönne  mau  inel;v  lernen  alö  au§>  laiinen  (^'ommentaien. 
JtU'o  nun  aino  meuin  psaltonum;  e§  ift  ciii  lanq  WefcIjluelj"  CJU-ei^er,  lifdjveben 
\i\\ii)(x^-i  auö  ben  3aT)reu  15;]!  iinb  1532  nacl;  bcn  Vluf.^üdjnnni^en  Hon  ^otjanii 
3d)laivnl)aufen.  Veip.jin  1888.  Tix.  85).  5)a,yi  tommt  luielj  für  ilju  ha^  ©efüljl 
bev  llnfid)erl)eit  im  .\;icbräifd)en.  S)Dd)  be^ic^cn  fid)  feine  Siebenten,  ivic  er  an§= 
briirflid)  Ijevbürfjebt,  nid)t  auf  beu  Sinn  ber  Opcralioncs;  bcn  IjäÜ  er  für  äd)t 
unb  l)offt,  baf}  nid)t  tuenig  barin  fein  foK,  ba§  unfern  ©lanben  in  Oljrifto  ftärfen 
nnb  beffern  tann;  baö  möge  man  mit  5)an!  unb  ^ob  gegen  unfern  ä^ater  im 
•Viimmel  anncljmen ,  ber  e§  {"^m  barmljer^iglid)  gegeben  Ijabe  bnrd)  feinen  lieben 
£Dl)n  ^iefnm  Pf^riftum.  Ci^orrebe  Si^ntf)er§  ,5U  ber  ^}iot(}fdjen  Überfe^nng  ber  nenn 
crften  ^^^iabnen.)  !i?ob  nnb  2:abel  über  fein  Söer!  Ijat  ber  gereifte  ^ntl)er  einmal 
fel)r  nüd)tern  in  folgenbcm  Urttjetl  jufammengefa^t:  „@§  ift  noc^  ein  unreife 
Thoolügia  brinnen,  nneUiDl  ber  locus  de  justificatione  unb  toiber  ben  '^ü^\t  trcu= 
lid)  getrieben  luirb.  l-ldev  bie  Ijebraifdie  Graminalica  ift  nid)t  ganj  brinne" 
(6.  !^Lifd)e,  AnalLTla  Lullicrana  et  Melanthoniana.  (^otl^a  1892.  9ir.  52).  (Sin 
53cmnBtfein  baüon,  bafe  er  ^Jicncö  unb  3Bid)tige§  biete,  fdjeint  Sutljer  fdjou  balb 
nad)  bem  3?eginn  ber  33orIefung  getrabt  ju  Ijaben,  menn  er  ,v  33.  im  C^inbüd  auf 
bicjenigc  toon  1513  —  1516  in  ber  3wfd)rift  au  ben  .^Inrfürften  fagt,  bo^  biefe 
jmeite  öon  ber  erften  fel^r  Unüt  rterfd)iebcn  fei.  S)ie  ^.vcrfc^icbenljeit  liegt  eben 
t}auptfäd)tid)  barin,  ha^  t)ier  „ber  locus  de  justificatione  unb  mibcr  bcn  -^Hipft 
treulid)  getrieben  föirb".  9lnf  eine  ber  in  biefcr  .^infic^t  be,5cidjncnbften  Stellen 
fei  '^icr  au5brüdli(^  t)ingenncfen.  ©ie  finbet  fiel)  in  ber  ^InSlcgung  öon^^sf.  15,4: 
,Non  congrcgabo  convenlicula  eorum  de  sanguine. " 

Sod)  ma§  aud)  immer  ßut1)er  an  feiner  3lrbeit  ang^ufc^en  Ijabcn  moditc, 
öon  bcn  ^citgenoffen  ift  fic  mit  SSegeifterung  aufgenommen  toorben.  i.'uti^cr 
felLift  ift  ^eiiflc,  ba^  nmn  iljm  bie  3?ügen  unter  ben  .g>änben  megreifit,  um  fie  ^um 
£rucf  ^u  bringen  unb  ha'^j  ungeftüme  33eiiangen  ber  ßefcr  ,^u  befriebigen ;  ba^  man 
fie  ,^ur  ßrunblage  für  '^^U-ebigtcn  benu^t  unb  beutfd)e  Übcrfe^ungcn  babon  begeljrt. 
gö  genüge  non  beu  Urt^cilcn  lUnbercr  nur  einige  an^ufüljrcn.  5iid)t  nur  ^JIelandj= 
tl^on  nennt  ba§  SÖer!  „dignuni  lectione  doctorum"  (Corpus  Reformatoruni  I 
Sp.  76),  aud)  ber  borfic^tige  gra§mu§  fdireibt  barübcr  in  einem  SSricfe  an  2uti)^x, 
ben  er  fpäter  felbft  beröffentlid}t :  „Degustavi  commentarios  tuos  in  psalterium, 
vehementer  arridenl  et  spero  magnam  ulilitatem  allaturos"  ((Jnber§,  a.  a.  0.  H 
©.  68).  5aft  ü6erfd)tuänglid)  flingt  Ijiergegen  ba§  Sob,  mit  lücld)cm  Ulrid)  .<pug= 
toalb  au§   bem   X^urgau    bem    beutfd)en  3]aterlanbe    ben   Safeler  5iad)brud    ber 


Operationes  in  Psabnos.    1519—1521.  3 

Operaliones  in  einem  il>DrtDortc  übergicfet  tmb  ^Wax,  toenn  man  feinen  $öerfid)e= 
xungen  glauben  barf,  mit  ©efal^r  fcineS  ^eBen§.  Söii*  fiUjven  barauS  nur  ein  ^aar 
3öorte  an:  „Tibi  igitur,  charissima  patria,  nomine  Lutheri  psalterii  enarrationcm 
dedico,  hortulum,  in  quo  te  oblectes  et  curis  animum  leves,  fontem  saluber- 
rimae  aqiiae  inexhaustum,  ex  quo  bibas,  gymnasium,  in  quo  te  exerceas."  6in 
f(^Iid§terc§,  aBer  nidjt  minber  berebteö  3e»piB  f^^'  "^ic  9(ufnaljme  ber  Operationes 
Bei  ben  ^eitgenoffen  Bietet  9Ibam  ^^ctriS  Dladjtoort  ,^u  ber  eben  ctmäl^nten  Bei  it}m 
eridjiencncn  9(n«gaBc  ber  13  erften  5p|almen:  „Placet  hie  unam  in  psalmos 
operationum  partem  finire,  quia  bene  Gbristiani  et  docti  omnes  pene  conviciis 
flagitant.  Quibus  veritatem  sitientibus  negare  impium  puto.  Accipe  igitur  a 
me  illa  iam  iani  cetera  daturo."  Sie  boHftänbigere  2lu§gaBe  Bietet  er  ein  fjoiht^ 
^af)X  fpäter  bem  ßefer  bar  mit  ben  Söorten  :  „eme  in  uno  illo  omnes  omnium 
in  Psalterium  eommentarios."  (5d)ticf)t  unb  f($ön  ift  aud)  ba§  2Bort  bea  Sliftu§ 
SonaS,  toetdjeä  er  fintier  auf  fein  oBen  angeführtem  tobelnbe§  Söort,  er  ticBe 
ben  ^Pfalter  nid;t,  entgegnet:  „Est  ex  spiritu  sancto,  mihi  placet"  (5preger,  a.  a.D.). 
S)ie  fpätere  S^it  eignete  fid§  gern  ©edenborffS  Urtljeit  an:  „Quanta  in  hoc  opere 
vis  et  copia  eluceat  piae  et  spiritualis  eruditionis,  deprehendunt,  qui  cum  atten- 
tione  et  Spiritus  divini  auxilio  legerint "  (Commentarius  de  Lutheranismo  I 
p.  316). 

3öa§  unfere  3eit  ßi^Qc'^t,  fo  f)at,  aBgefe'^en  öon  bem  reichen  Si^^jol^t,  aud)  bie 
t)on  Snf^er  foüiet  getabette  unb  Bettagte  fyorm  bee  äßerfeS  ein  i^ntereffe,  benn  luir 
(jaBeu  in  iljr  fid)ertid),  ha  er  bie  Operationes  in  unmittelBarem  5Infd)Iu^  an  bie 
Siorlefungen  in  ben  Srud  gaB,  ein  annä"§ernb  getreues  ©piegetBitb  feiner  llatr}eber= 
t§ätigfeit  au§  jenen  Betoegten  ^atjren,  metd}e  feine  großen  9teformationöfd)riften 
i^erborßraditen,  unb  bamit  ein  ©citeuftüd  gu  feiner  bamatigcn  Äan^etttjätigteit, 
tüte  fie  fid;  im  3"1flmnient)ange  in  ber  neuentbedten  5|ßrebigtenfanimtung  5|.sotianber§ 
barftellt,  bie  unfere  IHuegaBe  in  33anb  9  Bringen  toirb.  S^'^  S^eftiitigung  beg  erfteren 
mad^en  mir  auf  eine  auc^  in  ben  Operationes  fid^  finbeube  6igeutpmlid)fcit 
aufmertfmn,  üBer  bie  Otbecopp  feiner  3eit  fpottete  (i?öft(in,  m.  l'utt)er  M  ©.  141  f.), 
nämlii^,  ha^  Sut^er  e§  lieBe,  feinen  tateinifdjen  S)iäputationen  unb  3>Drtefungen 
beutfdje  9luäbrüde  Beijumifdjcn.  ©§  finb  an  etma  50  ©teilen  beutf(^e  ©ö|e,  meift 
fprid^tuörtlidjer  Ttatur,  jur  ^erbenttid^nug  be§  tateinifdjen  ^ej-teS  in  ben  Opera- 
tiones ^erftreut.  3m  ©anjen  mirb  freitid)  I)ier  toie  bort  ju  Berüdfid^tigen  fein, 
lOO§  Sutfjer  fagt:  „Voce  .  .  .  viva  multum  auditoribus  et  lucis  et  graliae  accedil, 
quantum  cahos  istud  hterarum  neque  liabet  neque  capif"  ((JnberS,  a.  a.  C.  III 
©.  92). 

2.  3)er  ©nng  ber  3}eröffcntttc^urtg.    2){c  äÖittcnBcrgcr  SDrudc. 

ÜBer  33eginn  unb  ©djlu^  feiner  ^meitcn  ^4>fatmentDrIcfuug  gieBt  ^'uttjcr  foK'ft 
im  Safjre  1545  eine  9la(^ri(^t  in  ber  UJorrebe  gum  erften  lljeite  feiner  Iateiuifd;en 
äöerfe  gegen  6nbe:  „Interim  eo  anno  [1519]  iam  redieram  ad  Psalterium  deniio 
interpretandum,  fretus  eo,  quod  exercitatior  essem,  postquam  S.  Pauli  Epistolas 
ad  Romanos,  ad  Galatas  eteani,  quae  est  ad  Ebraeos,  tractassem  in  Scholis,"  Unb 
nac^bem  er  bann  er.^äp,  mie  er  fidj  jum  rid^tigen  a>erftänbuif>  ber  iuslilia  dci 
flinburd)  gearBeitet  fjoBe,  fiiljrt  er  fort:   „Istis  cogitationibus  armatior  faclus,  cepi 

1* 


4  Oponitioncs  in  lV.ilino.s.    1511) -1521. 

Psalterimn  secundo  iiilcrprolari  cl  prooossisscl  (ipiis  in  inagmiin  Clüininonlariuni, 
nisi  (k'iHio  por  Cloniilia  Caroli  V.  Impcraloiis  Viuniualiaiii  scMiucnli  anno  vocaliis, 
opus  ct'plum  (iissiM-oio  fiiisseni  coaclus."  9öiMin  !L'iitIjov  mi  bcv  elften  Stelle  l;er= 
DinlieluMi  luill,  bnjj  er  im  3rtt)ve  15151  bcveit«^  Uov  bev  X.'eip,yi^ev  5Diypittation  ,yir 
"l^aliiieiiaiiilefiuiui,  bie  er  l'.K!  üeilalfen  Ijatte,  ,\iui'u%fel)vt  luav,  fü  ift  nid)t 
iiuvfle)d)loiien,  bafj  bie  'Kütffe()r  fef)Liii  Diet  fvüliev  |tattijefiitiben  Ijntte.  lliib  für 
biefe  \Miinal)me  fpvidjt  inanct^evlei.  ;]\vax  bie  Stelle  beö  Alhmn  acad.  Vitoh. 
(od.  ("vövfteiuaiiu ,  S.  72)  in  bev  iiiitev  aubenit,  iiia§  iin  (Soiiimevfeinefter  1518 
Uiäl)veiib  be»  J){eflovate-o  Don  ^Vil)aiiii  Stob  fleicl)et)en  ift,  and)  evluäljut  tuirb:  „Cleplns 
Ost  U'i;[  Daiiid-,  (glauben  luir  nid)i  auf  l'utljer  be^ieljcu  ,]ii  fDlIeu,  foubevu  nitf 
bie  neu  lievbeicv'liolten  ^Jel)ver  beö  (Mviedjifdjeu  unb  .C>e6väifd)en,  '•JJlelandjtljon 
ober  '^nM"d)enftein.  ;Cu'benfalh5  aber  bvaucfjte  Vntljer  bie  .-^nt  üüni  Sontniev  1518,  lion 
bev  and)  nod)  bev  c\an](  'JJionat  Dttobev  füv  bie  iKeife  nad)  ';l(nf5ö(niV(^  ab,^nved)nen 
ift,  nni  fo  Diel  Don  feinen  Operaiioucs  ,^n  imUenben  al5  bei  itjvev  äßibnnincj  nn 
ben  .Hnvfüvften  Jviebvid)  Hon  Sad)fen  nnb  bei  bev  Vlbfaffnni^  Hon  'JJietand^tljonö 
^-iUivvebe  al'ö  fevtii^  uovanöcjefettt  uievben  ninf}. 

Xie  2l>ibnuuui  tvänt  ha^  Datnm  bc§  27.  5JKiv,^  1519.  äöovanf  Seifenbovff§ 
'^(nnaljnie  (Conini.  de  Lutli.  1.  p.  '.ilG)  fiel)  Qvünbet,  ba^  fie  nebft  yjietand)t(jon§ 
,nieiise  Martio"  bativtev  'Jjovvebe  evft  nad)  bcv  &ip,^i(iev  Siöpntation  üevöffenttidjt 
fei,  ift  uns  unbetannt.  S)aö  jebocl)  ift  atg  fid;ev  an^nnetjuicn,  baf»,  fie  befonbevö 
(jebvnrft  ift  nnb  jtuai  nadjbent  beveit§  ein  Ütjcil  bev  Opei-alioncs  im  S)vnrf  nn§-- 
ge(^anflen  uiav.  ^s\\  bem  (f'veniplav  bcv  (^vlangev  Uniüevfitätäbibliotl;e!  finbet  fid) 
niimtid)  auf  bem  .^uciteu  Xitel,  lüctd)cv  anf  jene  ^yovveben  folgt,  öoit  g(cid}= 
.^eitigev  .^>anb  bev  'i>evmevf :  „Iiiclioalus  '.V  feria  [)ost  Reminiscero  [22.  ':)Jiäv,^]  1519." 
äbMv  ipcvbcn  nid)t  feljlgcljcn,  luenn  tuir  (jievin  eine  Eingabe  beg  S)atnmö  cvbliden, 
an  mcldjcm  bev  evftc  '-in'fitjev  bas  ^ncr^  in  feine  -S'^anb  bcfam  nnb  mit  bem  3)nvd)lcfcn 
begann.  SicfcöXatnm  ift  abn  nm  5  S^age  fviiljev  d^  ha^  bon  fintljevö  2Bibmnng, 
iiinfdjcn  bevcirJiiebevfdjvift  unb  Svndlegung  bod)  and)  nod)  einige  ^cit  bcvgcljen  mnf^,te. 

^^uf  feiiien  (Vaü.  abev  fann  bev  Einfang  öon  ^ntljcvö  'i^ovlcfung  in  ben 
Wdx^  1519  öerlegt  inevben,!  benn  fd)on  am  3.  Stpvil  1519  fcnbct  ^JJieland)tljon 
bem  Sang  einen  Xfjcil  beö  ®vude§:  ,En  et  Martini  noslri  i^ialryQioi'. . .  Reliquuni 
qiiüui  parabilur  niittam"  (G.  R.  I.  ©p.  76).  '^af^  biefe  äH'iefftelte  fic^  anf  bie 
Operafiones  bejietjt,  madjt  £ntf)er§  93vief  an  benfelben  öont  13.  9tpvil  getoiB : 
^Credo  ad  to  pervenisse  initia  niea  super  Psalterium,  iani  addo  aliud  exemplar, 
quo  tuum  corrigas"  (@nbevg,  a.  o.  D.  II.  ©.  12).  3öa§  Sutl)ev  tjier  initia 
nennt,  '^at  C^va§mu§  am  30.  9Jtai  in  ^Sörvm  in  .f)änbcn  getrabt;  boe^  bebient  er 
fic^  nad)  bev  oben  (©.2)  angefüljvten 'i^viefftclle  Ijicvfüv  bcö 'Jlnöbrudö :  „Commen- 
tarii  tui  in  psalmos".  @inc  an5bvüdlid)e  5Jad)vid)t  übev  ben  Umfang  biefeg  ,^nevft 
erfd^ienenen  Xfjeileö  fennen  tüir  n{d)t.     ^ebod^  mit  9iiidfid)t  anf  ben  ^Insbrnd  bc§ 


')  Scn  3vrtl)iim,  br.fj  l'utfjcv  im  Miix]  1519  mit  ben  i^ovlcfiniflcn  becioniiert  Ijabc,  bvingt 
fcf)on  bie  Jenaer  'Jlii^gabe  (Tom.  11.  1557  p.  1^)  inc\lnd)  mit  bem  anbcvu,  ha^  n  fie  bei 
fcinev  ^Jtbveife  md)  äl>ovm§  im  momi  9JJai  1521  c^tirfjloifctt  i)abQ.  Sen  cvftett  3tvttt)um 
lüicbeiljolt  iioc^  bie  (*r(angev  ''.Jtu^ßabe  (Opera  tat.  Toni.  XIV.  1845  p.  III),  tüie  fie  benn 
übert)aupt  auf  biefer  erften  Seite  it)rer  (Einleitung  eine  ganse  ^Inaa^l  alter  irrtl)ümlicöer  %n-- 
gaben  über   bie  Operationes  ungeprüft  lieber  borbringt. 


Operationes  in  Psalmos.    1519  —  1521.  5 

6raömu§  unb  bie  ©teile  in  ^JJletanrfjtljonä  Sorrebe:  „Matiinus  Luthcnis  sacra 
carinina  Commentario  illuslravit"  iiui^  man  au  bie  ^(uälcgimci  inel)rerer  ^Pfalmen 
benfen.  i^m  Sa'^ve  1519  finb  bie  erfteu  fünf  erfdjiencn,  luic  ba??  Sn'P^'cffi'in  am 
8d)IuB  betreift.  ©ie  tragen  ben  Cüjarafter  eines  in  fid)  aBgefdyioffenen  Wanden; 
fic  Ijabeu  einen  Bcfonberen  3^itel,  ^^^orrebe  unb  (fpilog.  i^ebor  l'ut^er  ,^u  beut 
@pi(og  übergeljt,  fd)rei6t  er:  ^Sitque  cum  hoc  quinto  psalino  finito  liic  priini 
stadii  modus,  ut  recreati  parvula  quiete  ad  scxtum  alacriorcs  veniamus." 
9iimmt  man  ba^u,  ha^  fie  fetbft  in  ben  befefteften  uni  Bcfannten  @j:emplareu 
immer  öollftänbig  finb,  fo  luirb  minbeften§  fe^r  maljrfd)cinlid),  ba|^  fie  e§  Uiareu, 
bie  am  22.  Wax^  1510  einem  l^efer  fertig  Vorlagen,  unb  bafj  l'ntljer  feine  33or= 
Icfungen  ettüa  breiüicrtel  ^oXjx  frü'^cr  Begonnen  Ijat. 

Sn  ber  i5^D(ge  fd^eint  nun  im  Wnfd)tu^  an  bie  a^ortefungeu,  bie  £ut^er  1519 
mit  glüt}cnbem  ^ifer  fortfeiUe  (ßnberö,  a.  a.  £>.  II.  ©.  63),  Don  i^Litjanneö  (yrnnen= 
ftevg,  ber  ftd)  in  bem  3iiiipi-"t1fum  am  8(^Iu^  ber  1520  üoHenbeten  erfteu  S)ecabe 
ber  ^4^falmen  nennt,  taugfam  mit  bem  2>rude  fortgefahren  ^u  fein.  ^-lUel  ju  tang= 
fam  jebeufaüö  für  Siutljer,  tueldjer  am  3.  CftoBer  1519  bem  ©taupi^  ftagt: 
„Psalteriuni  proiicit,  nisi  cpiod  typograplio  tardo  moror"  (ßuberö,  a.  a.  D.  II. 
©.  183),  biet  3U  laugfam  and)  für  bie  auf  bie  f^ortfe^ung  Begierigen  greimbe 
(@nber§,  o.  a.  D.  II.  @.  357).  S)a^er  fü^It  aud)  ^J)te(and}t(jon  fid)  öerpflic^tet, 
biefen  gegcnüBer  ben  burd^  bie  l'eip^jiger  Siöputation  in  Diele  .stäubet  öerUndetten 
JL'ut'^cr  megen  bcö  langfanum  ?^ortfcf)reiteu§  ju  entfdjutbigen.  ©0  im  ?(uguft 
1519  gegen  ßang:  „Taincn  nc  nihil  haheas,  ecce  hie  rcliquum  rov  ilialTijoiov, 
quousijue  scilicet  interim  per  tot  occupationes  Martine  procedere  ücuit"  (C.  R.  I. 
kp.  106).  O^erner  Dtf)D  (^ermannö  in  ber  35orrebe  pm  ©ataterBrief  im  ©ep= 
teniBer:  „In  Psalterium  quod  scripsit,  (luantum  per  advcrsafios  hcet,  strenue 
prodit«   (G.  R.  I.  Sp.  124). 

Um  bem  ftürmifdjeu  ikriaiigeu  nad)  f^ortfe^ung  ciitgegeu,5ufonnnen,  mürben 
burd^  ben  'Drurfer  bie  iBogen  ein.^etn  anögegeben,  mie  anä  bem  fd)on  angefü'^rten 
^Briefe  ^JJIe(aud)tIjon§  au  S;?ang  öom  ^^(uguft  unb  nodi  beut(id)er  auö  einem 
©(^reiben  £utt)erö  an  benfelBen  tiom  3.  ©eptBr.  1519  '^erborgetjt :  „Mitterem  sah- 
vas  meas  super  Psalterium,  sed  quod  nihil  scribis,  an  velis  et  (|iiantum  haheas, 
cogito  non  esse  tibi  eas  curae"  (ßiiberg,  a.  a.  D.  II.©.  139).  ÜBrigcnö  Betont 
Sang  fdjtie^tid)  bodj  bie  g^ortfeljung  boppett,  näudid)  Don  l^utfjer  unb  ^J}letaud)tl)ou 
(@nbei%  a.  a.  D.  II.  ©.  281).  CHu  33rief  Ihitl^erS  an  ©|mlatin  üom  1.  9JoüemBer 
1519  Bezeugt  eBenfaUö  bie  Bogeutueife  3?erfeubung  be§  ^^^fattcrö:  „Si  Langemanlel 
Psalterium  ab  integre  non  habet,  hoc  exemplar  mitte;  sin  aliquot  sexterniones 
habet,  remitte  et  signa  numerum,  ne  damno  afficiamus  lypograpliuni"  ((Snberö, 
a.  a.  D.  II.  ©.  219). 

?(uf  biefe  %xt  fiub  nad)  bem  atueiten  ^mpreffum,  ba§  Ijinter  5pf.  10  ftetjt, 
weitere  fünf  isfatmen  Bio  ^um  i^aljre  1520  üollenbet  irorben.  tiefer  9lBfd)luB 
bürfte  uugefätjr  in  ben  SatjrecHrnfang  gefalfen  fein.  :3)enn  am  26.  ^sanuar  1520 
fd)reiBt  l'uttjer  an  £ang,  um  ben  ^^udjbruder  Dor  meiterem  ©d)aben  ,^u  Betuatjren, 
ber  i(}ui  auö  bieten  jurürfBIeiBeubcn  einzelnen  33ogcn  entftet)e,  Werbe  ber  ':|.Halter 
„nova  rationc"  gebrudt  loerben  ((Zubers,  a.  a.  D.  II.  ©.  305),  ttminit  öiclleid)t 
eine  g^ortfetjung  ber  9luögaBe  in  größeren  ,iufammeidjängeuben  ©lüden  gemeint  ift, 
bie  ja  äWedmä^igerlrcife    immer    nad;    einem    grij^eren  ^JtBfdjlu^    erfolgen   mufitc. 


(5  Öpfiiitioncs  in   Psiiliiios.     If)!!)  -  IMl. 

älU'iiii  Mfic  Vll'fiilit  lH-|tmib,  io  i|t  fic  iiid)t  biivd)i\i'iiil)vt  uunbni ,  beim  Vlaviiola 
fd)vcibt  all  Il)Liiiias>  lUi'm,U'V  am  2.  'JiüiH-iiilicv  ir.-Jd;  „Cinass.iii  hin  icnirs  d 
jiai^iiias  iisallcrii,  iiisi  liim  aljfiiisscl  Clalcdyraitliiis ;  dum  vcio  irdiciil,  ciiialM) 
siMlidii."  Hub  bcm.yifoliv'  fiMibct  '^o\).  SiapcUawm  und)  bnii  H».  ®c,\i'iiibcv  bciii 
IKüiMcv  ciiu'  dUMi  fvidjiiMUMic  £d)vift  Vutlicvcs  ^ciim  si-xlcrniis  (laiiidinis"  (Scibc= 
manu:   Iliomaö  lUiiii,U'v.    G.  117  iinb   121). 

GdjaunTV  uub  idmicvcv  bvi'utto  iii.^Unjdicii  bii-  Vaft  bcv  iiiaiiiitöfad)ftcii  '.Hii^ 
galuMi  (in]  V.'iitl)ev  iiiib  vaiilito  iljm  bio  'JJhifjc  ,^iir  IHvbcit  an  feinen  Opcralioiu's. 
lai  cmptiinb  cv  fel)mev,^lid;.  Sdjon  am  LS.  S)ccember  1519  nannte  er  fidj  „one- 
i-alissiiiuis",  Uuiljvcub  bod)  bcr  'j^faltev  ,iiitos,M-um  viruni"  erfüvbcrc  ((4-nbcvö  a. 
a.  C.  11.  S.  278).  '3)icidbe  Mlacje  uiiebevtjolt  er  am  8.  <^ebriiav  1520  getreu  B])a= 
lattn,  bcr  iljii  ,ytm  Slrudf  bcr  ^-poftiUc  brängt:  „Vires  sutis  sunt  Dei  gralia,  sed 
vix  Psallorio  suflicio.  Non  crcdis,  quautuin  aliqiiaiulo  uiilii  vcl  unus  versus 
praoboat  iiegolii"  (^nbcr§,  a.  a.  0.  II.  ©.  olO).  2)a§  cinbrncföüollftc  3?ilb  feiner 
bamaligeii  l)öd)ft  aitfrcibenbeu  3:T;ntigteit  aljer  getuinncu  l:;ir  aiiä  Ii'utljerö  ^>rief  an 
'In-llicanuy  iu  i^ifcl,  bcr  oben  angefütjrt  tuurbe,  um  ^u  geigen,  luic  unter  berfelben 
uad)  ^x'utljcrö  ^Jlciuung  bic  äußere  (^orm  tjabe  leiben  iniiffen.  IHber  X.'ut()cr  liebte 
bcu  '4>falter  ju  fetjr  uub  badjtc  <^u  grofi  buu  it)m,  um  uidjt  immer  aufö  'Jiene  bic 
.Uraft  für  feine  ^^luelegung  ,5U  fainmcln.  ^-in  fdjöncS  Btugnif]  bafür  ift  fein  Ü3rief 
QU  ^urfürft  gricbrid)  üoui  3.  ^JMr^  1521,  in  beut  c§  Ijci^t:  .,Qiiid  cnini  non 
possim  in  co,  qui  nie  confortal?  Si  vires  mcas  nicliri  velini,  ne  uni  (jiiidcni 
Psallcrio  nie  traderem,  ctiam  septies  Luthcrus:  tantum  exigit  is  über  ingenii, 
crudilionis,  diligenliae,  spiritus  et  gratiae"  (6nber§,  a.  a.  O.  III.  <S.  96).  Uub  bcr 
3?ricf  an  ii^ang  toom  6.  'DJiär^:  „Gcmina  concio  viruni  exigit,  Psaltcriuni  trcs" 
(enbcrS,  a.  a.  C.  III.  ©.  100). 

Surd)  bic  9tcife  ^nm  3Bormfcr  9ictcf)5tage  iniirbeu  l'ut^crö  i^orlefungen  uub 
bamit  auc^  bic  .^icrauögabe  bcr  Opcrationos  plötjlidj  unterBrDdjcn,  oljne  fpäter 
ftiicbcr  aufgenommen  ^u  luerbeu.  ^Jhir  bcn  Begonnenen  21.  ^^^fcilm  Ijat  er  nod;  für 
ben  !Jrud  ,^u  (fnbc  gcfüljrt.  v^lm  lo.  ^an.  1521  luar  ßutT^cr  tu  bcr  33or(efung 
mit  beut  20.  5|>falm  fertig  (GubcrS,  a.  a.D.  III.  172 f.  %mn.  7)  unb  im  <?e6ruar  1521 
fd)rcibt  er  an  'iNeUicaiiuö,  ba^  er  htn  21.  ^^falm  iKs  ibx  unter  ben  .^länben 
^abc  (6nbcr§,  a.  a.  D.  III.  ©.  93).  SDurd)  eine  gtcidj^eitige  Ijanbfdjrifttidjc  ^^ln= 
nierfung  in  einem  ©remplar  bcr  ilijnigtidjen  iBibliotlje!  in  2)reöben  loirb  bic  ©tcüc 
unb  hai  S)atum,  an  benen  er  bic  S^I^orlefungeu  aBBredjen  niufete,  genau  t)e,^eid)net. 
9(m  untern  staube  ber  Seite,  auf  tneldjcr  bcr  neue  ?(bfal3  icnee  ^|ifalmä  mit  ben 
äBorten  „Venimus  ad  purpuream  chlamydem"  beginnt,  ftel)t  folgcnbcö:  „Hac- 
tenus  ea,  quae  in  psalmos  edidit  Luterus  ante  Vormaciensem  profectionein  facta 
sunt.  Postrema  eins  praelectio  contigit  in  die  Vencris  sancta,  tum  cum  nos 
Vitenbergae  pascha  isthic  celebraturi  ageremus  .  .  .  .  ^  Lutero  Vormaciam 
profecturo. "  Sobatb  Sutfjer  auf  bcr  Söartburg  an  bic  Hnfnaljuic  feiner  tIjeoIo= 
gifcf)cn  3trbciteu  bcnfcn  fann,  lä^t  er  fid)  neben  anberem  and;  bic  Ü^oUenbung 
beg  21.  5pfalmö  angelegen  fein.  5lni  12.  i1tai  1521  bcnadjridjtigt  er  5(möborf, 
bai^  er  nm  23ü^er  unb  Cuatcrnioncn  an  Sdjurf  unb  .*pelt  gcfdjricbcn  Ipbe  (6n= 


•)  S)te  Sßortc,  bie   an  ber  pmiftirten  Stelle  geftanbcit    f)abcii,  fiiib  lüci-^cicfdjititteu.     Oh 
naä)  profecturo  noc^  loeitereä  gefottjt  fei,  tä^t  fid)  uirfjt  erteitiicit. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  7 

ber§,  a.  a.  C  III.  ©.  150),  uub  öerfpric^t  mit  33c,5iig  l)ieiauf  am  14.  bem  ©patatin: 
„Psalteriuin  prosequar,  iibi  e  Wiltcinberga  accepero,  quibus  opus  haben"  (©iiberö, 
n.  n.  0.111.  154).  5Die  gctuüufdjtcn  33üd)cr  fe'^Ien  i§m  nod)  am  26.  SiMi  imb 
,prae  olio,  carens  libris"  Ijat  er  tn,5tüifd)cn  ben  67.  ^-I^falm  bcutfd)  aufgelegt 
(Rubere,  a.  a.  C.  III.  ©.  162)  uub  au  'OJidaudjtljou  gcfaubt.  a]üu  anbereu  Strbeiteu 
erlräljut  er  uid}t§.  ^Demuadj  bürfte  faum  au.yuteljincu  fein,  ba^  er  au  biejem 
Xagc  aud)  bcu  21.  ^sfalm  mitgefnubt  tjabe  (gegeu  Qrubcrö,  a.  a.  D.  III.  S.  172 
3lnm.  'S).  SlBer  am  10.  ^uui  fdjrciBt  er  bereits  au  ©^jatatiu:  „P.sahnum  21 
antca  inisi  conipletuin  ad  lypos  suos"  (@uber§  o.  a.  C  III.  ©.  171),  lüorauö  nur 
foöiel  [id)  crgiebt,  ha^  bic  ä^oUeubuug  uub  Ifcjeubuug  in  bcr  ^^luifdjeuacit  flatt= 
faub.  9tuffaIIeub  Umre,  hk  iliidjtigfeit  be§  S)atuuiö  üorauögefetjt,  ba^  5}le(and)t^DU 
burd)  ©palatiu  erft  am  6.  3uü  33üd}er  feubete,  bie  fiutt}er  geloifj  aud)  bei  ber 
ib'olleubuug  be§  21.  5].Nfatm§  gern  geljabt  Ijätte,  uämlid) : 

„1.  Psalterimn,  (luantum  Basileae  excusum  est,  nain  id  postulabas, 
2.  Teiiium  ctquartuin  alphabetum  Psalterii,  [josteriora"  (Corp.  Ref.  I.  ©p.  417). 
3)er  ^falter  tnar  bamatö  in  ^afel  Bi§  gum  13.  5pfalm  Ijerau^gegeben ;  baö  britte 
3(Ipt)abct  (geuunut  i[t  bic  Signatur  be§  äöitteuBerger  Srucfce)  euttjielt  beu  fpätcrcn 
Ü^eil,  nämtid)  ^^>fatm  11  —  17;  baö  toicrte  9Upt)at)et  ift  uid}t  nollftänbig;  auf 
SBogen  A— H  [te^t  ^sfalm  18-20;  baran  |c^HeJ3t  fid)  biö  S  bcr  21.  ^|^fa(m. 
SDiefen  {)at  ©runeuBerg  im  ^aljxi  1523  aud)  iu  einer  Cftabauögabc  erfi^eiuen  (äffen. 


3.   Sut^ei'g  3IBfid)t  einer  Y^ortfe|ung  uub  atnciten  ^luSgaBc. 

„äöenn  6^riftu§  i^riebcu  gäbe,  fo  ba^  iä)  mic^  gau,5  barauf  legen  Bunte, 
uuirbe  id)  t)offen  ben  ^^faltcr  ,5U  üollenbeu",  liattc  J3utt)er  einige  SBoc^en  üor  ber 
^Kcife  5um  ^üeic^Stag  iu  äöormö  an  ^^^eltican  gefc^riebcu  (t^^nbcrg,  a.a.  D.  III.  ©.  93). 
Hub  am  Sc^tuffe  beä  21.  'I^fatmg  bemcrtt  £'ntt)cr,  ba^  er  geluiffe  ^öerfel^cn  in  ber 
'Jlnötcgnug  I)ebräifc^er  SBörter  au  auberer  ©teile  forrtgircn  motte,  mo  er  über 
berartige  SÖörter  ausgiebig  t)anbetn  merbe;  ba§  tä^t  üielteid)t  barauf  fd)Iie^en,  ba^ 
er  noc^  auf  ber  äöartbnrg  fid)  mit  bem  ©cbanfen  einer  ^-ortfetjung  feinet  äßerfeS 
trug.     ?lber  bie  ^öer'^ättniffe  trieben  itin  3U  aubereu  SIrbeitcn. 

3n  bcr  Sisorrebe  .^nr  '^^sfalmenauötegung  S3ugent)agcnö,  metd)c  1524  erfd)ieu, 
fprid^t  ßutl)cr  baüou,  ba^  aud)  er  einftmatö  beut  ^^^falter  feine  9(rbeit  .^ugemenbet 
i)abe,  aber  bie  2l)rannci  ber  ^4>apiften  t)abe  il)u  gcnöf^igt,  feine  Aoarfe  an  bie 
äöeibeu  jeueS  5Babet§  ^u  l)ängeu.  33ugcut)ageu§  9trbeit  f)üU  in,^nnfd)en  bie  feinige 
me^r  als  erfe^t.  6r  fäl)rt  fort:  „Q^'ii'"e  "on  est  optime  Lector,  ut  laeuni  ex- 
pectes  Psalterimn  amplius"  ((Sri.  Op.  Var.  Arg.  7,  502 f.).  ^u  bemfelben  ©iuue 
äußert  er  fid)  auc^  iu  ber  U^orrebe  ^nr  1527  erfd)ienen  Überfeljung  ber  neun  erftcn 
^:pfatmcn  üon  ©tcpl)an  ^iof^.  Über  bie  ©rünbe  bie  il)u  an  ber  ^yortfeijung  ber 
Operationes  l)iuberteu,  fönnen  mir  aucf)  folgeube  l'lu^erung  Sutl)er§  iu  ben  3:ifc^= 
rebcu  anführen:  „Et  iterum  palmos  operationum  [V]  legi,  a  quibus  lectionibus 
iinpeditus  suui;  mufte  mid)  mit  beut  33apft  öunb  fopl)i[tcu  bleucut"  (SSinbfcil, 
Coli.  lat.  III,  175). 

Sn  ber  tnr.^en  ^^(uetegung  bcr  25  erftcn  ^-Pfatmen,  meiere  i?eit  3)ietrid)  1530 
na(^    ßutljcrö  iöorträgeu  auf    ber  -gefte  Ä'oburg  auf,}cid)ucte,  tanu  umn   allenfalls 


8  OptMiitiunos  in   rsaliiios.    1519-  1021. 

eine  2Bicbevauiiial)mi'  iiiib  ,'\-Lntfi'luini'\  bcv  ()|icr;ilioiics  i'vbliiti'ii.  Vllun  aiid)  Ijtcr 
blieb  c>j  bei  iMiioiii  iHiifaiiiV 

Vluffnlleiib  Inline  i[t  bic  '•illcinmiö  ücvbrcitet  gcUtcfen,  baf}  eine  ,^lücitc  lUnö- 
gabi"  bcv  opiTalioiu-s  in  iJüittcnticvfl  tvfcl)icncu  fei.  £ü  lidjaiiptet  'iv  (f.  l'öfrfjcr 
('i^ollftdnbiöc  JKefiniiiatioiiy^Vlfta  uiib  Xücninciita,  X.'cip,\iö  172!),  III.  ©.  !»47) 
mit  '-i}'i\]uo,  c\\\i  biffcö  älU'if:  ,A'iitl)cvny  Ijat  cö  ;\\v(\)  mal  icbibivt  iiiib  (jcbcjicit." 
(Vcnicr  luiimiptcii  '^Hh-iicv  ('-lUnbcviclit  ,uini  5.  I(jci(  ber  !>icip,yiji;v  'Jluöflabc  172!.l 
£.  -1)  iiiib  älnild)  (5ämintlicl)c  8d)rittcii  ^'ntljcvö,  4.  X\)cil,  -s^aHc  1740  Ü^üvicbc 
8.  S),  ^.'utl)cr  l)abc  cvft  bic  Opci-aliunes  ftüffliH'ie  LTfd)ciiicu  laffeii,  Ijicrauf  fcicu 
fic  in  aüittcnbcnj  inib  :i^afcl  biionbcv«  flcbvnrft  luoibcii.  ;3-  ^-  ^ücbcrcr  OJiad)- 
ridjtcMi  ,\\ix  .«ivd)ciu  (^cldji-ten--  imb  ^Mid)ci--O)ofd)id)tc,  ',nitbüij  17ti4  ii3b.  II.  S.  4(>8) 
l)iit  bic  3i3ittcnbci(jov  Cvigiiiataiiijgabc  in  .V;-)äiibcn  ijcljabt,  in  bcr  jcbod)  bic  2Bib= 
ninng  X.'ntl)cvö  nnb  bic  "i^orvcbc  "OJiclandjtljonö  jcl;ltcn.  (&x  IjqU  fic  aucl)  für  bic 
crftc  unb  Cviflinadmygabc  nnb  meint,  baf?  jene  beibcn  Stüdc  „beiunad)  Wolji  cift 
bei  bcv  uncbevljütten  XHnflagc  bavjn  i^ctommcn  finb."  i^orljer  (33b.  I.  185)  t^attc 
er  (icia(3t,  ba^  nod)  1521  ^^n  2Btttcnbcvg  aUcö  nnb  mit  bcm  22.  (21.)  ^sfalmcn  ber= 
mel)it  micbcr  gcbindt  univbe. 

JKid^tig  ift  nnv  fübicl,  bafj  bei  XJntljci-  einmal  bie  ?lbiid)t  einer  neuen  IHuö- 
gäbe  in  2öittenberg  bcftanb,  unb  bafi  er  moöüdjertucife  aud)  an  it)re  ilJerUnrf-- 
lic^ung  gegangen  ift.  6r  fd^rieb  fdjon  am  2G.  Januar  1520  au  Sol).  ^'ang: 
,Psallciiuin  nova  ralione  cxcudetur,  (|iiia  oxcusor  afficitur  danino  relicüs  inultis 
sibi  sclicdis,  at(iue  simul  ex  Lollliciiaiia  ofTicina  prodibit  formis  lionestioribns  siio 
tempore"  (euberä,  a.  a.  £.  II.  @.  305).  Scmuadj  bcabfidjtigte  l^uttjcr  atfo 
burd)  !L?üttT)er  eine  äufjcrlid)  „auftänbigere"  9(uggabe  bcö  '^^^fatterö  beranftaltcn  ,]u 
(äffen  at»  bie  bei  förünenberg  crfd)ieucne,  in  ber  3;T)at  ,^iem(id)  fümmerlidj 
aucnjcitattctc,  gcircfcn  tüar.  Unb  bcrmutl)tid)  füllten  tu  bicfcr  geplanten  yteuanögabe 
bie  ^eljtcr  bcrbeffert  lüerbeu,  bou  beneu  ba§  33uc§  nad)  beni  33ricf  l'utfjerö  an 
5peIIican  unmnicttc,  unb  um  bereu  miüen  er  fd)on  am  18.  9(prit  1519  bcm  fiaug  ein 
aubcreS  (^remplar,  naä)  bem  er  ha^  feinige  forrigiren  möge,  gcfcnbct  Tjattc  (ßubcrö, 
a.  a.  C.  II.  S.  12).  S)üd)  tjat  Sutl)er  audj  ^rrtfjümcr  fcinerfcits  eiu,^ugefteljcn, 
bic  il)m  im  !L'aufe  ber  IHrbeit  ftar  luurbeu,  unb  bor  aficni  gefiel  iljm  ifjre  ajBeit= 
fdjuieiftgfeit  uid;t.  darauf  tueift  er,  luie  oben  bemerft,  lüicberljolt  fj'm  unb  in  bcm 
ec^tn^abfd)uitt  bes  21.  ^^falmä,  fagt  er  gerabc^u:  „tolus  coiainenlarius  mihi 
placeiet  magis,  si  rccognitus  a  me  primum  fuisset."  S)a,5U  tiuirbe  gut  ftimmeu, 
toas  (it)x.  i^v.  93ijrner  in  ber  bereite  angcfüljrtcn  53ürrebe  crjd^^It:  „2ä)  bcfitjc 
l^ierbon  eius  berer  erften  (frcmplarieu,  fo  aber  nur  big  auf  beu  XU.  ^|sfalui  ge^et 
....  @6  t)at  uidjt  nur  ^J]teland)tI)DU  ,yt  biefem  ©puiplar  feljr  biel  gefc^riebcn, 
foubern  audf)  Vut()eru§  felbft  baöfelbc  mit  eigner  -Ipaub  Ijicr  unb  ha  ^u  änbcrn 
unb  ,^u  befferu  augefangeu.  äßoraue  ^u  erfcljcn,  bü§  er  eine  neue  uub  berbeffcrte 
Edition  bou  biefem  äßerfc  l)crauägeben  luoKcu;  gcftaU  er  benu  aud)  beu  gcbrudteu 
litel  üu»geftrid)eu  unb  biefeu  barüber  gefd)ricbeu:  In  Psalmos  David  F.  Martini 
Lutheri  Aug.  Willenbcrgen.  Commentarius  per  autorem  auctus  et  rccog- 
nitus''.^ 


*)  ^ßrofeffor  D.  Sgricgcr  tu  Cctpjig  tjntte  bie  ©üte  auf  uufcrc  33itte  bort  md)  bm  5öcr= 
bleib  be?  S3örnerfcf)cn  6j:cmplare  3U  forfdjeu,  (eiber  o^uc  örfotg. 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  9 

S)te  iimnd^ertei  bcvettS  angcfü'^iteu  ©rünbe,  iuetdie  l'uf^er  Don  einer  f^Di-t= 
fe^uiig  ber  Operationes  .yirüif (jicitcu ,  IjaBcn  if)n  bcriitiitl)(id)  nm  (<^nbc  aud)  be= 
ftinnnt,  öon  einer  neuen  üerB eierten  ^(usgaBe  beö  i^orljanbencn  abjufetjen. 
llnb  bn^u  mag  nod)  ein  gefc^äftüdjeö  33ebenfen  gcfommcn  fein.  (5ine  neue  fd)öne 
'^Inögabe  war  injttjifdjen  in  iBafct  erfd)icnen  unb  ^tte  allgcnicine  '^(ufnaljuie  ge= 
funben,  fo  ba^  eine  neue  äBittenberger  fauni  rec^t  gelo'^nt  tjätte. 

4.  S^afelcr  Dlac^bxude. 

3ln  33ajcl  hjaren  üon  berfd)iebenen  SDrudern  IutTjer[d)e  Sd;riften  nadjgcbrudt 
unb  baburc^  baä  23ertaugen  nadj  lüeiteren  geiredt.  ©o  bittet  bcun  fscHican  am 
15.  Max?,  1520  unter  anberem  ßut^er,  er  möge  im  ^l^faüer  fortfaljren  unb  i'^m 
Jibros,  Gommentaria,  volutnina"  fenben.  @r  erbietet  fid)  aud^,  fatt§  £utl}er 
ettoaS  fenben  Werbe,  e§  fe^r  fc^cm  mit  ^robenfc^en  ober  anbcrn  2l)pen  au§,5uftatten 
(Zubers,  a.  a.  C.  II.  @.  357  f.).  5(u§  einer  SSriefnoti^  2utt)er§  an  ©patatin  bom 
17.  Februar  1521:  ,Psalterium  rneuni  Basileae  excudit  Adam  Petrus,  quod  nollein" 
(gnbers,  a.a.  D.  III.  ©.  87),  ift  5U  erfe'^en,  ba^  Sut'^er  öon  einem  5Bafeler  5pfa(men= 
brude  loei^,  ii)\\  aber  nic^t  gern  fieljt.  Sie  ©rünbe  für  feine  Unaufricbcn'^eit  mit 
bem  3)rud  fc^einen  im  3Befentlid)en  biefelben  ^n  fein,  bie  iT;n  fpäter  üon  ber 
O^ortfe^ung  ober  ^Hebifion  be§  3Berfe§  abgefjatten  '^aben.  6r  mac^t  fie  in  bem 
öfter  angefüljrten  toa^rfc^einlid)  ungefä^^r  'gleidiaeitigen  23riefe  au  ^ellican  geltenb, 
giebt  aber  boc^,  fall§  ber  S)rud  nod)  nid)t  fomeit  fortgefdjritten  fei,  ^Wd  6orrec= 
tnren  für  ^:pfatm  11  unb  13  an  unb  ma^t  auf  bie  bielen  S^rndfeljtcr  beö  @runen= 
bergifdjen  2)rudeö  aufmertfam.  S)er  iörief  !ani  für  bie  erfte  Safeler  ?(u§gabe,  bie 
im  Wiu^  1521  erfc^ieu  unb  nur  bie  13  erftcn  ^:pfatmen  enttjielt  (B),  ^n  fpät.  5tm 
9lbeub  be§  28.  ^Rärj  ^at  ber  pcipftlic^c  ^Jinntius  ^Ileanbcr  in  äßormS  fie  an§ 
O^ranffurt  er'^alten.  ©r  na'^m  an,  ba^  ber  S^rud  bon  £uttjer  beranla^t  fei,  unb 
cmpfie'^lt  buri^  9.^ermittelung  ber  ©c^meiaer  lagfa^ung  bie  3)rud(egnug  folc^er 
3Berfe  ^u  ber'tiinbern  (^atfoff,  5Die  Sepefd^en  be§  TmutinS  'vllteanber,  .'paüe  1886. 
6.  110).  Um  biefetbe  ^eit  mirb  aud]  £Uit:§er  in  SBittenberg  biefeu  ^ad)brud 
er'^alten  tjaben  unb  bittet  auf  ber  äöartbnrg  um  ^^ladifenbung  beöfelben  (C.  R.  I. 
©p.  417).  ©d)on  oben  Würbe  ermähnt,  ba^  er  eingangs  eine  begcifterte  unb 
fdjWnngbolIe  Sßorrebe  be§  lUrid)  C^ngmatb^  au§  bem  X^urgan  an  S)eutf erlaub, 
bie  ebetfte  unb  d)rift(id)fte  'Jtation,  bringt,  über  bie  \\ä)  ^Iteanber  befonberö  ärgerte, 
unb  ba^  er  mit  bem  «erfpredjen  be§  Sruderä  f(^Iie^t,  bie  gortfeljnng  fdjteunigft 
5U  beforgcn.  ©ein  a5erfpred)eiu  Ijat  5(bam  ^^etri  au($  balb  genug  eingetoft.  Sui 
?luguft  beffelben  ^a\)xc^  erfd^ien  bei  iljm  eine  9tenauftage  unb  «yortfe^nng  biä 
pm  20.  ^Pfalm  (C),  am  ©djln^  mit  ber  Ätage,  ba^  bie  Dtömlinge  ^nttjern  feinen 
'^eiligen  3(ufgaben  entriffcn  Tjätteu  unb  mit  bem  Iroft,  ba^  \a  nun  ber  !^cfer  ge= 
nügenb  in  ba§  33erftänbni^  be§  ^:pfatter§  eingcfüt)rt  fei,  um  weiterer  Leitung  nid)t 
mel)r  3U  bebürfen.  ^mn  ßntl^er  je^t  öon  anberen  wid)tigeren  Singen  in  5ln= 
fprud)  genommen  fei,  fo  bürfe  umn  i^n  nid^t  attju  fet)r  mit  bem  SCÖunfc^e  bebrängen, 

»)  2Bettere§  über  bicfcn  Ciuglualb  ift  511  finben  bei  ^ol).  mdd).  Sixa^i:  „3)a.3  anbete 
f)uiibcvtiä^riflc  3uMiQt)r  bcv  eb.  .Rirdjcit  u.  f.  lu."  .riambuvg  1717,  ©.23  ff.,  Wo  aud)  btefe 
SSotrebe  abciebrucft  ift.  einen  '3tn->,5U(]  ani  iljv  giebt  and)  bie  ©vtanger  ^luögabe,  Op.  lat.  excg. 
tom.  XIV  p.  VI  sq.  in  ber  ©inteitnng. 


10  Op.ratioiu's  in  Psalnios.    IfilO-lfiSl. 

i)(\^    cv   UMi'biv    \\i   biejov  'Jlvlu-it    \uviu[(i'l)vi\     "Jdiil)  Viill)cvv  \l^vicf   au  '|vtiliiiiit    i|'t 

Tcv  21.  "^ijuliii,  bell  Viitl)cv  auf  bi'V  'JinutlMUi^  Uollnibcti-,  )il)oiul  liot  '-iu'Il- 
iMibiiiifl  bicjcv  VlU'M.vUu-  iu  'inifol  uiul)  iiid)t  bdauiit  i\ouii-iru  \n  ji'iu.  O'v  folrtlc  iu 
Ciuul  ein  :J^rtl)i  biuaiif  liuMifall'j  bei  Vlbaiii  'In'tii  (D). 

"i'lbi\i'id)i'ii  Don  ben  (Mefaninilonyivibcu  bcv  £d)viflou  ,Vull)cvy  finb  bic  Opcia- 
tidiifs  in  latciniidicv  *2pvad)c  fouft  uid)t  c]ibviutt  uunbcu. 


T).    X'CiitidjC   iUicv)ci;uii(-icii. 

Tii-  Opriali.MU's  ftub  iu  ovftov  Vinic  für  bie  Stnboutni  bor  ll)co(Ln-|ir  uub 
bic  (V'lol)vtiMi  Vii'bbiilu'i  bcv  I)cilii-\cn  (Sd}vift  bcfttnunt  nub  baiiini  nnd;  in  (atcini-- 
fd)i'v  i3pvad)c  l)cvöffnitlid)t.  '^odj  iljv  pvaftifdjcv,  bii-  U)id)ti(iftcn  ;')Citfra(icn  bc-- 
I)anbclnbcv  ^nbalt  cmu'ifte  iu  niaudjcni  .'i'efcv  ben  SBunfd)  fic  andj  bcni  i^ülfc  in 
feiner  Spvadje  ,^uiviu(^(id)  ^n  niadjen.  ,S"crft  fdjcint  ein  33rnd)ftü(f  be§  5.  ^sfalmS 
(r),12)  in  (Dber-)bentidjev  Übevfeljunö  erjdjiencn  ,^u  fein  (a  h  c).  33ci  ^JJlcld)cr 
<Bad)^  in  ©vfnvt  fnm  oljne  ^djrcöangabc  eine  Überfeljunij  Ijevanö  iu  2  mit  t)e= 
fonberen  litcln,  aber  fovtlaufenben  ©ignaturcn  auögcftattctcn  Iljcilen,  beren  crfter 
eine  lUievtvafliing  bon  ^4>f-  13,1  (d),  beren  ^Ipcitcr  eine  bou  a  h  c  unabijäugige,  and) 
im  Umfang  anbcrö  begreujtc  ^erbeutfd^ung  bou  ']>l  5,12  (u)  enthält.  3)iefe  beiben 
I()ci[c  l)at  and;  (Mabr.  .^?anlj  1525  in  ber  imintidjen  einridjtnng  (jebrud't  (fg;  h). 
^Jlnd)  bom  21.  ^^^fadu  ift  ein  ©tiiii  (21,  7.  8.  11))  burd)  ben  ^cürnberger  %k.  ^Jlair 
überfe^t  inorben  unb  1524  erfd^ienen  (i). 

3n  bemfelben  ^aijxc  ^attc  über  ben  glctd^en  '^^fatm  ^u  ^^reiberg  in  ©ad}fen 
ber  Aran^tsfancrmönd)  ^'orcn,^  ©örer  wad)  l'uttjerö  9(n§legitng  geprcbigt,  aber  ba§ 
'-Inn-langen  einiger  .Ciürer  nadj  .r-)crau§gabe  einer  bentfdjen  Überfeljung  Ijatte  er  al§ 
für  ifju  ]n  fd^miertg  unb  jcitraubcnb  ableljnen  muffen.  3)a  umnbte  ftd)  i?a(enttu 
(Stner,  ein  fyrciberger  ^Jlaler  unb  ^-reunb  be§  (fbangeIinu^-^  ber  bie  ^^srebigt  geT^iJrt 
l)atte,  am  6.  Cftobcr  an  Stepfjan  ^Rotl;  nad)  Sßitteubcrg  mit  ber  iSitte,  'er  möge 
il^nen  biefen  ^falm  überfe|en.  iKot:^  fdjeiut  fofort  an  bie  Überfe^ung  gegangen 
,^u  fein  uub  gtrar,  toie  er  in  ber  2Bibmuug  au  (Huer  auSbrüdlid)  t)crbort)ebt,  „mit 
^'ut^er§  guuft  uub  berloittiguug."  S)ie  SGßibmung  ift  bom  ^Jtartinetage  1524 
batirt  unb  uimmt  auf  jene  3?itte  eiuer§  33e,]ug.  ^,Hud)  mcift  iHottj  barauf  Ijin, 
ba^  ber  Teufel  bie  f^renube  bcö  Clbongeliumö,  uad)bem  er  fie  bergeblid)  utit  Ieib= 
liefen  äJerfoIgungen  ^u  erfd)üttcrn  berfuc^t  Tjobe,  jeljt  burd)  ^i'yrrtetjrcu  iu  ^er= 
ftiirrung  ßu  bringen  brpr)c.  ?(m  ;50.  yiobember  bebauft  fid)  einer  für  bie  3ufd)rift, 
am  11.  Secember  für  beu  ^;^fatm,  ben  er  uod)  gef)eim  ^n  I)alten  berfprid)t.  S)er 
Srud  bou  Sofef  Jftug  in  Söitteuberg  ift  in  maud)en  ^Ib^ügen  bom  'Jieueu  3aT)r5tage 
1525  (k  1),  in  anbereu  uur  bou  1525  (m)  batirt.  (Sin  yiad)brud  erfd)ieu  im 
^ära  1525  (n). 

5tm  8.  Sauuar  1525  fanu  (ftuer  mittfjeiU'u,  ba^  and)  bie  .s;^er3ogiu  bie  Über= 
fefeuug  be§  21. 5|3f.  angcuommeu  t)abe.  S)ie  .^^er^ogiu  ift  bie  @enml)(iu  .'peinrid^S, 
be§  58ruber§  unb  fpätercu  ''3{ad)fo{ger§  bou  C^er^og  @eorg,  in  l'eip^ig.  a?'etreffö 
i^rer  :^atte  ßluer  bereite  im  'Einfang  bes  ^al^reS  1524  mit  »{of^  forrefpoubirt. 
S^iefer  r)atte  bomatg  bie  5(bfidit  ir)r  bie  Überfe^ung  be§  5.  ^^^faim§  au3ufd)reibeu. 
(Jtuer  t^eilt  if)m  aber  am  6.  fyebruar  mit,  fie  uiüffc  bie  3(unal)mc  ablel)ueu,  fo  (eib 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  H 

eö  il)r  t!)uc;  [ie  ^abc  foiift  bic  llnQuabc  itjvc§  CocmaTjIö  uiib  Dor  'Mem  itjveö  ©djtoagerS 
Apev.iüö  öieorg  ju  füi;d;tcii.  3)cr  5.  ^^fcitm  cvfdjicn  gUndjfalls  „mit  Xfutljcre  bcfcüj  uiib 
öemnlligung"  uiib  ift  unter  bem  1.  i'lpril  1525  bem  ilHivöcrmciftcr  .s^iermauii 
''JJiid^tpfürbt  311  3^üidaii  gctuibinet  (0).  9tud)  er  entf)ätt  in  feiner  äöibniung  ben  .s;-)in= 
tueiö  auf  bie  falfd)cn  '|>vopt}cten  uub  Slr^'te^ver,  in  benen  bcr  leufcl  nid)t  rulje, 
ja  tobe  unb  tüüttjc,  fonberlid)  in  o^üidau,  unb  beren  Xreiben  gerabe  in  bicfeni 
'4>fa(ni  fo  nieifterlid)  Don  S)aüib  aligeniott  fei.  %m  6.  53tai  1)at  einer  geljört,  ba^ 
er  überfetjt  fei,  unb  bittet  Oiott)  um  3uf ''»■^ung ,  tuenn  er  auögcljeu  tnerbe.  (3u 
bem  über  5|>f.  21  unb  5  (^iefagtcn  ügl.  ßrmifd^,  bie  33riefc  ^-l^atcntin  ßincrö  im 
„g^euen  ^Iri^iü  für  fäd)fifdje  ®cfd)id)tö=  unb  ^^((terttjumsfunbe"  V.  (5.  321  ff.) 

Sni  ^aljre  1527  erfd;ien  ,yi  äßittenberg  eine  Überfeljung  ber  erften  9  ^^sfaünen 
(p.  (|)^  \)on  bemfelben  9iott)  mit  einem  S^ortoort  üonSut^er  unb  einem  eignen.  3(u^er= 
bem  ift  aud)  ßutl^erä  ä5orrebe  ju  feiner  ^4>falterüberfe|;ung  bon  1524,  foiuie  baö 
bem  '4>faltcr  in  „S)aö  britte  tel)l  beS  allten  3:eftamcnt§"  1525  beigegebene  ©(^lu^= 
luort  (le^tereö  als  „(fin  anber  Ü^orrebe"  be^eid^net)  üürangefd)idt.  ßntl^erö  i^ormort 
,yi  Siot^ü  Überfe^nng  luerben  trir,  ba  biefe  al§  föan^eS  nid)t  berüdfid^tigt  luerbcn 
fanu,  unter  ben  @d)riften  be§  3i.  1527  bringen.  ©§  fei  bal)cr  Ijter  nur  l}eröor= 
ge'^obeu,  bo^  2ntt)n  bie  Unterbrechung  feiner  ^:^^faIterl}Drlefnng  auf  feine  lHbmefeu= 
l^eit  öon  äöittenberg  ^urüdfüljrt.  S)ann  Ijätten  i^n  „Diel  notiger  gefdjeffte"  abgc= 
Italien,  aber  (S'^riftnS  Ijabe  an  feiner  Stelle  anbere  erioedt,  \vk  ^oljann  '^somcr, 
burd)  biefe  fei  fein  „Derljinbernig"  lüo^I  Ijunbertfättig  eingebradjt  luorben.  SBeil 
aber  bennoc^  feine  3(u§(egung  ber  22  ^^falmen  begeljrt  merbe,  Ijabe  er  e§  fid) 
gefallen  laffeu,  ba^  M.  ©tepl)an  9fotI)  fie  öerbeutfdjt  in  ben  5£)rud  gebe,  „al§  bcr 
bei)  un§  lauge  gelüeft,  aUc  unfere  treiffe  ju  leren  unb  reben  erfaren  unb  l)nn  unfer 
XIjCDlogia  geübt  ift,  berljalbcn  erö  beffer  unb  bentli(^er  tan  an  tag  bringen  benn 
fünft  anber  auflenbiffdje,  bie  nid)t  fo  lang  unb  teglid)  nmb  unö  fein  mögen." 
Söa§,  lüie  er  l^offe  cttna  brinnen  fei,  ben  ©lauben  ^u  ftärfen  unb  ^n  beffern, 
möge  man  mit  3)anf  gegen  ©ott,  ber§  i|m  gegeben,  anneljmen.  ^n  feinem  eignen 
ajormort  beginnt  Üiottj  mit  bemfelben  ©ebanfen  öon  be§  Seufetö  Ii^rannci  unb 
Stft  tüie  M  ^f.  5  unb  21,  begrünbet  aber  bieSmal  feine  3lrbeit  mit  bem  .'pintreiö 
auf  einen  „nennen  grieff"  beö  Sleufelö,  ber  barin  befte^^e,  ba^  er  bie  red)tfdjaffencn 
d)riftlid)en  SSüi^er  mit  feiner  ®ift  unb  falfdiem  erlogenem  'ik-rftanbe  bcfd)mil^c. 
„äöie  benn  and)  nelulic^  bie  iar  Vergangen  etlichen  büdjcrn  Sioctor  Martin  ßntljerä 
unb  .Sü'^an  33uggeidjagen  ':].^ümer§,  mic  nmn  toetj^ä,  gefc^eljen  ift."  S)aljer  Ijabe  er  bei 
iiintljer  angeregt,  ba^  biefer  iljui  bic  ^crbeutfdjung  ber  Operationes  geftatte,  „benn 
eö  faiom  fcljten  toirb,  ba^  ba§  fclbige  bnc^  muffe  bcr  mal  cin§  ben  bndjfelfdjcru 
audj^er^aiten."  ßutljcr  I)abe  i'^m  bie  Überfettung  toillig  uad^getaffeu  uub  befo'^Ieu, 
maö  in  bcmfelbigen  3?ncl^  ^n  Diel  unb  ,]u  lang  märe,  au^en  ,^n  loffen,  fonberlid), 
maö  nic^t  ^ur  Deutung  ber  ^^?fa(men  bicnc.  33ei  ber  Überfettung  Ijabe  er  barnm 
mel)r  auf  bie  IDteinung  beö  ^sfalmy,  benn  auf  bie  SBörtcr  ber  lateinifdjcn  ^iluö= 
leguug  adit  gegeben;  baran  möge  fid)  niemanb  fto^en,  loeit  er  meljr  ben  einfältigen 
Saieu,  benn  ben  ©eteljrten  Ijabe  bicnen  toollen.     ©eljc  er,  ba^  er  mit  biefer  VHrbeit 


1)  2)anac^  ift  ber  ^rrttjum  Sctfeitbürffö,  (Com.  de  Luth.  I.  p.  .'Jl.')!  bem  niirf)  äniriicr, 
mala)  unb  bic  LW.  ^luögok  fotgeit,  jii  betirfjtiaen,  ha^  im  3at)rc  1524  eine  Übcrfctuiiifl  ber 
erften  22  *pfalmen  Bon  5Küt()  erfdjieiteu  fei, 


12  OiHM-ation.'s  in  Psalnios.    151H  — ir)21. 

„Hill.;  iiiib  UHiliietancu  |cl)affc",  fo  \vo\k  cv  aiul)  „ba->  aiibcvc  tel)(  bc<5  '^-^ff'ltfVö 
imb  Dicllficl)t  aiibciT  bc'>  Vutl)ino  bücljcv  iiu-ljv,  ii'ie  ci  iiiivö  Uoviv'miict  Ijiit,  and) 
Lubculid)  ,\ufaimno  biurfcii  laffen",  bamit,  uhmui  ciiift  !L'iitl)ci"  iiid)t  mi;l}r  fein 
loihbe,  mau  lucniiV'tono  fcino  büdjcv  „vi'l)ii  iiiib  vcd)tfd)affiMi  l)nbcii  iinb  i]cbvnud)cu" 
föiuic.  2*iivauf  foli^Mi  ^riiimnaviiMi  iiiib  Vlu-J^jiuic  bcv  'j^f.  1 — !•  unb  ,\\vax  Hon 
äüeiiccelaiio  Vimf,  luic  nm  C^iibe  annc(]ebcii  i|t.  C^iii  Sad^vf^iftov  bilbct  bcii  6d)lujj 
bco  'i^aubr^i.  S^cvi  '-i3ud)  l)at  im  lilcl:  „"^a^ii  ^rfte  Ici)l  bcr  X.'ntciiiifd)cii  aue^cöung 
beo 'IM'nltcrö";  „bao  anbcic  tl)cl)l",  baö  Oiotl)  in  VliK-fid)t  ftcltt,  ift  lüdjt  eifd)iciicn. 
2;cv  )d)üii  fvütjcr  Deii'tffciitlidjtc  5.  ^^falm  ift  uiiücvänbi'it  in  bnö  „(Lh-fte  Ict)t" 
aiifiv'npmmcn. 

'Kotl)'>  iibcifcijung,  foiucit  fic  öor'^Qubcn ,  lici^t  fpätovcn  Vlui^nobcn  bee  bcut= 
fd)cu  IfrtC'3  3U  Wvnnbc.  '3)ic  fcl)(cnbcn  12  'j5falmen  finbcn  fid)  ,5ncrft  im  5.  It)eil 
bcv  Sici^MifliT  XHu'>ivibc  Don  IToO  unb  jiuar  mit  engerem  2tnfd)lu^  au  ßutl^crö 
Zext  öou  M.  '^o\).  ;3ac.  ©veiff  iu5  S)eutid)e  übcrfcl^t. 

ä^fll.  iiuKct  beut  aii9cfüT)i-tcn  iiodj:  ^o\).  5JJcld)ior  Ürnfft,  l^n^  oiibi-ve  Ijiiiibprtjätjrii^c 
^ubcUOn'l)t  bcr  Lninii9clifd)cii  .Uird)cit  Hon  bcr  1517  niiflcflaitgeiteii  iHcforiiKittoit  it.  f.  tu.,  ■'riam- 
Intrfl  1717.  ii(\p.  l  •£.  l<i-4U.  ^i^^)-  ä'artfjolDimiu-j  ^Kicbcrcr ,  'Jfadjridjtcit  ,^itr  Wird)cit=, 
Öclel}ttcit=  ttitb  ^-t<iid)cr=(^cid)id)tc  ii.  '].  lu.  mtborf  17G-1.  iöb.  1  e.  184  ff.  uitb  iöb.  II  ©.  442  ff. 
3.  Äöftliit,  2.  ^iliifl.     i^b.  I  e.  2'J2  f.,  4:5:3,  477. 

^^luygabcn  bc5  latcinifdjcn  ScjteS. 

A.  1.  „Cperatioueä.  ??.  9Jlaitiui  «.  in  ||  PSALMOS,  VITTENBERGEN- 
SIB.  THEOLOfllAE  STVDIO-  ||  SIS  PRONVNCIATAE.  !|"  'i)aruntei- 
ein  .f)D(,^fd)nitt:  ^'{)riftnö  am  .^Ircu,^,  linfö  (Dom  58efd)aner)  baueben 
■»Jüaria,  redete  ^oljanucö.  Ofjne  litelcinfaffnng.  Iitc(rücEfeitc  bebrutit. 
4  iölätter  in  Ouart  (©iijnatur:  a),  (e^te  Seite  bebrncEt.  %m  @ube: 
,Vuilteiibefg?  in  Saxonih.    MEN.  MARTIO.  ANNO.  M.  D.  XIX.« 

2(iif  bcr  Ittelrüdfcitc  bcfliiiiit  Sut()cr'ä  Söibirtting  bcr  (Jporationf's  oit  .Hiirfürft 
^ricbridj  Doit  ©adjictt;  i()r  folgt  auf  ©eitc  aii.j''  bte  5ßorrcbe  2)ic(ond)tf)oit->  nit 
bic  ©titbettten  bcr  Kjcotügic. 

2.  „Cperatioueg.  ^.  ^Ilartini  S.  ||  in  ^4.JlfaImoö  ^yuittcnberge-^  Ij  ftb.  Zi)co= 
logiae  8tu=  ][  biofiö  )3rouncia-  ||  tae.  H"  Ct)ue  Siteleinfaffung.  3litet= 
vürffeitc  bebrucft.  92  ißtätter  in  Quart  (©ign. :  A  — Z),  le^te  ©eite 
teer,     ^^(m  fönbe:   „VVITTENBEKGAE  ANNO  DOMI.  M.  D.  XIX.  jj« 

•Jltif  bcr  Ittclrüdfcitc  ftcfjt  nur  ßut()cr'3  23orrcbc  au  bic  ©tubcutcn  ber  Zijeo- 
logie.    (Sutljält  "^iaUn  1—5. 

3u  anberen  (Jremplaren  ftcTjt  fotgenber  2:itel:  ..OPERATIONES. 
F.  MARTINI  II  L.  IN  PSALMOS,  VITTEN  ||  BERGENSIB.  THEOLO  | 
GIAE  STVDIOSIS  1|  PRONVNGIA  1|  TAE.il"  ©onft  [timmeu  fie  genau 
mit   bem  üorftcljcnben  üBerein. 

3.  Cl)ne  Befonbevcn  litet;  beginnt  auf  ©eitc  1  mit  ber  Überfc^rift  üon 
^fa(m  H:  ,Ad  Vicloriatn  in  organis  fiipcr  octaiiä  pfalmiis  |]  Dauid.  iJ" 
92  33(ätter  in  Cuart  (©ign.:  a— z),  te|te  ©eite  leer.  9lm  ©übe: 
, WITTENBERG AE  PER  iOHAN.  GRVNEN.  ||  ANNO  DOMINI.  M. 
D.  XX.  II" 

entl)ätt  ^fo(m  G-10. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  iq 

4.  Ctjne  befonbmn  litet;  beginnt  auf  ©ette  1  mit:  „c  PSALMVS  VN- 
DEGIMVS,  HEB.  |i  DVODEGIMVS.  >  96  iölätter  in  Quart  (©ign.: 
A  — Z;  &),  le^te  (Seite  bebrucft.  ?tm  ^nbe:  „Sequilni-  Pfalimis  deci- 
mus  octauus.  H" 

enttiält  ^pfalm  11-17. 

5.  €i)m  befonberen  3:itel ;  beginnt  Seite  1  mit:  ,c  PSALMVS  DEGIMVS 
OGTAVVS  II  Heb.  XIX.  Titiilus  ad  victoriam,  ||  Pfalnuis  Daiiid.  jj" 
32  33Iätter  in  Quart  (Sign.:  A-H),  te|te  Seite  bebrurft.  %m  ßnbe: 
,VALE,  Gliriftiane  frater   &   gratia   GHRISTI   fil  tecü.  ||  AMEN.  H« 

enthält  ^4?fa(m  18-20. 

6.  C§ne  befonberen  2itel,    Beginnt  auf  Seite  1  mit:    „PSALMVS  VIGE- 

SIMVS  PRIMVS  II  HEB.  XXM.  ||  Ad  Victoriam  fnper  cerua  mat.itina  |! 
Pfalniiis  Dauid.  ||"  40  Blätter  in  Quart  (Sign.:  1  — S),  leljte  Seite 
bebruiit.  ?Im  ßnbe:  „Verü  nönihil  in  illis  eft  fpirituaiis  eriiditionis 
&:  renelationis,  ||  de  qua  qui  pi^  eft,  gratias  agat  düo  Ihefu  Ghrifto, 
qui  eri  lux  noftra,  be=  ||  nedictiis.  AMEN,  jj" 
(fntf)ä{t  5pfalin  2L 

2)er  3)ntcfer  Don  A  l-i;  ift  bcr  am  6--nbc  Don  A  ?,  genannte  ^oijann  &xnmn-- 
bevg  in  Sßittenberg. 

infolge  be§  flamäf)(it^cn  6rfdjeinfn§  biefer  ?ln§gnbe  finb  öoÜftänbige  ejemplare 
nnfeveä  SÖiffen-j  nic^t  erhalten.  3n  bem  (Sremplar  bcv  (^langer  Unitierfität?= 
bibliot^  ba§  re(atit)  am  üoüftänbigften  ift,  finb  ^toet  Sagen  Don  je  öier  ißlättevn 
(S.  213-220  nnb  ©.  2(15-272)  tpnbfd^nftlid)  erfe^t.  3:ie  Srcöbener  Alöniglidje 
S3ibIiotf)ef  befi^t  jluet  (Sjemplave,  bic  fid)  in  glitri(id)er  SBeife  ergänzen.  3n  bem 
einen  fe()ten  nur  bie  üier  erften  Sötiitter  mit  ben  $!orreben  Sutf)crö  nnb  mdaw- 
d)t^on§,  in  bem  onbetn  ber  18.— 21.  ^^fatm.  3n  bem  e^-emplat  ber  ^Berliner 
Äöniglid)en  i8tbttotf)ef  fel)(t  ber  2L  ^^Jaün.  llngefätjr  Don  ber  9JUtte  nn  befefte 
(Jj-emplare  finben  fic^  ,v  33.  in  ber  .fperjogl.  ii<ib(iotf}et  ^n  äBolfenbiittel  unb 
anberlDärt-5 . 

„MARTINI  II  LVTHERI  ||  PIAE  AG  DOGTAE  IN  PSAL  ||  MOS  OPE- 
RATIONES. II  LEGTORI.  II  Heus  tu  lector,  foris  nihil  uides,  ingredere, 
inue-  II  nies  domum  diliffimam.  Plus  liabes  ^  titiiliis  ||  tibi  promit- 
fat,  libros  enim  non  facile  numera- ||  biles  fnb  uniiis  nomine  damus 
tibi,  ut  funt.  ||  Abfoluta  imago  pietatis  &  impietatis.  Impiorü  || 
noniina.  De  impiis  doctoribus.  De  fpe  et  paffio  ||  nibus.  Gonfo- 
lationes  multarum  perturbationum.  ||  De  nomine  dei.  De  pra^dica- 
toribus.  De  fide  &  ||  operibns.  De  cerimonijs.  Anticbriftus  qtiando 
re  II  gnet,  eiuscj  uera  defcriptio.  Sed  quid?  male  ipfe  uide  ||  as, 
q  mihi  numerare  pergenti  credas.  Non  enim  in  illa  ||  anguftia 
tantas  diuitias  cöditas  effe  crederes.  Sed  In  ||  meniento  maximis 
animis,  in  pufillis  corporibns  locfi  ||  effe.  Gerte  talis  eft,  nö  meo 
foliiis  iudicio,  fed  omnium  ||  eruditorum,  ut  nondum  abfolutum 
publicem,  ueritus  ||  ne  fi  diutius  domi  retinerem,  in  publica  Ghrif- 
tianae  Ec  ||  clefiae  commoda  peccarem,  cuius  plurimum  refert,  ut  || 
haec  Ghriftianiffima  doctrina  q  plurimis,  idcj  q  ocyffi  ||  me  com- 
niunicetur.     Super    eft   igitur,    ne   tibi    ipfi    de-  ||  fis  lector,    ego    tibi 


J4  OinM-ationi's  in    rsalinos.    InlD  — IMl. 

iioii  (lt'(M-o.  Cii'lci-a  ciiim  II  iaiii  fiih  prcio  riiiil  .  (|ii.u'  doncc  ;il)- 
Toliila  i;  fiKM-iiil.  Iiic  lil.i  vi'l  ([uod  k-as.  1|  ANNO  I\l.  D.  \Xi.  |,"  ^JJUt 
litcloiiiirtiiuiin.  litclvihftoiti':  J'AVCOllVM  KXCVliSVVM  LOCA  || 
SUiNAllK  VISVM  KST  LK-  ||  CTOll,  gVlA  ALllS  PRO  ||  LIXIOHKS 
SVNT.  II  De  impionnn  nomiiiibiis.  pagina  81  !|  De  tloclorihns  iiaiii- 
laliiin  pag.  1)2  ||  De  fpe  »fe  pafrionibus.  pag.  100  i|  De  noniiiie  dei. 
|)ag.  120  II  De  pnvdicaloribns.  pag.  17G  ||  De  lide  &  opcribus.  pag.  280  || 
De  oerimonijs.  pag.  291  ||".  17(5  l^lättcv  iii  (?olio,  letzte  ©citc  (cev. 
'Jim  G^nbc:  , PLACKT  hie  unam  in  pfalnios  operalionü  pailem  (iniie, 
(piia  bene  ||  Chrifüani  &  docti  omncs,  pcne  conuicijs  flagilanl. 
Qiiibus  II  ueritatem  tantopere  fitientibns  negare  impiuni  puto.  ||  Accipe 
igitnr  a  nie  illa,  iam  iam  caetera  daturo.  ||  Ex  asdibus  meis  Cafilea}, 
Anno  doinini,  1|  M.  D.  XXi.  menfe  Marlio.  jj" 

'iliif  Seite  3  beginnt  bie  93orrcbc  bc§  Vdalricns  Hufj^uaklus  Durf^ens,  nitf 
Seite  !•  eilt  :äiibej;;  nnf  ©cite  29  ftcl)t  ein  neuer  litcl,  barunter  ein  .^oljfcljnitt 
mit  beut  ,Seid)cu  be«?  fQaihi  ©d)äuffelein  nnb  beut  ^ciiijpn  I'*'  ^^»^'5  in  ber  ©rfe, 
biuftellenb:  Pl)viftu§  am  iJreuj,  (inf^  3ioI}aunci<  nnb  bie  brei  ()ei(icjen  g^roueu,  veri)t'5 
ucrfdjicbene  ntnnnlirf)e  'lievionen.  Sluf  Seite  30  beginnt  ßnt()er^  äßibnninci  nn 
ben  ihirfiirften  ^riebrict);  auf  Seite  34  5JIe(onr()t()i.inS  nnb  auf  Seite  3(i  l'ntljer-j 
i^orrcbe  an  bie  Stnbenten  ber  Iljeologie.  Seite  :i7  beiv'int  unter  älMebcrljolnnfl 
be?  litclc-  Hon  Seite  29  ber  lert  ber  13  erftcu  '4>ialnien  unb  bie  Seiten',äl)luun 
Don  1—314;  auf  ber  Dorletjteu,  nicfjt  uumerirten  Seite  [te()t  ein  5iad)Uiürt  bei 
'^xndcxi  mit  33erii:^ti9nnQ  einjetner  2;rucffe(}ter. 

C.  , MARTINI  II  LVTHERI  ||  PIAE  AC  DOGTAE  1|  OPERATIONES  ||  IN 

DVAS  PSALMORVM  1|  DEGADES.  ||  Iam  fecundo  recognita?.  ||  INVE- 
NIES  HOG  TOMO.  ||  De  Impiorum  nominibus.  j]  De  Vanitatum  doc- 
toribus.  II  De  Spe  &  paffionibus.  ||  De  nomine  Dei.  ||  De  Praädica- 
toribus.  II  De  Fide  &  Operibus.  1|  De  Gerimonijs.  ||  Nomina  uirtutem 
uel  potcntiam  He-  ||  brseis  fignificantia.  i|  Atq3  alios  id  genus  locos 
magno  fpi-  ||  ritii  &  eruditione  traetatos.  ||"  9Jtit  Xiteleinfaffung. 
Xitelrüdffeite  bcbrudt.  244  33lätter  in  ^^olio,  le^te  ©eite  leer.  %m 
enbc:  „BASILEAE,  APVD  ADAM  PETRI,  ||  ANNO  M.  D.  XXI.  ||" 
S^avübcr  "t^a^  ißucfibruifer^eic^en  öon  9(bam  ''Jßdxi. 

%u]  ber  litetrüctfeite  ftel)t  Üutf)er§  3>orrebe  an  bie  Stubenten  ber  2;f;colot]te; 
'^Inf  Seite  3  beginnt  feine  3uic^rift  on  ^urfürft  griebridj,  auf  Seite  ü  [tefjt 
5Jtetanc{)t()on§  Sorrebe  nnb  Seite  7—36  ein  3"^cx.  '-Jtuf  Seite  37  beginnt  unter 
äÖicberI)otung  be§  litele  bie  5lu§tegnng  ber  ^4>falmcn  1—20;  bon  "^ier  ab  fiub 
bie  Seiten  mit  1—449  be,^iffert.  %ü\  ber  britttej^ten  (unnumcrirtem  Seite 
ftet)t  ein  5Jac^h)ort  be§  Srncferg,  auf  ber  borle^ten  ein  83rief  Snt(}er«5  an  ßonrab 
^ellicanuÄ  nebft  bem  SmP'^'^iiw'"- 

D.  ,^  MARTI  II  NI  LVTHERI  LVGV  ||  BRATIONES  IN  PSAL-  1|  MVM. 

XXI.     Deus  deus  ||  mens  &c.     Qui   eft  de   paffi  ||  one  Ghrifti ,  Qiiecj 

au-  II  tor   uere    uocat    pfal-  ||  morü    omnium  ||  principem.  ||   In  lomo 

operationum  nuper  ||  excufo  obmiffus.  ||  "    531it  31iteleinfaffiing.  ZxkU 

Tücffeite  teer.  56  33Iätter  in  Duaxt,  le|te  Seite  leer.  3(m  (Snbc: 
,BASILEAE  apud  Adamum  Petri.  ||  ANNO  M.  D.  xxij.  |1  '' 

?tnf  Seite  3  beginnt  ber  $fa(m  mit  ber  Überfd)rift:  „l'SALMVS  VICP]- 
SIMVS  I'IUMVS.  II  HEB.  XXII.  ||" 


Operationos  in  Psalinos.     1519—1521.  ir 

, OPERA  II  TIO  IN  PSAL-  jj  MVM  XXI  DE  ||  VS  DEVS  ME  ||  VS  MAR.  || 
LVTH.  II  Vvitteniberg§.  ||  1523.  ||  ^  ||  "  ^:)Jttt  Xitetcitifnffung.  2;itet= 
rüdieitc  leer.  84  33tättev  in  Cftaö,  le^te  (Seite  teer.  %m  (Siihc- 
„S  IMPRESSVM  WITTEN-  ||  BERGAE  PER  IOH/\^-  ||  NEM  GP.V- 
NEN-  II  BERG.  ANNO  ||  M.  D.  XXHI.  ||  MENSE.  1|  OCT.  ||  ^  li" 

?tuf    ©eite  3    beginnt    bn   %\\a[m    mit   bcr  Übcrfdjrtft:   J'SALMV.s  \-i- 
CKSI-  II  MVS  PRIMVS  H" 


2Iu§ga6en   bcr  bcutfc^en  lUcrjcljungcn. 

a.  „Von   bei-  efji-iftlidjen   fjoffnung  ||  ein   troftüdj   leer  für   bie  fieinniiitigen 

maxtin  II  Iiitfierg  über  on  ein  be  letften  ber^  be§  ||  füufften  ^^^fadiicn, 
a^erba  mea  \\  aiiribuö.  k.  II  ^jS^  ii"  Cfjneliteieinfaffung.  liteü- 
rütf feite  (eer.      24  «Intter   in  Quart,    tc^te  ©eite   teer.     9(ni   ßube : 

'^  M^  ^ 

b.  „VON    DER    CHRI  II  [trieben  rjoffniing    ein    troft(i($  ||  leer  für  bie  ttein- 

niütigen  S).  9Jiartin  Sn=  ||  tf)er§  über  on  ein  ben  letften  ber^  beö  || 
fünfften  ^fatnien,  U.^erbn  niea  l|  anribns  percipe  jc.  | ""  S)aruntcr  eine 
ä>ignette.  Cljne  Siteleinfaffung.  Xitelrüiffeite  leer.  24  5Btättev  in 
Duart,  le^teg  S3Iatt  leer.     %m  ßnbe  eine  5l?ignette. 

c.  „Hon   ber  Ü'§rifttic§en^offnnng  ||  ain    trofttic^    leer    für    bie  fiainniutigen 

^Jtartin  ||  Suttjerö  über  on  ain  be  letften  öere  be§  ||  fünfften  [so]  "isfalmen, 

^'crba  mea  ||  anribuö-  jc-  |!  |-^  ^*^  s^  ||  "  D^ne  2iteleinfaffnng.  2itel= 
rütffeite  bebrucEt.     20  33lätter  in  Dnart,  le^te§  '^iatt  teer. 

d.  „55om  @lati?=  ||  ben,    3öa§  er  fei;  k.  \\  ä>nb  niie  hu  ee=  ||  rimonien  ge=  |j 

Ijolten   ober  ||  öerlaffen  |!    foUen    lüerbcn.   ||     S)oct.  5Jkrt:   ßnt|.  ||  ^u 
äßittemberg.  ||  ^n  ^^falmo.  riij.  |j"   5Jtit  Xiteleinfaffung.     xitelrndfeite 
bebrncEt.     16  Slätter  in  Cftaü  (Sign.  91 -5i?),  U^k  6eite  leer. 
3)rucf  Don  mdä)ex  ^aä)i  in  ßrfiirt. 

e.  „Sßa§  ^offnunge  ||    fei),  33nb  n?aran^  ||    fie  foinnie  ic.  \\    äöillid^e  gute  || 

iverd  feV)n.  ||  33on  anfed)tnnge  ||  in  gbtlidier  Derfetjung  ||  bn  t)er3n)cif= 
lung  IC.  II  3)oct:  «ök:  :ent^.  ]|  SBitteniberg.  ||  ^n  W^m.  \j.  ||  "  93iit 
Sliteleinfaffnng.  Xitelrüdfeite  teer.  22  Slätter  in  Cftab  (6ign. 
6-6),  te^te  Seite  leer. 

&ii)'Dxt  mä)  ^tiiäftattung,  Iqpcit  lutb  ©iguaturcti  mit  d  ,vff'TT^'"ett- 

Srmf  tjoti  9JieIc§er  Badyi  in  grfuvt. 

f.  „Ud  ©taube  ||  2J}a§  er  fet)  jc.  ^nb  ||  line  hie  Gerimonien  ge=  j|  Italien  obber 
öer--  II  laffen  follch)er=  ||  ben.  ||  5Doct:  Waxt:  ßntljer.  ||  3Ü  Söitteniberg.  || 
3n  5J5falm.  13.  ||  1525.  |j"  ^JJiit  3:ite(einfaffnng.  Sitelrüdfeite  leer^ 
32  SSlötter  in  Ctta'o  (Sign.  91-®),  bie  leliteu  jtuei  ^^lätter  leer.     9lm 


16  ()p.M-:itionos  in   Psalmos.    ITilü     1;VJ1. 

Cfiibo:   „^' Wcbvmft  buvcl)  (*»>alnict  Alaiifj  ||  \^liuui  biii.     Imifciit  (Viinff--!| 
llimbovt  viiiib  1)1)111  II  fiiiiff  Diib.^tuciilu-  II  nifton  ;\avc.    " 

ir.  litd  ii'iL'  in  f,  bod)  ftd)! :  .  .  .  ||  ^n  ']>]a[nw.  \'\.  ||  imb  cö  jo()U  bic  3aT)v-- 
\a\-)[.     :^m  iibvii^iMi  Döllii]  i]loid)  f. 

Ii.  „äÜnö  .Vxitf--  11  mmiio  fd),  ^i^^b  lünvnufj  ||  fic  toiiniic  jc.  3BcHirf)f  fliitc  || 
tücvcf  fein.  II  ^  "15011  nnfcdjtimn  in  ||  W6tUd)fv  üovfof)iiiin  l'ii  |1  liev,5»uci^ 
liiiin  3c.  Toct;  maxt:  ^'iiUjov.  9Bitteinkvft. ;,  3"  '1^01)11.  5.  "  ^JJJit  litel- 
niifafimi!].  litclviiifKitolm-.  4<)ilMnttevinOftaü(Siöii.(f- S),  tctjtcSeite 
leev.  XHiii  eiibc:  „f  (iJcbnitft  biircfj  ©ablief  i^faiiij  ||  ^Jünio  bfii.  1525.  |" 
ÖJff)ört  und)  ?(ii>jftattiinfl,  !Ii)pcn  ititb  Signntuvcn  mit  f  uiib  i^  jiifnmmcn. 

i.  ,/i>onn  bfiii  IjaiUfliMi  (clj=  ||  bm  G^ljrifti,  tuic  tuir  bns  jü  ||  bcv  jeit  i3ii[ev§ 
ftorbnie  fot  j|  (cn  bvaitd;ni,  'ihiiib  tuic  ||  ba§  fetb  l)clj  nin  lauge  ||  jeit 
l'ei)  ün  nod)  teg  ||  lid)  tuerbc  in  ber  ||  tjat)ben  fird^fi  ||  biib  bciii  ))ib  \\ 
iiiifdje  3(11-  II  ticvift  gaift  ||  lief)  erfiil  ||  lebt.  k.  \\  ^JJlavtiiniö  !i;^ut()ev  über 
beu  ain  ||  iinb  ,]U)aiiii}igi[teii  ^sfaliii.  ||  .^-Jebve.  G.  ||  ©i)  tuerben  tüibeniiTt 
(ÄJoteö  fun  II  in  felb«  ereüljigen  öiib  für  ||  fpot  traben.  ||  1  5  24.  !|"  Wdt 
Jiteleiiifaffung.  Slitelrütffeite  bebrurft.  28  S3Iättcr  in  Cunrt,  le^tc 
©eite  (eer. 

Seite  2-8  cntijiKt  bie  a^otrebc  bc§  Überfeiner?  9iico(nit§  5JJniv  in  ^Jiiiriibcvcj 
an  bcn  ^cfcr. 

jTrncf'  Don  9)?f(cijcr  ajammingcr  in  ?lngebnrg. 

k.  „Sjcr  jtiiel)  önb  ||  ^^tucnljigftc  ||  ^^fatni  S)auib§  ||  üoii  beui  lel^bcn  ||  (iljrifti.  |! 
S)euQ  meiiä,  bcii§  niciiä  I|  2)oct.  93larti.  ||  .^ittfjcr.  ||  Jlßittenibcrg.  1|"  ^JJlit 
Xiteleinfaffiing.  xitch-ütffeite  bebriidt.  128  iBIötter  in  Cftoö,  letjteg 
Statt  leer.  5tm  6nbe:  „öebriult  trnb  boltenbet  311  äßit=  ||  temberg  am 
gietDcn  II  Sar§  tag.  ||  ^m  1525  .^ar.  jl" 

C^nt()ä(t  auf  Seite  2-4  bie  2i>ibmnng  be§  Übcrfcjjerg  (5tcpl}nn  ilfotf;  nn§ 
^micfan  nn  bcn  3)Ja(ev  5l!n(tcn  Qlmx  ,yt  ^^ciberg  in  yjieifjen  mit  bcm  Tatnm: 
„©eben  3n  SBittcmberg  k.  nm  tag  ''JJinrtini  l)m  tier  Dnb  stocnl^igften  iarc.  ©te= 
pt)an  Stobt  Don  3toicfott).  6.  2ii."  Süon  ^^iiiij='  ab  finb  bie  i^tätter  nninerirt 
I-CXXV.  iH  finbcn  fid^  in  ber  3a()tnng  folgenbc  geljlev:  XIX  ftatt  XXI, 
XIX  ftott  XXIX,  LXVXV  ftatt  LXXXV.  XC I III  ftatt  X CHI  nnb  (MI  CXXV 
ftatt  CI-CXXIIII. 

1.  2)erfetbe  3)ru(f  lüic  k.  %m  ©nbe:  „©ebrurft  ünb  Doflcubet  biird)  3io=  |j 
fep^  miig  3U  aSittemberg  ||  am  ytetueii  ^ar§  ||  tag.  ||  ?)m  1525.  3iar. ,  " 

111.  Serfetbe  S)rucf  toic  k.  %m  gnbe:  „(Sebrurft  bnb  bolcnbet  311  ||  28ittem= 
berg.  ||    ^J)m  1525.  ^ar.  jj" 

n.  „S)er  atoal)  tjü  3iüat)n  ||  ^igeft  pfatm  S)o  ||  iiib§  bon  bcm  tct)bcn  ||  Gfjriftt.  jj 
Dens  mens,  deiis  mens.  ||  S)Dctor  ^Jlartin.  ||  Siitf)er.  ||  ^  ; "  ^)3lit  5;itel= 
eitifaffmig.  litctrücffeite  bebnicft.  120  5ß(ätter  in  Cftaö,  tefetcg  ^ölatt 
teer.     lUm  (änbc:    3'ülenbet  l)m  gjtcrljen.  ||  ?tnno.  IX^l  Ii" 

o.  „®er  ^unffte  !|  '^Pfatm  2)anib,  3Bib=  i|  ber  bie  f)end)ler  önb  ||  falfd^c  ^:pro= 
pf)eten.  jj  U^on  t)Dffnung  Ij   bnb  üer^lpeliffetung.  ||  'JJtar.  i'utfjer.  ||  Sffiittem= 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  17 

Berg.  ||  1525.  |!"  mH  2iteleiufa|funö.  Eitetrücffeitc  Bebrutft.  128  Blätter 
in  Dftab,  lefeteS  »latt  teer.  3ttu  ©nbe :  „©ebriidt  311  SBitteniberg  biirc^  || 
Ciau§  Sufft-     1525.  II" 

?tuf  Seite  2  itnb  3  fte^t  bie  3"f%ift  be§  Übevfe^erg,  ^{otl),  nii  .r)evmanti 
9JJüt)lpfovt,  33ürgevmeiftet  311  ^^''i'iß"/  ^ni^  bem  ©c^lufe:  „Rieben  311  SBittemberg 
nm  erftcn  tage  be§  ^tpriü»,  l)m  1525.  ^are.     (S.  3Cß.  hjitltgev.    ©tep^an  9tobt." 

p.  „S)a§  er=  II  fte  2el)l  ber  Sa  !|  temtfc^e  Qu§tegung  be§  |1  5pfalter§,  SDodor 
max=  II  ttn  Sut^erö.  |1  ^-Ikrbeubfc^et  biirc^  l|  etepljanum  ||  9tobt.  ||  äöit-- 
temberg  1.  5.  27.  jj"  ^Jiit  3:itelemfaffimg.  Sitctrücffcite  Bebnirft. 
372  33(ätter  in  £)!tat),  le^te  ©eite  leer,  '^(m  (Jnbe:  „(^ebrudt  511 
äöittemberg  ||  burd^  Sofep^  mugen.  |1  ^3)ni  1527.  ^ax.  \\  (^ott  fei)  (ob 
tjmi  etniiieit.  |1  .  •  .  ij" 

ent()ä[t  ^MaIml-9.'  ä^oni  9.3?tQtt  ob  finb  bie  33iättcr  mit  1-348  beziffert, 
f)ierbet  ift  Hcrbrurft  101  ftatt  201  imb  103  ftatt  203;  Ki  imnumerirte  »tätter 
am  Sc^lu^  enthalten  ein  Üiegifter. 

q.  „S)a§  6r=  11  [te  Zt\)l  ber  2a  ||  teinififie  au§leginig  bes  1|  ^Pfalters,  S)octor 
Mar-  II  tin  ßut^erS.  H  33erbeubfc^et  biir(^  |i  ©tepr^atunn  |1  9iDbt.  ||  3öit= 
temberg  jj" 

2^ie  2}rurffe^Ier  in  bev  ©eitenjä^tung,  bie  fid)  in  p  finben,  finb  t)iet  t)er= 
beffett,  fonft  genau  mit  i^m  übereinftimmenb. 

S){e  Operationes  finb  in  ben  @efannntau§gaben  late in ifd)  ,in  finben:  Opera 
lat.  Viteberg.  Tom.  III.  (1549)  fol.  131"ff.;  Jen.  Tom.  II.  (1557)  fol.  Iff.;  Er- 
langen. Exeg.  opera  lat.  Tom.  XIV— XVI.  3n  ber  bcntfc^en  Überfe^ung  nac^ 
©tepl^an  ütot^  ^^falm  1-9  unb  21.:  Söittenberg,  3.  l^eil  (1553)  »(.  72 ff.; 
9lttenburg,  2.  3:^ei{  231.  G90  ff.;  mit  3ufügnng  ber  bort  nod)  fet)Ienben  12  ^^fat-- 
nien  in  ber  Überfe|ung  öon  S.  3-  ©reiff :  Seipjig  5.  STjeU  (1730)  nnb  Söali^, 
4.  2:i§eil  (1740). 

3)iefer  9tu§gabe,  für  ineld^e  bie  ^vorarbeiten  öon  ^Mftor  D.  53ertf)ean  in  fyam- 
bnrg  (bgl.  ä^oriport  gu  33b.  G)  bernjertt)et  innrben,  legen  Wix  A  ^\i  grnnbe  unb 
geben  unter  bem  3:ejte  an,  Wo  bon  A  abgewichen  n?erben  mu^te.  3)aö  ift  ber= 
i^äÜni^mä^ig  oft  gefc^e:^en,  ba  Suttjer  fetbft  f(^on  über  bie  öielcn  3)rurffel)Ier  be§ 
©runenbergifcfjcn  S)ru(ie§  flagte,  unb  tvix  ^lüeimal  bon  C^nH^taren  tjijren,  bie  er 
felbft  berid^tigt  t)at.  33iö  ^:pfalm  13  öerglcid^en  tuir  B  unb  G,  toon  ba  bi§  ^um 
20.  ^^falm  G;  für  ben  21.  ^sfdm  D  unb  E. 

5Die  Söittenberger  unb  ^cm^x  @efammtau§gaben  fouimen  mcnig  in  23etrad)t, 
ha  erftere  ^umeift  t)on  G  abl)äugig  ift,  bie  Jenaer  3(uegabe  aber  ben  2crt  über= 
ijanpi  nur  nac^  G  giebt  unb  bie  äöittenbergcr  üergleid)t.  2)ie  ©rlanger  ^^In^gabe 
legt  ^toax  ben  Jert  öon  A  jn  ©runbe,  geftaltet  i^n  aber  öfter  nad)  ben  aubereu 
?tu§gaben  unb  fügt  eine  ^(n^a^l  eigener  iöerfeljeu  (jinju.  Sn  ber  ^ibttjednug  ber 
\Ubfd)nitte  folgt  fie  ber  2Bittenberger  5tu5gabe.  äßir  I)aben  bie  l'e§arten  biefer 
^tuögaben  ^in  unb  nneber  angefül)rt  (be^.  2Ö.  S.  @.). 

3)ie  ©c^lnantungen  ber  lateinifdjcn  9tec^tfd)rei6ung  in  unferm  lert  finb  eiiie 

eigent^ümlic^feit  bon  A  unb  nid)t  ,]u  ücrtounbern  bei  einem  S^ritd,  ber  fid)  mit 

Unterbre^ungcn  über   2'/2  Sntjre  rjinjieljt.     2Q3ir  finb  A,   obgefet)en  bon  ben   m 

ben  £e§arten  berjeic^neten  fällen,  and)  ba   gefolgt,   m  ber   tjeutige  (Mebrand;  ah^ 

£ut^eT§  2ßet!e.  V.  " 


18  (»p.'niiiont's  in  rsalnios.     IT)!!»— 1521. 

\vc\d)t.  Tu  '"•hiflöfiiMi^  bi'v  Vllitiiv;iiii(-(cn  ift  in  iUnnoinftiiiiimtiiö  mit  bnii  'üox^ 
T)cvvjd)oiibni  Webvaud)  luui  A  nfoU\t.  l^sm  bi')oiibcreii  Ijabon  aüv  <;  ftinfdjUieiiVMib 
biivd)  ;ii'  (>(•  evii'ljt,  wo  bic  l)eiiti(V'  Sd)veiliiiit(^  biefc  forbcvt  über  linbct;  Wo  fic  o 
ücvlaiu^t,  l)(ilH'n  uiiv  bieffv  im  lorte  flcfeljt,  bav?  o  bo-:?  llvbviufc'-ö  abcx  iintiMi  Un-= 
mrvft.  Tic  l)obväi)d)oii  Ii)pou  fi'blten  (>)nmcnbi'Vrt  ivm,^,  bie  nviccIjifdjiMi  Ijiiufin; 
fic  KMivbiMi  in  bcv  'KccV'l  bnrd)  lateiiiifd)c  crfiijt,  in  cinif^cn  Jyällen  ift  ftatt  beo 
iKbvöiidicn  älUn-ti"<<  einr  V'ürfc  f^cbliduMi.  (s'btMifo  bcntcn  einige  ^Mcn  baraiif  Ijin, 
ba^  finf  c^xo^(  .C)ol,^fd)nittinitiale  oinfjcfii(]t  lueibcn  follti'.  !i^ci  biMi  ^^aljlcnanflnbou 
bcv  O'itntc  traten  im  fpätcrcu  Iljcil  bic  avnbi)d}cn  oiffcrn  au  bic  Stelle  bev 
vi.\miid)eii  .Siiblfi-  S)i<-'  tetjlenben  3i^ortc  unb  ;,wiitialen  babeii  unv  cvivin,^t,  fonft 
abcv  in  bicfcn  vinfievlid)feitcu  nidjt'ö  tjeänbcrt. 

'^H^^üi^lid)  bcv  iMbelcitatc  finb  Wir  bcm  Don  .Ualucvau  bei  '.Hucnjabe  bev  Dio 
lala  Sliper  psallcriiiin  (3?b.  o  <£.  12  9lnm.  1)  eingcfd}tagcncn  äBcgc  nefolflt.  Sßiv 
lajjcn  im  2cvte  bic  StcIIenangaben  fteljcu,  loie  [ie  fid)  in  A  finben,  ba  cö  nid)t 
immcv  iin.^Uieifenjait  ift,  ircldje  Stelle  \.'ntljev  gemeint  Ijat.  91m  3iartbe  geben  mir, 
mic  in  bicfcv  ^litc-gabe  iiblid),  bic  (Zitate  nadj  bev  gebvänd)lid)en  J^uttjcvfdjcn 
Übcvfctjnng,  bcm  fnnbigcn  X-'cfev  übevlaffenb ,  fiel)  biefelben  auf  bie  ^iUilgata  ^u 
vebncivcn,  bcv  natiivtid;  l'utljev  gefolgt  ift. 

S>ie  ilbcvfeijiingcu  folgen  A,  bod)  fd^eint  dioif)  Ijin  unb  toieber  bie  SBafeler 
9(nögabc  C  benüljt  ,\n  Ijaben.  Seine  ^(vbeit  ift  nid)t  nur  bic  nmfaffcnbftc,  fonbern 
and)  bic  gclnngenftc.  SBic  'Kotr)  fclbft  in  bcn  ilsowcbcn  angebentet  Ijat,  ift  fic  oft 
mcljv  :i^cavbcitnng  als  iibcvfcljung.  ^Kotlj  fd;a(tct  mit  bcm  !iintfjevfd}cn  leite  fcljv 
fvci,  ev  (ä^t  au5,  fiiv.^t,  ftcUt  um,  fügt  jumeiteu  and)  Ijin.^u.  5Die  Iatciuifd}en 
Saljfügungen  nnb  JKcbelucnbnnßen  gibt  cv  faft  nivgenbö  fftabifd)  tniebev;  ein  leid)t 
flieBcnbcö  S^cutfd)  ift  bae  (fvgcbni^.  S)ie  in  bev  Sd)viftfprad)c  beö  16.  ^a^x= 
tjunbevtö  Devbvcitcte  and;  bei  !i'ntljev  Ijevbovtvetenbc  Ticignng,  ben  gemeinten  3?cgriff 
buvrf)  5icbcncinanbevfteIIen  ,^mcicv  ober  andj  meljvev  Si)nont)mcn  ,^n  öoHcvcm  3lu§= 
bvucf  ,^n  bvingen,  ift  in  iHotljö  Übcvfetjnng,  namentlicf)  in  bev  bev  ^^'falmcn  1—9 
jur  iUaniev  anegebilbct.  {5:§  finb  Inie  bei  £ntt)cv  nur  ^um  %'i)dl  attübcvtiefcvtc 
(yovmcln,  bic  ,yi  biefem  o^uerfe  bcvmenbet  toevben,  ^mncilen  ift  ee  gan^  bentlic^, 
ba^  'Kütlj  bae  eine  bcv  Sl)noni)men  am  bcm  bcfonbcvcn  ^ufammenljangc,  in  bem 
bev  '-J3cgviff  ftcljt,  gcfd)öpft  Ijat.^  Um  bae  'i^cvfafjven  ^Jiotljö  nnb  bie  9trt  fcinev 
Übcvtvagnng  and)  fonft  einigevma^cn  p  bcvbentlid)en,  l)abcn  toir  füv  ^4>ffittn  1 
reidjüdjcve  ''I1titt()eilungcu  ans  iljv  gegeben,  fpätev  bagegen  nnb  au^^  bcn  anbeven 
Übevfetjungen  nnv  in  bcfonbcvcn  J^äüm. 

inagbebuvg,  im  ^JJlai  1892.  (^    Xintk, 

$itcbi(^er. 

^)  ©0  finben  toir:  finn  n.  rabt  (consilium);  fdjonor  u.  I)iibfd)Ct  (speciosior),  mciben  u. 
flie'^en  (cavere);  mit  bofen,  ^efticjcn,  gifftigen  tüorten  (verbis  nialitiae);  t)t)r  gotloö  Itiefen 
fetben,  fi^mucfen  u.  üermenteln  (impietatem  colorent);  mit  3ittern  u.  bibmen  (cuiu  tremore); 
t)a5  II.  »uiberltiille  (odiiunj,  luft  u.  liebe  (amor;  voluntas);  retüc  Ijnben  u.  trogen  (poenitere); 
nbmnt)ten  n.  funbt  mQd)en  (depingere);  tuadjfen  u.  3unet)men  (vegetare);  erl)Qltcn  it.  neercn 
(nntrire);  toottuft  u.  iiberfluö  duxus);  lt)ie  fid;§  fd)icfet  u.  tt)a§  fi(|  für  ein  galt  begibt  (utcun- 
cxue  se.se  obtulerit  casus);  ft(^  mortem  n.  engften  (se  torquere);  gonli  frcd)  u.  frei)  (libervimi); 
ötci^  mu()e  u.  erbet)t  (.studia);  es  icor  3eit  n.  not  (opus  orat)  n.  f.  lü.  (?§  i[t  bie§  nnr  eine 
5J3lnmenlefe  aii§  ben  erftcn  IG  S^Iottcrn  bcr  5(uogobc  p.  "Iv  ^|v 


Operationes  in  Ps.almos.    1519 — If 


19 


OPERATIONES  F.  MARTINI  L.  IN  PSALMOS, 

VITTENBERGENSIBVS  THEOLOGIAE 

STVDIOSIS  PRONVNCIATAE. 

IHESUS. 
ILLUSTRISSIMO  PRINGIPI  ET  DOMINO  D. 

Friderico  Sacri  Romani  Imperii  Archimarscalco,   Electori,  Saxo- 

niae    Duci,    Marchioni  Misnae,    Laiidgravio   Turingiae,    patrono 

siio  Clemeiitissimo  F.  Martiniis  Luther  Salutem  D.^ 


Riulenter  et  recte  facere  videnlur,  qui  siia  studia  et 
iagenii  mouumenta  magnatibus  nimcupaut  et  dicant, 
hac  nimirum  arte  opusculis  suis  et  autoritatem  et 
adversus  sinistrum  fatum  (qiiod  iis  maxirne  invisum 
est)  praesidium  parautes,  quaudo  ita  res  mortalinm 
ferme  liabent,  quod,  ut  quaeque  sunt  optima,  ita 
invidiae  et  malevolorum  eryuni  maxime  siut  obnoxia. 
Quo  fit,  ut  et  bonae  literae  et  omnino  ea,  quae 
inoeuio  et  eruditioue  constant,  cum  sint  sine  contro- 
versia  optima  et  optimo  ac  peculiari  officio  hominis 
digna,  non  parum  indigeant  Mecenatibus  et  Augustis  suis,  tum  et  Ulyssibus, 
20  qui  Thersitas  istos  sceptro  percutiant  eburno.  Quibusdam  et  haec  nuncupaudi 
ratio  est,  ut  nominis  aeternitate  donent  famaque  celebrent  eos,  ad  quos  scri- 
buut,  hoc  simul  spectantes,  quo  posteros  eiusdem  virtutis  animent  exacuantque 
exemplo,  quod  laudant.  Nonuullis  scopus  is  est,  ut  gratificentur  et  utcunque 
vicem  rependant  beneficii  testatumque  relinquant  gratum  animum  iis,  a  quibus 
LT,  sunt  bene  accepti.  Mihi  vero,  Ilhistrissime  Princeps,  nulla  harum  rationum, 
suppetit,  Primum  quod  non  ignorem,  talia  non  esse,  quae  moHor,  ut  patrouum 
mereantur,  et  in  hac  parte  non  infeliciter  habeo,  quod  hanc  saltem  inscitiam 
raeam    non   ignoro.     Quod   si   quam    maxime   praestare  possem,   quod  nuu- 


20  Qhnr- 


1-3  S)ic  ÜBerfdörift  ift  nac^  bcm  %M  bon  A  geüitbet         IG  ut  et]  ut  BC 
ueo  BC  22  cxacuentquc  ABC  25  illustriss.       Principos  B  28  quam  fcTjtt  (' 

>)  S)icfer  älsibtiuma  fte^t  in  C,  in  bct  SÖittcnbergcr,  ^enocv  ^liic^a-  ""b  tn-i  Si^old;  bie 
Söoricebe  Sut^er?  an  bie  Stubenten  ber  2:i)coIogie  uornn. 


20  Op.Miitioni's  in  l'saliiios.    Iftli»— 1521. 

fiil»:iti<>iic  (lii^iumi  esset,  neiiue  sie  anxitis  esse  \'elleiii,  (|ii()  palroilo  servni'otur. 
(ln'\n  |)Mst(|Uaiii  e  saeris  literis  .lidiei.  (|iiaiii  sil  res  terrore  et  perieulis  plena, 
in  eeelesia  dei  soiiare  i'l  in  eoiiini  medid  li.(|iii,  ([iios  seias  in  iiovissiino 
iudieii  die  iudiee>  Im»  ruturcs  iiiaiii  lios  |»raesen(es  ('ahiiiiiiialoi'es  iioii  ila 
iiieliio)  at(|iie  id  praeseiite  iiispeetoi'e  (.iimiiiiii  deo  spectantihMs  an>>(!lis,  videiiti-  •' 
l>ii-  et  aiidioiitihiis  eiiiietis  ereatiiiis  et  ad  verlniiii  doi  aiires  uiTi*>;eiilil)iis  (sie 
eiiim  l:is  est  eri'dere,  (Himia  reveicii  veil)Uiii  dei,  i)er  (|ii(»(l  facta  siinl,  praeter 
lioiiiinein  et  diaboluin,  (|iii  piT  ingi-atitiKlinoni  obsurduonint),  Niliil  [)rofeet<> 
MKiüis  ()|)tai-im  <|iiain  sileiitiimi,  liiiu  oiniiibus,  finae  uiKiuani  elTiitivi,  spoiiülani. 
Ihliinil  est  et  lioiTOIldllin,  de«!  reddei'e  rat  ioiieiii  de  ( niilii  i  leioso  vei-l)().  IS\'(jlie  u> 
eiiiiii  ine  in  ollieio  verbi  retiiiet,  iiisi  alienae,  iinmo  dixiiiae  \-()lnntalis  ohe- 
dientia,  niea  voluntate,  sieut  senn)er  abliorfui,  ita  iiuiKjuain  in  liane  ns((ue 
!i(>i-ani  aeees^i.  J)einde  (|uae  lania,  »juae  laus,  (|iia('  nominis  aeternitus  ex  nie 
sperai'i  po-sit  Ilhistrissiniae  Doininationi  tnaeV  cnin  tu  is  |)riiicops  sis,  (pii 
eiini  eaotcris  vcrc  principis  dotibus,  tum  exiniio  literarum  litenitoruinque  ir, 
amore  tantiini  tibi  nomiiii.s  et  gloriae  pararis,  ut  iion  etiani  Appion  tibi,  sod 
A|>pioni  et  oinnibus,  qni  te  oclebrent,  nominis  immurtalitatem  sis  datunis. 
Quis  ignorat  ]>niici))eni  Fridericum  in  ])vovolicndis  litcri.s  exeniplnm  factum 
cunctis  principibus?  Graccatnr  et  hebraicatur  sat  fcliciter  Vuittenbei"ga  tua, 
artes  liberales  benigniore  quam  liactenus  Minerva  doceutur.  Syncera  Christi  20 
Theologia  triumpiiat,  opinionibus  et  questionibus  hominum  prope  niliil  neque 
opinantibus  neque  (piaerentibus.  Haee  omnia  florent  tui.s  auspiciis,  «umptibus, 
praesidiis.  Utinam  Ecclesiastici  Magnates,  quos  liarum  rerura  exempla 
maxime  praestare  oportet  laicis  principibus,  saltem  laicorura  exempla  imita- 
rentnr,  scilicet  adeo  infeliciter  cessit  opulentia  et  potentatus  Ecciesiae.  lam  2:, 
vero,  quid  gratificer  tuis  in  me  amplissimis  beneficiis,  quae  omnia  in  nihil 
merentem  collocasti?  Tuis  impensis  capiti  meo  insano  impositum  est  insigne 
illud  osteutationis  meae,  cuius  me  pudet,  et  tamcn  gestari  oportet,  ita  volenti- 
bus  iis,  quibus  me  audire  par  est.  Sed  quantis  et  illud  nionstrum  meum, 
(juod  ex  indulgentiis  mihi  natum  est,  curis,  officiis,  sumptibus,  denique  et  sn 
periculis  constitit  Dorainationi  tuae?  Seit  universa  tua  ditio,  longe  niaiorem 
prineipi  pro  me  sollicitudinem  quam  mihi  ipsi  fuisse.  Ego  pro  mea  teme- 
ritate  aleam  ieci,  extrema  semper  tentare  et  expectare  paratus,  nam  et  hac 
oecasione  fore  sperabam,  ut  docendis  aliis  submotus  angulum  mihi  invenirem 
deserto,  quod  odiebam,  publico.  Sed  perstitit  tuae  celsitudinis  officium.  Et  ;■.:, 
cum  ego  cuperem  pati,  (piae  illi  ardebant  inferre,  neutris  cessit  quod  cupitum 
est,  sed  nondum  finis.  Placet  tarnen  interim  eventus  iste,  vel  hoc  nomine, 
quod  uulli  Christiano  non  debeat  esse  molestissimum,  tantum  in  Ecclesia 
Christi  quorundam  andere  impudentiam,  ut  sub  nomine  veuerabilis  potestatis 


.".  iil    fcl)ft  (•  7  est    fas  ßC  20  liberales    jci)it  (' 

36  anlebam  C 


Opevationes  in  Psalnio«.    1519—1521.  21 

Ecelesiuc  suis  foedis  cupiditutibiis  })resiunaut  .successiim.  Et  (juo  quis  pon- 
tificum  est  clemeutior,  melior,  eriulitior,  eo  isti  impii  impostores  maiora  sibi 
pollicentur  portenta  snb  o'ms  titnlo  ])r<)inovon(la.  Nara  quot  manifestis 
mendaciis  in  liac  una  Icvicula  causa,  Sacniiu  Leonis  decimi  nomen  ad 
5  terrendum  unum  fratcronlnni  dirasque  suas  tyranuides  stabiliendas  prophana- 
runt  conspurcaruntque?  Quanquam  nee  hoc  adeo  mirum  est,  si  sunt  qui 
nomen  summi  pontificis  prostituunt  et  in  vauum  assuniunt.  Fecerunt  idem 
eorum  patriarchae,  f'alsi  jn-oplietae,  pseudo  Apostoli,  pseudo  Christi,  qui 
etiam  nomen  sanctnm  dei  et  Cliristi  suis  mendaciis  servire  coegerunt.    Itaque 

10  mira  dei  dignatione  et  servatus  est  purissimus  lionor  Romanae  Ecclesiae, 
reverentia  summi  pontificis  custodita  est,  Sycophantis  tantum  belle  et  feliciter 
contra  itum  est,  ut  aliquaudo  discerent,  deum  adhuc  vivere  et  regnare,  qui 
illusores  deludat.  Hie  inquam  deus  et  dominus  uoster  Jliesus  Christus,  cuius 
solius    sunt   omuia,    quae    in  te,  Illustrissime    Princeps,    adrairamur,    eadem 

15  agnoscat,  augeat  et  servet  inaeternum.  Sic  orationem  pro  graciarum  actione 
persolvo,  quando  aliud  non  possura. 

Proinde,  quod  has  meas  operationes,  qualesquales  sint,  operationes  certe 
sunt  (nam  iuterpretatioues  aut  commentaria  non  audebam  dicere  conscius 
mihi    meae    suppellectilis),   lUustrissimae   Tuae    Dominationis    nomine    edere 

•-'i>  voluerim,  nulla  fuit  causa  quam  mens  amor.     Compertum  enim  habeo,  quam 

pure  et  caste  deamet  cor  tuum  sacras  literas,  et  cor  meum  (ut  Delbore  verbis  9firf)t-  'h  9. 
utar)  hos  principes  diligit.     Et  cur  non  recitem,  quod  hie  cogito,  amoris  mei 
huius  argumentum,   ut  videaut  ii,   qui    sacrarum  literarum   titulo  iactitantur, 
quantum   distet  hypocrita  a  vero  Theologo?  Retulit   olim   optimus   ac  vere 

•-•5  mihi  in  Christo  Reverendus  pater  meus,  Joannes  Stupitius,  cum  apud  Domi- 
natiouem  Tuam  conversaretur ,  incidisse  aliquaudo  sermonem  de  iis,  qui  ad 
|)opulum  de'clamant,  tum,  quae  est  iudicii  tui  mira  acrimonia,  te  dixisse, 
Conciones  illas,  quae  argutiis  et  traditionibus  honiinum  constant,  mire  frigere, 
ac  ad  persuadendum  in  rebus  nostris  elumbes  et  eviratas  esse,  quando  nihil 

:jij   potest  tam    acutum   adduci,    quod   non    rursus    alia    argutia    possit   convelli. 
Scripturam  vero  sanctam  unam  esse,  quae  tauta  maiestate  et  energia,   etiam 
citra  nostram  operam  sonet,  ut  captis  consumptisque  mox  omnibus  machinis 
disceptationis    urgeat    et  cogat  dicere:    nunquam   sie   locutus  est  homo,    hic|"^jp|;j^^^^ 
digitus  dei  est,  non  enim  docet  sicut  Scribae  et  Pharisei,  sed  sicut  potestatemaKntto.7,29. 

3-,  habens.  In  quam  sententiam  cum  ille  non  illibenter  pedibus  ivisset  et  com- 
mendasset,  tum  te  porrecta  manu  manum  illius  postulasse  et  dixisse:  'Stipulare 
mihi  quaeso,  ita  perpetuo  te  sensurum',  Obsecro,  au  uon  haec  vox  et  sen= 
teutia  vel  sanctissimum  et  Summum  Pontificem  deceret?  eoque  magis,  quo 
non  voce  tantum,    sed  affectu  quoque    cordis   prolata  perspicuo   cognoscitur. 

40  Quid?  an  nondum  videmus,  qui  sint  veri  Thcologi?  pudeat  tandem  Theologos 


11  et  reverentia  BC  34  docet  sicut]  docet  ac  BC 


22  (»|..MMlinn(>s  in   rsaliuos.    If)!?»     ir)21. 

v[  luristas.  cos  luaxiitic,  (Hiiltiis  sarrac  lilcrac  [iciic  rldiculiim  siml,  vi  ((ui 
iKiisarfiiiati-  inliiütis  ülossis  pcstikMitor  palpiinl  iis,  »|ui  (niic(|iii(l  dixeriiil, 
\ci-l)iiiu  tlfi  vitli'ri  vcliiit ,  sicut  ot  divus  llicroiiyimis  coiKiiR'iitiir,  ((iiasi 
Christus  all  IV'tniin  dixerit:  lubo,  aut  pracoipe,  aut  doce,  ac  non  potius 
Soll.  L>i,  16. 'pasce  oves  inoas',  hoc  est  ilhid  trade,  quo  pascuntur,  pascuutur  autcm  solo  5 
vorho  dei,  non  opinionibus  aut  traditionibus  honiinuni.  Poito,  quam  vere 
dixeris.  nihil  posse  tani  argute  proponi,  quod  non  rursus  possit  retundi, 
Miscrum  illiul  pisti-iiiuin  abuudo  docet,  iu  quo  Scotistae,  Thomistac,  Alberti- 
stae,  Moderni  et  siuguli,  in  suas  quoque  sectas  divisi,  tempus  perdunt.  Hac 
fateor  historia  iucundissinia,  Illustrisime  Priuceps,  sum  totus  in  aniorem  tui  tu 
ca]>tus.  Ncscio  enim  qui  fiat,  ut  (pioscunque  sacraruni  litcraruni  aniantes 
audio,  non  ])ossini  non  diligere,  rursuni  pervcrsorcs  et  contcni[)torcs  earuni 
non  odisse,  ita  ut  in  utrani(|ue  parteni  amoris  ini[)aticntia  sim  nimio  velie- 
niens  et,  ut  amici  illi  niei  crimiuantur,  moi'dax  et  vaue  gloriosus.  Sed 
crimincntur  nie  ut  volent,  nomina  mihi  possunt  vel  mala  vel  bona  imponere,  15 
sive  primae  sive  secundae  aut  etiam  terciae  intcntionis,  imrao  impositionis 
(ne  (|uid  peceem  iu  dialeetiea  eorum),  rem  ipsam  theologiae  nuuquam  auferent 
uec  amorem  illius  extingueut,  Christo  propitio.  Scio,  quid  mihi  fecerit 
scholastiea  Theologia,  Scio  rursum,  quid  ei  debeam,  gaudeo  me  erutum,  et 
gracia.s  ago  Christo  domino  meo.  Non  est,  quod  me  doceant  eam,  novi  eam,  20 
nee  quod  concilient  mihi  eam,  noio  eam. 

Patere  ergo,  Illustrissime  Princeps,  et  hoc  meo  doues  amori  rogo,  (][Uod 
hunc  libellum  sub  tuae  dominationis  titulo  emittere  volui,  lam  secundo  iu 
Yuitteuberga  tua  Psalterium  profiteor,^  urgentibus  et  exigentibus  optimis  audi- 
toribus,  quibus  debitorem  me  esse  non  possum  ncgare,  verum  ita  profiteor,  23 
ut  nolim  ab  ullo  id  de  me  presumi,  quod  uullus  adimc  praestare  potuit 
sanctissimorum  et  doctissiraorum  patrum,  idest  psalterium  in  omnibus  Icgi- 
timo  sensu  suo  intelligere  et  docere.  Sat  est  aliquot  et  eosdem  ex  parte 
intellexisse,  multa  sibi  reservat  Spiritus,  quo  nos  semper  discipulos  habeat, 
multa  solum  ostendit,  ut  alliciat,  multa  tradit,  ut  afficiat.  Et  ut  B.  Augusti-  30 
nus  praeclare  dixit :  Nullus  unquam  ita  locutus  est,  ut  ab  omnibus  iu  omuibus 
intelligeretur,  multo  magis  ipse  Spiritus  sanctus  solus  oranium  suormn  ver- 
borum  intelligentiam  habet.  Quocirca  ingenue  confiteri  me  oportet,  me 
ignorare,  legitimam  habeam  nee  ne  intelligentiam  psaknorum,  etsi  veram 
esse  non  dubitem,  quam  trado.  Nam  et  omnia,  quae  B.  Augustinus,  Hiero-  35 
nymus,  Athauasius,  Hilarius,  Cassiodorus  et  alii  super  psalterium  coutulerunt, 
verissima  sunt,  Sed  a  sensu  literae  quandoque  remotissima.  Et  mea  quoque 
secunda  haec  professio   a  prima   longe  lateque  di versa  est,  nee  est  liber  in 

5  quo  pascantur  C  8  pristiuum  ®.  11  raptus  2B.  3- 6.  24/25  autoribus  B 

auctoribus  C 

•)  Über  bie  etftc  ^fahncnbotlcfuttg  £ut^er§  (1513—16)  ügl.  bic  Ginleitmtg  311  33b.  3  unferct 
^lu-igalie. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  23 

Bibliis,  qui  me  (liligentius  exercitarit,  doiiec  in  eaiu  sententlam  venerim, 
oportere  nullius  iuterpretatiouein  (modo  pia  sit)  reiicere,  uisi  talionis  lege 
rursuni  quis  optet  reiici.  Defecit  ille  in  aliquibus,  tu  in  pluribus,  nonuulla 
video  uon  visa  B.  Augustino,  rursura  multa  visuros  scio,  quae  ipso  non 
5  video.  Quid  ergo  reliquum  est,  uisi  ut  mutuum  iuvemus,  labentibus  tan(juam 
et  ipsi  vel  lapsi  vel  lapsuri  iguoscamus?  ne  illi  hominum  generi  longe  teter- 
rimo  et  fedissimo  accenseamur,  qui  ipsi  cum  fere  nihil  possint  non  repre- 
hendendum  efficere,  si  quem  illustriorem,  vel  flocco,  ceu  rhamus  apprehen- 
dere  possint,  mox  pompeiauos  triumphos  sperant.     Scio  esse  impudentissimae 

10  temeritatis  cum,  qui  audeat  profiteri  uuum  librum  scripturae  a  se  in  omnibus 
partibus  intellectuni,  quin  quis  audeat  praesumere  ununi  psalmum  rotunde 
ab  ullo  intellectuni?  Vita  nostra  iuitium  et  profectus  est,  non  consunuitio. 
Ille  melior,  qui  ad  spiritiun  propius  accesserit.  Si  attigero  lunam,  non  mox 
et    soleni   me    apprehendisse    arbitrabor,    sed    nee  Stellas    minores   fiistidiam. 

15   Sunt   gradus   in  vivendo  et   agendo,    cur  non  et  in   iutelligendo?    Apostolus 

transformari   nos   dicit   de   claritate   in   elaritatem.     Et,   ut  dicara,   quod    res2Coi.3,is. 
est,   tantum  iUis  servio,   qui  haec   ignorant   et  volunt,    tum  id   saltem  prae- 
stitisse  iuvabit,    quod    melioribus   studiis   et   me   et    auditores    meos    Interim 
occuparim,   quam  si  super  libros   Sententiarum   novas  teuebras    et  ranas    et 

20  muscas  *  creassem.  Est  autem  is  liber  (meo  iudicio)  diverso  ab  aliis  libris 
argumento.  In  caeteris  enim  docemur  et  verbo  et  exemplo,  quid  agendum 
sit,  hie  non  modo  docet,  sed  et  modum  et  usum  tradit,  quo  verbum  implea- 
mus  et  exemplum  imitemur.  Non  enim  nostrae  opis  est,  legem  dei  implere 
aut  Christum  imitari,  Sed  orare  et  desiderare,  ut  faciamus  et  imitemur,   ubi 

25   vero   impetravimus,  laudare  et  gracias  agere.     At  quid  aliud   psalterium    est 
quam   oratio  et  laus  dei,  hoc  est   liber   hymnorum?   Itaque  optimus  Spiritus 
dei,   pupillorum  pater   et   infantium  Magister,   cum  videat  nos  nescire,  quid 
aut  quomodo  orare  oporteat,  ut  Apostolus  dicit,  Adiuturus  infirmitates  nostrasMöm.  8, 26. 
more   pedagogorum,    qui   pueris   concipiunt   epistolas   vel   oratiunculas,   quas 

30  ad  parentes  scribant,  ita  nobis  et  verba  et  aifectus  praeparat  hoc  libro,  quibus 
patrem  coelestem  alloquamur  et  oremus  de  iis,  quae  in  reliquis  libris  faci- 
enda et  imitanda  esse  docuerat,  ne  quid  horao  desiderare  possit,  quo  ei  ad 
salutem  suam  opus  esset.  Tanta  est  cura  et  benignitas  dei  in  nos,  qui  est 
benedictus  inaeternum,  in  quo  vivat  et  valeat  Dominatio  Tua  Clementissima 

35  hie  et  in  perpetuum.  Amen.  Vuittenbergae,  Sexto  Caleu.  Apriles.  M.  D.  XIX. 


S  ramus  BC  rliamnus  SB.  ^.  25  At]  Ad  C  29  oratruuculas  A  :U  iis] 

his  BC  35  Aprileis  C 


24  Oii.Miitioni's  in   IValnios.    IT)!'!— 1521. 


THEOLOGIAE  STVDIOSIS 

PHILirrVS  MELANCHTHON  S/ 

(Iratiilor  vobis,  Theologi,  iinnio  vcro  univci'so  iioiniiii  ('.liristiaiio,  litcras, 
casquo  potissinuim,  qiiac  ad  piclatcm  pcrtincnt,  miriim  in  nioduin  foelici  siic- 
cessu  lircvi  aiiclas,  neduin  renatas,  strenue  Interim  reclamanlibus  ac  ferro  flamniis-  5 
que  obnileiitibus  iis,  quibus  et  literarum  casum  et  adiilterinain  istam  opiniomim 
Theologiam  dcbemns.  Atque  adeo  bencficium  coelestc  piis  mentibus  agnoscamus 
ac  adoremus,  quo  ecclesia  mihi,  cum  annos  prope  quadringentos  Babiloni  captiva 
servierit,  spem  libcrtatis  Ghristianae  iam  tandcm  aliquam  concipere  videtur. 
Etenim,  nisi  me  fallit  aniinus,  nullum  fuit  in  ecclesia  nequc  praesentius  neque  w 
vulgarius  malum  quam  hoc  ipsum,  quod  prope  desertis  Euangelicis  hteris 
sophisticas  didicimus,  in  traditionibus,  formuhs  casuum  et  summis,  ut  vocant, 
tantisper  versati,  ut  ne  senibus  quidem  ocium  ad  Christi  doctrinam  fuerit. 
Neque  enim  audeo  dicere,  quam  ex  ApostoHco  vivendi  genere  multa  scholae 
antiquaverint,  ut  saluberrima  praccepta  ac  vere  Ghristianae  pacis  symbola  ceu  i'^' 
ordine  mota  in  consiliorum  numerum  coegerint.  Et  id  genus  aha.  Verum  ab 
iis  benignitate  Op.  Max.  dei  asserunt  nos,  qui  synceram  ac  nativam  Theologiam 
in  median!  luceni  revocant.  Erasmo  Roterodamo  debemus  cum  graecae  tum 
latinae  linguae  Studium,  debemus  item,  ut  pleraque  omittam,  illustratam  novi 
testamenti  lectionem,  debemus  et  Hieronymum.  Gapnioni  praeter  multa  cedunt  20 
hebraica.  Suae  cum  in  graecis  tum  hebreis  laudes  sunt  Volfgango  Fabricio 
et  loanni  Icolampadio.  Aliquot  frigidas  scholae  sententias  Andreas  Garolostadius 
pari  fide  et  cura  confutavit.  Et  quid  singulos  commemoro?  Passim  ab  optimis 
quibusque  multa  scribuntur,  quibus  bonae  mentes  revocari  ad  Euangelica  studia 
possint.  Plurimum  puto  efficiunt,  qui  in  divinis  scripturis  enarrandis  versantur,  25 
et  in  his  praecipui,  qui  eos  libros  interpretantur,  qui  vulgo  maxime  necessarii 
minime  intelliguntur.  Non  hoc  dico,  quod  e  sacris  et  canonicis  libris  non  sint 
pari  apud  me  loco  omnes,  sed  quia  vulgo  quidam  frequentius  leguntur,  et 
quorundam  talis  est  conditio,  ut  in  reliquos  vel  Elenclii  vel  commentarii  vice 
esse  possint.  Ut  in  Paulinis  epistolis  eius,  quae  ad  Romanos  scripta  est,  scopus  30 
velut  atticus  Mercurius  ad  reliquas  iter  indicat,  ita  alios  libros  aliis  cum  vulgi 
usus  tum  argumentorum  series  praefert.  Gaeterum  authoritas  eadem  omnibus 
est.  In  eum  modum  reliquis  fere  scripturae  libris  Psalmi  anteferuntur,  non 
modo  ob  publicum  ecclesie  usum,  sed  hoc  etiam,  quod  universam  prope 
sacram  historiam  passim  perstringunt.  Deinde  vaticinia  de  Jesu  Salvatore,  de  35 
vocatione  gentium,  de  ecclesia  Ghristi  adeo  perspicuis  carminibus  celebrant,  ut 
hac  laude  multo  etiam  David  antecedat  reliquos  prophetas.  Demum,  ut  ex  literis 
historicis  rerum  gestarum  legisque  scientia  petitur,    ita  ex  Davide  vis  et  energia 


11  vulgaribus  A  22  bet  ©a^  Aliquot  —  confutavit  fc^U  2ß.  26  praecipue  BC 

>)  S)ie  3)orrebe  2JJeIand)tf)oit'Ä  feljtt  in  bet  !^tnan  Stu^i^. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  25 

historiae,  quae  animos  nostros  per  Harmoniam  Psalmomm  expergefacit,  et 
impetu  quodam  percitos  rapit  ad  celestia.  Atque  hoc  habent  Psalmi  veluli 
yvrjOiov,  ut  exempla  sacrae  historiae  omnibus  nostris  affectibus  tranquillandis 
componant.  Quid  enim  prodest  scire,  mundum  a  deo  condituin  esse,  ut  Genesis 
5  indicat,  nisi  conditoris  misericordiam  et  sapientam  adores?  deinde  quid  profuerit 
scire  misericordem  et  sapientem  deum,  nisi  in  aninium  inducas  tuuni,  tibi 
niisericordem,  tibi  iustum,  tibi  sapientem  esse?  Atque  id  est  vere  novisse  deum. 
Neque  vero  extremani  hanc  cognoscendi  dei  rationem  assecuta  est  philosophia, 
Christianorum    propria   est.      Verum    hanc    suavitatem   distillat    in    pios    animos 

w  psalmorum  spiritus,  et  haec  illa  coelestis  harmonia,  quam  spiritus  dei  temperat. 
Nihil  est,  quod  vetustas  gentilium  epodas  mihi  suas  aut  Orphei  hymnos  iactet, 
longe  sunt  huius  citharae  voces  aUae,  quae  hominum  animos  ita  coelo  sociant, 
ut  plane  in  divina  transforment.  Proinde  Martinus  Luther  sacra  carmina  commen- 
tario    illustravit,    quem    vel   hoc   studiosis   commendatiorem  voiumus,    quod  cum 

15  in  Davidem  ab  aliis  alia  scripta  sint,  pauca  referant  tarnen  ilhus  faciem.  Hie 
quid  praestiterit,  pericuium  faciet,  qui  diligenter  cum  veteribus  iisque  optirais 
omnia  conferet.  Interim,  lectores,  vestrum  erit  Martini  fidem  ac  diligentiam 
boni  consulere,  ac  eo  eniti,  ut  ad  leclionem  horum  puras  mentes  atferatis, 
humanis   affectibus   imperatis,  in  summa,   ut  Christi  litcras  Christo  duce  legatis. 

20   Valete.     Vuittenbergae  in  Saxonibus. 
Mense  Martio.     Anno     MDXIX. 


3  yfijßiov  BC  10  haec  est  illa  BC  17  Martini]   Lutheri  2B. 


26 


Operationos  in  Psalnios.    I.MO— 1521. 


OPERATIONES  F.  MART1T<I   L.  IN  PSALMOS 

\  l  rnENBEII(a:N81P>US  THEOLOGIAE 

STl  DIOSIS  IMIONUNCIATAE. 

F.  MARTINYS  LVTHER 

THEOLOGIAE  STVDI081S  S. 

Cio  iioii  (Icfiitiiros,  optiini  Tlieolo^i,  ((ui  arroganciae, 
liiin  iain  invctemti  criininis,  vanne  gloriac,  nie  accii- 
sent,  (juod  hoc  florciitissiinü  ,sacciilo  Ei^o  in  piihli- 
cuiu  prodco  et  ita  prodco,  iit  libroriini  sacrae 
.scripturae  facile  nobilissimorimi  et  difficilliiuoruiii  i« 
nie  tractatorcin  osteutem,  ncmpe  Psaltcrii  et  Episto- 
larum  Panlinaruiu,  praesertim  cum  apud  cruditos 
infantissimus,  apud  alios  Apostata  et  discessor 
a  rcceptis  aliquot  annorum  glossis  inveniar.  Verum 
credat,  qui  volet,  et  me  malle  in  angulo  moo  susur-  i^ 
rare  quam  liugua  per  regiones  vagari.  Optime 
ignorantiae  et  vitae  meae  pcssimae.  Creditum  est, 
servire  cum  nniltis  tum  precipue  vobis.  Ego  hoc 
Video,  nou  es.se  Theologum,  cpii  magna  .sciat  et  multa  doceat,  sed  qui  sancte 
et  Tlieologice  vivat.  A  qua  vita  quo  sum  alienior,  eo  magis  mihi  di.splicet  20 
mea  professio.  Quare  vos  per  communem  nostram  Theologiam  oro :  Crimiueu- 
tiir  me  qui  volent  et  quibus  nomiuibus  voleut,  quaudo  eo  mihi  res  venerit 
ut  gravioribus  intento,  ut  mihi  gloria,  iufamia,  diviciae,  paupertas,  aut  si  quid 
liomo  homini  prestare  nocereve  potest,  inter  vulgares  tentatioues  uumerentur: 
Hoc  vos  agite,  et  ubi  vere  urgeor,  pro  me  orate,  hoc  est,  ut  Christo  Cliristi-  2,i 
anum  exhibere  possim  et  sanctura  nomen  eins  in  nie  sauctificare.  Valete 
in  Christo. 


mihi   conscius   sum  et 
me  in  hoc   servire   deo, 


PSALMVS  PRIMVS. 

Beatus  vir,  qui  non  abiit    in    consilio   irapio  rum. 
Communis  mortalium  de  beatitudine  quaestio  est  neque  ullus  est,  qui 
non  optet  esse  bene  sibi   odiatque  male  esse  sibi,   attamen  omnes,  quotquot 
sunt,   aberraverant  a  verae  beatitudinis  notitia   atque   ii  magis,   qui  maxime 


19/20  sauctae  et  Theologice  A 
fc^lt  in  ABC 


28  ut  mihi]   mihi 


28  rSALMVS  l'KIMVS 


Opei-ationes  in  Psalmos.    1519—1521.  27 

eam  inquisierimt,  ut  philosophi,  (|uonun  nobiliores  in  virtute  aut  opere 
virtutis  ipsani  coUocavenint,  quo  caeteris  facti  iufoeliciores  se  et  huius  et 
futurae  vitae  bonis  pariter  privarunt.  Vulgus  etsi  crasse  delyrabat,  iu  voliip- 
tatibus  carnis    beatum   esse  cupiens,    saltem    huius  vitae   bouis   potitum   est. 

5   Hie  autem  de  coelo  sonans,   onmium  studia  detestatus/  unicam  beatitudinis 

Omnibus   ignotam    aifert   defiuitionem,   Beatum    esse,   qui    legem  dei   diligat; 

brevis    diffinitio,    Sed    quae    contra    omnium    hominum    sensum,    praesertira 

sapientium,  sapiat.     Sed  primo  grammatica  videamus,  verum  ea  Theologica. 

Hebraeus  numero  plurali  dicit  'Aschre',  Beati  vel  beata,  ut  Beata  viri, 

10   qui    uou   abiit,    ac  si   dicat,    omnia  bene  habeut  viro  illi,    qui   &g.^.     Quid 

disputatis?    quid    vana    coucluditis?    illud   unicum    margaritum    si   (juis    vir  »iaüi).i3,i6. 
invenerit,   ut  legem  dei  diligat    et   ab  impiis   separatus  fuerit,  huius  omnia 
suut  optima,  quo  non  inveuto  quaeret  omnia   bona   nee    unum  inveniet.     Ut 
enim  mundis  omnia  munda,  ita  diligentibus  omnia  dilecta,  bonis  omnia  bona 

15  et   in    Universum:    qualis    tu   es,    talis    et    deus    ipse   tibi,    nedum    creatura, 

Siquidem   deus   electo  electus   est,   perverso   perversus,    sauctus    sancto,    itaHäf.  is,  26. 
nihil    bonum    ei,    qui    malus    est,    nihil    iucuudum,    cui    lex    domiui    iuiu- 
cunda  est.* 

'Vir''  iu  scripturis  Tripliciter  dicitur,  aetatem,  sexum  virtutemque  signi- 

2u  ficat.    Aetatis  nomen  est:  i.  Corin.  xiij.    'Cum  factus  sum  vir,  evacuavi,  quaei'^"ii3.ii- 
erant  parvuli'.     Sexus:   Mat.  i.     'lacob  geuuit   loseph  virum  Mariae'.   loan. ||,'J,'"^'''/J|' 
iiij.  'Vade,  voca  virum  tuum\    Virtutis:  i.  Keg:  xvi.     'Ait  David  ad  Abner:  i.Srtm.26,i. 
Nunquid  non  vir  tu  es?"  Atque  hoc  tercio  modo  hie  beatus  vir  dicitur,   ne 
nuiliebrem  sexum  ab  hac  beatitudine  excludat. 

25  'Abiit',  aptius  hebraice  'lo  alach',  non  ambulavit,  non  ingressus  est,  non 

incessit,   quod   et   graecum   ov>i   ercogevü-rj   habet.     Notum   autem  est,   more 
scripturae   ambulare   et   ingredi   methaphoricos   idest,   (juod    vivere  seu   con- 
versari,*   utPs.xiiij.     'Qui  ingreditur  sine  macula";  Et  c.  'Ambulaus  in  via  ||[^{}j{  j;^;^'^^ 
Immaculata   hie  mihi  ministrabat".      Ro.  viij.  'Nihil  damnationis  iis,  (jui  non  a^y'"-  s,  i. 

30  secundum  carnem  ambulant'. 

'Consilium'  hie  sine  dubio  pro  decretis  et  doctriuis  accipitur,  cum  nulla 
stet  hominum  conversatio,^  nisi  certis  decretis  et  legibus  formetur  serveturque. 
Taxat  autem  eo  verbo  impiorum  superbiam  et  perditam  temeritatem.  Primum 
quod  non  in  lege  domini  dignentur  ambulare,  sed  proprio  se  regunt  consilio. 

35  Deinde  consilium  appellat,   quod  prudentiam  sonat,   et  viam,   quae   errorem 
nesciat.     Nam   haec   est   perditio   impiorum,    quod   in   oculis   suis    prudeutes 

27  id  esse  C 

M  fc^lec^t  SU  bobent  üub  Hcrbammet  alle§,  Wa^i  nteufd)üd)c  gcbaitden  l^tcvDiute  crfinben  inib 
auSbeiirfeu  fomten  -)  2)aö  ©türf  Uou  Sed  primo  ,3'  '^  ^i'^  t)ictl)er  Iciftt  IKotl)  ou§  mtb 

fd)üct5t   has,   fotgcnbc   mit   einem  '9n§  luolt  er   fngen    an.  ')  .&ier  fügt  'ötoti)  ein:   Sßir 

lüoüen  bie  furncmften  toortcr  iiaä)  einanber  fccfc^cn.  U^gl.  oBen  ,3.  8.  ®ann  übergeljt  er 
lutebei;  ba^i  folgenbe  biö  ,3.  2G  snoQsv»?]  habet  ganj.  *)  leben  bnb  gemcljnfdjnfft  X)abcn 

*)  menfdjtid)  leben  bnb  locfen 


28  Oponitionos  in  rsalnios.    1519-1521. 

sunt,  et  :\\nu\  sciiutiiisos,  (|U(><1  ciTorcs  suos  spocie  vcstiiiiil  priKk-ntiae  et 
\i;i('.'  Si  ciiiin  in:iiiilrs(i)  crrorc  tcntarciit  Iminiims,  non  maiilia  Ix-aütudinis 
laus  (M'at,  iioii  ainlxilaro  ciiin  eis.  Non  ciiiiu  dici) :  in  sltilticia  inipioinini,  in 
tMTorc  pctratonun.  Monct  ergo  nos  quam  (lili<>;eiitissime,  iit  u  spccie  bona 
•j. lim.  II,  II  cavcanms,  \\v  aii_<2:oliis  Sataiiai!  tran,sli<>;iiratus  in  angelum  liicis^  seducat  nos  .'> 
astiK'ia  siia.  Oppcniit  antcni  consiliiini  iiupionini  legi  doiniiii,  ut  diseamus 
attondorc  a  Inpis  in  vestiniontis  oviiini,  (jiii  proinpti  sunt  omnihus  coii.sul(n'c, 
omnos  doccrc,  onmos  iiivare,  cum  nihil  minus  posisint. 

'lmi)ius\  (jui  hchrait'o  'rasclia'  dioitur,  rcctissime  apud  S.  Hilariuui  is 
dicitur,  (jui  male  de  doo  sentit.  Tmpictas  euim  proprie  Vitium  incredulitatis  lu 
est  (^t  eoi-de  perpetratur,  sed  varie  et  inconstanter  est  translatum.''  Tu  ergo 
liaec  duo  scmper  contraria  habeto,  fidem  dci  et  impietatem  sicut  legem  dei 
et  consilium  hominum.  Nam  quando  de  pietate  et  impietate  agimus,  non 
de  moribus,  sed  de  opinionibus  agimus,  hoc  est  de  fontibus  raorum.  Qui 
enim  orthodoxus  iu  deum  est,  non  potest  nisi  bona  facere,  bonos  mores  n 
ep.  24,  ifi.  prestare.  Quod  si  etiam  septies  in  die  cadit  iustus,  toties  tamen  resurgit. 
At  impii  corruunt  in  mahnu  et  non  resnrgnnt.  Hü,  quia  increduli  sunt, 
uulhnn  opus  bonum  laciiuit,  totum  autem  (juod  agunt,  ])ulclira  species  est, 
r^MoiMo.iG.  umbra  illa  Behemoth*,  qua  et  se  decipiant  et  simplices  alliciant.     Igitur  pius 

est,  qui  ex  fide  vivit,  inipius,  qui  in  incredulitate  vivit.  20 

Peccatorera  autem  iara  videre  licet.  Hie  est  exterior  liomo  impii,  nam 
consilium  et  impium  in  corde  absconditum  non  videas.  Itaque  de  operibus, 
moribus,  studiis,  quae  ad  extra  fiunt^,  loquitur  et  hanc  viam  vocat,  quod 
iam  consilium  in  usum  et  (ut  dicuut)  in  praxim  venerit,  et  quod  intus  male 
sentiunt,  foris  (juoque  operentur.  Verum  haec  via,  ut  dixi,  fere  speciosior  2.5 
est  semper  quam  piorum  via.  Nam  crassos  illos  peccatores  quisque  sine  hoc 
monitorio  facile  cavet  aut  saltem  coguoscit. 

'Stetit'  pertiuaciam  signat  duramque  cervicem ,  qua  erecti  excusant  se 
verbis  maliciae,  facti  incorrigibiles  in  impietate  sua,  quod  pietatem  eara 
SRöm.  14, 4.  existiment.  Stare  enim  tropo  sacrorum  firmum  esse  significat,  Ro.  xv.  30 
'Domino  suo  stat  aut  cadit,  stabit  autem,  potens  est  deus  statuere  illum'. 
Inde  columna  a  stando  heb.  dicitur,  sicut  latiuis  statua.  Haec  enim  impio- 
rum  est  excusatio  et  obfirmatio,  quod  sibi  recte  vivere  videantur  et  speciosis 
operibus  fulgere  prae  caeteris. 

'Cathedra',  'Sedere  iu  cathedra',  est  docere,    magistrum   ac  doctorem  35 
OTattf).  23, 2.  esse.     Matt,  xxiij.  'Super  Cathedram  Mos i  sederunt  scribae'  &c.     Sic  sedere 


23  ad  fe^lt  C 

')  mit  eint  jdjein  ber  f(ugl}eit  üiib  gteiüenbeu  luanbet^  ^)  ber  \id)  i)im  beii  (Smyi  be-i 

liec^tä  pflegt  juitetfteücn         ^)  «ed  biö  translatum   nid;t  überlebt.         \)  olleö  . .  .  I^at  einen 
jc^onen  fcf)ein  \3nb  ein  fofttid)  anfc{)en,  aber  es  ift  i8cf)cmottj-j  fc^atten  ^j  Don  .  ..  fittcn 

bnb  cnffcrtidjem  raanbet ,  bcn  bic  gotttofen  cuffertid)  füren 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  29 

in  throno,  regnare  seu  regem  esse,  ut  iu  libris  Regum  frequens  est:   \Seclere 

in  solio^  priucipem  esse,  'sedere  in  tribunali'  iuclicem  esse. 

'Pestilentia'  etsi  non  est  ad  verbum  translatio,  satis  bona  energia  red- 

dituni    est,    nam    heb.    illusorum    derisorumve    habetur.      Sunt    auteni    ilhi- 
;,   sores,   quos  per  psalterium  dolosos  et  Hnguam  dolosam  accusat,  ut  qui  sub 

specie    sauae   doctrinae  venenum   erronei  dogmatis   propinant.^     Neque  euini 

pestilentia  in  corporibus  tarn  contagiosa  quam  impietatis  doctrina  in  mentibus. 

'Sermo  eorum',  iuquit  Apostohis  ij.  Timo.  ij.,  'ut  eancer  serpit\     Sicut  autem  2.  s:im.'2,  i?. 

sapientes  vocantur  sanitas   orbis   terrarum  Sap.  vi.   Ita  impii  illi  recte  pesti-  meiH).  c,  üg. 
10  lentia  orl)is  terrarum.     Quae  autem  nocentior   ilhisio  (juam  anlmaljus  puram 

veritatem   esurientibus  venenum   mortiferum  dare? 

Igitur  iuxta  vulgatum  per  Ecclesiam  usum,  quo  vita  bona  distinguitur 

in  fidem  et  mores,  illa  pios  vel  impios  facieute,  istis  peccatores  vel  sanetos, 

etiam    hie  describit  hos  duos  gradus  ^   et   eis  addit  tercium,  quia,   quo  pro- 
1;.   fieeret  impietas,  non  habuit,  postquam  hominem  intus  in  opinionibus  et  foris 

in    moribus   infecerat,^   ideo  proruit  et  alios  secum  trahit  in   eaudem  perdi- 

tionem,  non  sibi  contenta,  quod  impie  saperet  et  male  viveret,  nisi  et  impie- 

tatem  alios  doceret.     Haec  de  grammatica.* 

Imprimis  id   in   scripturis   observandum,    quam   prudeuter   abstineat  a 
20   nominibus    sectarnm    et    personarum.      Nam    cum    hoc    psalmo    sine    dubio 

ludaeorum   populus    taxetur   primo,    sicut   ait  Apostolus  'ludaeo  primum  etMömi,  le. 

Graeco',  et  Ro.  iij.  'Seimus    quoniam,   quaecunque  lex  loquitur,   iis,   qui  in  JRüm.  3, 19. 

lege  sunt,   loquitur"",  non   tamen  dicit':    Beatus  iudaeus,    aut  beatus   ille  vel 

ille,  nee:   In  consilio  gentium,  horum  vel  horum,  sed  absolute**:  'Beatus  vir, 
25   et  consilium  impiorum,  via  peccatorum,  sessio  illusorum' <tc.,   quicunque  illi 

tandem  sint,  quia  non  est  acceptio  personarum  apud  deum.  ;>''i'i"  2,  n. 

Et  hoc  fieri  fuit  summe  necessarium,  ut  verbum  dei,  cum  sit  aeternum, 

onmibus  omnium  hominum  saeculis  conveniret.    Nam  etsi  varient  per  tempora 

mores,  personae,  loca,  ritus,  eadem  tamen  vel  pietas  vel  impietas  transit  per 
30  omnia  saecula.    Sic  videmus  prophetas  adversus  falsos  prophetas,  Apostolos 

contra   pseudoapostolos ,   doctores    contra   haereticos   eisdem   scripturis   usos, 

cum    tamen    nee   prophetarum   nee    apostolorum   nee   doctorum   aut   suorum 

adversariorum  nomen,  sed  piorum  et  impiorum  in  illis  inveuirent. 

Deinde   ue,   si  unius   personatus   nomen  assumeretur,   iam  reliqui  non 
3".   ad  se   pertinere  crederent,    quod  malum  dicitur,    aut  ad   se   solos   pertinere, 

quod  bonum  dicitur,  sicut  ludaei  sibi  inflectunt,  quidquid  boni  semini  Al)rahae 

et  Israeli  promissum  est,  contra  quos  certe  hie  psalmus  primo  irruit,  ut  dixi. 


22  iis]  his  C.  34  non  fe^tt  A  35  malum  fe^It  A 

»)  9{Dt()  '^nt   bieie  Oeiben  ©ä^e  (8.  3—6)   umgefteüt   iinb  jc^r   erweitert.           -)  bic 

jlDcen  [lenbf            ^)  9{ot()  crfldiijt  t^ier:  SBo-o  tl)et  e^  Qrofje-??  ■*)  IInoc  de  j^numnatica 

übcx-fe^t  M.  ntcljt.          ^)  \o  fcret  er  hod)  nidjt  311  unb  fpridjt          ")  Sonbcrit  fagt  fc^ledjt^  bai)in 


30  Oponitioiu's  in   IWInios.    If)!!»— 1521. 

(iuarc  et  nos  cxcmiilo  saiictonini  patnini  psaliiiiim  ad  candnn  t;'('nova(i<)iu>in, 
«liiac  iiiil)i>(imi  aLiil  \ilam,  Iraliamiis,  iiniuo  so(|iiamiir  |)otiiis,  \\t  qui  iios 
|>rac\(nit ,  (uuius  iiiipios  aiuiicns,  cl  a  nohis  iiivt'iiiatiir  hoc  agere  niagis 
i|iiaiii   f()>;atiir. ^ 

nirit  (Tüo:  Tx-atiis  \ir,  (|in  noii  ahiil,  idcsl  ((iiaiido  UA  luilia  iiiipionim  s 
'W.  12,  2.  cironni  iios  sunt,  ut  possis  illiid  diccrc  |)s.  xi.  'Salvmn  iiio  fac  dciis,  (jiumiain 
Widi.  7, 2.  dcfocit  .saiu'tiis,  paiici  lacti  sunt  lidt'lcs  in  lioniinibiis',  ut  ot  Micheas  vij. 
'l\'i-iit  sanctus  de  tciia,  et  rcctus  in  Iioniinihns  non  cst^  uonnc  hcatus  illc 
it  vc'iv  vir,  rol)Ustus  in  lide,  (jui  i-iun  tanta  tui'l)a  uon  auibulat  per  viani 
spaoiosani'^,  deindo  ab  cisdem  patitur  oppvobria  et  multa  mala  nee  si(^  iaincn  n» 
fonscntit,  ut  cum  eis  aml)ulct,  et  qnod  vel  electos  in  ciTorcm  duceret,  pulcher- 
riniii  cDusilio  inipioruni  non  l'allitur?  multuni  est  diviciis,  v()lu[)t.atibus,  hono- 
ribus  non  vinci,  sod  sunnnnm  victoriae  genns,  sapientiani  et  iusticiani 
si)eciosissiniani  inipioruni  supcrasso,  quibus  ])ura  fidcs  niaxinie  omniurn 
oppugnatur.  ir. 

Notabis  auteni  liaec  verba  psalnii  esse  verba  fidci,  nt  quae  non  loquan- 

tur  de   liominibns   secnndum  quod  videntur^:    Nani    sie   (ut    dixi)   nemo   eos 

impitxs  esse  putaret.     In    spiritu    loquitur  propheta,    ubi  hoc  etiam  impium 

est  (quia  fide  vacuum),  quod  apud  homines  omnium  piissiraum,  sicut  Eccle. 

T'rc&.  8,  10.  viij.   *Vidi  impios  sepultos,   qui  etiam,   cum  adhuc  viverent,  in  loco    sancto   20 

erant,  et  laudabantur  in  civitate  quasi  iustorum  operum\    Et  psalmo  xxxvi. 
^äj.  37, 35. 'Vidi   impium    exaltatum    sicut   cedrum  libani'.*     Tcrribilia  sunt  haec,    quis 
imj)ietatem  ibi  et  tam  profimde  quereret? 

Sed  audi:  psalmus  iste  non  tantum  impios  taxat  et  peccatores.  Nam 
omnis  horao  extra  Christum  impius  et  peccator  est,  sed  eos  potissimum,  qui  25 
(hqiliei  peccato  peccaut,  ut  qui,  cum  impii  sint,  non  lioc  agnoscunt,  insuper 
eonsilium  paraut,  in  quo  ambulent  et  impietatem  colorent.  Nam  non  dixit : 
Beatus  vir,  qui  non  ambulat  impius  aut  non  stat  peccator,  sed  in  cousilio 
impiorura  et  via  peccatorum,  ut  quibus  non  satis  est,  quod  impii  sunt,  etiam 
iusti  et  sancti  esse  volunt,  addentes  impietati  speciem  pietatis.  :i<j 

Quos  autem  putas  nostro  saeculo  tangat?  Ego  non  ausim  personatus 
nominare,  ne  in  quorundam  sacerdotum,  religiosorum,  episcoporum  impla- 
cai)ilem  char>'bdim  impiugam.  Nam  semper  fuit  hoc  genus  impiorum  homi- 
num  impacientissimum  verbi  dei,  caelumque  replevit  martyribus  non  alia 
causa,  quam  quod  se  obsequium  deo  praestare  arbitrarentur  et  pro  pietate  :{:> 
certare  sibi  visi  sunt,  veros  pios  impietatis  pertinacissime  accusantes. 

Scito  tarnen  et  non  dubites,  hos  tangi,  qui  solis  caeriraoniis,  ritibus 
aliisque  pompis  pietatis  lucent,  vestibus,  cibis,  locis  ac  temporibus,  aut  ad 
summum    operibus   et    orationibus    pietatem   metientes,   praesertim    illi ,   (jui 


')  immo  3-  2  ln§  oogatnr  itid^t  iidevfejjt  -)  eilt  bvel)ttcn  flcpi-iil^ten  \vcc\  ^)  Uon 

menid)en  tuic  titnti  fie  nufttifiibifl  aiifi^ct  *)  tuic  ein  gvmieiibev  lorbeevtiniiiit 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  3^ 

pro  suis  observanciis,  privilegiis,  digiiitatibus ,  potestatibus ,  iuribns^  in 
ini])]ar!abi]cs  cliscordias  sese  dividmit,  et  quodvis  faccre  ac  pati  proinpti 
sunt,  quam  mutua  charitate  invicem  cedere  et  humiliari.  Hos  esse  inipios 
istos,   hoc  argumento  deprehendas,  quod  securi  fidentesque  sunt  in  vita  sua, 

s  ncc  est  timor  dei  ante  oculos  eorura.  Nam  hie  esto  tibi  Canon  perpetiuis 
et  infallibilis,  atque  (quod  aiiuit)  Lydio  lapide  certior,  quod  proprium  est 
impiorum,^  deum  non  timere,  secure  de  misericordia  eins  (sicuti  putant) 
omuia  praesumere;  Piorum  autem,  cum  lob  omnia  opera  sua  vereri,  in  nulla 
iusticia    sua   coufidere   et  sanctitatem   suam   pro    stercore    ducere,    ideo    non 

0   posse  pro  ea  certare,  se  iustificare  aut  vindicare,  sed  dignos  esse  se  omnium 

odio  et  vindicta.     Itaque  dixi  fidei  oculis  et  auribus  opus  est,  ut  haec  verba 

Spiritus  audias   et  eorum  rem  videas:   Homo  enim  non   potest  ea  intelhgere. 

Non  autem  existimes  me  Cerimonias  aut  opera  damnare,  sed  opinionem, 

fiduciam,  Studium  illoruni,  pestes  voco,    quod  iis  fieri  videnuis,  ut  in  sectas, 

•'  iras,  detractiones  et  infinita  moustra  peccatorum  ruant,^  quae  onniia  tegunt 
nomine  pietatis,  velo  consihi  sui,  specie  dogmatum  suorum.  Si  enim  in 
humilitate  fierent,  Ijona  certe  essent. 

Et   in   via  peccatorum   non   stetit.  i,  i. 

Postquam   enim    impietate   fidem  violarint,    quid   restat,    nisi   ut  opera 

0  eorum  siut  mala  et  peccata?  Et  quomodo,  inquies,  sunt  opera  ludaeorum, 
haereticorum,  superborum  mala,  cum  ieiunent,  orent,  beuefaciaut  et  reliqua, 
quae  uullus  hominum  mala  audet  dicere,  operentur?  Dixi,  quod  fide  opus 
sit.  Eo  peiora  sunt  illa  opera,  quo  impietatem  confirmant  et  stare  ac  perse- 
verare  faciunt  in  via   ista  peccati,*   peccata  autem  sunt,   quia  de  impietate 

:•■.   cordis  procedunt.     A  meudace,   inquit  Sapiens,   quid  verum  dicetur?   et  absii.  34, 4. 
impio  quid  pium  fiet? 

Christus  tarnen  nos   pulchre   hie  erudivit,  quando   ex  fructibus  eorumäifnfti).  7, 1^0. 
cognoscendos  docuit.    Duplicia  enim  habent  opera.     Alia,  quae  voeat  vesti- 
menta   ovium,    quae   non   sunt   eorum   fruetus    proprii,    sed   simulata,   iuxta 

!o  consilia  et  vias  suas.  Verum  ubi  eos  tetigeris  et  adversatus  fueris,  en  hie 
proruunt  proprii  eorum  fruetus,  ira,  tumor,  clamor,  superbia,  detractio,  male- 
dictio,  excusatio,  invidia,  blasphemia  et  similia  portenta.  Neque  enim  alios 
fruetus  de  iis  spinis  quam  spinas  has  acutissimas  colligas.  Tales  vides  et 
nostros  cerimouiales  iusticiarios.^ 


2  impacablles  A  3  cedere  A  10  dignos]  digitos  A  13    pias  Cei-cmonias  et 

bona  opera  SB.  3-  24  quod  C 

>)  Siegeln,  frelj'^eiten,  getoalt  bnb  gevcdjtirfeitcn  ^)  3)cim  ba^?  bcf)nU  biv  ,yi  eUiuieii 

ge,]eiten,  für  ci;ne  genicljne  gehJtffe  reget  ünb  pxoU,  h)i[d)§  bcmt  and)  bic  gottlojen  ,iu  eljgeu 
l)Qbeit  ä)   auff  ©ecten,  ,801:"'   affterf ofetet) ,  neib,  ^a§  tonb  l)nn  Iin3ef)nd)e  hifter  fnUeu 

*)  mtb  mad)en  bn§  bie  gotlofcn  feft  ünb  fteiff  ftetjen  auff  bem  toege  ber  fiiiibcr  ')  Ten 

gatiäen  ^ibfdjnitt  Cliristus  tamon  (.g.  27)  Ini  iusticiarios  l)nt  9iot()  übergniigoii. 


32  OlxMiitionos  in  rsalmos.    1519— ir)21. 

1.1.  El    in  CatluMlra   pos tiliMitiiio    non    scdit. 

5.Woj.:ij,:t:i.  Id    (Miim    dtscito   C'hrislo    iaciiint  iiulaci ,    siih   (luoriun    labiis   vcnonnm 

as|iitliiiii   iii>aiialtilr',    vi   iM    dracomim  viiuini    conini.     Noccsso   ost  onini,    ut 
(unda  ("liristiim  (loccanl,  (|ui  ii.iii  Oliristuni  docoiit.     Hos  sccnimilur  liaeivlici 
alio    noiiiino   (|iiidom   et    jK-vsoiia,   scd   cadom   impietatc   pestilontes.      Et   ad     .•> 
nostra  vouiondo,   Cathcdram  po.stilentiae  pos.sident,  qui   opinionibiis  philoso- 
plioiiun,  ti-aditioiiibus  honiiuum,  consiliis  eapitum  snoriim  replcnt  Ecclesiam 
("liristi    oppiimiint(|ii('   niiscras  animas,    omisso   interini  verbo  dei,    quo  solo 
j)ascitur,  vivit,  sorvatur  auinia.    Quo  fit,   ut  hoiniues  aliaui  iusticiani  ii>;iioi'(>ut 
<|uani  (|uao  operibus   paratur,   haec   auteni   est   impietas   et   peccatuui    coi-uin    lo 
dco.     Inipossibile  est  euini,    ut    siue   periculo   opera   legum    doeeas   quarum- 
(•uii(|U(',    nisi   meliore   ])arte   doctriuae  et  maiore  studio   prius  fidem  doeueris 
in  Christuni.     Paulus  uudeeiin  eapitulis  ad  Komauos  fideiu  iuudat  et  quin<|ue 
eapitulis   deiiide   mores   su])ercdifioat.     Ad    (ialathas  quincpu!   fidoui,    uno   et, 
sexto    mores    docet.      Sie    et    in    aliis    quoque    cpistolis    facit,    C'hi-istns    in    n 
Euangeb'o  nou  uisi  fidem  (piaerit. 

1. 2.  Sed  in  lege  domini  voluntas  eius  et  iu  lege  eins  meditabitur  die 

a  c   n  o  c  t  e. 
Grammatica  Theologiea. 
'Legem  domini'  (ut  semel  scias)  vide,  ut  ubique  longissime  latissimeque   20 
distinguas  a  legibus    quorumlil)et    homiuum   totaque    cura    observes,    ne   in 
unum  eahos  utraeque  confusae  (ut  fit  per  pestilentiae  doctores)  te  miserrime 
perdant,  dum  vel  ex  lege  dei  faciunt  traditionem  homiuum  aut  ex  traditione 
liominum  legem  dei.     Exemplis  id   osteudemus.     Lex  domini  est:  'Honora 
patrem  et  matrem'.     Ex  hac  lege  pharisei  fecerunt  hanc  traditionem :  'Munus,  25 
quod    ad   altare   offertur,   melius   est  quam  quod  parentibus   datur',   ut  legis 

9.)tnttii.i&,4ff.  Matt.  XV.  Rursum  sie  deo  iu  vero  mandato  contempto,  alio  mandato  suo 
proprio  eum  honoraut,  ex  lege  sua  legem  dei  statuentes :  'Lavari  manus,  cum 
manducas',    seuiores    tradiderant,    At  seniores   non    andire    idipsum    est    ac 

aifatti).i5, 7.  deum  non  audire'.  Itaque  dicit  ibidem 'hypocritae,  bene  proplietavit  de  vobis  30 
Isaias:  populus  hie  labiis  me  honorat,  cor  autem  eoruni  longe  est  a  me,  sine 
causa  autem  colunt  me,  docentes  doctrinas  et  mandata  homiuum'.  Sic  hodie 
invaluit,  ut  vocem  Pontificum  et  Romanae  Curiae  solam  audiendam  cum 
tremore  audacter  pronuncient,  interim  omnibus  dei  mandatis  etiam  irrisis,  nedum 
coutemptis,  nee  ab  ullis  hominum  magis  quam  ab  illis  ipsis  Curiae  vocem  35 
Iremendam  iactautibus.  Denique  perduxerunt  has  impiissimas  superstitiones 
in  eas   angustias,   ut  reperiantur   passim  sacrificuli,^   qui   peccatmii  mortale 

23  dei  fe:^It  BC 

M  Ottern  gvtjm,  ünb  gifft  bcr  man   mcf)t  rabtcn  tnn  ^j  Cfnb(i(^  ijabm  fic  folc^en 

gottojcn   affteti^teubcn  unb  jnpcrftition  hai)t)n  getirad)t   ünb  fo  enge  gcjpnnnet,    ba^  man  and) 
t)in  tnb  mibber  inel  bcr  ormen  etenben  ^-pf^fff"  finbet,  bic  .  .  . 


Operationes  in  Psalnios.    1519 — 1521.  33 

arbitreiitur,  si  sine  stola,  sine  manipiilo  aut  alia  observatione  omissa^  saori- 
ficent.  Quoclsi  in  Canone  missae  lapsi  sint^  vel  iuviti,  sumninm  piacnlum 
est.  Sed  pndet  me  recenscre  et  alia  sacerdotum  et  religiosorum  ridicula 
conscieutiarum  terricnlameuta,^  onm  interim,  si  libidine,  ira,  invidia,  avavicia, 
superbia  multorura  anuoriim  tempore  perierint  ac  deum  contempserint,  ne 
sentiant  quidem. 

'Volnntatem'  primum  hie  neque  pro  potentia  neque  pro  stertente  illo 
habitu,  quem  recentiores  Theologi  ex  Aristotele  invexerunt  ad  subverteudam 
intelligentiam  scripturae.  Item  neque  pro  actu,  quem  ex  ea  potentia  et  habitu 
elici  dicunt.*  Non  habet  universa  natura  humana  hanc  voluntatem,  sed  de 
coelo  veniat  necesse  est.  Cum  enim  humana  natura  sit  intenta  et  prona 
ad  malum,  ut  divina  dicit  autoritas  Gene,  viij.,  Lex  vero  domiui  sit  bona,  i.TOoi.  8,21. 
sancta,  iusta,  Sequitur,  quod  vohuitas  liominum  sit  adversaria  legi,  odiat 
legem,  fugiat  legem.  Quodsi  quandoque  timore  poenae  aut  concupiscentia 
promissi  simulet  se  diligere  legem,  manet  tamen  intus  semper  odium  legis, 
nee  potest  eam  gratuito  diligere,  non  enim  diligit,  quia  bona  est  lex,  sed 
quia  sibi  comoda. 

Est  autem  voluntas  haec  purum  illud  beneplacitum  cordis^  ac  voluptas 
quaedam  in  lege,  quae  non  quaerit,  quid  lex  promittat  nee  quid  minetur, 
sed  solum  id,  quod  lex  sancta,  iusta,  bona  est.  Est  ergo  non  modo  amor 
legis,  sed  etiam  amans  delectatio  in  lege,  quam  nullis  prosperitatibus  nullisque 
adversitatibus  possit  mundus  et  princeps  eins  tollere  ac  vincere,  sed  per 
,inopiam,  infamiam,  crucem,  mortem,  infernum  victrix  perrnmpit,  in  adver- 
sitatibus enim  maxime  eminet. 

Venit  autem  haec  voluntas  ex  fide  iu  deum  per  Iliesnm  Christum. 
Caeterum  volmitas,  quae  metu  poenanmi  extorquetur,  servilis  est  et  violenta, 
quae  autem  cupiditate  praemiorum  allicitur,  mercennaria  est  et  simulata. 
lila  autem  liberalis,  gratuita,  hilaris,  unde  Christi  popnlus,  'Nedaboth'  hebraice^i.  110,  3. 
spontanei,  voluntarii,  liberales  vocantm-.**  Ex  quibus  omnibus  liquet,  quod 
hie  psalmus,  nisi  de  solo  Christo  intelligatur,  speculum  et  meta  est,  ad  quam 
nitendum  sit  beato  viro,  cum  nullus  sit  in  hac  vita,  cui  non  aliquid  hnius 
voluntatis    desit    propter   legem   et   voluntatem   membrorum   contrariam    ilH, 


9  quam  BC 

*)  obbcr  one  aiibcr  gaucfednevct'  -)  2i>emi  fie  l)m  C^anoit  iiiiit  bct  ^JJiefji:  ftammeln 

')  %bix  id)  ]d]i\nc  mic^  cit^ie  pevaelcn,  mibcrc  tieirifc^e,  (ecf)eriid)e  Ooffeu  ünb  gaurfeltüerdf, 
barübet  ^^nen  bic  ^pfaffeit  tinb  9JJunrfje  ein  erid)rorfen  iinb  furc^tfam  (^elüiffcn  mad;cn  *)  Vo- 
luntatem (3-  7)  biä  dicunt  ^at  dioii)  übergongen.  °)  2}er^albcn,  ]o  rebet  I)ic  ber  ^4>rop^et 
nid^t  öon  ber  (uft  obber  lutüen,  tote  bie  ^|li()t[üfopf)cn  tmb  nelocn  Ideologen  boöou  blnubern, 
Jonbern  alfo,  bn§  e§  ift  ein  ret)n  (ontcr  tüolgefnüen  be§  ^erl^ens  «)  ';^i)mt  iiift  aber,  ift 
tüiütg,  frei}  bnb  frolic^,  t^ut  c-3  bon  ^cr^en  gerne,  Dnangefef^en  (of)n,  üerbicnft  obbev  Dcrf)ei)fung, 
ia  loenn  audj  ber  feinet  jugeiogt  nod)  uevljeifieii  toere,  Jafjer  and)  (>f)rifin->  l)ü(rf,  ein  frel)ea 
IniÜigüd^ö  'ooid  genant  lüirb 

8ut^cr§  Sßerfe.  V.  3 


34  Op.M-ntion.'s  in  Psiilmos.    1519—1521. 

>wiim.7,23.  tit  AjK^stoliis   l\o.  Nij.  (|U('i'itiir,  (|u;io  iiixtn  lh(M)l()<2,i;un  (M'ueinii'ciida  est,  iuxia 
|)liil»)so|>liiain  voro  pro   viitutc  liahcnda.* 

'Moditari'   (licinit   id  esse,   ((iiod  dissci'ci'c,   dis|)utar(',    vi   oiiiiüii»)  verbis 

'Vi.  37,  :!o.  oxoiroro,  ut  ps.  xxxvi. 'Os  iusti   nu'dilal)itui- sapioiitiain\    Hinc  B.  Aupistlnus 

in  siia  translationc  liabi'l,  Ganiic,  pulclira  saiu;  metaphora,  quod  ut  garritus  r. 
avium  est  excrcitimn.  i(a  li(>iniiii>  (cuiiis  est  pvojn'ium  officium  sonnocinari) 
t'xoivitiiun  sit  scrnKninalio  in  Kuc  doiuini.  Scd  et  poeta  rneditari  hoc  modo 
a('ci|>it.  'Sylvestrcni  Icniii  lucdilaris  arinidinc  nuisam'.  Non  possum  satis 
«litiiio  luiius  vovlü  vim  et  <;iatiani  commcndarc,  consistit  cnim  hacc  meditatio 
priniuin  in  ohsc  r\  ationc  intcnta  vcrborum  legis,  deindc  in  collatione  mutua  lo 
iliversarnni  s«'rii>tnrarnm,  (piac  est  qnacdam  iucunda  vcnatio,  immo  lusus 
i!j.  SS, ».  ccrvornm  in  saltu,  ubi  'dominus  pvaepararit  ccrvos,  et  revelarit  condensa".  Ex 
iis  euim  proeedet  tandcni  eruditus  in  lege  domini  ad  ])opulum  sermo.^ 
2.iuJi)i.2o,i3.  Exempli  gratia.     'Non   occides',   si  perfunctorie  transcas,   frigidum  verbum 

est,   et   iuxta  literarura  sonum   opus  homicidii   })robibitum   audies.     At  sistc   !■- 
et   observa,   quia   non    dicit:    Non   occidat    mamis   tua,   scd   tu    ipse.     Quid 
autem  es  tu?  Anima  et  corpus,  liabens  tot  vires  in  utro(|ue,  luanum,  linguam, 
oculos,   meutern,   voluntatem.     Quando   ergo   tu  occidere   prohiberis,    nonne 
iam   neque  manu   ueque  lingua  neque  voluntate  occidere  doceris?   quidquid 
enim  horum  occidorit,  tu  occidis.     Non  ergo  irascendum,  non  malevolendum,   20 
non  maledicendum,  non  dctrahcndum,  non  f'acie  avertendum,  non  contemneu- 
dum,   n(m  nocendum,   nee  noceri  optandum,   sed  contra  amandum^,   benedi- 
cendum,  benefacieudum.     Quid  ergo?  uempe  'Non  occidas'  erit  id,  quod  non 
sis  amarus  et  iracundus,    sed  dulcis   ac  humanus   proxirao   tuo.     Tum  vide, 
quot  loca  scripturae  de  charitate,  mititate,   suavitate,   bcncvolentia,  bonitate,  25 
benignitate  doceant,   quae  si  adduxeris,  nonne  pulchre  garriisti  et  meditatus 
es  in  lege  domiui  tui? 

'Die  et  nocte'  sivc  ad  literam  accipias,  sivc  tropo  quodam  pro  assidue 
aut  allegorice  pro  tempore  adversitatis  et  prosperitatis,  nihil  refert.  Nam  et 
dormiens  iustus  legem  domini  amat  et  cogitat.  ;io 

Dicit  ergo:  Beato  huic  viro  erit  voluntas  sua  in  lege  domini,*  prorsus 

12  cervus  A  14  perfunctorie  A  22  nee]  nnn  BC 

*)  quae  iuxta  bl^  habenda  ift  uitüf)et|e|t,  bafür  ift  bet  Sßortlaiit  bcr  citirtcn  ©teile 
gegeben.  -)  2 er  gnn,5c  ^tbfo^  Meditari  dicunt  3-  3  luo  sermo  ift  in  5){ott)'o  Überfelumg 

foIgcnbcrmaBen  ^iiiammen  gcjogen:  2o'ä  rebctt  f)ic,  ift  ni(^t  ein  fc^Iec^tö  rebcn  alteinc  mit  bent 
mnnbe,  hjie  bie  t)eud)Ier  and)  t!)nn  funnen,  fonbern  ein  fotdj  rcben,  ba^  ben  Inorten  mit  bem 
f,er^en  ferner  nncf)tract)tet.  ^)  ©onbern  bas  luibbcrfpiel  erjel^gen,  nemlid),  ben  nel}iften  luh- 

i)abm  ....  *)  %ix  3tbfcf)nitt  ton  Tum  vide  ,3.  24  bi§  lege  domini  ift  fotgcnberniafeen 

Don  tUotl)  geftaltet:  2jßenn  bn  nu  affjie  biet  fprud)e  infamen  fureft  Qn§  ber  fc^tifft,  bie  bo  ntle 
fagcn  n)ie  ton  foüen,  (iebe,  freuntlideit,  gnttnjitlicfeit ,  fenftmilticfeit  tmferm  net)iftcn  erjeigen, 
iinb  \v\(  niir  niolt()etig  fein  foÜen,  benn  f}Qftn  rec^t  tag  nnb  nod)t  üon  bem  gefe^  be§  .^errn 
gcrebet.  So  teil  nn  ber  ^4?'-"op^}et  t)m  ^4^falm  fo  biet  fügen.  @l)n  fotrf;er  menfd),  luie  id)  t)^n 
l)ljt  bcfd)riebcn  t)ab,  ber  f)at  Vnft  jnm  ®efe|}  ha  .'perrn  .  .  . 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  35: 

nihil  videbit,  araabit,  odiet  bonorum  malorumve,  sed  hac  voluntate  prorsns 
super  omnia  creata  elevabitur.  Quid  igitnr  mirum,  si  beatus  sit,  qui  coelesti 
hac  voluntate  praeditus  nihil  eorum  sapit,  in  quibus  colliduntur  stulti  beatitu- 
dinis  aestimatores?  tum  quia  per  hanc  voluntatem  iam  unum  cum  verbo  dei 

5  factus  (siquidem  amor  unit  amantem  et  amatum),  necesse  est,  ut  gustet, 
quam  bonum,  suave,  purum,  sanctum,  mirabile  sit  verbum  dei,  summum 
scilicet  bonum,  quod  illi  gustare  non  possunt,  qui  vel  manu  vel  lingua  tantum 
sunt  in  lege,  voluntate  autem  in  sordibus  rerum^  mersi.  Sunt  enim  multi 
garruli,    de  lege   domini   multa  loquentes,    multa  simulantes,    multa  quoque 

10  cogitantes,  sed  uondum  amantes.^  Non  dicit:  Beatus  vir,  cuius  lingua  in 
lege  domini,  non  cuius  manus,  non  cuius  mens  aut  speculatio,  quibus  inflantur 
et  palpant  seipsos,  quasi  iam  sancti  et  salvi  sint. 

Porro  voluntas  haec  tota  vita  est  hominis.     Non  est  enim  metuendum, 
ne  ullo  alio  membro  extra  legem  sit,  qui  voluntate  hac,  vitae  fönte  et  capite, 

15  in  illa  fuerit.  Quo  enim  amor  fertur,  huc  sequuntur  et  cor  et  corpus.^  In 
quo  iterum  vide  contrariam  piorum  et  impiorum  conversationem.  ImjMi 
suam  iusticiam  incipiunt  ab  extra  et  tendunt  ad  intra.  Primum  opus 
Simulant,  deinde  et  verbum,  postea  et  cogitationem  exercent.  Et  hoc  eorum 
summum   fastigium,   tum  mox   aliorum  Magistri,   quicquid  cogitant,   dicunt, 

20  faciunt,  sanctum  ac  divinum  esse  volnnt,  cum  ad  haue  secretam  voluntatem 
nunquam  perveuerint.  Pii  incipiunt  ab  intra,  a  sancta  hac  voluntate,  tum 
seqnitm*  meditatio,  tandem  et  opus  extra,  post  haec  doctrina  aliorum,*  ut 
videbimus. 

'Et  in  lege  eins  meditabitur  die  ac  nocte".     Non  est  sine  damnatione 

25  meditatio,  nisi  prior  sit  voluntas,  amor  ipse  per  se  docebit  meditari.^  Verum 
haec  voluntas  desperatis  nobis  de  viribus  nostris  per  humilem  in  Christo 
fidem  de  coelo  (ut  dixi)  petenda  est.  Hoc  bene  nota:  Mos  est  et  natura 
Omnibus  amantibus  de  suis  amoribus  libenter  garrire,  cantare,  fingere,  com- 
ponere,  ludere,  item  libenter  eadem  audire.^     Ideoque  et  huic  amatori  Beato 


13  vita  haec,  tota  voluntas  est  BC 

1)  tiefer  aeitlid^en  tietgeniilicfien  bingc  -)  g§  finb  ijfjX  Wol  öiel,  bie  ml  uoit  bcm 

gefe^e  bes  ^etrn  fc^ttm^en  fiinnen,  trnb  toiel  fittgeOen,  tiet  auä)  bauen  gebeittfeii,  aha  fo  ferne 
finb  fie  noc^  nidjt  fomen,  ba^i  fie  luft  önb  lieBe  borju  fjabm.  =*)  3)em  ?lbfd)nitt  Don  Non 

dicit  3.  10  big  corpus  entfprid)t  bei  $Rot^  nur :  2Benu  einer  bal)l)n  thmpi,  bn§  er  beginb  mit 
bem  f)er§en  Dnb  iDillen  am  gefege  be§  §errn  ju  f)ongen,  bem  bcirff  man  nid^t  \)id  Don  fjenben 
mib  fuffen,  öon  äugen  obber  auuge  gebieten,  3:eun  lüo  bie  luft  Dnb  liebe  I)l)nge^et,  ba  folget 
balb  ^ernadj,  bet)be  boö  f)er^  bnb  ber  ganac  leib  mit  allen  feineu  glieberu.  *)  i)exmd]n 

bie  lere,  ba§  fie  e§  aubern  mitteilen  bnb  leren  ")  Et  in  le<,'c  ,3.  24  bis  meditaii  uuübet= 
fe^t,  bafür  aber  ,3.  27  l)inler  petenda  est  eingefügt :  Siefer  luft  folget  at§  benu  Don  l)l}m  fclb§, 
baö  bm  menfdjen  [fo]  tag  Onb  nact)t  rebe  Don  bem  gefe^  be§  §errn  ')  S^eun  bai  ift  bie 

ort,  ei)genfd)afft  unb  natur  ber  liebe,  aücn  tljieren  eiugepftnujet ,  ba^  einer  gerne  fd))üaijet, 
finget,  tidjtet  Don  bem  biug  ba'i  er  lieb  l)at,  Dnb  Ijoret  gerne  offt  bamn  rebeu. 


36  OlHM-iitionos  in   l\'^iilinos.    l.Mll     1521. 

viro    suus    amor,    lex   ilinnini,    sciuprr   in  ovv,   seiH|)cr    in    cordo,    sonipor   (si 
^f."'i'i9,' M.' P'itcst)   in   anrc  ol.  '(|ni   cnini  ex   dco  est,  vcrba  dci   andit*.     'Cantabilos  inilii 
»Vf.  119,  IG.  orant .   in(|uit.   iiistilicauoiics  tnac    in  loco   jH'rogrinaliitnis   in('ae\     P]t  itenun: 
'l'-t    nu'ilitalxir   in   iustilieationibus  tuis  senipcr'.^ 

At  (|ni  sili(|uas  porcoruni  versaut,  (pii  de  whus  natnralibus,  de  o])iiu()ni- 
Ims  honiiniun,  de  praebendis,  de  dignitatibus,  de  j)üte.stat(' a(;  privilegiis  cccslesiu- 
nini  et  iniinitis  biis  nugis  ganiunt  die  ae  noetc,  putas  beati  .sunt  viri?'^  inuiio 
lnuge  uiist'i'iores ,  quam  qui  de  puellarum  amoribus  aut  poetaruni  fabulis 
garriuut.  Hü  euini  seiunt  se  stulte  agere  et  aliquaudo''  poeuitere  possiuit, 
illi  xcni  prndcMitci-  et  saucte  sese  agere  putantes  ini])ietati  suae  iniuioriuutur. 
Va  tandnn  i\n-a  sua  snnujiani  sibi  iuiuriani  et  iuiqnitatcni  euniulasse,*  frnstru 
pocnilcbunt.     A'on  cnini  in  lege  donüni   nieditantur. 


1,3.    Et    erit    tanquam   lignum,   quod   plantatnm   est    secus   deenrsns 
a(|uarnni,    quod    fructum   siuim    dabit    in    tempore    suo. 

Dixi,  Beatitudinem  liuius  viri^  esse  absconditam  in  spiritu,  in  deo,  ita   if) 
ut  uisi  fide   aut  experientia  cognosci   nou   possit.     Hoc  esse  verum   liquide 
scies,   si  voluntatem   eius  aestimes,   in   qua  sola  sua  beatitudo  est,   non  in 
diviciis,   non  in  honoribus,    non  in   iusticiis  ac  virtutibus  suis,   non  denique 
in    ullo   l)ono,    ((uod    (excepta   bac    voluntate   legis)   intus   et  extra   hominem 
ntmiinari  possit,    quin  potius  in  contrariis,    in  paupertate,   in  eontemptu,   in   20 
stnltieia   et  onmibus  malis,   quae  intra  et  extra  hominem   nominari  possunt; 
ita  ut  quem  hie  ])roplieta  beatum  praedicat,  hunc  mundus  omnium  suifragiis 
solum  omnium  miserrimum  iudicat,  sicut  in  Christo,  horum  beatorum  capite 
r,s,  3.  et  exemplari,  vidit  Isaias  dicens  eum  novissimum  virorum.    Nou  enim  potest 
mundus   et  princeps   eius  eum   hominem  tolerare,   qui   hac  voluntate  beatus   25 
esse   volet   suasque    beatitudines    despiciat.      Ideo  raritatem   eorum    contem- 
platus^  incepit:  *0  beatus  vir  qui'  &c. 

Nunc  descripto  beata  viro  sua  propria  diffinitione  deelarat  eundem  non 
minus  pulchra  similitudine.  Diffiuitio  certe  absoluta  fuit,  ab  omni  malo  eum 
asserens  liberum,  omni  bono  plenum  (quod  etiam  vulgus  beatitudinem  vocat, 
sed  in   re  praesenti,    ille   autem    in  fide).     Ita  et  similitudo  ab  eodem  malo 


30 


5  naturalil),  A  29  fuit]  erat  (' 

*)  (Statt  bct  Pitate  Cantabile.s  itnb  Et  meditabor  itiir:   SBic   ]o\ä)i-  1:nmh  burd)  bcn 
gant?en  119.  %^}alm  tic,5cuflct  -)  2:ic  abn  mit  felDtreticrn  Umbge'^en,  bas  ift,  bic  lion  nirf)t§ 

anhixi  i^lüo^cii  itodj  rebcn  fiinnen,  bcitu  uort  natürlichen  bingen,  Hon  menjctjen  lüat}n  ünb 
gcbancfcn,  Hon  pfvunbeu,  non  prctatnren  ijnb  grofjen  ioirbcn,  öon  gelüolt  ünb  fret)l)eitcn  bcr 
geifttic^en,  Dnb  öon  anbern  int^ctjlicfiem  nnrrentoerrf  ünb  tagen  ntct)v,  meljneftn  and)  ba-?  bie  feiig 
finb,  obber  ba§  c^  t)i)n  lüol   get)c?  •'')  mit  ber  jcit  *)  l]f)nen  anff  ben  .^al^  laben 

^'}  bic  fetidett,   banon  ^ie  ber  ^4-MaIi«  tcbct  ")  2;runtb,  ba  er  fitjct  bav  |6ld)er  lentc  luenig 

finb  onff  erben  .  .  . 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  37 

liberum  et  bono  plenum  probat/  (juia  enim  beatiis  iste,  iu  ddi;  iibsconditus, 
demonstrari  ad  ociilum  null(3  exemplo  potuit,^  siciit  decet  ditifinitores  facere, 
similitudine  visibilis  rei  depiugit,  Et  quia  figurate  iustnm  discribit,  non  est 
in  vocabulis  immorandum.^ 

5  Ego  credo  arborem   palmae  hie   periphrasticos  describi.     Nam  et  alias 

psalmus  dicit  'lustus  sicut  palma  florebit,  sicut  cedrus  Hbani  multiplicabitur'',  i^f.  y2, 13. 
ut  quod  ibi  brevius.  hie  copiosius  sit  explicatum.     Palma  enim  rivos  aquarum 
amat  et   (ut  Pliniife    ait)    toto   anno   bibere,   perpetuo   viret    et   dulcissimos 
fructus  parit.     Forte  ex   palmis ,  quae  apud  Hiericho  ad  lordanem  celebres 

10  sunt,  hanc  similitudinem  assumpsit,  nam  inde  Hiericho  urbs  palmarum  quoque 
dici  putatur.  Multis  enim  et  aliis  locis  scripturae  lordauis  in  mysteria  servit, 
uude  illud  est,  'puteus  aquarum  viventium,    quae  fluunt  impetu  de  libano\*.'öür)ci.  4,15. 

Canonem  hie  tibi  tradidit  propheta  ad  allegorias  arborum  et  fluminum 
in  scripturis  occurrentium  intelligendas,   arbor  hominem,    bona  bonum,   mala 

15   malum  significat,   sie  Christus  quoque  docet.      Quauquam  scio  sanctissimum  i»!at.  7,  n  ff. 
Augustinum    cum    a    Pelagianis    urgeretur,    ne    ex   lidelium    coniugio    nasci 
prolem  inculpatam  admitteret,  per  arborem  voluntatem  hominis  inteUigi  velle, 
non  hominem.    Et  forte  possit  adiuvari,  quod  hie  spiritualis  homo  describitur, 
qui  potissmaum  ipsa  voluntas  seu  spiritus  est.     At  puto  non  minus  et  forte 

20  melius  totum  hominem  arborem  dici,  radicem  vero  esse  voluntatem,  ramos 
membra  et  vires.     Tamen  non  contendo.'^ 

Tlantatum  est',  iuquit,  in  quo  distinguit  hanc  palmam  ab  iis,  quae 
sponte  nascuntur,  ut  quae  cura  et  cultu  alieno  non  sua  natm-a  talis  sit, 
scilicet  ex   ea,   quae   sponte   et  natura  crevit,  excisa  et  arte  sicut  surculus 

25  alio  plantata.^  Hoc  est,  quod  dixi,  Voluntatem  in  lege  domini  nulli  a 
natura  inesse,  sed  agricolante  et  plantante  patre  celesti  et  nos  ex  Adam  in 
Christum  transferente",  nobis  e  coelo  conferri.' 

'Decursus  aquarum'  rivos  certe  graciae  divinae  intelligit.     Palma  enim 


3  figurate  A  6  cedrus  A  10   simitudinem  A  15  siguificat   fel^tt  A 

22  his  C 

1)  ©.  30,  3.  29  fg.  2Bie  int  bic  befd^mbuug  üolfomüd)  aitfn)eifet,  ba§  er  frei)  fei) 
Don  allem  bofen  .  .  .  Stlfo  belueiffct  nurf)  bi§  glcic^nig  ba§  er  frei)  fei)  ...  -)  mit  (eiplici)eu 

äugen  nid)t  (an  gefeT)eu  merbeu  ■')  pr  sicut  3.  2  bi8  imniorandum  nur:  fo  ferct  ber 
^roptjet  3u,  Dnb  lüil  tm?  beu  felbigcn  bnrd)  ein  g(eicf)ni§  abmaT)tcn  nnb  funbt  inad)en.  *)  gür 
Ego  credo  .3.  5  bi-3  de  Libano  nur:  ^ä)  fjaU  bn§  bife  gleid)ni'3  Don  eim  ^4.*a(m(Hih)m  rebe, 
n)tld)cr  ber  nrt  Dnb  natur  ift,  bo-3  er  gerne  an  lnefferid)eu  ortten  Umdjfe,  fei)  ftet-ö  graue,  Dnb 
I)ab  bie  aüerfuffeften  frud)te,  luie  benn  bie  fd)rifft  fonft  T)in  Dnb  luibber  gerne  be§  5pntmbahjm5 
l)n  g(etd)niffen  gebraudjct.  •'•)  ^üi-'  Canonoiu  3.  13  biB  contendo  nur:   ©0  ift  e§  aud) 

gemein  baö  burd)  ein  balum  ber  menfd)  bebeutet  lüirb,  ein  guter  balum  bebeut  ein  guten 
menfd)en,  ein  bofer  bnlum,  ein  bofen  menfd)cn,  luie  e§  gf)riftug  fe(b>3  gcbraud)t  i)m  gJkttf)eo. 
«)  nemlid),  Hon  eim  Iritben  balum  abgeI)alDen,  inib  buri^  fünft  onber§tooI)i)tt  tierfn^t  irnb  gc^iflan^et. 
')  foubcrn  iDerbe  ünä  öon  t)i)inet  ()erunter  gegeben,  fo  baö  ber  ()l)mlifd)c  imter  baiunmn  intb 
^jflan^er  fei),  ber  bnä  auö  2lbam  l)nn  (£f)riftum  nevfe^e. 


38  (^pcnition.'s  in   IVsalmos.    löH)— 1521. 

in  Icvi,  sabulosa,  lüliosa  salsa(|iu'  t«'ira'  civscric  (licidir,  idco  pcrpetuo  rivis 
gaudet.-  Jla  voluiitas  luicc,  nulix.  liuius  arboris,  cum  sit  in  vila  hac  arida, 
infrnetuosa,  oo  niagis  sitit  aquarnm  coelestiura  rivos,   qno   minus  invenit  in 

r^^j' .[:•'' ,^- mundo,   «ino  vt'gotetur.     Sie  illc:   *ln  terra  invia   et   ina(]U()8a\     Et  Isa.  liij. 

'Ascendet  coram  co,  sicnt  radix  de  terra  sitieute'.     Nonne  mirum  est  arborem    & 
in    Sterin    terra   crescere   solis  rivis  aquarnm   nutritam?   Et  beatus   liic,    (jug 
sterilior  sibi  mundus,  eo  sitieutior  erit  aquarnm  celcstium.^     Non   creseit  in 
[)ingnedine  terrae*  haee  arbor  nee  beatus  in  luxu  mnndi. 

Alii  scrutati  sunt,  Cur  'ligiuun'  maluerit  quam  'arbor'  dieere,  item  Mabit 

.  i'foi.  j/j.  Iructnm'  potins  quam  'teret  frnctum'.    In  Genesi  leginuis  deum  ereasse  lignnin,   w 
non  arborem,  et  liiuc  tropnni  servat  scriptura,  lignum  pro  arborc.^     Et  dare 
Ihictum   indicat  hunc   beatum  virum  charitate   (quam  in   omni  lege  domini 
videmus  praecipi)  servire  non  sibi,  sed  proximis.     Non  est  enim  arbor  uUa, 
quae   sibi   ti'uctificet,   sed  dat  fructus  snos  alteri,   immo  nuUa  ereatura  sibi 
vivit  aut   servit  praeter  hominem  et  diabolum.     Sol  non    sibi  lucet,   aqua  iJ^ 
non  sibi  flnit  &g.     Ita  omnis   ereatura  servat  legem  charitatis,    et  tota  sub- 
stantia  sua  est  in  lege  domini,  sed  et  humani  corporis  membra  non  sibiipsis 
serviunt.     Solus  affectus  animi  impius  est.     Hie  enim  non  solum  sua  neniini 
dat,  uemini  servit,  nemini  benevult,  sed  omuium  omnia  sibi  rapit,  in  Omni- 
bus, in  deo  ipso  quaerens,  quae  sua  suut,  ut  recte  dieere  possis,  haue  esse  20 
arborem  spiuam  aut  rhamum   sponte  natam,  nullius  cultu  fotam   neque  rivis 
aquarnm  gaudentem,   nihil  preter  spinas  afferentem,**  quibus   omnium,   quae 
circumstant,    ai'borum  fructus,  ipsas   quoque    pungat,  laceret,  suffocet,  tum 
omnium,  quae  pretereunt,  vestes,  vellera,  cutem,  carnem  et  omnia  rapiat,  vellicet, 
vulneret.     Expressit  itaque  Propheta  beneficium  bonarum  arborum,  quod  cum  25 
nulli  noceaut,  omnibus  prosiut''  suos  fructus  volenter  dantes. 

'In  tempore  suo'.  O  Aureum  et  amabile  verbum,  quo  asseritur  libertas 
lusticiae  Christianae.  Impiis  stati  sunt  dies,  stata  tempora,  certa  opera, 
certa  loca,  quibus  sie  inherent,^  ut,  si  proximus  fame  esset  moriturus,  non 
ab  Ulis  divelli  possint.  At  beatus  hie  vir  liber  in  omne  tempus,  in  omne  so 
opus,  in  omnem  locum,  in  omnem  personam.  Utcunque  sese  obtulerit  casus, ^ 
tibi  serviet:  quodcunque  invenerit  manus  eius,'^"  hoc  faciet.  Non  est  ludaeus 
neque   gentilis    neque  graecus   neque  barbarus/^    nullius   prorsus    personae, 


4  invia]  nuia  A  6  liic]  ille  C  17  sua]  eius  C  21  rliamnum  BC 

>j  an  eint  leichten,  fanbi^ten,  icf)lüer|Ii{^tcn ,  fal^it^tem  Innbe  -)  bxnmb  et  md) 

ftats  gerne  Ujafferbei^e  tomb  ftd)  ^aben  UJtl  ^)  l)t)e  ferret  l)f)n   na(^  bcn  (jljinlifd^en  niaffer= 

'biäjen  burftet  ■*)  tjnn  eim  fetten  lanbe  '")  Alii  scrutati  3-  9  bi§  arbore  nnüberfeljt. 

")  bal-  ein  fotc^et  batom,  borner  trnb  ein  bornftrnurf)  fei),  ber  ßon  l)t)m  felb§  tnac^ffe,  ben  niemanb 
pflanze  noc^  baW,  ber  (lud)  nicfit  gerne  an  ben  tDafferbecf)en  ftef)e,  inib  ber  md)ii  benn  borner 
bringe  '')  ba§i  fie  niemanbe  fd}abcn,  fonbern  tjeberman  frommen  *)  an  \miä)e  fie  fo 

I)art  gebunben  finb         ")  luie  ftd)§  fdjiifet,  önb  lüo§  fid)  für  ein  fali  begibt  '")  lra§  t)I)m 

für  bie  '^anb  fompt  *')  tonfriedje 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  39 

sed  dat  friictum  suum  in  teiapurc  suü,  (j[Uocies  opus  sit  eins  ojicrii  Duo  el 
honiiuibus.  Idee  ueque  fructus  eins  habet  uomen  uc<|ir!  teinpus  eiu.s  habet 
nomen  neque  ipse  habet  noraeu  neque  rivi  aquarum  eins  habeiit  uomen  :^ 
unus  non  uni  nee  uno  tempore,  loco,  opere,  sed  omnibiis  ubique  per  omnia 
5  servit,  estque  vere  vir  omniura  horarura,  omnium  opermii,  omnium  perso- 
narum^  et  imagiue  sui  patri^^  omnia  in  omuibus  et  super  omnia.  Impii 
vero,  sicut  ps.  xvij.  dicitur,  Clauduutur  in  angustiis  suis,  seipsos  captivaut  et  ■2.©nm.22,4G. 
in  operibus,  temporibus,  locis  a  se  electis  torquent,  extra  quae  nihil  rectum  geri 
putant,   unde  suorum  fructuum  aestimatores  nihil   faciunt,   quam  ut  alienos 

10  fructus  mordeant,  iudicent,  damnent,  liberrimi  et  in  quocunque  tempore 
prorapti  alios  reprehendere,  et  omnino  tales  in  malo  faciendo,  quales  pii 
sunt  in  bono.  Sunt  enim  et  ipsi  omnium  horarum  viri  non  uno  modo,  non 
uno  tempore,  non  uni  homini,  sed  utcunque  sors  obtulerit^  aliis  detrahentes 
ac  nocentes.     Quae  studia  si  verterent  ad  bona,  nullo  meliore  compendio  pii 

1'  fierent*  Non  sane  haec  dico,  quod  cerimonias  ecclesiarum  et  monasteriorum 
reprobem,  immo  haec  fuit  prima  religiosorura  institutio,  ut  qui  monasterium 
iugressus  esset,  maiori  subiectus  disceret  nihil  proprio  operari,  sed  promptus 
Omnibus  in  omnibus  servire.  Erantque  Monasteria  vere  quaedam  Gymnasia 
Christianae  libertatis   exercendae   et  perficiendae,    sicut   adhuc   sunt,    sicubi 

L'u  priscam  servant  institutionem,  hie  inquam  erat  finis  et  modus  cerimoniarum. 
Nam  quid  sunt  ipsa  quoque  charitatis  et  misericordiae  opera,  quam  liberae 
quaedam  cerimoniae,  cum  et  ipsa  sint  externa  et  corporalia?  Et  veteris  legis 
cerimoniae  itidem  erant  utilissimae  exercitationes  verae  et  liberae  pietatis. 
At  ubi  coeperunt  perversitatis  studio  in  libertatis  iniuriam  usurpari  et  earum 

25  praetextu  vera  pietas  extingui,  iamque  pro  libertate  servitus  tyrannisaret, 
opus  erat,  ut  universae  tollerentur,  sicut  et  nunc  quoque  pastorum  piae  solli- 
citudinis  esset,  tumultus  cerimoniales  abrogare,  ubi  non  nisi  in  laqueos  ani- 
marum  et  in  oöendicula  liberae  pietatis  grassantur.^ 


1)  3:et^alben  ^at  and)  ...  feinen  notncn,  beggleic^en  t).  and)  ...  f.  n.,  fo  I)at  er  and) 
f.  lt.,  feine  lDaiJerbed}e  mxhm   and)  nid)t   genent  ^)  €tn  mm]d)  anff   alte  ftnnbcn,   3U 

aüen  toercfen,  3U  allen  perfonen,  toenn,  'max^n,  bnb  h)ie  mon  ))i)n  t)abcn  teil  =*)  toie 

fid)§  begibt  *)  funben  fie  feinen   bcffern  nod)  ne^ern  toeg  finben  front  Intb  gottfetig  5U 

Itjerben  ')  25  fg.   Sa  tnon  atcr  Begnnbe,  an§  eim  üorfarten  n^efen,  ber  fetingen  ^n  fd)abcn 

bnb  nadjte^t,  ber  fre^^eit  ju  nii§brand}cn ,  Vnb  nu  önter  i)f)retn  becfel,  ba-j  recf}tfd;affene  gDtt= 
feiige  SSJefen  tinb  ber  glanbe,  anficng  Lnitcr^ytge^en,  tinb  Berei)t  an,  bie  bicnftbarrfeit  on  ftab  bei 
fret)t)eit  Mutete,  ha  njar  eö  ,^eit  inib  nott,  hai,  man  fie  olte  3U  ittat  anff  tjnb  intb  Ineg  tf)ette. 
2[ßie  ii,  benn  nod;  t)^unb  cineä  frommen  pffarrtjerS  forge  fein  folte,  ha'^  übrige  gepreng  Dnb  bo>5 
üitnu^e  gefdjtourm  onb  gelourm  i)nn  feitter  fird)en  abjntl^uen,  hjo  fie  jn  ftrirfen  Ditb  fd)aben 
ber  feeten  Dnb  jn  ergerni§  obber  Derle^nng  ber  freiten  gottfeltdeit  Dnb  einä  red}tfd)nffcnen 
glaubend  gere^djen  Dnb  Jufiten  lootten. 


40  OiK-nitiünfs  in  l'.salmos.    ir)U)     1521. 


1,3.  l'^.l    l'oHinn    eins    non    cloflucl. 

l'i'istat    in  tii:iu;i    i)iilclR'i'iMm;i.     'l'"'oliuin'  omnitio  vcrbiim  c^l   doctrmain 

.slgniticat,   «lixiinus   nutoiu    i);iliuain    perpctuo  foliis  vircro.     Conini  de  impiis 

;\ci.  I,  .10.  (lioit    Isa.  i.   '(Juamlo   iiicritis  vrliil  (|iKMru.s   (Icfliicntibus  ioliis'.     Confcr  iam 

siiiiiula  tum    siiiüiilis.     Impii    ambulant   in   consiliis   suis,    Piiis   amore  legis     s 
lixus  plaiitaius  est   ad  rivos  aquarum,  illi  staut  in  via  peccatorum,  hie  medi- 
tatus  in  Ic^v  dounni    dat  tructuui  in  tempore  suo,  illi  in  cathedra  illusorum 
sodout,  liuius  Ibliuni  unucjuaui  dcficiet. 

Et  nota,  quod  prius  tructuui  quaui  foliuui  dcseribit,  et  quanciuaui  pahuae 
natura  est,   ut  pomum  suuui  non  iuter  folia,   sicut  in  caeteris  fit,   sed  iuter   lo 
ramos   et  comani  ouineni  in  cacuuiiuc  habcat,  ut  possit  et  ipsa  videri  prius 
fruftum  quam  folium  producere  (a  palma  euim  dixiuuis  haue  figiu-aiu  suniptaiu), 
tameu  et  ipse   Spiritus   recte   instituit  fidel em    in  Ecclesia   predicatoreru,^    ut 
Jipgpjdj^j^-i'seiat  rcgnum  dei  non  esse  in  sermone,  sed  in  virtute,  i.  Corin.  iij.    Et  'cepit 
üuc.  24,  19.  Liesus  facere  et  docere'.    Et  idem  'erat  vir  potens  in  opere  et  sermone'^.    Ita  ^^ 
fructum  \ätae  prius  praestet,  qui  verbum   doctrinae   profitetur,   si  nou  velit 
folium   suum    defluere.     Sicut  enun  arbor  contemuitur,    quae  foliis   luxuriat 
ai?rttti).2i,i9if  sine  fruetu,  sed  et  Christus  ficum  maledicit,   quae  fructum  non  ferebat,  ita 
1.  Gov.  9, 27.  docente  D.  Gregorio,"  cuius  vita  despicitur  et  doctrina  contemuitur,  aliis  enim 
mait^.  7, 23.  praedicant    et   ipsi  reprobi   efBciuntur,   quibus   Matt.  vij.  praedicit  audituros   20 
eos  esse  in  iudicio:   'Discedite  a  me  oniues  operarii  iniquitatis ,'    etiam  si  in 
nomine  eius  proplietarint,   et  per  verbum  Cliristi  virtutes  niultas  in  caeteris 
foecerint. 

Quaerat  quispiam,  Tarn  multi  fueruut  sancti  et  martyres,  quorum  tameu 
uec  fi-uctus   nee  folia  relicta  sunt,   sed  omuia   cum   eis   intercideruut.   Nee  25 
omnium   Apostolorum  verba   habemus:    quomodo   haec   laus   beati   viri  erit 
generalis? 
3)Jnttf).io,2o.  Respondeo:  Verbum  eorum  non  fuit  verbum  eorum,  'non  enim  vos  estis, 

qui  loquimini,  sed  Spiritus  })atris  vestri,  qui  loquitur  in  vobis'.  Omnes  sancti 
1.  sor.  10, 4.  eodem  verbo  docti  sunt,  idem  verbum  docuerunt.  Sicut  i.  Corin.  x.  'Omnes  3o 
i.^ctr.i,25.eandem  escam  manducaverunt  et  euudem  potum  biberuut'.  'Verbum  autem 
domini  mauet  iuaeternum",  in  saeculum  saeculi  veritas  eius.  Potest  itaque 
videri  Beatus  hie  vir  et  liguum  fructiferum  totam  Ecclesiam  significare  aut 
eos,  qui  docentium  officio  praesunt,  verum  non  obstat  et  de  quocun<jue  iusto 
eum  intelligi,  habet  et  ipse  idem  folium,  si  non  alios,  certe  seipsum  docet,  35 
in  corde  meditatus  in  lege  domini,  quod  verbum  et  in  ipso  manet  inaeter- 
num,  sicut  et  in  tota  Ecclesia.     Denique  cum  omnes  fideles  sint  uuum  corpu.s, 

10  non  fe^U  A  11  et  non  comam  A 

')  et  quanquam  3-  9  bi»  predicatorem  jtidjt  überfeijt.  ^)  Et  cepit  Siä  sermone 

ltid}t  üticrfe^t. 


Operationes  in  Psalmos.    1519— ]  521.  41 

etiamsi  folium  hoc  solius  sit  nienibri,  (jiiod  pnietlicat,  per  coinraunioneiu 
tarnen  omuia  sunt  omniuni,  verbuni  enini  raeuni  est,  quocl  lingua  mea  prac- 
dicat,  etsi  ego  sum  auris,  nou  lingua.  Ita  et  de  reliquis  menibris  et  toto 
corpore  sentias.^ 

5  Et   omuia,    quae    faciet,   prosperabuutur.  1,3. 

Si  de  ligno  seu  palma  liaec  dicit,  illud  taugit,  quod  sola  pahna  dicitur 
adversus  pondus  sursum  uiti,  ut  in  trabibus  palmaceis  visum  esse  dicuut. 

Tacere'  hoc  loco  (uisi  sum  nimio  audax)  non  siguificat  opera  bona 
iusti  viri  (Nam  haec  satis  sunt  nomine  fructus  eommendata),  sed  faoturas  seu 

10   plasmata  potius,  quoraodo  opera  artium  facinius,  Siquidem  et  philosophi  agere 
prudentiae,   facere   arti    tril)uuut,   et  eandem   differentiam   in   hebraea  lingua 
cernere  liceat  (mea  temeritate).     Nam  verbum  'asa'   pro   facere  et  "^paaF  pro 
agere  ferme  accipi  video.     Sicut  ps.  xxvij.  'Quoniam  nou  intellexerunt  opera  ^Pf.  28, 5. 
domini  et  opera  manuura  eins"*,  ut  sit  opus  manuum  dei  ipsum  plasma,  sicut 

15  dicit  ^Opus  manuum  mearum  Israel'.     Et  Gene.  i.  'Fecitque  deus"  &c.     Et  ?'^|i»;oj'.' 1^ 
ps.  xciiij.  'Ipsius  est  mare,   et  ipse   fecit  illud\     Opera  autem    dei  sunt  ea,  '$)■  95, 5. 
quae  per  creaturas   facit,  maxime  autem  verbum   et  gratia,   quibus  agit   et 
agere  nos  facit. 

Esto  itaque  facere,  instituere,  ordinäre,  diversis  ministeriis  ecclesiasticis 

20  distribuere,  et  ut  Apostoli  Petrus  et  Paulus  docuere,  raultiformis  gratiae  dei 
ministratores  facere,   Ecclesias  fuudare,   multiplicare,   ut  sie  ipsi  fideles  sint 
plasmata,  opera,  facta  eorum.     Sic  enim  Galatas  parturit  et  Gorinthios  genuit 
Apostolus,  'Opus  meum",  inquit,  'vos  estis  in  domino'.    Intelligis  ergo  spiri- 1.  em.  9, 
tualem  esse  hanc  facturam  beati  viri,  non  palatia,  non  imperia,  non  pompas. 

25  Haec  enim  et  gentes  faciunt  ac  pariunt,  sed  multos  bonos  ac  beatos  sibique 
similes  reddere,  hoc  demum  est  facere  huius  Beati  viri. 

Prosperitas  quoque  cave,  ne  carnalis  a  te  intelligatur.  In  abscondito 
haec  est  et  peuitus  in  spiritu,  adeo,  ut  nisi  fide  eam  teneas,  potius  summam 
adversitatem   iuclices.      Nam   diabolus    sicut   folium   et   verbum    dei   extreme 

:w  odit,  Ita  et  eos,  qui  ipsum  docent  et  audiunt,  totius  muudi  adiutus  viril)us 
persequitur.  Miraculorum  ergo  omnium  miraculum  audis,  quando  prosperari 
audis  omuia,  quae  facit  vir  beatus.  Quid  enim  mirabilius,  quam  quod 
fideles,  dum  occiduntur  crescuut,  dum  minuuntm-  multiplicantur,  dum  sub- 
iiciuntur  superant,  dum  expelluntur  intrant,  vincunt  cum  vincuntur?  Sic  enim 

35  mundus  est  victus  et  princeps  eius.     Sic  mirificavit  dominus  sanctum  suum, 
ut  hoc  sit   summae   prosperitatis ,   quod   summae  est   infelicitatis.     Haec  est 
j)rosperitas   sapientium  et  conversio  virorum.     At  nunc  illud  prover.  i.  vide-€pi.  1,  3: 
mus  impleri,  'aversio  parvulorum  interficiet  eos  et  prosperitas  stultorum  perdet 


16  sint  A 

0  2)er  ganjc  3lbfd)nitt  ton  Quaerat  quispiam  ©.  40  ,3.  24  bi^i  sentia«  fcf)tt  bei  iWütl}. 


42  Opoiationos  iu  Psaliuos.    1  öl!)  — 1521. 

illos\  Niini'  ciiim  (|iii:i  rcl)iis  Iv-clcsiac  pcrsoiias  cl  iioiuiiia  fccimus  et 
spiritmn  in  canicm  Iniximus,  idco  homi.s  status  ecclosiae  iiiiiur  \H)caliir  opii- 
Icntia,  lyraniiis.  imi^iinitus,  pax  carnis  et  pompa  pliisquain  imuidaua.  Vidit 
eniin  diaboliis  vi  intclloxit  tandem  prospentatem  luuie  spiritnalem,  ideo 
euliilmit  se  et  alia  \ia  iios  aj2;,i;i'ossus  horrenda  inielicitate  nostni  triiiiupliat.  '■> 
Et  <|iii  bello  vineebatui-,  paee  imne  rcgiiat,  inira  certe  utriiKpie  dei  ordinutiono- 
Seite  ei-j2:o  et  verissime  Ö.  llilarius  dixit,  ecclcsiae  esse  natiiram,  ut  adversi- 
latibiis  ereseat,  iiti(juc  prosperitatibus  decrescat.  At  liaec  sapientia  crucis 
et  iiova  rei'iim  sigaificatio  iiou  modo  iucoji|;uita  est,  scd  louge  omuium  quoque 
horrendissima,  ipsis  etiam  Ecclesiae  optimatibus.  Nee  mirura,  postquain  lo 
desertis  sacris  literi.s  infoelices  hoiiuiiiun  eonstitutiones  et  ratioeinaria  peeu- 
uiarimi  coeperuut  legere.^ 

1,4.  Nou   sie   im])ii,    uoii    sie. 

Iu   hei),  semel  *Non  sie'   dicitiir,   sed   hoc    paruin  liabct   momeuti.     Et 
eiim   uudis   inipios   recordare   eoriim,   quae   de    inipietate    supra  diximiis,    ne   is 
cum  impiis  hoe  verbum  releges  tantvim  ad  ludaeos,  haereticos  et  nescio  quosi 
louge  positos,^  ue  forte  et  tu  dei  timore  posito  hoc  verbuui  dei  uou  revere- 
aris.     Sed  cum   impius  sit,   qui  siue  fide  Christi  est,   trcnieudi  suut  tibi  hi 
sermones,  ue  et  tu   inveniaris   impius.     Verus   euiin    pius  tremit  ad  omue 
3cf.  66, 2.  verbum  dei,  sicut  Isaie  ultimo  dicit  'Ad    quem   autem  respiciam,  uisi   ad   -'o 
quietum  et   humilem    et  trementem   sermones   meos?'  Quomodo   coufides  te 
satis  fidei  habere?  at  quautum  deest  fidei,  tautum  adest  impietatis.    Impiorum 
est^  ea,  quae  boua  suut,  tota  securitate  sibi  arrogare*  et  mala  ad  alios  referre,^ 
Piorum  est  mala  sibi   iuteutata  credere   et  bona  ad  alios  pertiuere,    uec  uisi 
cum  multa  indignitate   ad   illa  suspirare,   ut  nou   per  meritum,    sed   nudam   25 
spem  misericordiae  dei  eadem  consequantur.^ 

Igitur  impiis    nihil    prosperum:   folimii  arcscens   uec   plantati   ad   rivos 
aquarum.     Item    in  spiritu  loquentem   audi   in    spiritu.    Impios  euim  florere 
et  bene  habere,  omnis  scriptura  claraat  et  idem  in  multis  psalmis  videbimus, 
ita  ut  de  ipsis   solis  possis  dicere:  folium  eorum  viret,   omnia  quae  faciunt,   »o 
prosperantur;  fide  ergo  opus  est.' 

28  flor(jre  A 

»)  2:iefet  gon^c  ?lbfcf)nitt  bon  Si  de  ligno  ©.  41,  3.  0  biä  legere  ift  boti  Stotf;  auf  beit  IRamn 
einer  Cftaöjeite  gefürjt.  -)  auff  Subcn  ünb  -^e^ben  obber  i^rgenb  ouff  anbete  (cute  benteft 
•')  i:aö  ift  aber  bic  ort  ber  gotlofen  *)  t)^nen  mit  groffer  ficljert)eit  jn  ei)gen  °)  auff 

anbere  fcf)ieben  wnb  bentten  ")  S^ic  frommen  aber  Wh  glcnbigen,  {}alteii§  bafur,  ha^i  alle» 

bofeö  t)i}nen  gelte,  Dnb  hiVi  gutte  anbern  gebore,  bnb  ob  fie  gicicf)  and)  3nm  guten  gebenfen  fo 
t^ucn  fie  e§  boc^  mit  groffer  bnU^irbicfeit,  Dnb  'galten?  bafür,  ba§  fie  ifyt  fo(c^  gutt  nicf)t  burc^ 
t)^r  Derbienft,  fonbern  bnrd^  (anttcre  tjoffnung  Ö5ottlid)er  barml)erljicfeit  erlangen.  ")  5i)en 

Übergang  getoinnt  aiott)  burdj  bie  2Borte:  SBic  ge^et«  benn  nu  mit  ben  gotlofen  3U,  bien^eil  e? 
l)i)n  ni^t  ge^et  njic  ben  frommen?  5ttfo. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521,  43 


Sed   tauquaiii    pulvis,   quem   proiicit   ventus   a  facie    terrae.        1,4. 

Additum  est  'a  faeie  terrae",  sed  sine  periculo  lutelligentiae.  Sic  uec 
illud  refert,  quod  heb.  'cammotz'  sicut  palea,  pulvis  acris  seu  quisquiliae 
aristarum  dicitur.  Idem  est  enim,  sive  pulvis  sive  acus,  favilla,  palea  dicatur. 
5  li  enim  suut/  de  quibus  Luce  iij.  'Cuius  veutilabrum  in  manu  eins,  etyuc  3,  n. 
purgabit  aream  suam  et  congregabit  triticum  in  horreura  suum,  paleas  vero 
combiu-et  igue  inextinguibili'.  Hoc  purgamentura,  has  paleas,  hos  pulveres 
hoc  loco  significari  non  dubites,  quanquam  vere  et  proprie  acus  et  commi- 
nuta  palea  significetur.^     Sic  lob  xxi.  eadem  sententia:  '^erunt   sicut  paleaeSiiDb  21,  is- 

lu  ante  faciem  venti,  et  sicut  favilla,  quam  turbo  dispergit'. 

Observa,  non  simpliciter  paleas  appellat,^  sed  eas,  quas  proiicit  ventus, 
non  eas,  quae  tranquillae  iacent,  sed  dispersas,  vagas,  inquietas  paleas  vult 
significare,  Et  de  ludaeis  primo  intelligendus  est.  Hü  tripliciter  propel- 
untur.     Primo   corporaliter  a  turbiuibus,  idest    voluntatibus    et    iudiguatione 

15  hominum,  inter  quos  habitant/  ut  ad  oculum  cernimus,  nullas  esse  eis  certas 
sedes  omni  momeuto  expositis  vento  huiusmodi  propellenti.  Secundo  quod 
vento  doctrinae  variae  circumfertur  mens  eorum  per  pestilentes  doctores, 
dum  non  sunt  plantati  in  Christi  fide,  mente  autem  incertis  doctrinis  dispulsa, 
iam  nee  conscientia   certa  et  quieta  esse  potest.     Tercio    in   novissimo   die 

•-'ü  turbiuibus  aeternis  intolerabilis  irae  dei  pellentur  dispergenturque  nunquam 
requiem  habituri  ne  ad  momentum  quidem.  Hos  proxime  sequuntur  haeretici, 
praesertim  postremis  duobus  turbinibus. 

Et  quid  aliud  arbitraris  in  Ecclesia  esse  quam  turbinem  irae  dei,  quo 
in  tot,  tam  diversas,   tam   inconstantes,    tam   iucertas,   easdemque   iufinitas 

2S  glosas  luristarum  et  opiniones  Theologorum  propulsi  sumus  et  Interim 
Christo  penitus  incognito  in  multas  syrtes,  charibdes,  symplegadas  consci- 
entiarum  impingentes  miserrime  collisi  sumus  ?^  Habent  autem  et  caeteri 
impii  suos  turbines  et  procellas  cupiditatum  voluptatumque  in  divitiis®,  hono- 
ribus,   favoribus  et  aliis   fluctibus   huius  mundi,   quibus   infelicissime  concu- 

30  tiuntur,  quia  unicam  petram,  solidum  cordis  nostri  firmamentum,  contemuunt. 


1)  Additum  est  3.  2  Bt§  enim  sunt  fcfjtt  bei  9toti).  -)  Hoc  purgamentum  biä  sig- 
nificetur  fe'^lt  bei  9iotI).  ')  ha§  er  nic^t  Don  bet  fpretoe  tebet  bic  ba  ftitt  ligt  *)  3um 
etftcn  leiblich,  has,  fie  üoit  allen  inenfdjen  bei)  bcn  fie  tooljnen,  ge^afjet,  Vertrieben  intb  licrfüli]et, 
erger  benn  bie  ^nnbe  ße^atten  Wtxhtn  ^)  25  fs-  •  •  •  getrieben  bnb  nerfirelüct  finb,  i)abcn  ulfo 

6f)riftnm  on  (äffen  fte^en,  Intb  nid)t  erfanb,  bi§  baa  Ujir  nnfere  gcftitffen  mit  tntotbctbrcnglid^on 
|d;cben  inib  ferlirteiten,  beidjlncret,  gccngftiget,  Dcrterbet  imb  fo  iemmcrlid)  ,]crriffen  Ijabcn,  boS 
eä  ,^n  erbarmen  Dnb  an  bctoeljnen  i[t.  ')  ■  ■  ■  t)nben  and)  l}()re   imgeftummcn  loinbe,  bamit 

fie  erbermlid)  lierftretoct  ünb  t)l)n  Dnb  Inibber  getrieben  toerben,  nemlid)  burd)  luoUuft  bnb  be= 
gi)rbe,  i)nn  reic^t^nm  .  . . 


44  (,)pL'r;itionos  in   L'saluios.     IT)!!) — 1021. 

1,  ,%.  I  den  non  iH'sii  rii'i'iit   iin|iii    in    iiidicio,   iic(|iu'   pcccid  ofcs   in   concilio 

ins!  ornni. 
S;il   lUotuin,  (jui  siut  impü  et  peccatorcs,  modo  tu  iic  .sine  tremore  hos 
tlci   tili   serinones  audias,  quasi  pius  et  sauctus  sis.     Timor  ipse  pietas  est, 
imino  sapientiac  et  pietatis  capiit  et  principiutn.  s 

'Surgent' hebreus  liabct,  non 'resurgent/ neqne  de  resurrcciiono  niorlnorniu 
lo(|uitur.      Non   enim   dixit:    Nou   resurgent   homines    in   iudicio,   sed   impü. 
Alia  est  resurreotio   homiuum,   alia   impiorum.     Proinde   recte   in   symbolo 
Carnis  magis  quam  hominum  resurreotio   dicitiu".     Et  Apostolus  mortuorum 
seu    homiiuuu    resurrcctionem    vocat,    evidenter    duas    resurrectiones   hominis   i" 
astrueus,    Carnis  et  S]>iritus,     'Surgere'  autem  hie  significat,  quod  imj)ii  non 
i'i.  5, 6.  stabuut   coram   deo   iuxta  illud   ps.  v.  'Neque  habitabit   iuxta  te  malignus, 
*i.  24, 3.  ueque  permauebunt  iniusti  ante  oculos  tuos\     Et  ps.  xxiij.  *^Quis  ascendet 
iu  montem  domiui,  aut  quis  stabit  in  loco  sancto  eins?'  Sic  de  Christo  quoque 
>;;f.'i^,,  e.  dicit:   'Dura  exurgeret  in  iudicium  deus\     Et  ps.  xi.  'Nunc  exm-gam,   dicit  i5 
dominus'.     Idem  ergo  est  'Non  surgent',  quod  non  stabunt,  non  servieut,  non 
miuistrabunt  deo,  sicut  quam  maxime  presumunt. 

'Iudicium'  hie  officium  significat  tropo  scripturae.    Sic  totus  liber  iudicum 
sß].  122, 5.  a  iudicibus  seu  rectoribus  vocatur.  Ps.  cxxij.  'Quia  illic  sederunt  sedes  in  iudicio, 
?(.  110, 6.  sedes  super  domum  David'.     Ita  de  Christo  ps.  cix.  'ludicabit  in  nationibus',  id  20 
*f.  72, 4.  est,  erit  iudex  gentium.    Et  ps.  Ixxi.  'ludicabit  pauperes  populi,'  idest,  reget  eos. 
qji.  96, 13.  Et  ps.  xcv.  'ludicabit  orbem  terrae  in  equitate,  et  populos  in  veritate  sua'.^ 
Est  itaque   sensus:     Impü   nunquam  eo  ascendent,  ut  sint  iudices  et 
rectores  fidelium,  sed  neque  ijj  concilio,  idest  congregatione  eorum,  hoc  est, 
nee  de  primatibusnec  infimatibus  iustorum   erunt.     Apertius  ergo  erat:  Ideo  25 
non  surgent  impiiin  iudicium  neque  peccatores  in  conciHum  iustorum,  prorsus 
non  censebuutur  inter  servos  dei. 

Sed  quid?  2    Nunquid  impios  rectores  et    malos  homines  deturbabimus 

et  e  medio  nostro  eüciemus?   Aut  non  est  coneilium  fidelium,   ul)i  praesunt 

impü,  et  iutersunt  peccatores?  Absit.  30 

Dixi   in   spiritu  loqui   prophetam,    ideo    in   spiritu    audiendum.      Sicait 

1.3011.2,19. enim    ludas  erat    Apostolus    et   non    erat   apostolus    et,    ut   loaunes    dicit: 

'Exierunt  ex  nobis,  sed  non  erant  ex  nobis',   Ita  impii,^   dura  praesunt,  ad 

©ad).  11, 17.  hominem  visibiliter   praesunt,  revera  non   praesunt.     Nara  et  Zacharias    'O 

pastor',  inquit,   'et  Idolum  derelinquens  gregem',    siraul   pastorem  appellaus,   35 
quo  noraine  apud  homines  honorabatur,  simul  Idolum,  quo  revera  apud  deura 
damnabatur.*     Ita  et  Christus,  ut  intelligeremus  praesidentiam  non  es.se  rem 


18  liber  iudicium  A 

^)  SJer  gan^e  3t6fa^  öon  Sat  dictum  3. 3  big  veritate  sua  ift  tion  ^oi1)  übergangen. 
-)  aßa?  toil  abn  ha  tücrben?  »j  ?Ufo  ge^etö  aud)  mit  hm  gottlofcn  ju.  *)  3)a'^er 

■^eift  3fJ<I)atia§  einen  ein  l)itten  ünb  ein  go^en  3U  gleid),  für  ben  lentcn  Waxh  er  ein  Tjirt  gc-- 
nant,  für  (Sott  aber  toax  er  l^nn  ber  toar!)ett  aU  ein  go^e  ünb  abcgott  berbammct. 


Oporationes  in  Psalmos.     1519—1521.  45 

ipsam  fidelis,  mnltos  impios  in  hac  vita  remunerat  tarn  vili  morcedc.^  Tole- 
randi  itaque  sunt  utriqiie  sicut  palea  intra  triticum  usque  ad  ventilationis 
diem. 

Et  vide,  ne  id  propheta  clare  indicet.  Cum  enim  praemisisset  'Noii 
-,  sie  impii',  non  fuisset  necesse  repetere  in  alio  versn,  sed  suffecerat  dicere 
'Ideo  non  surgent  in  iudicio',  neqne  in  oonsilio  peccatorum  sed  detraxit  per- 
sonas  et  externam  hominum  facieni,  qiiia  homines  divites,  potentes,  et  si 
qua  alia  facies  est,  possnnt  surgere  in  iudicinm  et  esse  in  concilio  instorum, 
cum  haec    omnia   ad    corpus   pertineant,    sed    impii   et   peccatores   nunquam. 

in  Igitur  emj^hasis  et  epitasis  tota  in  vocabulis  'impii'  et  "^peccatores'  viget.^ 
Revera  et  in  spiritu  nunquam  praesuut,  nunquam  intersunt  impii  fidelibus, 
licet  tanta  specie  vätae  fulgeant,  ut  nulli  magis  praeesse  et  interesse  fidelibus 
putentur.^  Hanc  enim  larvam  et  hypocrisim,  qua  se  inflaut  et  praesumunt* 
secumque  alios  fallunt,  persequitur   hie   psalmus.     Deniquo  hunc  esse  huius 

15   versus  sensum,  sequens  versus  declarat. 


Quoniam    novit     dominus    viam    instorum,    et    iter    impiorum    i,  r,, 

peribit. 

Poterat   interpres   omissa   varietate   sua    dicere  Saa  impiorum",  cum  sit 
•20   eadem  dietio,   et  satis   pulchra  erat  antithesis,   via  instorum,    via   impiorum 
servata  simplicitate  vocabuli.^ 

Tarn  speciosa  (inquit)  est  via  impiorum,  ut  apud  homines  videantur 
surgere  in  iudieium  et  concilium.  Sed  ille,  qui  non  fallitur,  novit  vias  eorum 
et  seit  eos  impios  esse,  et  coram  eo  non  sunt  in  ullo  Ecclesiae  suae  numero. 
2.')  Novit  solos  iustos,  impios  non  novit,  idest  non  approbat.  Proinde  quod 
illi  minime  omnium  credunt,  via  eorum  peribit,  peribit  inquam,  quae  tanto 
successu  crescit,  ut  aeterna  videatur  ftitura.^  Vide,  quam  nos  a  specie  pro- 
spera  absterreat  et  varias  tentationes  et  adversitates  nobis  commendet.  Nam 
haue  viam  instorum  homines  omnino  reprobant  putantes,  et  deum  ignorare 
30  eam.  Quia  sapientia  Crueis  haec  est,  ideo  solus  deus  novit  viam  instorum, 
adeo  abscondita  est  etiam  ipsis  iustis,  dextera  enim  eorum  dueit  eos  mira- 
biliter,  ut  sit  via  non  sensus,  non  rationis,  sed  solius  fidei  in  caligine  et 
invisibilia  videntis. 


')  . .  .  crfmneit  moditeit,  ba§  aufferüd)  regieren  nid,;t  bem  gleubigcn  ^uftuube,  fo  begabt 
er  Diel  gottloic  I}ie  linu  biefcm  leben,  oud)  mit  ]o  geringem  Iot)n.  '-)  Et  vide  3-  4  bia 

viget  I)at  yioti)  übergangen.  »)  'ijljt  fcC)einet§   tuol    ali  regierte  niemanb  mef)r  benn  bie 

gotlofcn,  >uilcf)c  mit  eim  fo(cf)en  glctfien  ba()er  fc^einen,  aU  teeren  fie  allein  unter  ben  glenbigen, 
jo  fie  bod)  toartidj  nid}t  regieren  nod)  ijnn  ber   gemel^ne   ber  gerechten  finb.  *)  bamit  fic 

oiifgebtafen  finb,  Dnb  fid)  t)od}  Uermeffen  -         ^)  Poterat  3. 19  bi§  vocabnli  (}at  iliotf)  über= 
gangen  unb  hai  folgenbe  bnrd)  '?lt§  luott  er  fagen'  eingefütjrt.  ")  tuitd;er  mit  fo  grojfer 

gludfclideit  i)^t  ba^er  luedjft,  ha^  man  fid)  anc^  bündcn  left,  er  teerbe  clüig  teeren. 


46  OiuT.ition.^s  in  Psalnios.    1519—15^1. 

Qtiaiulo  cru'o  impiis  pastorihus  t)l)e(liinus,  iioii  i)npiis,  sed  honiinihiis 
obediimis,  iitni  iiiiiii  iinpirtatiMu  oonim  auclinuKs  aut  sc(iuiinur,  sed  luimanam 
prosidi-ntiam  lolcramus.  Kiirsiiin  (jui  oos  i'iiciunt  et  deturbant,  ut  in  ]ioemia 
tiu'tmn  vidoimis,  Xunquid  iiiipios  detiirbant?  Noii,  sed  lioinincs  dcturbant, 
Nani  etiam  doturbati  impii,  impii  inanont.  Tiinc  autcMn  impius  dcturbatur,  s 
(juando  de  ini]üetatc  ad  ]>ietatein  diioitur,  quod  non  fit  furore  externe  violento, 
Sed  eliaritate  interne  orante  Ibriscpie  nionente,  si  deus  eooperatuw  fnerit. 

Cni  haee  intelliiientia  non  placet,  maneat  in  illa,  quod  impios  priraum 
Indaeos    appellat.     Xani   hos   et  multis   aliis   locis   expellendos  ab  Ecclesia 
praedixit,  Sed  et  haeretici,  et  quicunque  palam  suam  profitentur  impietatem,  lo 
tnni    ipsi  seipsos    ab    ecclesia   alienant,    tum    ecclesia  quoque  eos   alienat   et 
exconunnnicat,  qnantunilibet  se  solos  Ecclesiam  esse  etpopulum  dei  iactiteut.^ 

In  fine  hoc  movendum,  qnod  illustrissimi  patres,  presertim  Atlianasius 
et  Augustinus  tradiderunt,  hoc  est,  ut  affectibus  psalmorum  affectus  nostros 
acconiodenuis  et  attemperenius.  Cum  enim  ])salterium  sit  non  nisi  affectuum  15 
quedam  palestra  et  exercitium,  sine  fructu  psallit,  qui  non  si)iritu  psallit,  ut 
quando  legis  'Beatus  vir,  qui  uou  abiit  in  consilio  impiorum',  oportet  simul 
aifectum  movere^  et  detestari  ac  deprecari  consilium  impietatis,  non  solum 
pro  te,  sed  pro  tota  prorsus  Ecclesia,  sie  viara  peccatorum,  sie  doctrinam 
pestilentiae.  Nam  hoc  igne  (charitatis  affectu)  comburendi  sunt  haeretici  20 
et  quicunque  impie  sapiunt  ac  docent.  Quem  ignem  quia  contempsimus, 
tradidit  nos  deus  in  reprobum  sensum,  ut  carnifices  fieremus  et  haereticos 
igne  naturali  combureremus,  rursum  combureremur  et  ipsi.^  Ita  dum  sonas 
*Sed  in  lege  domini  voluntas  eins',  Non  hie  stertas  ac  tibi  secure  plaudas 
quasi  iam  sis  legis  dei  amans,*  sed  quanto  potes  ardore  affectus  suspires  ad  25 
eum,  qui  solus  venit  ignem  mittere  in  terram,^  nee  quamdiu  vivis,  aliter  de 
te  sentias,  quam  de  eo,  qui  nondum  amet  legem  dei  et  vehementer  egeat 
voluutate  ista  legis. 

Ita  dum  omnia  prosperari  audis  iusto,  optandum  id  tibi  est  et  gemen- 
dum  pro  omnibus,  qui  in  adversitatibus  quibuscunque  sunt  constituti,^  ita  30 
ne  folium  defluat,  ut  purum  dei  verbum  reiectis  hominura  fabulis  et  somniis 
in  Ecclesia  Christi  floreat.  Quodsi  qua  talia  fieri  videris,  gratulandum, 
gaudendum  est  et  graciae  agendae  benignitati  diviuae.'^  Nee  te  ad  impossi- 
bilia  cogi  existimes,  fac  periculum  et  gaudebis  ac  gratus  eris:  Scio,  Primum 

13  Atlianasius]  Anastasius  BC  16  fructu]  spiritu  C 

1)  Cui  haec  3-  8  Iii§  iactitent  "^at  tRotf)  üBctgangcn.  ^)  foltu  olfo  gcfinnet   fein 

^)  bem  Slbfcfimtt  Nam  hoc  3- 20  Ibiö  et  ipsi  cntfprtd;t  beiStot^:  '')U\o  aud),  tnenn  Sil  licfeft  boit 
betn  iDcg  bot  iunbcr,  obber  bon  bcm  fi^fit  ber  teufc^er,  joltu  bitten  luibbcr  ein  bofe^  gottofes 
leben,  tüibbcr  falfctje  lere,  ünb  luibber  oüe  fe^er,  bie  ha  gotfoS  bing  (eren  bnb  |.ircbigen. 
*)  ioltu  nid)t  fielet  fein,  ünb  bir  fctbö  i)mä)Un,  aB^t)abftn  Inft  ünb  liebe  jnm  gefc^e  Sottet 
•'}  sed  quanto  bis  terrani  uon  3iütf)  nidjt  übcrfe^t.  ")  bie  l)nn  angft,  not,  lüibbevUiertirfcit 

bnb  anfcd)tnng  fteden  " )  Si^eftit  na  ba^  cS  cttlic^er  mnffe  nlfo  gcfdjic^t,  ]o  fvolodc  Dnb 

freiüc  bid;,  «nb  bände  ber  6ot(id;cn  guttideit  bnb  gnabe  bon  luitdjer  f6lc^§  aEe§  f)erflenft. 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  4.7 

uno  psalmo,  immo  uno  v^ersiculo  psalmi  exercere,  sat  profecisti,  si  unimi 
versiculura  per  diem  vel  etiara  hebdomadam  didieeris  affectibus  vivuin  et 
spirantera  facere.  Facto  hoc  initio  omnia  sequentur  et  veniet  tibi  thesanrus 
curuulatissimus    iutelligeutiarum   et    affectionum,   tantum    vide,    ne    tedio   ac 

5  desperatioue  absterrearis  inchoare.     Nam  hoc  vere  est  psallere,  seu  ut  scrip- 
tura  de   David   dicitur,   percutere  manu  citharam.     Leves  enim  articuli  illii.sam. 10,23. 
cytharedorum,   qui   per  fidiculas  currunt  et  eas  vellicant,   ipsi   affectu.s   sunt 
in  verbis  psalmorum  cursitantes  et  eadem  moventes,  sine  quibns  ut  Cordulao 
non  sonant,  ita  nee  psahnus  psallitur,  quia  non  tangitur. 

10  Haec  vokii   hoc   primo  psalmo  monere   semel,   ut   non   sit  necesse  per 

singulos  idem  repetere.  Scio  autem  futurum,  si  quis  exercitatus  in  hac  re 
fuerit,  pku*a  per  se  inventaturus  sit  in  psalterio,  quam  omnes  omnium  com- 
raentarii  tribuere  possint.  Video  D.  Bernhardum  hac  arte  praestitisse  et 
omnem  suae  eruditionis  copiam  hinc  hausisse.     Idem  et  in  B.  Augustino  et 

!.■)  aliis  olfieri  puto.     Quare   et  nos   ex  eodem  fönte   bibere  oportet  has  aquas 

vitae,  ue  nos   illa  irrisio  prophetae  Arnos  apprehendat,  'sicut  David  puta- gimo?  g,  .■■>. 
veruut   se   habere  vasa   (idest  psalteria)   cantici\      Et   iterum,    *Auffer  a  me  gtmos  .s,  23. 
tumultum  carminum  tuorum  et  cantica  lyrae  tuae  non  exaudiam'.    Quid  enim 
putas  deo  videatur  boatus  ille  ant  murmur,   quo   passim   templa  occupantur 

20  sine  mente  et  spiritu,  nisi  quoddam  examen  muscarum  alis  suis  murmuran- 
tium?  Cui  si  id  addas,  ut  credas,  deo  ista  placere,  hidibrium  et  phantasma 
ex  deo  vivo  et  vero  feceris.^ 


QVare  fremu 
Astiterunt 


PSALMYS  SECYNDYS. 

erunt  gentes,   et    populi    meditati   sunt  inania.2, 
reges    terrae,    et    principes     convenerunt    in 
adversus    dominum    et    adversus    Christum    eins. 


Hunc  psahmim  esse  a  David  factum  et  de  Christo  loqui,  cogit  auto- 
ritas  primitivae  Ecclesiae,  de  qua  Lucas  Act  iiij.  scribit:  'Unanimiter  levaveruntsiCfl-^.siff. 
vocem  suam  ad  deum  et  dixerunt.  Domine,  qui  fecisti  coelum  et  terram, 
30  mare  et  omnia,  quae  in  eis  sunt,  qui  spiritu  sancto  per  os  David  pati-is 
nostri,  pueri  tui,  dixisti:  Quare  fremuerunt  gentes,  et  popuH  meditati  sunt 
inania.     Astiterunt  reges  terrae,  et  principes  convenerunt  in  uuum  adversus 


6  dicit  BC  12  inventurus  BC  21  ista  fc^It  BC 

')  jEem  gansen  ?ibfd)nitt  Don  Nee  te  ad  impossibilia  ©.  46,  3- 33  Bi^  vero  feceris  mt= 
\pxid)i,  bei  iKotl)  nuv:  2Bic  bit  nun  ijrin  biefem  ^pfntm  f^iicft,  fo  tf)iu'  anä)  buvd)  bcii  a,an?,m 
*4}fültci-  2rumb  iäp  and)  ()ie  l)m  evftcn  ^pfnlm  ()Qb  Dermnncn  tüoüeii,  niiff  bn-?  e-5  lji)nfüvt  ijim 
ben  anbern  ißfoltnen  nidjt  not  feij  jucrijnncrn. 


48  Opoiatioiu's  in  rsalmos.    151!)— 1521. 

Cliristuni  eins,  ('onvcnci-uut  cMiiin  vcr(>  in  civilalc  istn  advorsus  sanotum 
|)iu'niin  tiiiun  lliosuin,  (iiiciu  unxisti,  llorodos  et  Pontius  Pilatns  cum  gontihns 
et  popnlis  Israel,  lacoro,  <|uao  nianns  tua  et  consilinni  tunni  dccreverunt 
fieri'  &i'. 

Firniandns  ita(iue  est  aninuis    hoc   sensu    nee  alio  doetrinae  vento  agi-    r. 
tandus,  de  eoclo  cnini  eonfirmatus  est  istc  intellcetus,   cum  niotus  est  locus 
sipij.  4,  3t.linita  liae  eorum  orationc,  nt  scribit  idem  Lucas.     Perspicuum  est  ergo,  per 
ri'ges  t(>rrae  intclligi  Hcrodeni  et  Pilatuni,   etianisi  Pilatus  non  erat  rex,   hü 
«luo  enini  sinuil  cooperati  sunt,  ut  implerent,  quod  cousilium  dei  dccreverat, 
sieut    liic    dieunt   (idest   Christum   perderent).      Non    enim   alii  hoc  feccrunt  lo 
reges,   nee  de  alia  re  loquitur,  quam  qnac  sub  Pilato  contra  Christum  gesta 
est.     Reliquum  est,  ut  hune  nihili   nodum  dissolvamus:  Aut  Pilatum  regem 
a])pellatuni  cum  Herode  aut  tropo  scri])turae  usitatissimo  nomine  partis  totum 
appellatum.     Sieut  Israel  vocatur   filius    })rimogenitus,    cum   multi   inter   eos 
essent  Idolatrae,   Rursum  onnies   arguuntur,   ubi  panei  nieruernnt,    ita    unus    '■' 
rex  utrumque  regem  facit. 

lam  per  principes  intelligi  sacerdotum  ])rincipes,  per  gentes  milites 
Romanos  sub  Pilato,  qui  Ihesum  comprehenderunt,  flagellaverunt,  crucifixerunt, 
per  popiilos  vulgus  ludaeorum  seu  Israel,  ut  ipsi  dieunt,  satis  darum  est. 

Hoc  loco  gens  et  populus  manifeste  discernuntur,  sed  non  ausim  dicere,  so 
nee  credo  coustantem  esse  per  omnia  haue  differentiam,  quanquam  vocabulum 
gentium  fi'equentissime  usurpetur  contra  Israel  seu  ludaeos,   ita  ut  Ecclesia 
gentium  et  Paulus  Apostolus   gentium    iam  celebri   autoritate  et  usu  di(^atur 
contra  ludaeorum  Ecclesiam  seu  quae  ex  ludaeis  venit. 

Nota  partitionis  observantiam,  'Gentes  fremuut,  populi  meditantur  inania,  2r> 
reges  assistunt,  principes  couveniuut  in  unum'.  Gentes  ut  irrationales  bestiae 
fremunt,  quid  enim  facerent,  ignorabant.  Populi  autem  garriebant  et  sua 
consilia  conferebant,  locuti  scilicet  nequitiam  in  excelsum  et  sermonibus  odii 
^•^^^^'^^jg-^'- circumdederuut  cum,  ut  ps.  cviij.  dicentes:  'Yenite,  occidamus  eura,  et  nostra 
3oi).  ii,49f.  erit  haereditas'.  Et  Caiphas  lohan.  xi.  'Concilio  coacto  dixit:  Vos  nescitis  3o 
quicquam,  nee  cogitatis.  Expedit  vobis,  ut  unus  homo  moriatur  pro  populo'. 
Iste  ergo  tractatus  inanis,  quo  querebant  toties  Christum  perdere,  et  accu- 
sationis  commenta  coram  Pilato  hie  inanes  meditationes  voeat. 

Reges  autem  statuerunt  (sie  enim  ex  hebraeo  'astiterunt'  iutelligendum 

est),    idest    definierunt,    pronunciaverant,    stabiliveruut   fremitura    et    medi-  ss 

«Ware.  ir,,i5.  tationes  illorum,  data  seutentia  super  Christum.    'Volens',  inquit,  \satisfacere 

popiüo  Pilatus  dimisit  illis  Barrabam,  Ihesum  vero  tradidit,  ut  crucifigeretur . 

Principes  convenerunt,   consuluerunt,  persuaserunt  simul  et  firmati  sunt,   ut 


ß  commotns  BC  10  A  fi^tic^t  bic  .^tatnmcr  cvft  liacf)  dissolvaimis.  \-i  partis] 

ptis  A  tenipoiis  B  patris  C  29  dicentes  fel^tt  BC 


Opera tiones  in  Psalmos.    1519—1521.  49 

Ihesiim  perderent.     Concita^'erunt   eiiim    turbam,    ut   magis    peterent   Barra- 
bam  &c. 

Adverte  verecundiani  et  modestiam  ori«  prophetici,  quam  tenuiter  ac 
veliit  compatienter  furorem  illorum  exprimit,  cum  enim  furiales  illas  Y<M'csi.'iH-.  23,18  ff. 
'•>  'Tolle,  Tolle,  crucifige,  crucifige  eum'  et  alios  clamores  feroces  iudaeorum, 
quibus  Christum  accusarunt,  potuisset  dicere  furias  et  Impetus,  meditatioues 
tantum  vocat.  Meditatio  autem,  ut  supra  diximus,  garritus  et  fabulatio  oris 
est.  Est  enim  haec  mala  meditatio.  Nam  sicut  amaus  de  amaute  libenter 
multa  loquitur,  ita  osor  quoque  de  eo,  quem  odit,  assidue  et  pessima  loquitur 

11)  et  garrit.  Similis  verecundia  iu  verbo  Yremuerunt'  'astiterunt'  'convenerunt', 
cum  res  ipsa  fuerit  longe  atrocior,  quam  vis  horum  verborum  iudicet. 

Quo  docemur,  oportere  mala  liominum  non  more  detractorum  exag- 
gerare,  sed  quantum  potest  fieri  extenuare,  ut  ostendamus,  nos  uon  tarn  nostri 
gratia  indignari,   quam   illorum   raiseria  dolere.     Benignus  est  enim   Spiritus 

ir.   sauctus,   non  gloriatur  in  malis  alieuis,   sed  sua  bonitate  miseretur  omnibus 

Nam  sie  S.  Petrus  et  Christum  memorat  non   maledixisse  nee  comminatum  i.^ftr.  2,23. 
fuisse,   cum  pateretur,   nee  vindictam    optasse,  sed   omnia   tradidisse  ei,   qui 
iuste  iudicat. 

'luania'   dicit,  quo  verbo  pene  totius  psalmi  argumentum  comprehendit. 

20  Vult  enim  propheta  ostendere,  Christum  a  deo  patre  institutum  regem,  multis 
et  magnis  gentium  et  iudaeorum  regura  et  principum  resistentibus  consiliis, 
studiis,  furoribus  non  potuisse  impediri,  sed  adeo  illos  inaniter  omnia  con- 
sumpsisse,  ut  et  seipsos  irriserint  et  eo  ipso,  quo  restiterunt,  magis  promo- 
verint  regnum  Christi,  quasi  hoc  psalmo  exempli  vice  illud  probare  voluerit, 

25   quod   psalmo  primo   dixit,  'Omnia,    quaecunque   faciet,  prosperabuntur ,    in*fi,  3. 
quantum  de  Christo  intelligitur.     Nam   huc   illud   pertinet  ps.  xliiij.  'Specie  *i.  45, 5. 
tua  et  pulchritudine  tua  intende,  prospere  procede    et  regna'.      Et  cxvij.  'O  $f- iis,  25f. 
domine  bene  prosperare,  benedictus,  qui  venit  in  nomine  domini'.    Prosperitas 
enim  Christi  (ut  dixi)  non  mundana  neque  carnalis,  sed  spiritualis  est.    Quis 

30  est  enim,  qui,  cum  pateretur  Christus,  non  putasset  cum  unquam  futurum 
hominem  iufimum  ac  vivimi,  nedum  regem  omniura?  Quis  non  meditatioues 
populi  tunc  stabilitas  et  non  inanes  esse  crederet,  quando  et  autore  deo  a 
se  damnatum  ad  maledictum  crucis  gloriarentur,  ac  inaeternum  finnata 
arbitrarentur  meditata  sua?  Adeo   semper  opus   est  fide  et  spe  in  operibus 

35  dei,  non  tantum  ferendis,  sed  et  intelligendis,  quae  contra  omnem  sensum, 
supra  omnem  captum  implentur. 

Et  illud  quoque  fidei  verbum  est:  'Adversus  dominum  et  advcrsus 
Christum  eius'.  Nam  pro  domino  et  pro  Christo  agere  videbantur  cum 
Omnibus  aliis  tum  maxime  sibiipsis.     Sic  et  hodie  et  semper  Impii  ])ro  gloria 

^'^  dei  contra  gloriam  dei  horrendo  periculo  operantiu-,  sie  enim  deus  adininistrat 


4  exprimat  BC  7  iitj   vi  A  10  verbis  ('         11   arrocior  A         30  nmiquaui  A 

£ut^er§  2ßer!e.  V.  4 


f)0  Oporationos  in  Psalinos.    ir)lfl— 1521. 

niiiiulnin  ot  slultillcnl  eins  sajiiciiliaiu,  ut  illi,  (Hii  pi'o  üioria  doi  at2;orc  iiuli- 
caiitur,  verc  in  Maspliciniam  eins  aiinnt,  vi  (jui  hlasplioiniao  cnminantur,  ii 
vcrc  pro  ultiria  tU'i  cortcnt.  In  ahscoiulitis,  in  fido,  in  sanoto  via  eins,  atrinm 
Crtoiib.  II,  j,  iion   nu'nsuratnr,  (jiiia  datnni  est  o-ontihiis,  ait  Apo.  xxi. 

Prins  ilicit  'advorsns  doniinnm'',  deindc  'tidvcrsns  Chrisluin  (;ins\  (|nia 
onnio  pei'oatnni  prinio  onniinn\  oflcndit  donm,  ipso  cnini  est  non  solnni 
instic'ia,  sod  aniov  (pioqno  iuslieiae,  et  ex  ipso  accipinnt  (pnc'nnqnc  diliüinit 
iusticiam,  ni'(|ni'  onini  peccatinn  esset,  nisi  deum  off'enderet. 

St'd  iili'o  (|n()(|ne  sie  ordinat  verba,  nt  pro  nostra  eonsolatione  et  exlior- 
tationc  discanius,  nnnt|nani  nos  pati  iuinriam,  quin  prior  et  magis  oftendatnr 
dens  (pKun  nos,  el  tantam  esse  super  nos  dei  patris  enrani,  ut  ante  sentiat 
indioninsque  ferat  nostrani  ininriani  quam  nos  ipsi,  ut  al»  afVoctu  viiidietae 
nobis  teniperennis,  quin  potins  coruni  misereamur,  quos  videnuis  per  nos 
in  tantam  maiestatem  pro  sna  perditione  irruere,  cum  non  modo  non  possint 
£ncf).  i>,  s.nocere,  scd  seipsos  potius  horribilitcr  perdant.  Sic  ait:  'Qui  tangit  vos, 
tangit  pupillam  ocnli  mei'.  Nam  et  propheta  velut  ex  animo  ooudolens 
illornm  temeritati  ])rimum  interrogative  ineipit,  ut  quid  fremuerunt?  qnare 
seipsos  irrident?  cur  moliuntur  stulti  impossibilia?  o  utinam  saperent  et 
intelligerent!  Deinde  exhortatus  cos  monet,  ut  solida  pro  inanibus  operentur, 
hoc  est,  ut  erudiantur  potins  et  iutelligant  ad  serviendum  Christo  in  timore. 
Denique  et  ipsa  verborum  tenuitate  inanitatem  et  frustraneos  conatus  satis 
elevat.  'Fremuerunt',  inquit,  'raeditati  sunt',  'astiterunt',  'convenerunt",  quasi 
dicat,  fremere  potestis,  abolere  non  poteritis,  meditabimini  multa  garrientes,  nihil 
efficietis,  statuerunt  reges,  et  non  fiet,  consulent  principes,  et  irritum  erit. 
(^uid  igitiu'  reliquum  vobis,  nisi  inani  conatu  multa  voluisse,  ardua  tentasse, 
onmia  exquisivisse  et  nullum  illorum  contigisse,  sed  omnia  longe  in  cou- 
trarium  evasisse?  Ita  impiis  fremitus  et  consilia  et  studia  adversus  pios 
permittit  deus  excitari,  sed  haec  omnia  sunt  velut  fluctus  tumentes  aquae, 
qui  tumore  suo  velut  obruturi  littus  irruuut,  et  antequam  ad  littus  perveuerint, 
in  seipsis  humiliantur  et  evanescunt,  aut  inani  loquacitate  in  littore  colliduntur. 
lustus  enim  ut  littus  solidus  in  Christi  fide  has  languidas  minas  et  cito 
ruituros  tumores  fidens  contemnit.  Seit  enim,  quod  Moab  superbus  est 
valde,  et  nunquam  tanta  eius  virtus  quanta  presumptio,  et  maior  indig- 
3nf''48%9"  "^*^^  quam  potestas,  sicut  Isa.  et  Hiere,  dicnnt.  Qua  cruce  satis  digne 
torquentur  impii,  quandoquidem  insignis  est  tortura,  velle  omnia  nocere  et 
nihil  nocere  posse,  ut  etiam  gentes  de  invidia  dixerint:  Invidia  Siculi  non 
invenere  tvranui  malus  tormentum,  Quod  in  re  Christianorum  eo  maioris 
est  gratiae,  quod  non  solum  torquentur  impii  nee  solnm  non  nocere  possunt, 
Sed  consulente  deo  sua  tortura,  sua  inani  machiua  maxime  omnium  promovcre 


2  indiccntur  B  :i  sancto:     via    eius   atrinm  P>  4   ait     Apostdlus    BC;    ait 

Apostolns,  Apo.   10.  2B.  ^j.  18  iiiollimitur  BC  2ß  exquivissc  A  3ö  tortiita  A 


Operationes  in  Psalinos.    1519—1521.  51 

oogiintur,    qnod   impedire  iiitnntur,   iit    iipe  amici    tantnni  possint  Christiano 
prodesse  quautuiii  inimici. 

Dirumpamns    viiu'ula    eorum,    et    proiiciamus    a    nobis    iuguni    2,3. 

ipsorum. 

•'"'  HuDC  versum  connecti  oportet  verbis  illis,  *^fremiieniut',  "^meditati  sunt", 

^astiteruut",  ut  sit  sensus :  Hoc  scilicet  freniuerunt,  hoc  garrierunt,  hoc  statue- 
ruDt,    hoc    couchiserunt,    ut   dei   et  Christi   iugo    colla  subducercut,   vincula 
eoruni  rumperent  et  dicereut  'Nohuuiis  hunc   regnare   sujjer  nos",  Lucae  xvi.  suc.  19,  14. 
Aut  illud  lob  xxi.  'Qui  dixerunt  deo,  recede  a  nobis,  scientiani  viarum  tuarumciiob  2i,i4f. 

10  nohimus.  Quis  est  omnipotens,  ut  serviamus  ei?  aut  quid  prodest  nobis 
si  oraverimus  ihum  ?'  Inducit  enim  propheta  impios  ita  loquentes.  Ahis  aliud 
videtur,  ego  interim  hunc  sensum  sequor.  Proinde  quod  aliis  scrupuhun 
iniecit,  quod  phirali  numero  'eorum'  et  'ipsorum'  dixit,  ad  dominum  et  ad 
Christum  eins  referri  debet,  qui  sine  dubio  duo  sunt,  deus  et  homo,  mittens 

!'•  et  missus,  sicut  si  diceres,  reiecit  populus  tarn  Legatum  quam  principem, 
nee  acceperunt  consilia  eorum. 

Significari  autem  vinculis  et  iugis  praecepta  divina  \)eY  allegoriam  vel 
metaphoram,    Hiere.  v.  probat.     'Ego  autem  dixi,  forsitan   pauperes  sunt  et  ^ev.  .■;,  4  f." 
stulti,  ignorantes  viam  domini  et  iudicium  dei  sui.     Ibo  igitur  ad   optimates 

20   et  loquar  eis.     Ipsi  enim  cognoverunt  viam  domini  et  iudicium  dei  sui.    Et 

ecce  magis  hi  simul  confregerunl    iugum,  ruperunt  vincula'.     Eiusdem  ij.  'A  3cr.  2, 20. 
saeculo   confregisti    iugum  meum,  rupisti  vincula  mea',   quanquam   hie  locus 
depravatus  est,  cum  in  hebraeo  prima  persona  deus  dicat,  a  saeculo  confregi 
iugum  tuum    et   rupi  vincula  tua,  ut  sint  vincula  contraria  vinculis,  iugum 

25  iugo,  via  dei  viae  hominum,  iudicium  dei  iudicio  hominum. 

'Vincula*  mandata  Christi  sunt,  quibus  in  via  eins  ambulare  docemur, 
'lugiun'  seu  'funes'  iudicium,  quo  prohibemur  operari  mala,  ut  sit  illud  iusti- 
ficatio  Spiritus,  hoc  mortificatio  carnis.  Duo  enim  sunt,  quae  praecipiuutur: 
Decliuare   a  malo   et   facere  bonum,   quorum   prius   ad   crucifigendas    carnis 

30  cupiditates,  posterius  ad  bona  opera  facienda  pertiuet.  Nee  refert,  si  haec 
quis  permutet,  ut  vincula  pro  iudiciis  et  iugum  pro  iusticiis  accipiat,  idem 
enim  permanet  sensus,  quo  habito  verbi  contentio  conteranenda  est. 

Est  autem  totus  versus  allegoricus,  nam  'rumpere'  pro  contemnero  et 
irritum  facere,  'vincula'  pro  praeceptis,  'proiicere'  pro  non  obedire,  negligere, 

3^  non  recipere,  'iugum'  pro  eruditioue  et  disciplina  castigandae  carnis  accipitur. 
Non  autem  allegoricum  dico  more  recentiorum,  quasi  alius  sensus  historialis 
sub  eo  sit  quaerendus,  quam  qui  dictus  est,  sed  quod  verum  et  jM-oprimn 
sensum  figurata  locutione  expresserit. 


33  totus  fet)It  HC  38  exi^ressit  ß 


52  (^IH'nitioiu's  in   l'sali.u.s,     15i;)— 1&21. 

^H**^'!' is'-'G  '"'"'    "*'*'*■'•   l»«^'i"viM-sis   oiniiia   pccvorsii ,    siciil   (lictiiin  est    'cum   jicrverso 

j)(.'rvt'rtt'ris'.  Li'ücni  ( 'liii>ti,  (|ii;i('  lilurtalis  et  su:i\ilali.s  est,  vinc'ula  et  iugiiin 
:i|)j)(.'llant,  sorvitiitciii  et  (lil'liciillati'ni  arhilrati.  Iviirsus  suaiu  lef;ein,  (|Mae 
vi-ra  est  scrvitiis  et    iiilinnitas,  liberlatt'iu  et  facilitatcni  esse   ercdimt.     Adoo 

^ovf.  2:;,  :t8|.  impiis    oimiia    cctlimt   in    nialuin.       Sic  Hicro.  xxiij.     'Quia  dixistis     scnno-    r. 
nom  istuni   onus  doniini,  et   niisi  acl  vos  iliceus:     A'olite  diccre  onus  doniini, 
))i'0})tcrea  Ecco  ego  tollani  vos    et  dcrclin(|uani   et   dabo    vos  in    opprobriuni 
senipiternuni'  etc.  Necesse  est  enini,  ut  cui  sua  placent,  divina  displiceant. 

Iteruin  fidel  oculis  opus  est,  non  enini  propheta  dicit  haec,  quod  vcllot 
eos  \-cre  dominum  et  Cliristuni  intellexisse,  quando  dixerunt  'dirumpamus  m 
vincula  eoruni',  (juuni  pro  dco  et  pro  lege  eins  scsc  agere  crederent,  si 
Christum  reiicercnt,  Sed  j)ropheta  dominum  et  Christum  appellat,  quos  ab 
illis  ignorantibns  contemptos  describit,  et  vide,  unne  ideo  toto  versu  vohiei'it 
allegoria  uti,  ut  iUos  aliud  simulasse,  aliud  fecisse  ostenderet,  et  quandam 
operis  allegoriam  in  caecitate  sua  perfecisse,  donu'nuin  et  CMu-istum  reiicientes,  ir, 
(juando  maxime  pro  eis  facere  simularent. 

C^uid  si  et  j)cr  Tapinosin  pronomen  'eorum  posuerit  propheta,  ut  simul 
a})ud  sc  referat  et  iutelligat  dominum  et  Christum  eins,  simul  eorum  insignem 
arguat  contemptum,  quo  Christum  nee  nomine  dignantur,  nedum  pro  domino 
et  Clmsto   agnoscant?  20 

Igitur  hucusque  eonatum  corum  descripsit,  quo  Christum  noluerunt 
i'egeni  constitul,  quem  dominus  iam  constituerat,  in  quo  non  tantum  contra 
('hristum,  sed  multo  magis  contra  Ordinationen!  dei  maehinati  sunt,  slcut 
figuratum  est  in  David  et  Säule.  Nam  et  ipse  David  divino  })raecepto 
rex  inuuctus  erat.  At  Saul  et  Deo  in  hac  ordinatione  et  David  pertinacissime  25 
restitit  uec  absimiliter  et  ipse  fremuit,  multa  meditatus,  multum  stetit,  multa 
consuluit  contra  eum,  sed  sicut  inaniter  omnia  praesumpsit,  ita  et  ludaei  et 
gentes  adversus  Christum,  ut  se(juitur. 

2, 4.(iui  habitat  in  coelis,  irridebi  t  eos,  et  dominus  subsanuabit  eos. 

Tautologia  ista  seu  repetitio  eiusdem,  quae  frequens  in  scripturis  est,  3ü 
i.w;o.4i,32.  firmitatis  iudiclum  est,  autore  saueto  patriarcha  Joseph,  Gene.  xli.  ubi  visio- 
nes  Pharaonls  interpretatus  dixlt.  'Quod  auteni  vidisti  secundo  ad  eandem 
rem  pertinens  somnium,  firmitatis  indicium  est,  eo  quod  sermo  dei  fiat  et 
velocius  impleatur'.  Ergo  et  hie  "^irridebit  et  subsannabit"  idein  repetitui-, 
ut  non  sit  dubium,  certissima  omnia  fore.  35 

Quod  Benignus  spiritus  pro  nostra  paraelesi  et  consolatione  facit,  ne 
scilieet  in  tentatione  deficiamus,  sed  in  certissimam  spem  nos  erigamus,  quia 
veniens  veniet  et  non  tardabit.  Quare  etsi  in  humanis  locutionibus  Tauto- 
logia viciosa  et  superfliui  videatur,     in    rebus    tamen    dei    summe  necessaria 

17  et  fe{)(t  HC  20  aguoscuut  C  25  iniunctus  A  ;J8  Tantulugia  A 


Opei-ationes  in  Psalmos.    1519—1521.  53 

est,  propterea   quod   spes   (ut  ait   Sapiens),   quac    ditreHiu-,    afflii;it    aiiiinain,  svi  13,  la. 
Vera,  inquam,   spes,  quae  iu  passionibus   et   cruee  laborat.      J)ui-a  est  enim 
omnis  mora  iis,   qui  in  passionibus  Christi   exereitantnr.     Tdco   opus  habent 
firmissima  et  securissima  promissione  dei,  qua  sustontentur. 

5  Kursus  sieut  in  promissionibus  bonorum  non  potest  satis  inculcari  con- 

solatio  aflflictis,  ita  in  minis  malorura  non  potest  satis  intentari  terror  inscn- 
satis,  duris  et  incredulis.  Ideo  et  in  hac  parte  opus  est  Tautologia,  ut  in 
terrorem  mittantur  certissima  et  firmissima  comminatione.  Nam  sicut  illis 
niraium  adest   timoris    et    minus  spei    ac   securitatis,    ita   liis    nimium  adest 

10  securitatis  et  spei,  nihil  autera  fermc  tiraoris,  sicut  ps.  xiij.      'Non  est  timor^i.  14,  s.') 
dei  ante  oculos  eorura\     His  opus  est,  ut  timeant  dominum,  ilh's,  ut  sperent 
in  misericordia  eius,  et  stet  utrinque  via  media  et  recta,  quae  describitur  sict'^^i.  147,  n. 
'Beueplacitum  est  domino    super  timentes    eum   et  in    eis,   qui  sperant  super 
misericordia  eius^     Nobis  ergo  haec  scripta  sunt,  ut  per  pacientiara  et  con-  oioi".  ih,  4. 

ir.  solationem  scripturarum  spera  habeamus.  Nam  hoc,  quod  de  Christo  hie 
scribitur,  exemplum  est  omni  um  Christianorum.  Quilibet  enim  syncere 
voleus  Christianus  esse,  praesertim,  si  et  verbum  Christi  doceat,  suos  patie- 
tur  Herodes,  pilatos,  principes,  reges,  gentes,  populos,  qui  fremant  in  eum 
meditentur  inania,  erigant  se  adversus  eum  et  conveniant  in  unum.     Quodsi 

20  ab  hominibus  haec  non  fiant,  a  demonibus,  uovissime  a  conscientia  propria 
saltem  in  morte  fient.  Tum  opus  est  huius  et  similis  consolationis  memi- 
nisse:  'Habitator  coeli  irridebit  eos,  et  dominus  subsannabit  eos'  atque  in 
hac  spe  fortiter  consistere  nullaque  causa  vacillare. 

Et  quo  firmier  sit  fiducia  afflictorum,  Emphaticos  dicit  'ridebit  et  suljsau- 

25  nabit',  quasi  dicat,  adeo  certum  est,  eos  inania  moliri,  quantumlibet  omnium 
sensui  videantur  solidissima,  ut  dominus  non  dignetur  velut  serio  ac  in  re  magna 
ilhs  resistere,  Sed  ut  in  re  prorsus  niiiili  rideat  et  subsannet,  sicut  et  ps.  xxxvi.  '$f.  37,  12t. 
in  eandem  sententiam:  'Observabit^  inquit,  'peccator  iustum  et  stridebit  super 
eum  dentibus  suis,  dominus  autem  irridebit  eum,    quoniam    prospicit,   quod 

31)  venient  dies  eius',  Deinde  adversarios  nostros  non  modo  humiliandos,  sed 
etiam  ridendos  esse.  O  quanta  vis  fidei  in  his  verbis  requiritur!  Quis  enim 
patiente  Christo  et  triumphantibus  ludaeis  deum  ridere  sensit?  Ita  et  cum 
nos  preraimur,  quando  credimus  rideri  adversarios  nostros  a  deo,  cum  nobis 
tarn  deo  quam  hominibus  irrisi  et  subiecti  videamur? 

^^  Irrisio  autera  haec  divina  est,  ut  dixi,  quod  ludaeos  et  gentes  Christi- 

cidas  irrisos  fecit  toti  orbi  terrarum  resuscitans  eum  a  mortuis  et  ex  des- 
perato  Christi  regno  in  uno  populo  aeternum  florere  fecit  impcrium  eius 
super  omnem  creaturam,  adeo  in  diversissimum  cventum  eorum  studia  ver- 
tens,   ut   cantemus  'Excelsus   super   omnes    gentes    dominus,   et  super  coelos  «jjf.  113, 4. 

*o  gloria  eins",  qui  humiliatus  est  subter  omnes  ludaeos,  et  infra  terrain  quoque 

12  eius.  Vt  stet  0  U  misericordicam  MC  20  fiunt  BC 

')  Dk  citirte  Stoffe  fef)tt  iu  ßiitfjcvä  Überici^iiiiö,  iinhd  ficf)  ahn  iit  bct  Sitfgnto  P«.  lo,  3. 


54  Oporationes  in  Psalnios.    If)!;)— 1521. 

fuit  ii»:noiiiinin  rius.  Proinde  sicut  in  versibus  ])rM('ce(leiilil)US  passio  ei  mors 
CMiristi  piMphotata  est,  ita  in  \\ov  vorsu  Rosiinvctio  eins,  licet  obscuriiis, 
praeilii'ta  est. 

Seil  quid  illa  periplirasis:  Qui  habitat  in  coclis?  Nenipe  qnietmn  siniul 
indiceni  et  mire  absconditnm  pro  uostra  spe  erigeuda  depingit.  Habitat  ille,  5 
([ui  jMO  nobis  sollicitus  est,  securus  et  quietus,  et  si  nos  turbamur,  non 
"}äf.  55,  •-';)•  tnrbatnr  ille,  qui  cnram  nostri  habet.  Nos  fluctuamus,  sed  ille  sedet,  nt  non 
inaeternnni  det  fluetnationem  iusto.  Verum  hoc  totum  adeo  abscondite,  ut, 
uisi  in  coelis  sis,  non  cognoscas.  In  terra,  in  aquis,  in  omnibus  creaturis 
pateris,  abnegata  est  tibi  ubique  et  in  omnibus  spes  auxilii,  doncc  fide  et  lu 
spe  omnia  trausiliens  eum  attingas,  qui  in  coclis  hal>itat,  tunc  enini  et  tu 
habitas  in  coelis,  sed  fide  et  spe.  Hie  ergo  ancora  cordis  nostri  figenda  est 
in  omnibus  tribulationibus,  ([ua  ratione  fiet,  ut  non  modo  facilia,  sed  et  ridi- 
cula  sint  mala  mundi. 

2.5.   Tunc    loquetur    ad    cos    in    ira   sua    et    In    furore    suo    contur-     15 

babit   eos. 

Quod  de  Tautologia  dictum  est  versu  ])roximo,  et  hoc  versu  servetur. 

Tnsensatis   enim  et  dei   contemptoribus   nihil   satis   dici    potest.     Riciet   enim 

iMob4i,i8ff.  hastam  vibrantem  Bchemoth  ille,  lob.  xij.  et  aestimat  malleum  sicut  stipulam, 

reputat  ferrum  quasi  paleas  et  aes  quasi  lignum  putridum.     Non  fugat  eum   20 
vir   sagittarius,    in    stipulam   vertuntur   ei    lapides  fundae   &c.,   quamvis   hie 
Tautologia  forte  non  esse  videatur. 

Quando    autem    locutus    est   ad    eos    in    ira    sua?    aut    quae    fuit    ira 

sua?   Utique  tunc,  quando   irrisit  eos,   quod  intelligemus,    si  quid   sit   loqui 

Scvcm.  18, 7.  deum  in  ira  sua   scierimus.     Hiere.  xviij.  dicit:   'liepeute  loquar   adversus  25 

geutem  et  adversus  regnum,  ut  eradicem  et  destruam  et  disperdam  illud'  &c. 

Ergo  'loqui  in  ira'  est  eradicare,  destruere,  disperdere,  hoc  est,  quod  ludaeis 

5of).  11,48  if.contigit,  qui  dixerunt  'Ne  forte  veniant  Romani    et   tollant   locum  nostrum 

et  gentem.     Melius  est,  ut  uuus  moriatur,  ue  tota  gens  pereat' .     Has  inanes 

©»)v.  10,  24.  raeditationes   irrisit  dominus,  dum  id,  quod  impius  timuit  (iuxta  proverbia),   so 

venit  ei,  et  per  Romanos  eradicavit,  destruxit  et  disperdidit  eos.  Ira  itaque 
Scj.  10, 5  f.  et  fiu-or  dei  fuit  impetus  Romanorum,  sicut  Isa.  x.  dicit  *Ve  Assur,  virga 
furoris  mei,  et  baculus  ipse  est.  In  manu  eins  indignatio  mea.  Ad  gentem 
fallacem  (idest  hypocritam  et  simulatricem)  mittam  eum,  et  contra  populuin 
furoris  mei  mandabo  illi'  &c.  Quae  verba  meo  iudicio  omniuo  de  Romano-  35 
rum  exercitu  dicta  sunt.  Quod  enim  dicit  'Mandabo  illi',  hoc  in  isto  versu 
*i.  33, 9.  dicit  'Loquetur  ad  eos',  quia  mandato  et  verbo  dei  omnia  fiunt.  'Ipse  dixit, 
et  facta  sunt'  &c. 

Quare  hoc    verbum   'loquetur     absolute  accipiendum    est     hoc    modo: 
'Loquetur'  idest  verbo  suo  statuet,  mandabit,  ordinabit,  sed  quod  sit  contra   4o 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  55 

eos,  uon  pro  eis,  deinde  non  in  misericordia,  sed  iu  im.  Nam  lociuitur  et 
contra  iustos  et  filios  suos,  dura  mandat  eis  inferri  Crucera  et  Mortem,  iuxta 
illud  i.  Reg.  xvij.  'Dominus  praecepit  ei,  ut  malediceret  David'  &c.,  sed  in2.Sam.ifi,u 
misericordia.  Quodsi  praepositio  "^ad'  mutetur  in  adversus,  et  verbum  'loque- 
5  tur  in  verbum  mandabit,  clarior  erit  textus:  Tunc  mandabit  adversus  eos 
in  ira  sua. 

Nee  solura  destruet  et  disperdet  eos,  sed  et  conturbabit  eos,  quia  foris 
pugna,  intus  pavore  eos  consumpsit.  Conturbat  saue  et  filios  suos  miroque 
pavore  exterret  sicut  Cliristum  in  horto,  sed  in  misericordia.     ludeos  vero, 

i'J  dum  a  Romanis  vastarentur  et  occidereutur,  perpetuo  incipiente  pavore  con- 
turbavit.  Impossibile  est  enim,  ut  impius  moriens  non  expavescat  aeterno 
pavore.  Mitis  fuisset  poena,  si  tantum  vastati  fuisseut,  sed  quod  in  ira 
vastati  sunt,  atrox  est,  longe  autem  atrocissraura,  quod  in  ira  vastati  et 
occisi  etiam  in  furore  conturbantur  et  in  sempitcrnum  horrorem  per  mortem 

15  sunt  protrusi.  lam  vide  catalogium  poeuarum  horribilium,  quae  Cln'isticidis 
paratae  sunt. 

Primum  amissa  gloria,  propter  cjuam  iu  Cliristum  maxime  iusaniunt, 
fiunt  ridiculum  deo  et  omnibus,  ubique  ignominiam  sui  spectantes,  (][Uod 
superbis  et  invidis  non  leve  malum  est. 

2i)  Deinde   amissis   omnium   rerum   auxiliis  vastantur,  radicantur,   destru- 

untur,  ut  in  corpore  quoque  nulluni  sit  eis  solacium. 

Tandem  sumnium  accedit  malornm,  quod  tribulatio  et  angustia  contur- 
bat animas  eorum  aeterno  pavore.  Ita  in  fama,  in  rebus  corporalibus ,  in 
rebus  aeternis  plectuutur,  nullaque  fit  creatura  nee  deus  illis  propitius.     üb- 

25  secro,  quis  non  misereatur  inimicis  suis,  quis  non  ploret  pro  eis,  quis  uon 
omnia  pro  eis,  neduni  ab  eis  ferat,  qui  firmiter  credat  haec  iutolerabilia  mala 
illis  imminere?     Deinde  vide  ordinem. 

Primum  ridentur  et  subsannantur  versa  eorum  gloria  in  summam  con- 
fusionem  (Haec  enim  extreraa  possessio  est).     Deinde  vastantur  exuti  rebus 

^^  et  facultatibus  paternis,  quae  est  altera  possessio.  Ultimo  terrentur  pavore 
ablata  omni  spe  et  fiducia  in  spiritu,  quae  est  iutima  et  novissima  possessio, 
atque  hü  fiunt  tanquam  pulvis  ante  faciem  venti. 

Atque  iterum  vides  Impiorum  poenam  describi,  pavorem  et  horrorem. 
Sicut  enim  regnum   dei   est  iustitia   et  pax  et  securitas,  ita  necesse   est,  in- 

35   fernum  esse  peccatum,  pavorem  et  horrorem. 

Ego    autem    constitutus    sura    rex    ab    eo    super    Zion,    montenu,  g. 
sanctum    cius. 
Hie  mutatur  persona,  non   enim  David   de   se  loquitur,    sed  Christus, 
Hebraeus    vero    patris    personam   sonat:    Ego  constitui    seu  ordinavi  regem 

9  Clu-istus  C  14  mortom]  inorem  A  38  de  se  David  C" 


56  OlH'nitioiu'.s  in  l'.salnios.     151i)— 1521. 

meuni  super  inoiitom  /ioii  saiictiim  mviim.  Xcc  piito,  haue  icm  laiiti  esse 
momciiti,  ut  proptor  vcrbi  coutrüNuröiiuii  diglatlioiiiur,  cuui  uUu'ijuc  sousus 
bonus  sit,  nisi  quod  hebraeus  textus  tropo  scripturae  usitato  magis  convenit, 

IM.  110,1.  (juo    patri    tribuitur    aiitoritas,    iuxta    illutl    ps.  cix.   'Dixit   dümiiius   doniino 

'Ui.  89,  -js.  luoo,    stnle  a  ilcxtris    iuois\     Kl    ps.    Ixxxviij.   'Et   cgo   priinogcnitiini    pouani    .'> 
illimi,  excolsiun  pro  rogibus  terrae'.     Stai)iilon.sis  putat  tliei  pcssc:   Ego  autcm 

sipiv  4, 27  nnxi  regem  nieuiu  nixiis  verbo  fidelium  Act.  iiij.,  ubi  tlixcriint:  Convenerimt 
adversuni  pucruni  timiu  Ihesimi,  quem  uiixisti.  Scd  videntur  verbum  'uuxisti^ 
non  ex  i.^to  versu,  immo  ex  secundo  sumpsisse,  ubi  dixeraut  'adversu« 
Christum  eius"",  quod  souat  'ad versus  uuctum  eius',  quod  confirmaudi  affectu  lo 
repetuut.  Vere,  iuquiuut,  ille  Christus  et  uuctus  est,  quem  tu  unxisti,  id- 
est  Christum  feeisti. 

Ilhid  pro  mea  parvitatc  sajno.    'Sauctum  meum",  nisi  hebraeus  cogeret 
ad  moiitem  Ziou   copulari,    non   iuepte    ad   Christum   pertinere   videretur,  ut 
esset  seiisus:  Ego  constitui  regem  meum  super  Zion  montem  iion  quemlibet   i^ 
homiuem,  sed  eum,  (jui  est  sanctus  meus,  unctus  a  me  Spiritu  sancto.    Nam 

^i.  16,  10.  Christus  sanctus  dei  et  sanctus  Israel  dicitur  in  scripturis ,  ut  ps.  xv.   'Nee 

Vi  89,  19.  dabis  sanctum  tuum  videre  corruptionem\  Et  ps.  Ixxx.  'Domini  est  as- 
sumptio  nostra  et  sancti  Israel,  regis  uostri',  Sed  hebraeus  (ut  dixi)  Mon- 
tem sanctum  meum  habet.  20 

Est  itaque  sensus:  Illi  nolueruut,  eum  regnare  super  se  et  adversus 
me  et  regem  meum  conveuerunt.  Verum  consilium  meum  stabit,  et  voluntas 
mea  fiet.  Quis  resistet  vultui  meo?  Occiderunt  illi  eum,  ego  regem  con- 
stitui eum,  subduxeruut  sese  illi,  ego  montem  Zion  sanctum  subieci  ei  et 
omnes  terminos  terrae.  Ac  sie  irrisi  et  subsanuati  sunt,  et  inania  meditati  25 
palam  ostenduntur. 

Pertinet  iste  versus  ad  locum  commnnem  ambitiouis  et  arrogantiae, 
quibus   hodie   in  Ecclesia   Christi    nihil   impudentius    dorainatur.      Sic  enim 

.f'cbr.  5, 4f.  Heb.  V.  Apostolus   eum    tractat :   'nee    quisquam    sumit    sibi    honorem ,   nisi 

vocatus,  tanquam  Aarou,  nee  Christus  seipsum  glorificavit,  sed  qui  dixit  ad  30 

<U).  110, 1.  eum:  Filius  meus  es  tu'.  Et  iterum:  'Sede  a  dextris  meis'.  Hoc  est,  quod 
totus  psalmus  hie  pene  inculcat,  qui  omnia  Christi  a  patre  ordinata,  non  a 
Christo  ipso  arrogata  et  ambita  describit.  At  decreta  nostra  iam  multis 
annis  vix  aliud  quam  de  dignitate,  potestate,  privilegiis  multo  et  gravi  am- 
bitiouis fetore  tractant  sine  ulla  patris  ordinatione  aut  constitutione.  35 

Ecclesia  Christi  'Mons  Zion'  vocatur,  quod  inceperit  et  misso  Spiritu 
sancto  ibi  instituta  est;  et  quanquam  nulli  sit  loco  addicta,  tarnen  neces- 
sarium  erat,  ut  in  aliquo  certo  loco  exordium  haberet.    Unde  et  postea  illinc 

3o5. 4,2i.mota  est  in  omnem  terram,  ut  impleretur  illud  Christi  loan.  iiij.     'Venient 

11  vere  inquiunt,   ille  Christus  B;    vere   iuquiunt,  illi  Christus  C  13  cogerit  B 

25  meditari  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  57 

dies,  qiiando  uec  in  lerusalem  uec  in  monte  hoc  patrciu  ad(3rabiti.s\  Atque 
ita  Ecclesia  iatn  uullum  locum  et  omuem  locuin  habet.  Simul  spiritu  sancto 
magistro  ecclesiae  Hierosolymitanae  haec  modestia  servata  est,  ut  nuuquam 
de  primatu  et  dignitate  cum  aliis  Ecclesii.s  certaret,  sicut  Romana  et  Con- 
5  stantinojjolitana  certavermit  diuturno  et  scaudaloso  certamine,  cum  tarnen  ilhi 
(si  primatus  quaerendus  esset)  omnibus  iuribus  anteferri  caeteris  debuisset, 
tum  quod  Christus  ipse  pontifex  illius  fuerit,  rex  constitutus  a  deo  patre, 
tum  quod  ecclesia  tota  ibi  exorta,  exinde  uatae  omnes  Ecclesiae,  vereque 
mater  Ecclesiarum  ipsa   sola,   ibi   omnes  Apostoli   et   discipuli  velut  presby- 

10  teri  fuerint.  Sed  noluit  deus  id  fieri,  ut  arrogantiam  istam  primatus  repro- 
bam  nobis  ostenderet,  nee  aifectandam  ulli  alteri,  quam  nee  ei,  cui  debebatur 
permiserit. 

Non  quod  damnem  Romanae  Ecclesiae  Monarchiam,  sed  quod  detester 
eam  vi  et   impetu   extorqueri   ac  velut   praecepto   dei   arrogari,   quae    mutuo 

15  fidelium  consensu  et  charitatis  vinculo  debuerat  stabiliri,  ut  esset  non  domi- 
nantis  potestatis,  sed  servientis  charitatis  Monarchia.  Arrogantiam  damno, 
rem  commeudo:  Aurum  non  est  malum,  sed  avaricia,  Caro  nou  est  mala, 
sed  libido  carnis,  quanquam  etiam  hie  satis  resistit  vigilanter  Christus,  quod 
nuti({uam  orientis  Ecclesias  huic  subiici  passus  est. 

20  Igitur  mons  Zion  vocatur  usitatissimo  Tropo  synecdoche,  contiuens  pro 

contento,  sicut  Hierusalem  civitas  pro  populo  civitatis.  Nou  solum  autem 
hac  ratione,  sedet  nominis,  rei  et  formae  allegoria  nomen  Zion  speculam 
significat.  Ecclesia  autem  nou  tantum  specula  dicitur,  quod  deum  et  coelestia 
per  fidem  (idest   a   longe)    speculatm-,   sapiens   quae  sursum  sunt,   non  quae 

25  super  terram,  sed  etiam,  quod  in  ipsa  sint  veri  speculatores  et  vigiles  in 
spiritu,  quorum  est  populi  subiecti  curam  habere  et  insidias  hostium  et 
peccatorum  observare,  qui  Graece  Episcopi  velut  speculatores  vocantur,  quos 
ob  eandem  causam  Zionicos  aut  Zionios  ab  Hebraeo  fingere  possis.  Res 
autem  est,  quod  Zion  mons  est.     Ita  Ecclesia  coram  deo  spirituali  altitudine 

30  sublimis   est  propter  magnitudiuem  virtutum,  donorum,  graciarum,  operatio- 
num  &c.,    quibus   eam   deus   exaltavit   super   omnem    potentiam,   sapientiam, 
iusticiam  hominum  iiixta  illud  Isa.  ii.  et  Mich.  iiij.  ^Erit  mons  domus  domini  |[K  2,^3. 
in  vertice  montium  et  elevabitur  super   omnes   colles'.     Quod  iterum  cogor 
interpretari  propter  Caftiales  istos  somniatores,  qui  verba  dei  semper  trahunt 

35  ad  pompam  mundi.  Exaltatur  Ecclesia  super  omnem  potestatem  et  altitu- 
dinem  mundi,  non  diviciis  aut  potentia,  sed  fide,  spe,  charitate  et  virtutibus 
contemptricibus  diviciarum  et  potentiae  mundanae.  Quod  enim  Ecclesia  nunc 
in  hiis  est  sublimis,  nou  Ecclesiae  proprium  est,  sed  peregriuus  quidam 
leviathan,  ideoque  tantum  decrevit  in  sapieuta  verbi  dei,  in  sanctitate  vitae, 

*o  in  virtute  operum  &c.     Hü  enim  sunt  montes  et  vertices  verissimi  Ecclesiae 


14  extorquijri  A  38  propium  A 


58  Openitionos  in  Psalmos.     löl'J  — 1521. 

Christi,  in  i|iiil)ii^  non  potcsl  cani  inuiidiis  aciniil;iri.  In  iilis  aiitcni  immdnni 
i|)sa  iain  diu  superat,  si  Ecclosia  vocari  dchot,  (}u;vc  talia  f'acit.  Nain  Ecclo- 
siani  vorani  Christi  (vrtiim  est  semper  oaiulcin  manero. 

Forma  '/Aon  iiKnitis  f'iiit,  (}iiod  ipse  in  vcrticc  mcridiano  crcctns  civitatem 
Hionisalein  sub   so  habuit,   in  latcre   aquilonis   dcclivcm    et  ad  sc  accliveni,     s 
i'j.  48, 3.  iit  ps.  xlvij.  'iVIons  Zion,  latera  aquilonis,  civitas  reg-is  niagni'.    Ista  doclivitas 
et  acclivitas    potcst   significare    pugnani    internain    populi   Christi,    qnae   est 
inter  carnem  et  spiritum:     Caro  ad  aqniloneni,   S])ivitus  ad  meridicm  tendit, 
aut  duas   iHas  vitas,    activam   et  specnlativani.      lUa   declinat    ad    curanda 
teniporalia  proptor  alios,  liaec  asceudit  ad   coelestia  et  ])cndet  ad  speeulam,  lo 
in  (pia  stnit  Episcopi  vita  et  verbo  excelleutissimi,  alios  ad  se  tralientes.    In 
(pioruni  niedio  est  mons  Moria,  mons  templi,  hie  est  Cln'istns,  deus  et  homo, 
qni  ntramque  complectitur,  in  ntraqne  nioratur,  sicnt  idem  raons  Moria  intra 
Hierusalem    sab    monte   Zion    sitns   figurat.     Est    enim   mons  Moria,   idest 
visiouis,   in   quo  Abraham   obtulit  filium   suvuii,   in    quo   et  Salomon   postea   is 
aedificavit  templum,   et  nos  quo(|ue  super  Christum  oiferimur  cum  Isaac   et 
edificamur    in    templum    dei   per    verum   Salomonem.      Christus    enim   mons 
Moria  uobis  est,   quod   deus  neminem  videat   ueque  agnoscat,  qui  non  hoc 
loco,   idest  super  Christum  et  in  Christo  oifertur  et  aedificatur,  super  hunc 
i.ajiiii.L'2,i4. enim  solum  respiciunt  oculi  domini.     Unde  vocatur  mons  "^dominus  videbit  20 
inaeteruum'.    Verum  Hacretici  et  superbi  alios  montes  visionis  seu  invisionis 
potius  erigunt,  dum  iusticiis  et  operibus  suis  mereri  dei  respectum  volunt. 

'Sanctus'  dicitur  non  figurali  illa  sanctitate  legis  aut  externae  conse- 
crationis,  in  spiritu  enim  loquitur.  Ideo  non  coutentus  dicere  Montem  sanctum 
addit  'meum',  quasi  dicat :  Qui  et  mea  sanctitate  sanctus  est,  non  qua  lapides,  25 
ligua,  parietes  sanctificantur,  Sed  qua  mens  et  corpus  unctione  gratiae  spiritus 
consecrantur  et  per  fidem,  spem,  charitatem  purificantur  de  die  in  diem. 
Est  enim  sanctum,  quod  ab  usu  prophano  separatum  solis  sacris  et  divinis 
usibus  dicatum  est.  Quod  cerimonialiter  et  literaliter  fit  per  pontifices 
homines,  sed  veritate  et  spiritu  per  spiritum  sanctum  diffusum  in  cordibus  30 
nostris. 

In  quibus  Omnibus  manifeste  distinguit  Christi  regnum  ab  orauibus 
aliis  regnis.  De  hoc  solo  rege  pronunciat  'Ego  constitui'  seu  'Ego  con- 
stitutus  sum',  quae  persona,  cum  sit  deus  invisibilis  et  spiritualissimus,  omnino 
spiritualem  constitutorem  indicat,  cum  caeteros  non  ipse  per  seipsum,  sed  35 
homines  per  homines  constituit,  visibiles  per  visibiles.  Non  ergo  regnum 
Christi  est  de  hoc  mundo,  sed  in  spiritu  et  veritate.  Item  'Regem  raeum", 
non  regem  hominum  seu  quem  homines  constituunt.  Christus  ergo  rex  in 
spiritu  et  coram  deo  est.  Deinde  quanquam  super  montem  Zion  constitutus 
est,  tamen  adiectum  est:  Sanctum  meum  (seu  sanctum  eins),  ut  regnum  Christi  40 
intelligatur  quidem  esse  populus  in  zion,  sed  is,  qui  spirituali  sanctitate  sanctus 
est.    Vides  iterum,  non  in  potestate,  nee  sapientia,  nee  diguitate  mimdi  Eccle- 


Opcrationes  in  Psalmos.     1519—1521.  59 

Slam  Christi  cousistere,  etsi  sunt,  qui  extra  Moiuircliiaiii  novam  luillum 
Cliristiauum  existere  garriaut,  cum  monarchiae  poteutia  nihil  pertineat  ad 
spiritualem  sanctitatem. 

Praedicaus  praeceptum  eins.     Dominus  dixit  ad  me,  filius  mens 2, 7. 
es  tu,  ego  hodie  genui  te. 

Hebraeus  hoc   loco   septimum  versum   incipit  hoc   modo    'Narrabo  dei 
praeceptum.     Dominus   dixit  ad  me,   filius  mens  es  tu,  ego  hodie  genui  te\ 
Quae  cohereutia  raeo  iudicio  id  eflficit,   ut  sciamus,   de  quo    praecepto  velit 
iutelligi,  quod  sese  narraturum  dicit,  nempe  de  illo,  quod  subiungit  'dominus 
dixit  ad  me,  filius  meus  es  tu  &c.     Hoc,  inquit,  habeo  in  raandatis,  ad  hoc 
sum  rex  constitutus,  ut   annunciem  omuibus,   me  esse  filium  dei,    clarificare 
enim  patrem  debeo.     Nam  hie  est  scopus  universi  Euangelii,  Christum  nosse 
filium  dei,  sicut  Math.  xvi.    'Quem  vos  me  esse  dicitis?  Respondit  Petrus :  »J^i"- ic,  iM- 
Tu  es  Christus,  filius  dei  vivi'.     Super  haue  petram  aedificata  est  Ecclesia. 
Ita  et  Paulus  i.  Corin.  i.  'Nos  praedicamus  Christum,  virtutem  et  sapieutiami-^ov.i,23f. 
dei.    Et  ipse  per  totum  Euangelium  lohannis  aliud  non  facit,  quam  ut  sese 
filium  dei  ostendat,   semper   patrem  deum    praedicans,   quod  et  in    passione 
ei  obiectum  est   pro   capitali   crimine.      Venit    enim    Christus   ad   instituen- 
dam  fidem,    qua  creditur   in  eum  ipsum   filium  dei.     Haec   autem  fides  est 
plenitudo   omnium   legum,   iustitia   in  saeculum  saeculi,    opus   magnificentiae 
dei,  mortificatio  carnis,   resuscitatio   spiritus,    victoria  mundi,   victoria  carnis, 
Victoria   inferni,    sicut   ait   'Et  portae   inferi  non   prevalebunt  adversus  eam'.  »'«t'-ie,  is- 
Breviter,  haec  est  orania  in  omnibus.     Sic  lohan.  viiij.  'Si  non  credideritis,  Soij.  8,21. 
quia  ego  sum,  moriemini  in  peccato  vestro'.     Rursum  lohan.  vi.  'Qui  credit  SoO.  11, 26. 
in  me,  non  morietur  inaeternum'.     Hinc  Apostolorum  epistolae  plenae  sunt 
fidei  doctrina,   quae  ipsa  est  vita  aeterna,  sicut  lohan.  iij.    'Qui  credit  iuSoi).  3,  m. 
filium,  habet  vitam  aeternam,   qui   autem   incredulus   est  filio,    non  videbit 
vitam,   sed  ira  dei  manet  super  ipsum'.   Et  xij.  'Ego  ex   me  ipso  non  sumSoO.  i^.iyf. 
locutus,  sed  qui  misit  me  pater,    ipse  mihi  mandatum  dedit,    quid  dicam  et 
quid  loquar.    Et  scio,  quia  mandatum  eius  vita  aeterna  est.     Quae  ergo  ego 
loquor,   sicut  dixit  mihi    pater,    sie  loquor'.     Ciaret  ergo,   quod   praeceptum 
dei  ])redicarit,   scilicet  fidei  in  seipsum  filium  dei,    in  salutem  omnibus,   qui 
recipiunt  eum,  qui  credunt  in  nomine  eius  &c. 

Sed  dices:  Si  hoc  voluit  spiritus,  cur  non  planius  verba  disposuit  in 
hunc  modum:  Annunciabo  dei  praeceptum,  quod  ego  sum  filius  eius,  hodie 
genuit  me  &c.?  Respondeo:  Spiritus  sanctus  ubique  sui  similis  est.  Sic 
enim  et   in   Euangelio   lohannis,   quando  de    se    suaque   divinitate    loquitur, 


4/5  Dominus  6t§  genui  te.  fet)«  A  7  Dominus  &c.  quae  B;  Dominus  dixit  ad  me, 

&c,  quae  C  10  ad  ad  me  C  15  sapientia  A  24  quia]  qua  A 


60  Oporationos  in  Pi?almos.     1519—1521. 

oinnino  id  olisi'i'vat ,  u(  aiictoritatein  patris  sompcr  addiicat  et  totuni ,  (|ii(»(l 
3oi).  7,  it;.  il>>^*'  i'^^t,  111  |)atrein  rcierat.  J\ii*> ,  in(|uit,  a  inc  ipso  iion  lotpior ,  doctniui 
3oi).  14, 10.  inca  iiKii  Ost  iura\  Et 'patcr  in  mc  inaiiciis  ipso  facit  opcra\  Et  inulta  alia. 
Ita  et  liio,  cum  sc  praocopto  patris  diecict  aniuinciatiinini,  sc  esse  filinm  dei, 
priniuin  indueit  patiTin  ad  sc  diooiitein,  ut  nia<>;is  ])atreiu  in  filio,  de  filio  ä 
lo(Hientein,  (piain  ipsniu  fdimn  de  seipso  audiainns,  nt  sit  sensus:  Annuncialx) 
dei  praeeeptnin,  me  esse  filinm  dei.  Sed  non  hoe  faciam  mea  anctoritate,  iu> 
iactarc  nie  videar.  (|iiin  potins,  (|nid  patcr  de  me  dixerit,  vobis  annuuciabo, 
nt  ipsnm  de  me  dieentein  andiatis,  qni  mihi  mandavit  annunciare  id,  quod 
ad  me  dixit,  nt  sie  anctoritate  illins  mihi  de  me  credatis.  lo 

Et  nota:  rantatio  ista  personarnm,  iam  patris,  iam  filii  reeitantis  verba 
patris  de  seipso,  venerabiHs  et  sacra  est,  divinitatis  natnram  et  aeqnalitatem 
sanctins  commendans,  quam  nt  ego  pro  mea  immnndieia  latins  andeam  ver- 
salze. Deniqne  liie  psahnns  nnns  principalium  psahiiorum  est  totins  Psaltcrii. 
Td  snffieit,  qnod  etiam  Panli  Apostoli  anctoritate  hie  versns  de  generatioue  is 
^ubr.  i,.v  divinitatis  loqnitnr,  heb.  i.  dicentis  "^Cni  enim  angelornm  dixit  aliqnando: 
fiHns  mens  es  tn,  ego  hodie  genni  te?' 

Iam  hoc  nnnsqnisqne  per  se  observabit,  qnod  verba  patris  exprimnnt 
nuigenitnm  filinm.  'Dixit',  iuquit,  'ad  me',  scilicet  unum,  non  ad  multos, 
'filins  mens  es  tu ,  uuicus,  sine  dubio  tarn  singularibus  notis  iusignem  illuni,  m 
*i.  89,  T.pre  caeteris  filium  siguificans,  de  quo  ps.  Ixxx.  'Quis  similis  erit  deo  in 
filiis  deif  quasi  dieat:  Mnlti  filii  dei,  sed  inter  eos  nnns,  qui  dens  est,  quis 
hnic  similis?  Item,  'Ego  genui  te',  solns  solum  &c. 

Et  illnd  quam  vigilauter  et  digne  Sancti  patres  interpretati  sunt  'Hodie 
genni  te',  idest  in  aeternitate.  Eternitas  est,  qnod  genitus  est,  gignitnr,  25 
gignetnr  sine  fine,  eui  hoc  est  esse  filinm,  quod  nasci  ex  patre,  nee  nasci 
cepit  nee  desinet,  Sed  semper  nascitur  praesentissiraa  nativitate.  Recte  'hodie' 
genitus  dicitur,  idest  nascens  semper.  Nam  hoc  'hodie'  non  habet  hester- 
3o!).  8, 58.  nnm  nee  crastiunm,  sed  semper  dinruum,  sicut  lohan.  viij.  'Anteqnam  Abra- 
ham fieret,  ego  sum'.  30 

Ubi  estis  nunc  miseri  et  ambitiosi  homines,  qui  vices  huius  regis  in 
Ecclesia  vel  ambitiöse  quaeritis,  vel  infructuose  tenetis,  qui  non  annunciatis 
dei  praeceptum,  non  praedieatis  Ihesum  Christum  Crueifixura  filinm  dei  in 
salutem  eredentium,  sed  thezanros  colligitis,  deliciis  aflflnitis,  lascivitis  in 
omni  pompa  rernm?  Hie  filius  dei  constitutus  homo  rex  non  quaerit,  quae  sh 
sua  sunt,  sed  annunciat  dei  praeceptum,  qui  regnum  suum  non  sibi,  sed 
aliis  in  salutem  accepit,  in  gloriam  patris.  At  hoc  unum  ofificium  verbi, 
quod  solum  Episcoporura  est,  solum  pre  caeteris  omnibus  oraittitur.  Deinde 
si  sunt,  qui  illorum  vice  doceant,  non  praeceptum  domini,  non  Christum, 
sed  suas  fabnlas,  aut  si  optime,  leges  et  traditiones  hominum  doceut.    Proinde   40 


6  xiuunciabo  A  .36  sua  fe^tt  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  Q\ 

ne  credas  ibi  Ecclesiani,  raouteni  saüctimi  dei  esse,  ubi  Christus  Christum 
non  purissime  docet.  Poudus  euira  verbi  grande  est,  quod  dicit  'Annunciabo 
dei  praeceptum'.  'Dei'  inquit,  nou  homiuum  praeceptum,  cousiliuni,  historias. 
Et  ipse  ego  auuunciabo,   uam    nisi  Christus   loquatur   in   nobis,   praeceptum 

5  dei    mmquam   aununciabimus.     'Ego'    inquit,   'ero   in   ore  tuo,   et  dilata    os*4ji.  »i,  u. 
tuum,  et  implebo  illud\ 

Nihil  ergo  discordat  nostra  translatio  in  sensu  cum  Hebraea,  nisi  quod 
distinctio  varia  non  nihil  et  sensui  officere  solet,  quo  tarnen  habito  distinc^tio 
non  nocebit,  quare  contentiosus  esse  uolo. 

i(  Discernit   itaque  hie  versus  genus  doctrinae,   quod  in  novo  testamento 

docetur,  ab  eo,  quod  in  veteri  docebatur.  Olim  lex,  quae  iram  operabatur 
et  peccatum  augebat,  nunc  fides,  quae  remissionem  operatur  et  iusticiam 
adimplet,  docetur.  Ideo  illic  legifer  homo  Moses  et  servus,  hie  legifer 
Christus  deus  et  dominus  omnium.     lUe  faciebat  servos  peccati,   hie  liberos 

•'    iusticiae. 

Non  quod  etiam  nunc  non  doceatur  lex,  cum  Christus  dicat  Mat.  xiij.watt.  13,52 
utraque   doeeri  a  docto    scriba  in    regno   coelorum,  'tarn  vetera   quam    nova, 
sed    quod   gratiae    praedicatio   propria   sit   novi  testamenti    et  legis   propria 
veteris  testamenti,  cum  enim  nullus  sit  in  hac  vita,  in  quo  impleta  sit  omnis 

0  plenitudo  novi  testamenti,  nullus  quoque  invenietj^r,  in  quo  non  sit  aliqua 
pars  veteris  testamenti  reliqua,  Transitus  enim  est  et  phase  quoddam  haec 
vita  de  lege  ad  gratiam,  de  peecato  ad  iusticiam,  de  Mose  ad  Christum, 
eousummatio  autem  futurae  resurrectionis  est. 

Postula    a   me,    et    dabo    tibi    gentes    in   haereditatem   et  posses-2,  s. 
^  sionem    tu  am    terminos   terrae. 

Et  hoc  ad  praeceptum  pertinet,  quod  annunciandum  sibi  Christus  man- 
dante  patre  desumpsit.  Dixit,  inquit,  dominus  ad  me,  mandavitque  mihi 
pater,  ut  postulem  ab  eo  gentes  in  haereditem.  Et  hoc  praeceptum  eius  annun- 
ciabo,  ut  credatis  et  sciatis,  me  constitutum  non  tantum  regem   super  Zion 

0  montem  sanctum  eius,  idest  super  populum  Israhel,  sed  et  haeredem  ac 
dominum  universorum,  ut,  qui  hoc  mandatum  dei  a  me  audierit  et  crediderit, 
per  me  ad  patrem  veniat  et  salvus  fiat. 

Iterum  vides  Christi  regnum  non  arrogantia  sua  praesumptum,  sed 
patris  autoritate  et  mandato   firmatum.     Sic  enim  ambitiosis  non  modo  non 

•.  oportuit  exemplum  aut  patrociuium  relinqui,  sed  vitium  eorum  etiam  divina 
autoritate  compesci.  Nee  sie  tamen  satisfactum  est  monstro  tam  valido. 
Christus,  dominus  omnium,  nihil  citra  dei  mandatum  in  Ecclesia  gerit  et 
facit,  et  vermiculi  homiuum  tentant  et  audent  onu)ia  temeritatc  propria  in 
Ecclesia  non  sua. 


38  veiniculi  AB 


62  Oi)onit.ionos  in  Psaluios.     If)!})— 1521. 

tjuid  nulc'ii)  lioc  sihi  vull.  (|U(h1  consiitiiciulo  supov  moiilcm  Zioii  iion 
|>rn('ci|)itnr,  ul  postulot  rrgmiin  niontis  Zioii,  super  goiilcs  nutcin  ])r()iHitlitiir 
li;uM'i'ilit:is  non  nisi   postuhmli,  inimo  postiiliirc  insso? 

Forte   (|Iuk1   Israeli    }>roinissa  fuit    in   Ahraliam    bcnedictio    et   rcgnvim 

Siöiii.  ir,,  s  f.  Christi,  «iiMitihus  autein  sine  proniissione  donata  est  niiseric^ordia,  nt  Lio.  xv.  r. 
'Pico  cniin  ("Inistnni  Jhesnni  niinistrnni  fiiisse  cirounicisionis  proptcr  veri- 
tatcin  «Um  ad  confirniandas  ])roniissiones  patnnn,  gentes  auteni  snper  miseri- 
eordia  lumorare  deun^  Are.  A>ritas  Indaeis  exliibita  est  et  jironiissio  exoluta, 
CJentihns  anteni  niiserioordia  libera,  impartita.  ITine  niisericordia  et  veritas 
nsitatissinic  eopnlantnr  iu  prophctis,  qnaii(|iiani  et  illnd  f'nit  gratuitae  niiseri-  i<> 
eordiae,  (jnod  ]n*omittere  dignatns  est. 

Ide«)  Zion  Christo  non  postulanti  datnr  in  regnnni,  gentes  anteni  ])ostn- 
hniti  in   haereditateni ,   tanqnam    doiunn  Chi-isti,   nt  qnibns  niliil   jn'omissnni 

5i1. 6G,  19 f.  esset.     Sie  et  Isa.  ultimo:  'Annnneiabnnt  gentibns  gloriain  meain  et  addneent 

f'ratrcs  vcstros  de  cnnctis  gentibns,  domnii  doinino'.     Ita  Israel  regnum,  nos   i5 

1.  Soll.  9,  ifi.  gentes  donnm,  velnt  Dos  filiae  Pharaonis,  qnani  ei  dedit  pliarao,  rex  Aegipti. 
Deniqne  nbi  Cliristns  fex  Zion  eonstitnitnr,  vcrbis  ntitnr  ])raesentibns  et 
rem  ipsam  ficri  ostendcntibus.  At  nbi  liaeres  dcuunciatnr,  primnm  postuJare 
iubetur  et  in  fntnrnm  ei  promittitnr.  Quae  omnia  impleta  videmus  in  acti. 
Apostolornm,  quando  discipuli  non  praedieabant  verbnm  nisi  Indaeis,  donec  20 
Paulns  de  coelo  vocatns  mitteretur  Apostolns  in  gentes.  Igitnr  Christns 
iam  rex  super  zion  in  terra  constitntns  postnlat,  sed  in  eoelis  regnans  accipit 
gentes  postulanti  promissas. 

Etiani  hie   non   ociose   dicit  'a   me'',   nt   ostendat   hoc   regnum   et  haue 
gentium    haereditateni    Christo    non    ab    liominibus   nee   humano   modo,   sed   2:, 
divinitus,  hoc  est  spiritualiter  collata. 

Hie  unus  est  eorum  locorum,  contra  quos  temerarie  pngnant,  qui  negant 
esse  Clu'istianos  eos,  qui  non  sunt  snb  Romano  pontifice.  Hü  enim  deum 
patrem  mendacem  facere  conantur,  ut  qui  terminos  terrae  Christo  subiecerit, 
cui  ipsi  necdum  Europam  totam  subiiciunt.  An  non  possunt  esse  Christiani,  so 
quia  Turca  aut  Schita  temporaliter  illic  dominatur?  Quomodo  ergo  Romae 
potuenmt  esse  sub  Nerone  et  Domitiano?  An  non  sunt  illic  Episcopi,  quia 
nou  emunt  pallia?  Non  saeerdotes,  quia  non  pendunt  annatas?  Quid  si  eo 
verius  sunt  Episcopi,  quo  magis  opulentia,  fastu  et  pompa  vacui  verbnm  dei 
docent  et  regunt  populum  Christi?  Certe  Apostolns  Paulus  Episcopos  diffinit   sr, 

sipg.  20,28.  Actu.  XX.  per  attendere  gregi  et  regere  Ecclesiam  dei.  'Attendite',  inquit 
vobis  et  universo  gregi,  in  quo  posuit  vos  spiritussanctus  Episcopos,  regere 
Ecclesiam',  cum  tamen  ad  presbyteros  loqueretur,  ut  in  textu  colligit  aperte 
B.  Hieronymus,  quod  et  verbo  attendere  vicina  significatione  monstravit. 
At  regere  Ecclesiam  et  attendere  gregi,  nonne  fieri  potest  solo  verl)i  ministerio  40 


IC  (ledit  ei  C  31  doniiiiaiitnr  ß  35  defuiit  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  g3 

et  oratione,  citra  ullum,  qui  unnc  est,  Episcoi)ornm  tumultnm?  Igitur  nos 
(ne  coartemus  Christi  haereditatem)  nee  propter  perfidiam  Tiu-caniin  nee 
propter  aliorum  errantium  miütitudiiiem  verbura  huius  psalmi  mendaeii  argua- 
miis.     Alioquia  quis   etiam    inter   nos   scire   potest,   qui    sunt   Christiani    in 

;>  veritate?  An  non  et  nobiscum  abundant  mali,  et  pauci  sunt  boni?  Maior  est 
divini  verbi  autoritas,  quam  nostra  capacitas,  quanto  magis  quam  nostra 
suspicio  et  in  facie  externi  ritus  occupata  fautasia. 

Arbitratur  B.  Augustinus   Tautologiam   hie   esse,   idem  videlicet   per 
gentes  in  haereditatem  et  per  terminos  terrae  in  possessionem  significari,  quae 

10  semper  (ut  dixi)  firmitatis  indicium  est,  qua  magis  iuvatur  fides  nostra,  esse 
scilicet  Christianos  etiam  in  ahis  mundi  partibus,  ubi  Apostoli  alii  praedica- 
verunt,  quantumlibet  dominetur  illic  iniquitas. 

Reges    eos    in    virga   ferrea,   tanquam  vas    figuli   confringes    eos.s,  9. 

Iterum  phantasmata  carnis  amolienda  sunt,  ne  quisquam  regnum  Christi 

if.   ferro  et  armis  parari  aut  servari  sibi  fingat,  cum  scriptum  sit  'Non  in  curri-^^^i-  i*?.  10. 
bus  et  in  equis,  neque  in  tibiis  viri  beneplacitum  erit  ei\     Et  Apostohis  ij.2.  fior.  10,4. 
Corinth.  x.  'Arma  nostra  non    sunt  caruaHa'.     Nam  et  Turcas,    quos  hodie 
non  nisi  ferro   querimus,  vincere  oportuit  augendo  Christianorum  niunerum, 
qui    inter   eos   sunt.     Aut   cur  non   et   eos,    qui    inter  nos   mali  sunt,   ferro 

20  persequimur,  presertim  magnates  populorum?  Sed  absit.  Regnmu  Christi  in 
iusticia,  veritate,  pace  consistit.  His  rebus  partum  est,  eisdem  et  tuebitur. 
Unde  et  superius,  cum  sese  regem  constitutum  dixisset,  nulhun  prorsus 
officium  commendavit  praeterquam  verbi,  dicens:  Praedicans  praeceptum 
domini,   non  equitans  caballos,  non  vastaus  oppida,  non  quaerens  thesauros 

2f)   terrarum,  sed  hoc  unum,  praedicans  ca,  quae  praecepit  deus,  idest  Christum 

deum  et  hominem,  quod  Pauhis  Ro.  i.  Euangelium   vocat,  dicens  'SegregatusiHüm.  i,  iff. 
in  Euangelium  dei,  quod  promiserat  ante  de  filio  sno""  &c. 

Vides   autem  et  hunc  versum  esse  totum  allegoricum   non  sine  causa, 
siquidem  significat  quandam  allegoriam,    quae  geritur  re  ipsa  et  vita.     Cum 

?.o  enim  verbum  Christi  sit  verbum  salutis  et  pacis,  verbum  vitae  et  graciae  atque 
haec  non  in  carne,  sed  in  spiritu  operetur,  necesse  est,  ut  salutem,  pacem, 
vitam,  graciam  carnis  opprimat  et  expellat.  Quod  cum  facit,  apparet  carni 
ferro  ipso  durius  et  inclementius.  Aliud  enim  sentitur  et  aliud  fit,  quocies 
homo  carnalis  verbo  dei  salubriter  tangitur,  nempe  illud  i.  Reg.  ij.  'Dominus  i.eam.  2,«. 

35  mortificat  et  vivificat,  deducit  ad  inferos  et  reducit,  humiliat  et  exaltat'.    Hanc 

allegoricam  operationem   dei  pulchre  Isa.  xxviij.    depingit  dicens    *Ut  faciat  5ff.  28, 21. 
opus  suum,   alienum  opus  est  eins,   ut  operetur  opus  suum,   peregrinum  est 
opus  eins  ab  eo',  quasi  dicat:  Cum  sit  deus  vitae  et  salutis,  et  haec  opera  eins 


4  sint  BC  20  perquimur  A  29  singnificat  A  34  lieg.]  K 


64  0|HMationos  in   Psalinos.     15U)— 1521. 

propria.  laincii  iil  liacc  i>|HT('(iir.  occidit  vi  pcrdil,  ((iiai'  sunt  opera  oi  ulicna,  (juo 
pcrvi'uiat  ad  opus  suuni  proprium.  Occidit  cnini  voluntatcni  nostram,  ut 
statuat  in  nohis  snani.  INIortiticat  carncn»  et  concuj)iscontiaH  eins,  ut  vivificot 
sj>irituni  et  »■oncupiscontias  eins. 

Hoc  i'st,  (juod  supra  sine  allcgoriu  dixit  'Pracdicans  pracccptuni  doniini\    r> 
Spiritus  cuini  accij)it  vorbuni  doi  ut  praeceptum  iueundi.ssinnun.     Tunc  enim 
lit,    ut   nions  Ziou  sanctus  in  rognum,   et  geutes  in  hacrcditiitcni,    et  termini 
terrae    in    possessiouem  cedant.     At  caro  fert  praeceptum   seu  verbuni   dei 
indignissinic,  nco  agnoscit  ipsum,  cum  sit  ri  penitus  et  omnibus  modis  con- 
trarium.      Ideo    nt  virgam    et   ferrum    et    cont'raetionem   sui    aceij)it.      Kt   sie   lo 
eompletnr  iUlegoria,  tarn  signifieante  hoc,  versu,  quam  exliibente  ro  et  opere. 
'J\eges  eos',  hebraice  'Throem',  quodB.  Hieron}'mus  transtulit:  pasces  eos. 
At  lohanncs  Keuelilin  in  rudimcntis  suis  huius  verbi  multas  ostendit  significa- 
tiones,  seilicet  paseere,  regere,  absumere,  af'fligere,  amicus,  cogitatio,  couquas- 
sare  seu  confringere  et  (HUiterere.    P]t  liaec  ultima  significatio,  (juantum  ego  in-   i-- 
sauio,  omniuni  aptissima  est  huie  loco,  primum,  (piod  virga  ferrea  omnium  sensu 
magis  idonea  sit  ad  conterendum  et  confringeudum  quam  ad  pascendum  vel 
regenduni.    Deinde  ad  regendum  suffecerat  dicere  virga,  ad  pascendum  autem 
neque  virga  neque  ferrea   apte   dicitur.     Ferrea   autem  virga  quid  fiet,   nisi 

T>au.  2, 40.  contritio  et  confractio?  iuxta  illud  Dani.  ij.  'Quomodo  ferrum  comminuit  et  20 
domat  omnia,  sie  comminuet  et  conteret  omnia  hae('.  Ad  haec,  quod  hoc 
modo  tautologia  pulchre  concinit,  quia  sequitur  'tanquam  vas  figuli  con- 
fringes  eos'',  ut  idem  sit  'confrmges",  quod  'reges"  seu  'pasces'.  Utroque  verbo 
significatur  humiliatio  superborum  per  verbum  dei,  quod  tunc  coufringit  et 
SHüm.  1,  IS.  content,  quando  terret  et  humiliat.     Sic  Ro.  i.  Per  Euangelium  revelari  dicit   ^■< 

3ipfl.  2,  37.  iram  dei  de  coelo  futuram.  Sic  Actu.  ij.  ad  verbum  Petri  conversi  et  com- 
puncti  dixeruut  'Viri,  fratres,  quid  faciemus?'  Hoc  est,  quod  alibi  increpa- 
tioues,  commotiones  orbis  terrae,  tremores  terrae  appellat  scriptura.    Omnium 

Wid).  4, 13.  autem  pulcherrime  Micheas  iiij.  'Surge  (inquit)  tritura  filia  Ziou,  quia  coruu 

tuum  ponam  ferreum,  et  ungulas  tuas  ponam  aereas,   et  comminues  populos   3u 
multos   et    interficies   domino   rapinas   eorum    (idest  eos   ipsos  diabolo  velut 
spolia  ablatos)   et  fortitudinem   eorum   domino   universae  terrae',     Ecce  quid 
sit  regere  eos  in  virga  ferrea,  nempe  comminuere  (ut  hie  dicit)  cornu  ferreo 
populos  multos. 

Vii'ga  itaque  est  sacrosanctum  Euangelium  Christi,  hoc  enim  est  sceptrum   35 

*i' ito,  L  ^■^S'^i  eius,  ut  ps.  xliiij.     'Virga  rectitudiuis   virga   regni   tui'.     Et  ps.    cix. 

Sfi.  u,  4.  'Virgam  virtutis  tuae  emittet  dominus  ex  Zion'.  Ita  Isa.  xi.  'Percutiet  terram 
virga  oris  sui,  et  spiritu  labiorum  suorum  mterficiet  im|)ium\  Quid  est 
virga  oris  Christi,    nisi   verbum    dei,    quo   couterit  terram,    hoc   est   terrena 


1   ei]  eius  Bf  3    Cüüipi.sceiitias  A  concupisceutiam  BC;  17  coiilVigenduni  A 

20  Cüiitritio]  cunstitutio  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519— ir)21.  qk 

sapientes?  Quid  spiritus  labiorum,   nisi  idem  verbum  spiritiis,   quo  interficit 
impium,  ut  vivat  pietati,  mortuus  impietati?  Haee  est  virgu,  cuins  ftistigiuni 
in  manu  loseph  adoravit  lacob,  Gen.  xlix.,  haec  virga,  cuius  fastigiuni  oseu-  '■  'ffh  ■*^' 
labatur  beata  Hester,  eiusdem  v.  ^f.i„J^.^.  ^  ., 

Dieitur  virga  methaphorieos   seu  potius  allegoricos,    primum   quia  gra- 
cilis    et   facilis   est,    ut  manu   gestari   possit,   quia    iugum   Christi   suave  et 
onus  eins  leve.    Matt.  xi.    Mosi  autem  manus  graves  sunt,  Exo.  xvij.,  ita  ut  l'^^'/^Hj*'^^- 
suppositis   lapidibus   ab  Aaron  et  Hur   sustentarentur,   hoc  est,    ut  Act.  xv.  sm,n   15  10. 
Petrus  exponit,  onera  legis  importabilia.     Contra  manus  Cliristi  imponuntursjfijntto.ie.ir.. 

10   etiam  parvuh's  passim  in  Euangelio  et  egris,  ut  bene  habeant.     Sed  et  Moses  jrjatti).  8, 3. 
duas  grandes  lapideas  et  graves  tabulas  habet.     Deinde  levitae  olim  grandes 
et  multas  tabulas    tabernaculi    portabant,   de  quibus  Numeri  iiij.  Haec  sunt,  4. 93(01.4,31. 
inquit,  onera  eorum,  vere  onera  gravia  et  multa,  si  sola  consyderentur.  Verum 
nulla    aut   certe    modiea,    si   ecclesiasticas   leges   et  iura  hodie    tyrannisautia 

!■'   spectes.     Nos  enim  non  tabulas,  sed  sylvas  et  rupes  integras  hodie  portamus. 
Et  manus  pontificum  tam  graves,   ut  orbis  universus   non   sustentare  possit, 
et  hoc  merito,  quia  virgam  Christi  proiecimus.  Idee  contigit  nobis  illud  Isai.  vij.Sff.  s,  g. 
'Quia  abiecit  populus  iste  aquas  siloe,  quae  fluunt  cum  silentio,  propter  hoc 
adducet  dominus  super  eos  aquas  fluminis  fortes  et  multas'. 

21)  Seeuudo   quia  recta  est:   Euangelium    enim   et  lex  spiritus  per  rectitu- 

dinem  et  viam  compendii  ducit  ad  vitam,  ubi  lex  literae  per  longas  figurarum 
et   operum   ambages    ac    velut  per   tediosissimum   iter    deserti    vix    perducit2.Woi.  i3,i8. 
tamen  usque  ad  Campestria  Moab  nee  ad  terram  promissionis  pervenit,  sed5.3J.'o|.34,iff. 
cum  Mose  deficit. 

25  Tercio   quod    lex  Christi   nuda  et  revelata  est,   sicut  virga  sine  theca 

portatur.  Lex  Mosi  in  arca  et  tabulae  velatae  portabantur:  Quod  omnis  lex,^' fol"  ***' 
omnis  operatio  citra  Christi  legem  umbra  et  absconditae  iusticiae  signum  §f6r.  10, 1. 
sit,  non  autem  res  ipsa,  quae  per  legem  Christi  revelatur.  Ko.  i.  'lustitia Müm.  i,  n. 
dei  revelatur  in  Euangelio  ex  fide  in  fidem'. 

;{o  Ferrea  autem  dieitur,  primum  (ut  dixi)  propter  carnem,  cui  lex  Christi 

est  durissima,  etiam  si  spiritui  sit  suavissima.  Imponit  enim  crucem  et  mortem 
Omnibus  desideriis  eins,  paupertatem,  humilitatem,  patientiam.  Haec  sunt 
tria  cornua  Crucis.  Paujiertas  enim  concupiscentiam  oculornm  et  avaritiam, 
Humilitas  superbiam  vitae   et  ambitionem,    Patientia  concupiscentiam  carnis 

3f'   et   voluptatem    content.     Jude   Isa.   xxvij.  vocat  gladium  durum   et   fortem:':^,.).  27,  1. 
'Visitabit  dominus  in  die  illa  gladio  suo  duro  et  grandi  et  forti  super  Icvi- 
athan  serpentem'. 

kSecundo  quia  inflexibilis  et  invincibilis  rcctitudinis  seu,  utT>.  August i- 
uus  hie  sentit,  inflexibilis  iusticiae.     QuantumHbet  enim  multi  fuerinl  conati 

^0  verbum  dei  in  suum  sensum  torquere  et  incurvare,  perniansit  tamen  iii\  idae 

81   spiritu   P>f! 
Sutfjerö  SBerfe.  V.  5 


.»Uli.   IS,'.' 

Csfj.  ;if., 


66  0])(Mationt's  in   l'.saliuo.s.     löl!)-  -1;V21. 

ivclitiitlinis.  mcndai'cs  coiiNinccns  cos,  (|ui  sc  torscniiit.  Nnii  csl  ciiiin  :»nm- 
»liiicM,  siciit  liaciilus  Acuvpli  iii.j-  'vc.  .wiij.  et  Isa.  x.xwi.,  snjicr  (|iiciii  (jui 
imiixus  riicrit.  maiiiis  eins  ins^i-edietur  el  perloiahit  eaiii.  Msl  aiiteiii  aniiidd 
(loelrina  iKuniiiiiin,  niiiiii  xciitit  (i|tiiii(iiir,iii  au'itala.  Al  xox  isla  elaiiiaiitis  in 
(lesen. 1.  II!  nun  e>l  Ncstila  nii>llil)ns,  ila  nee  arnndo  \aena  et  xcnlo  at;i(al)ilis,  : 
sed  jilena  et  xilida  ae  U'rrea.  (inodanlcni  scriptiirae  ali(|iii  IriWiiunt  eacrcnni 
nasuin  et  xclnt  arnndiucni  indtahileni  <liciiiit,  factum  est  opora  cornni,  (pii 
saneto  vorbo  de!  in  suas  ineptas  et  instabiles  ojjinioncs  et  glo.sas  vibutnntni-, 
laciciites,   iit   vcrbuni   dei,  dum   (unnihus  convcnit,   milli   eonvcniat. 

ran.  2,  40.  Tcreio,    sient    l'errnin    onuiia    eoinininuit   et    domat,    ut    Dani.   ij.   dieitiM',    k 

ila  verl>un\  Christi  magna  eommimiit  (itlest  sui)erb()S  Inimiliat),  distorta 
coniponii  (idest  indisciplinatos  castigat),  erecta  iiuairvat  (idcst  ciatos  inelinat), 
A^pera  comj)lanat  (iracniulos  mitigat),  Brcvia  prolongat  (piisillanimes  conso- 
latnr),  longa  ahhvoviat  (praesumcntcs  cxterret),  crassa  dilatat  (tcnaces  reddii 
largos),  lata  coai'tat  (prodigos  facit  frugales),  obtu.sa  exacuit  (indoclos  crudit).  i' 
acuta  licbetat  (sapicntcs  stultißcat),  mbiginom  pellit  (aceidiam  fugat).  Summa: 
omnem  foi-inam  viciosam  destruit  et  in  aliam  doo  placitam  mutat.  Et,  ut 
•j.  jini.  :!,  ^pj^^^^jjji^.  jj_  Timo.  iij.  dielt,  'Oninis  scriptura  divinitus  iuspirata  utilis  est 
ad  docendum,  ad  arguendum,  ad  eorripiendum,  ad  erudiendum  in  iustieia,  ut 
perfeotus  sit  horao  dei  ad  omne  opus  bonum  instriictus".  2^ 

'Taiujuam   vas    figuli',    similitudinem   miscet   allegoriac   pro   i]lustranda 

2.  ifpv.  4, 7.  s(Mitentia.     Apostolus  ij.  Cor.  iiij.  'vas  fietile'   allegorisans  corj)us,  immo  homi- 
nem   in  corpore  significat,     'Habemus  (incjuit)  thesaurum  Inmc  in  vasis  tictili- 

iHi.tt  v.'.'ot.  Inis,  nt  subiimitas  virtutis  sit  dei,  et  non  ex  nobis'.  Heae  sunt  lagenae  illae 
fictiles  Gedeonis,  quae  iuxta  vocem  tubarum  concussae  et  colli sae  ardent  et  2 
lucent  ac  Madianitas  confusos  persequuntur  et  fugant,  lioc  est  Martyrum 
et  sanctorum  corpora  vai'iis  crucis  passiouibus  confracta  charitatis  et  veritatis 
cxemplis  numduni  erudierunt  et  impios  cum  impietate  sua  effugaverunt.  Et 
tropologiee,  dum  caro  seu  earnalis  homo  verbo  crucis  et  virga  ferrea  con- 
fringitur,  vitiorum  et  concupiscentiarum  turba  confusa  disperit  a  facic  virtntum  ?., 
et  gratiae  illustrantis  homiuem. 

Est  autem  similitudo  hoc  loco,  non  res  ipsa  observanda.  Non  cniin 
Chri.stus  SUDS  coufriugit  et  discutit  membnmi  corporis  a  membi'o  discerpens, 
sicut  tictilia  confracta  in  multas  particulas  disgregautur,  sed  quod  liaec  cor})o- 
ralis  dissipatio  similitudo  sit  spiritualis  dissipationis,  hoc  est,  quod  membra  cor-  ?•■ 
]>oris  corjioraliter  non  dissipata  dissipantur  in  suis  malis  desideriis  et  actibus : 
lingna  non  locpiitur,  quae  carni  placent,  Auris  non  audit  detractionem,  oculus 
non  \idct  turpia,  Manus  non  rapit  aliena,  non  tractat  illicita.  Et  in  Universum 
corpus  peccati,  quod  membris  antea  utcbatur  pro  suis  concupiscentiis,  rcpentc 


11  ^10  15('  linbeii  tfino  .Ulaiiinicvii ,  Unebcvljotcn  baftrflrn  ftcty  iilest  K)  .-icedi 

20  confusos  et   ('  .-iO   vitia  A  .lisj.crsii   liC  :;4   piciilos   A 


Oporationes  in  Psalnios.     ir)19 — löSl.  ß7 

dei  verbo  dissipatis  ac  ab  co  officio  deturbatis  niembris  destitutnm,  quandam 

foelicem    Babylonem   repraesentat,   dum,   ut  Apostolns   Ro.  vi.  ait,    Menibra,  siom.  r„  ly. 

(juae  prius  exhibita  fuernnt  servire  immnndiciae  et  iniqnitati  ad  iniquitateni, 

lumc  exhibentur  servire  iusticiae  in  sanctificationem.    Sic  in  Enangelio  (|uo(ju(' 
f>   fortior  ille  arma  nou  modo    aufert,   sed    et  distribuit.     Nam   hebraea  dictio 

'thcnaphezem'  disperges,    dissipabis,    disiicies  eos  significat  aiitore  Reuchlin. 
Igitur  'vas  figuli'  omnes  Christiani  sunt,  primum  qnod  vas  fignli  facil- 

lime   frangitur,  ita  mites  homines,   incredulitatis  duritia   uon  obstinati,   facile 

cedunt  verbo  dei,  non  contradicunt   neque   resistunt.     Qui  vero  mentis  sunt 
lü   durae  (ut  Proverb,  xxviij.  vocat),  corruent  in  malum.    Et  sine  dubio  subver-epv.  28,  h. 

Icntur  sicut  montes  et  conterentur  sicut  rupes,  ut  iij.  Re.  xix.  Helias  vidit.    lstö«.  19,11 
Secundo,    quod   vas    fictile    confractum    prorsus    fit    inutilc    ad    usum 

priorera,  ut  illud  Isa.  xxx.  implei-i  videas,  'Non  invenietur  de  fragmentis  eins  3rf.  :!o,  u. 

testa,    in    qua  portetur   igniculus    de   incendio    aut    parum  acpiae   de   fovea'. 
ir.   Loquitur  eniin  de  lageua  figuli  vab'da  contritione  comminuenda,  fere  adverbum 

cum  versu   isto  consentiens.     Ita   imjMus   conversus   et  in  Christum  mutatus 

pristinae  vitae  redditm*  inutilis,  diccns  cum  Apostolo  Gab  vi.  'Mundus  mihi  mi.  c,  u. 

crucifixus  est  et  ego  mnndo\ 

Et  nunc  Reges   intelligite,    erudimini,    qui    iudicatis   tci-ram.      2,10. 

20  Interpres  Etymologus    pro  'iudices    terrae"  dixit   Vpii    iudicatis    terram\ 

At  sine  etymologia  Reges  dixit,  uon :  qni  regitis,  verum  hoc  parum  ad  rem. 

Descripto    regno    Christi    sanctam    et    fidelem    eruditamque    subiungit 

exhortationem ,    omnia   tentans    ac    contendens,    ut   sul)iectos    Cliristo    reddat 

omnes,  maxime  maiores. 

2-'  Sed  quam  audax  et,  ut  hodie  solemus  loqni,  quam  seditiosus  et  scanda- 

losus  proplieta  iste  procacissimus,  qui  os  in  coelum  ponit,  non  infimates  et 
plebeculam,  sed  snmmos  vertices  et  reges  ipsos  audet  iuvadere  et  eos  docere 
qui  tum  titulo  et  officio  docendorum  populorura  inflati  tum  nsu  et  opinionis 
honore    securi,  impatientissimi    sunt  huius  maximae  infamiae,   esse  videlicet 

30  eos  stultos  et  iueruditos  egereque,  ut  doceantur  et  erudiantur.  Eacile  namque 
est,  indoctam  plebem,  discipulatui  assuetam,  discipnlam  halbere.  At  reges 
iudices  terrae,  magistros,  rectores,  doctores,  pontifices  plebi  non  modo  aequare 
et  in  discipulorum  ordinem  post  tantum  docendi  et  regeudi  usum  cogere, 
verumetiam   tacita   plebo   eos   solos  discipulos   requirere,    quis    quaeso  ferat? 

::.  Quis  non  tremat  hie  cum  lohanne  Baptista  verticem  Christi  taugen»?  At 
tangendus  tarnen  est  et  aqua  lordanis,  descendcntis  videhcet  hiimilitalis, 
baptisaudus,  nt  adimpleatur  omnis  iusticia,  dum  qui  sublimis  est,  humiliat 
sc  sul)  infimo  et   infimus   pa\ci    siiblimilatis  hiunih'tatciu. 

7   <)ii(.(l  sicut    vas   l!('  lO    vocaiitur  BC  11    Ke.J    Ko:   A  .'iS   iiluhi   A 

plaebi   Ji  •■',:',  .MÜiieiii  A  :!4  solos  fefitt  ß(.' 


68  OlM'iation.'s  in  Psalmos.     lf)li»— 1.V21. 

Verum  hcniunus  et  (iptiiniis  spiritiis,  scicns  lolaiii  popiili  inlrrioris 
■<:iliit('iii  in  rccta  iiiaionim  iiistitiitionr  silani,  cos  ipsos  priimini  hlaiulc  o( 
patcnii'  iiiuiict,  iit  x'iisni  suo  ('('(laut  j)arati(|iu'  siiit  doccri  tanto  niagis,  (juaiilo 
iioii  siiain  ii>soi'iiiii,  -cd  oiiiiiiiiiu  siilxlitdriiiii  rem  auuiit,  (|Uodf|iie  ipsi  crraro 
v.'uc.  c,  :)!!.  111)11  i)(»ssiut  iiisi  commiiiii  toliiis  pdpiili  malo.  iii.xla  illnd  'Caccns  caecum  ducit,  ■> 
vi  ainl)i)  in  loNtam  caduiit'.  Xon  sdlmu  aulciii  liao  ratione  eos  nionet,  sed 
(piia  seit,  i'os  (ut  di.\i)  polcslalc  et  ol'licio  inilatos  soinper  in  ore  habere  Illnd 
^^,J."  1^' -^J-Ioliaii.  \iii.  "Tu  (loccs  nos".''  !*](  illiid  lliire.  xvii).  VNoii  enim  pcribit  lex  a  sacer- 
dote  ne(|Ue  consiliiMn  a  sa[)iente  nee  senno  a  proplieta'.  Hac  enim  vesiea 
et  tidnoia  inflati,  .soliti  tiiernnt  resistere  veris  prophetis,  non  aliter  qnam  lo 
Imdic  resistitnr  veritati  eniennqne  ab  adnlatoribns  ])ontificnm  trarrientibns, 
t|ii(id  nun  prae.snmitnr  tantae  eelsitndinis  apex  errare:  et  ecclesia  non  ])otest 
erraro,  Papa  non  potest  errarc,  Concilinni  non  potest  errare  t^'c,  Uli  tanien 
in  veteri  testaniento  rigidins  fnernnt  astricti  obedientiae  pontificuni  qnani 
nos  Christiani :  Si(piideni  tnnc  sub  poena  mortis  debebant  andire  sacerdotein  '•'• 
leviticnm.  At  hodie,  qnando  snmus  omnes  sacerdotcs  et  illnd  Isaiae  nnn(; 
Sj*:  g'',' J^-implctur  liiij.  'Dabo  filios  tnos  nniversos  doctos  a  domino\  Et  Hiere.  xxxi. 
*Non  docebit  ultra  vir  proximnm  suum  et  vir  fratrem  snum  dicens:  Cognosce 
dominum,  omnes  enim  cognoscent  me  a  niinimo  eorum  usque  ad  maximum, 
1.60114,30.  ait  dominus'.  Et  i.  Corin.  xiiij.  Paulus  manifeste  praecipit,  nt,  si  cni  sedenti  20 
facta  fuerit  revelatio,  prior  debeat  taeere.  Ideo  in  novo  testamento  sie  sunt 
audiendi  superiores  qnicunque,  ut  liberum  relinquatur  cnique  infimo  de  su})e- 
rioris  seutentia  iudicare  in  iis,  quae  sunt  fidei,  mnlto  magis  quam  prophetis 
liberum  fuit  Maioribus  Israel  resistere,  non  obstante  dei  praecepto.  Nam 
in  Synagoga,  ubi  sacerdotium  in  externis  tantnm  Cerimoniis  agebat,  sine  25 
pericnlo  erat  qnicunque  error  sacerdotum.  At  in  Ecclesia,  ubi  res  Spiritus 
et  fidei  agitur,  omni  um  prorsus  interest  observare,  ne  sacerdos  erret,  cum 
deus  soleat  infimo  revelare,  quod  summo  ne  dignatnr  quidem  ostendere,  ut 
regnum  suum  sit  firmum  in  humilitate,  qua  sola  sul^sistit. 

Observa  Emphasin  adverbii  'nunc'.     Nunc,  inquam,  ])ostquam  C-hristus   ?,o 
constitutus   est   rex   omuium,    in   quo   tempore   duo  sunt,    (juae  vos   maximo 
remorabuntur,  ne  recta  cognoscatis. 

Primum  quod  Christus  ille  a  vobis  crucifixus,  mortuus,  damnatus  etiam 
antore  deo,  maledictus  secundum  legem  Mosi  praedicatur  dominus  domi- 
nantium.  DifTficillimum  onniium  erit,  agnoscere  cum  regem,  (jui  tam  desperata  .-.f. 
et  ignominiosa  morte  interiit.  Sensus  fortiter  repngnat,  ratio  abhorret,  usus 
negat,  exemplum  deest,  piano  stulticia  haec  gentil)us  et  ludaeis  scandalum 
erit,  nisi  super  haec  omnia  montom  olcvaveritis. 

2:3   sitain.  r.into  magis  cosipsos  ...   iloceri  iinantii  li( '  :'   feilnut  A  9  vesicca  A 

20  praecipiat    A       ICt    i|nnm  i.  Cor  ....   praecipiat  ßC  2:!    iiis  ('  25  agebatur  BC 

oO   igiioiniiiosa   H 


(3pei-ationes  in  Psalmos.     1519—1521.  (39 

Secundimi  (|Uod  rex  iste  sie  regnat,  ut  oinnia,  (juac  in  lege  s[)erastis, 
cunteniuenda,  oinuia,  quae  tiniuistis,  amanda  doceat,  criicem  luorteiuque  pro- 
pouit.  Bona,  quae  videntur,  et  mala  iuxta  vilipendenda  esse  suadet,  longe 
in  alia  vos  bona  eaque,  quae  nee  oculus  vidit,  nee  auris  audivit,  nee  in  cor  i-  lioi-  2, 9- 
5  hominis  asceuderunt,  vos  transpositurus.  Morieudum  est  vobis,  si  sub  hoc 
rege  vivere  vultis:  Crnx  et  odium  totius  mundi  ferenda,  ignominia,  panpertas, 
fames,  sitis,  breviter  mahi  oninium  fluctuum  mundi  non  fugienda.  Hie  est 
enim  rex,  qui  et  ipse  stultus  factus  est  mundo  et  mortuus,  deinde  eonterit 
suos  virga  ferrea    et    tanquam    vas   figuli   coufriugit    eos.      Quomodo  hunc 

lu   sustinebit,    qui   sensu   uititur,    qui   rem   ratione   metitur,    qui    stat   in    ostio 
papiliouis  sui.    qui  faciem   sui  Mosi  videre  uequit?   Ideo   intellectu  opus  est 
et  eruditione,  quibus  haec  transcendatis  et  visibilibus  contemptis  in  iuvisibilia 
rapiamini,  non  sapientes  ea,   quae  super  terram,   sed  quae  sursum  sunt,   ubi  ^lu.  3,  1 1. 
Christus  est  &c. 

15  Proinde    verbum   'intelligite'    in   hebreo   sonat  'hasciki'',    quod   absokito 

statu  significat  'Intelligentes  facite',  scilicet  vosmetipsos  (ut  Hieronyraus 
exponit)  vel  alios,  hoc  est:  Sic  agite,  hoc  contendite,  ut  sitis  intelligentes 
et  spiritualia  ac  coelestia  sapiatis,  quod  nostra  vernacula  dicimus:  Seynd 
vveys  und  vorstendig,  simili  seuteutia,  qua  ps.  xxxi.    'Nolite  fieri  sicut  equus  '^^i-  32, 9. 

•-'u  et  mulus,  quibus  non  est  iutellectus'.  Est  autem  haec  intelligeutia,  non  de 
qua  philosophi  opinautur,  sed  fides  ipsa,  quae  in  rebus  prosperis  et  adversis 
potens  est  ea  videre,  quae  non  videntur.  Ideo  non  exprimens,  quae  intelligaut, 
absolute  dicit  'iutelligite',  idest  facite,  ut  sitis  intelligentes,  curate,  ut  sitis 
creduli.     Non  enim   habent   nomen   ueque   speciem   ea,   quae   fides   intelligit. 

25   Nam  praeseutium  rerum  prosperitas  vel  adversitas  penitüs  subvertit  omnem 
hominem,   qui   fide  uon   intelligit  iuvisibilia.      Hie  enim    intellectus  ex   fide 
venit,  iuxta  illud  'Nisi  credideritis,  non  intelligetis'  et  est  ingressus  ille  call-  Sei.  7, 9. 
ginis,  in  (jua  absorbetur,  quicquid  sensus,  ratio,  mens  intellectusque  hominis 
comprehendere  potest.    Coniungit  enim  fides  animam  cum  invisibili,  ineifabili, 

:ju  innominabili,  aeterno,  incogitabili  verbo  dei  simulque  separat  ab  omuibus 
visibilibus,  et  haec  est  Crux  et  phase  domini,  in  quo  necessarium  praedicat 
hunc  intellectum. 

'Erudimini  iudices  terrae'  Augustinus  Tautologice  dictum  accipit.    Est 
autem  et  hoc  verbum  'erudimini'  absolut!  Status  pro  eo,  quod  est:  Agite,  ut 

35  sitis  eruditi,   hoc  est  e   rudibus   animalibusque   sensuum  et  sensilium  rerum 
aifectibus  et  opiuionibus   eruti,   ut  non    pueriliter  de  Christo   regnoque    eins 
sentiatis.     'Animalis  enim  homo  non  percipit  ea,   quae  dei  sunt',     i.  Cor.  ij.  i.tsoi.  2,  u. 
Mihi  autem  eruditio  videtur  significare  aversionem  cordis  a  rebus  pereuntibus, 
sicut  intellectus   conversionem   et   apprehensionem  rerum   aeternarum.     Illam 

4u  Crux  operatur  in  carnis  mortificatione,  haue  fides  in  spiritus  vivificatione. 

2  montemque  B  18  ac  fc^U  BC  27  Et  hie  est  BC  36  eruti J  eruditi  B 

38  aversonem  A 


70  (»IM-i-ationcs  in   l'salnios.      If)!!)  — IWl. 

'  Tcn'am'   si<:iiitic;uH'   liüurnlr  li(Hiiiiir>  in    (crra,   not 
cari    ciicat ,    iiisi    (|UO(l    Aumistiiuis    lihciiliiis    Iropolo^isans    (-(»i-piis    sin'iiiticari 
piitat. 

:,  11.  SiTvili-    tloniino    in    tiniorc  et    cxiiltalc    ei    cum    (rcnHU'c. 

Mira    scntcntia    cl    in    (•culis    noslris    ahsnrda.      Tiuutr    ciiini   (»diinn    cl     s 
tii_i;ani    ()|H'ratur,    nun    laiuulatiini,    oL   trciuor    vcheinciitor   obsliil    cxultationi. 
i'i.  UK), -j.  Deiiule  et   alii  psalmo  coutrarium  dicit,   ubi  servire  dornino  in  laetitia  iube- 
t.  i5iu.  1, 21.  inur.    Quid  igitur?  Modiatorem  Apostolum  Paulnm  audiamus.    Qui  i.  Cor.  i. 
dioit:    Quod   muudus    in    sapieutia   dei   non   cognovit   per   sapieutiam   dcuni, 
plaouit  doo  j)cr  .«;tulticiani  praedicationis  salvos  faccre  credentes,  quasi  dicat:    lu 
Jn  stultifia   sapicutcs   fieri  oportet.     Ita  in  pacc   et  prosperitatc   deum   (sicut 
oportuit)   bencfactorcni  non  agnoviraus   nee  laudavinuis:    placuit,   ut  nunc  in 
cruee   et  adversitate   euni   aguoseamus    et   laudeuius.      Ita    in   securitate  non 
servivinuis  deo   eum  laetitia:   plaeet,    ut  in  timore  serviamus   ei  cum  laetitia 
et  in  treiuore  exultemus.     Et  in  summa,  sicut  otnnia   dei  niundus  pervertit,    i. 
ita  rursum  deus  orania  muudi  pervertit.     Creatura  tota  data  est  ad  erigendum 
illuminandumque  horainem.   At  ipse  illa  utitur  ad  excecandum  et  incurvandum 
seipsum.     Quare  rursus    deus  utitur  creatura   tota    ad   excecandum  et  incur- 
vandum hominem.     Haec  est  crux  Cliristi  et  ])raedicationis  illa  stultioia,  (jua 
salvos  facit  credentes.     Nam  sentientes,  ratiocinantes,  sapientes, 'intelligentes   ju 
in  hiis  omnibus  oü'enduntur  et  perduntur. 

Est  itaque  sensus:    quaudo  Christus  dominus  in  vii'ga  ferrea  regnat  et 
coufringit   veterem   hominem   verbo    crucis,    at(|ue    id    voluntate   et   mandato 
patris,  qui  omuia  ei  subiecit,  oportet,  ut  ei  subiectos  vos  agnoscatis,  subiectos 
autem  in  timore,  quo  patienter  et  humiliter  feratis  crucem  eius,  timentes,  ne   2.5 
quo  minus   manum   et   consiiium   eius   sustinentes   reprobi    eificiamini,   sicut 
*i.  78,  9.  iUi,  ps.  Ixxvij.,  'Filii  Ephraim  conversi  sunt  in  die  belli\     Hoc  autem  presta- 
bitis,   si  vos  nunquam  indigna   pati,    sed   multo   maiora   mereri    agnoveritis. 
Superbi  enim,  qui  sibi  tantum  bonis  digni  videntur,  securi  sunt,  non  verentur 
^iob  8,  Ib.  cum  lob  omnia  opera  sua,  ideo  in  tempore  tentationis  non  subsistunt:    Sed   su 
5Wntto.7,24ff.  sicut  Matt.  vij.  de  domo   stulti  viri  super  harenam   edificata   dicitur,   magna 
ruina  colliduntur   et   peiores   redduutur.     Timor   itaque    iste   in  tota  vita,  in 
omnibus  operibus  est  magna  pars  crucis,  immo  fere  tota  crux. 
mm.  5, 3.  Quin  insuper  cum  Apostolo  E,o.  v.  Gloriandum   est   in  tribulationibus, 

exultandum  cum  tremore.     Ex  quibus   omnibus   colligitur   duplicem  esse  dei   30 
servitutem  et  exultationem.  Est  enim, 

Servitus  in  securitate  et  exultatio  in  domino  sine  tremore.     Haec  sunt 

hypocritarum,  qui  securi  sunt,    sibi  placent,  nee  inutiles  servi  sibi  videntur, 

5Pf.  10, 5.  merita   multa   habentes,   de  quibus   ps.   ix.     *Aufferuntur  iudicia  tua  a  facie 


1  figuratt;  A  ö  eiiiiu  et  odium  C  10  quasi  dicat]  q.  d.  A  15  exultamus  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  7]^ 

eins',   ad  quod  sequitur   niox  illud  ps.  xlij.     'Non  est  tiiiior  dci  ante  oculos  ^;5).  n,  5.  (■•>) 
eornm'.     Hij  iusticiam  sine  iudicio  fticiunt   in  omni  tempore  mc  permittuiit, 
Christum  esse  iudicem  tremendum  (>innil)us,   in    cuius  conspectu  non  instili- 
catnr  omnis  vivens, 
5  Servitus  in  timore  et  exultatio  cum  tremore  iustorum  est,  qui  iustitiani 

taciunt  et  indicium  omni  tempore,  utrimique  semper  tem[)erantes,  nee  im- 
(juam  sine  iudicio,  (pio  terrentur  ac  desperant  de  se  suisque  operibus,  nee 
sine  iusticia,  qua  eo)ifidunt  et  exultant  in  misericordia  dei.  Horum  totius 
vitae  officium  est,  seipsos  in  omnihus  accusare,  deum  in  omnihus  iustificare 

111  et  laudare,  ac  sie  implent  illud  prover.  xxviij.  "^Beatus  liomo,  qui  semper Spi- as, u ■ 
est  pavidus',  simul  illud  i.  Tliessa.  ultimo:  "^Semper  in  domino  gaudete\  Ita^(Ji'(''.'^l{;'\')''' 
inter  molam  inferiorem  et  superiorem  Den.  xxiiij.  couteruntur  et  humiliantur,  ^'-y'oi-.ii,  e. 
et  exuta  theea  frumenti  fiunt  farina  purissima  Christi. 

Emphasin  istam   tu<»    relinquo   studio,  qua  dieit   'Servite  domino"*,  non 

ij  tibi,  non  veutri,  non  auro,  non  deuique  iustitiae,  potestati,  sapientiae  tuae 
nee  ulli  prorsus  rerum.  Haec  enim  species  sunt  idolatriae.  Ita  exultate  ei, 
non  vobis,  non  ulli  creaturae,  sed  soll  domino. 

Hoc  autem  fit,  quaudo  in  omnibus  tibi  nihil  arrogaris  boni,  de  quo 
eonfidas  ac  glorieris,   Sed  soli  deo  tribuas  omnia  et  ipsum    in  omnibus  lau- 

ju   daris,  benedixeris,  amaveris.  Tibi  vero  omne  malum  attribueris,  in  quo  timeas, 

tremas,  diffidas.    Sicut  lob  pro  utro(|ue  tempore  dixit  'Dominus  dcdit,  domi-tiii'b  1.  21. 
nus  abstulit,  Sit  nomen  domini  benedictum'. 

Haec  omnia  quam  sint  difficilia,  videbis,  si  utrumque  tempus  observes. 
In  adversitate  enim  arduum  est,  non  deficere,  non  quaerulari,  non  impatien- 

•-'•i  tem  fieri  et  timore  malorum  non  facere  aut  omittere  contra  dei  praeceptum, 
ac  sie  timore  dei  superare  timorera  creaturae,  non  cedere  affectibus  et  ob- 
iectis,  sed  adherere  verbo  domini  usque  etiam  ad  mortem.  Hie  enim  pro- 
batur,  an  domino  serviatur,  an  plus  dei  voluutas  timeatur  quam  creaturae 
cuiuscunque  violentia.     Porro  in  prosperitate  etiam  magis  periclitatur  tremor 

30  dei  (|uam  in  adversitate  timor  dei.  Hie  enim  exultatnr  secure,  et  difficile 
est  timere,  nedum  tremere,  dum  omnia  cedunt  ex  senteutia. 

Iccirco  meo  iudicio  Tremorem  cum  exultatione  et  timorem  cum  Servi- 
tute aptissime  coniunxit,  quod  servitus  laborem  adversitatis  importet,  exul- 
tatio   autem   ociura   prosperitatis ,   atque    in   liac   adeo    commendandus    fuerit 

:j5  timor,  ut  etiam  tremorem  ibi  necessarium  assereret,  quasi  dieat:  plus  timen- 
dum  est,  ubi  timor  non  est,  et  quo  foelicius  omnia  habent,  eo  solicitius 
tiniendum,  atque  adeo  tremendum,  cum  exultare  ac  effusius  laetari  coutigerit. 


1   ;ul|  et,  B      et  (quud  sequitur  nv>x)  C  26  credere  B  -iö  quasi  dicat J  q.  d.  A 


72  OpiM-atioiu-s  in  l'saliHos.     1511)— 1521. 

-'.  13-   A  |)  |)i('li('ii(l  i  t  (•    (1  isc  i  |)1  i  na  111 ,     iic     <|ii:iii(l()     i  ras  ca  I  ii  r    (loiiiinus    ei 
porisalis   de    \ia    iusta. 

In  lu'ltraco  'Ooniinus'  et  'itista^  iion  liahcntiir,  scd  nihil  otlicit.  Fcrc 
al)  (.tnuiihus  isla  ti'anslatio  ivprohatin':  'Appraclicnditt:  tlisci|>liiianr.  Nani 
hchraice  'Nassen  Har'  dicitiir,  tjuod  Hicronynms  in  Psalterio  iichniico  transtulit  ^ 
'Adorato  pure',  (jnia  'Bar'  etiain  purum  et  olectuui  ,siguific;at.  Idein  in 
Commentariolo  sie  dicit:  lu  hebraeo  legitur  'ncscu  Bar',  (juod  inter[)retari 
potest:  Adorate  filium,  *Bar'  cnini  et  filiuni  significat.  Uude  Simon  Bar 
lohanua  rtlius  lohaimis  in  Enanuvlio  et  Bar  Ptolomeus  filius  Ptolomei, 
Barnabas  filius  Prophotae  et  similia.  lo 

Burgensis  et  Lyrauus  sie:  Osculamini  filium.  Nusquam  autem  dieitur 
'Bar'  disciplinam  siguificare.  Osculari  autem  intcrpretautur  homagiuni  pres- 
tare,  ut  sit  seusus:  Osculamini  filium,  idest  cum  reverentia  et  humilitate 
regem  et  dominum  Christum  suscipite. 

Sed   teutemus   utcunque   omnia    coucordare,     Osculuni     primo    signnin    v, 
est  revereutiae  et  adorationis,  quomodo  sacra  et   divina  osculamur  et  hono- 
ramus,  aut  humiliter  prostrati  pedcs  et  vestigia  osculanuu-,  sicut  Maria  Mag- 
dalena   Christum    osculata    est.      luxta    hoc  Hierouymus    traustulit:    Ado- 
rate pure. 

Secundo  est  signum  recognitionis    et  fidei  prestandae,   ut    in    homagio,   20 
ubi  osculari  solemus  manum,  agnoscentes  hoc  ipso  dominum,  (jucm  osculamur. 

Tercio   signum  est   perfectissimae  amicitiae  et  charitatis,  (|uo  solemus 

Wollt.  16, 16.  oculos  aut  faciem  osculari,   de   quo  Apostolus   praecipit  Ro.  xvi.     'Salutate 

invicem  osculo  sancto',  quo  osculo  Christus  suos  discipulos  legitur  revertentes 

excipere  solitus.     Verum  quando   hoc   modo   osculantes    soleant   mutuo    sese  y.i 

apprehendere  et  amplecti,  nostra  translatio   habet  'Appreheudite  disciplinam'. 

Cum  autem  absolute  dicat  'Osculamini  filium',  non  pedes  nee  manum 
nee  faciem  commemoraus,  iustum  est,  ut  pro  tota  latitudine  osculi  accipiamus, 
ut  Christum  osculo  pedum  adoremus,  sicut  filium  dei,  verum  deum,  oscido 
manus  excipiamus,  sicut  legitimum  dominum  et  sempiternum  adiutorem  ac  30 
salvatorem,  osculo  oculorum  vel  faciei  amplectamur,  sicut  dulcissimum  fratrem, 
amicum  et  sponsum  animae  nostrae.  De  iis  tribus  osculis  vide  Bernhardum 
in  principio  canticorum;  ut  sit  sensus:  Osculamini  filium,  hoc  est  Christum 
deum  colite  summa  reverentia,  Christo  domino  subiecti  estote  summa  humili- 
tate, Christo  sponso  adherete  summa  charitate,  Ecce  amor  et  timor,  utriusque  35 
modus  et  medium  hnmilitas,  haec  perfectissima  est  latria. 

lam  illud  'Bar',  quod  filium,  purum,  disciplinam  translatum  est,  sie  con- 
cinnemus,  quod  fides  Christi  est  vere  disciplina  nostra.  Ideo  qui  in  Christum 
credit   (idest  filium  osculatur),  vere  disciplinam    apprehendit,   portans   cruci- 

1   appr^hendite  A  3  hebraeo]  heb.  ABC  5  hebraice]  hel>.  ABC        hebraico] 

heb.    ABC  12    äOt    interprqtaiitiir    A  1.3    humlitate   A  15    utrunque  ABC 

25  muto  A  26  apprtjhendere  A  38  in  fel^tt  BC 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  73 

fixum    Christum    in   seipso,    iit    iid   Galatas    scribitur.      Noii    vnun   Christus  «at.  e,  n. 
secundum  carneni   osculatur   aut   appreheuditur,    sed   in    spiritu,    idcst,   dum 
crux  et  passio  eius  (quibus  disciplinamur,  heb.  xij.)  amauter  suscipitur.    Ideo  yciu.  1:^,11. 
iiostra  translatio  ad  verbum  nihil  est,  ad  sensura  autem  propriissima.    Porro 
5  'pure  adorare'  illud   tangit,   quod  iij.  Re.  ix.  scribitur  de   adoratione  impura  i-suiu.  iy,i8. 
Baal,   dicendo:   'Derelinquam  mihi  in  Israel  septem  milia  virorum,  quorum 
genua  non  sunt  incurvata  ante  Baal,  et  omne  os,   quod  non  adoraverit  eum 
osculaus  manum^,   ubi,   ut  obiter  dicam,    osculans  manum   non   est   in  textu, 
sed  idem  verbura  'Nasca',  quod  nunc  osculari  dictum  est  significare,  ponitur, 

lu  ubi  dicitur,  quod  non  adoraverit  eum,  quod  forte  quispiam  hebreista  iuter- 
pretatus  glossavit:  Osculans  manum,  ut  modum  adorationis  exprimeret,  ac 
deiude  in  textum  relatum  est  ab  imperito  scriptore.  At  in  hunc  sensum  tamen 
lob.  xxxi.  loquitur,  dicens  'Si  osculatus  sum  mauum  meam  ore  meo,  quae§iob  31,27. 
est  iniquitas  maxima  et  negatio  contra  deum  altissimum\  Quo  tropo  scrip- 
ta turae  B.  Gregorius  interpretatur  significari  hominem  in  suis  operibus  fidentem, 
ac  de  iusticia  non  accepta  in  Christo,  sed  viribus  propriis  obtenta  gloriantem. 
Hie  enim  adorat  et  osculatur  manum  suam  ore  suo,  quia  se  laudat  in  sc, 
sibi  placet  in  se,  non  in  domino  laudatur  auima  eius.  Ideo  est  iniquitas 
maxima  et  negatio  altissimi,  ut  quae  id,  quod  dei  est,   sibi  tribuat,   seipsam 

•ju   in  Idolum   Baal    sibi   statueus    seque   adorans,   se   autorem   faciens   bonorum 

suorum   (uam   Baal    autorem    seu   dominum    siguificat).      Sic   Isa.    ij.    'Opus  Sei- 2,  s- 
manuum   suarum   adoraverunt,    quod    fecerunt    digiti   eorum'.      At    haec   est 
adoratio   impurissima,    quare  Christum  osculari,    Christum   agnoscere  salva- 
torem  et  illius  manum  osculari,  hoc  vere  et  pure  et  purum  adorare  est,  hoc 

•-'5  filium  adorare  est.     'Si  filius  (inquit)  vos  liberaverit,  vere  liberi  eritis\  -5oi).  b,  ac. 

Concludamus  itaque:  Vult  propheta,  ut  serviant  Christo  in  timore,   sc 

peccatores  agnoscant  et  semper  accusent,   solum  deum  iustificent  in  Christo. 

Sed  cum  ei  possint  occurrere   et  preteudere,  se  legem  servasse,   iustos  esse, 

non  peccasse,   nee  Christo   ad  iusticiam  opus  sibi  esse,    huic   praesumptioni 

:w  pessimae  occurrens  dicit:  Nolite  existimare  vos  esse  iustos,  exiuanite  haue 
opinionem  idolatram,  ne  vos  deo  aequetis,  nolite  fidere  in  iustitiis  vestris, 
immo  filium  osculamini,  filium  amplectimiui:  illius  manus,  illius  iusticia,  illius 
Salus  vos  servabit.  Atque  hoc  nisi  feceritis,  irascetur  iustitiae  vestrae,  et 
peribitis  de  via  seu  (ut  ego  somnio)  peribitis  cum  via  vestra.     Nam  hebraice 

35   satis    obscure    dicitur   'vethobedu   derech"   idest    et    peribitis  via,    quod    per 

eclipsim  pro:   peribitis  cum  via  dici  mihi  videtur  iiLxta  ps.  i.  'Iter  impiorum^f.  1,6. 
peribit\     Veruutamen   nullius   sensui    praeiudico,    ego   non  video,    quomodo 
de  via  iusta  pereaut,  qui  in  via  iusta  uondum  sunt.     Terreri  autem  periculo 
suo   possunt,   qui  in  via   sua   tanquam  iusta   sibi   placentes  Christum  veram 

40  viam  non  aguoscuut. 


6  dicendo]  d.  A  13  diceiis]  d.  A 


74  Oporationos  iu  Pt^ahnos.    I51'J— 1521. 


•j,  I:'.  ("um    cxnrst'ril     in    hrcxi    ira    eins. 

luMli     oiuiu's,     (|iii     colli 'idiiiit     in     co. 

Ilacr  |tars  ad  vcrsuin  pracccHlcntcin  pci'tiiiei  in  luibruo,  ([ui  (otiis  sie 
(»nliiiatui-:  Aduralc  llliiim,  uc  forte  irusoatur,  et  pereatis  cum  via,  (|ii(>iiiaui 
oxardoscc't   I)rr\i   ira  eins.      l>eati  oiunes,  (jiü  confidimt  in  eo. 

Est  ergo  sensus:  INIaturatc  et  festiiiate  Cliristuni  adorare,  ne  pereatis 
in  ira  eins,  ac  ne  vosipsos  fallatis,  qnasi  adluio  longe  sit.  Scitote,  (jnoniani 
eito  et  in  brcvi  exardeseet  ira  eins,  .subito,  dum  non  speratis,  veniet,  sicut 
"'''j"'Jj -^' Mat.  xxiiij.  'Si  dixerit  malus  servus  ille  in  eordc  suo:  nioram  facit  dominus 
mens  veiiiri',  vciiiet  domiims  servi  illiiis  in  die,  (jua  non  sperat,  et  hora,  (jna 
%|j'^;ji^'^:,|- ignoral'.  Sie  prover.  i.  'Cum  venerit  repcntina  calamitas'.  Et  i.  Tliess.  v. 
'Ipsi  diligenter  scitis,  quia  dies  domini,  sicut  für  in  noete,  ita  veniet.  Cum 
enim  dixerint:  Pax  et  securitas,  tunc  repentinus  eis  supcrv^enict  interitus'. 
Terribilis  est  ergo  ista  comminatio,  quia,  si  subito  apprchendcrit  ira  dei, 
non  crit,  qui  eripiat.  In  fine  pulcherrimo  psahiium  eoncludit  epiphonemate. 
Haec  est,  iuquit,  summa  summarum  'Bcati  omnes,  cpii  eoufidunt  in  eo\  Ideo 
enim  passus  est,  ideo  resurrexit,  ideo  eonstitutus  est  rex,  ideo  a(!cepit  omuia 
iu  haereditatem,  ut  salvare  possit  omnes,  qui  eoufidunt  in  eum. 

Haec  autem  confidentia  iustificat  sola,  sine  operibus  legis,  nt  Apostolus 
ad  Romanos  et  Galatas  docet.  Verum  difficillima  est  tot  resistentibus  adversi- 
(atibus,  tot  allicieutibus  prosperitatibus.  Bcati  ergo,  (jui  non  fueriut  scan- 
dalisati  in  eo,  (piod  opus  est  divinae  gratiae,  non  autem  humanae  virtutis 
Sic  enim  spiritus  benignus  non  inaeteruum  commiuatur,  sed  territos  rursum 
consolatur  sine  fine.  Si  (iu(juit)  timetis  iram  eins,  nolite  desperare,  confidite. 
'Beati  omnes,  qui  eoufidunt  in  eo\  Ideo  enim  terret  ira  eins,  ut  ad  fidueiam 
illius  vos  urgeat.     Amen. 


PSALMVS  TERCIVS. 


PSalmus  David,    cum   fugeret   a   facie   Absalom   filii   sui. 
Cur  liic  psalmus  preponatur  aliis,  qui  de  historiis  multo  prioribus  facti 
sunt,  parum  me  movet  neque  enim  adhuc  vidi  satis  idoueas  ordinis  rationes,  :t,j 
uam  historia  ps.  1.  de  nxore  Uriae  siue  dubio    ante   liistoriani   huius    psalmi 
facta  est,  et  multorum  aliorum  historiae  priores  ista  fuerunt. 


3  ad  adversuin  A]    adversuin  SB.  17  surrexit  B  18  eu  ßC  '20  Verum] 

Veruintameii  B  2G  iios  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519  —  1521.  75 

Omniiim  interpretationes  affcrro  11011  est  coiifsiliiun,  et  tunion  in  tanta 
varietate  quam  eligani,  ipse  nondum  certuni  habeo.  Ad  allegorias  iion  faeilis 
sinn,  jH-aesertini  quando  legitimum  et  proprium  illum  germanuuKjue  seiisum 
(juaero,   qui  in  coutentioue  pugnet   et    fidei  eruditionem  stabiliat.     Ne  autem 

5  historica  iutelligeutia  in  hoc  psalmo  sit,  multa  videutur  obstare.  Imprirais  illud, 
(]Uod  B.  Augustinus  movit,  'Ego  dormivi  et  somnum  cepi',  quod  resurgentis 
Christi  verbum  esse  videtur.  Deinde,  quod  in  fine  super  populum  benedictio 
dei  pronunciatur,  quod  ad  universalem  ecclesiam  pertinere  coiivincitur.  Hinc 
B.  Augustinus  tripliciter  eum  interpretatur,  primum  de  Christo  capite,  secundo 

10  de  toto  Christo,  idest  Christo  et  Ecclesia,  capite  et  corpore,  tercio  tropo- 
logice  de  quolibet  privato. 

Salvus  esto  cuique  suus  sensus.  Ego  interira  de  Christo  interpretabor, 
motus  eodem  quo  Augustinus  argumento,  quod  quintus  versus  non  videatur 
a})te   de   (piocpiam    intelHgi   alio   quam   Christo.     Primum   quod    dormitio    et 

i:>  somnus  hoc  loco  oinnino  signiiicat  mortem  naturalem,  non  autem  naturalem 
somnum,  (piod  ex  eo  coniici  potest,  (piia  sequitur  'Exurrexi'.  Si  enim  de 
somno  corporis  diceret,  'evigilavi"  dicerct,  quanquam  hoc  non  ita  urget,  hebreo 
vocabulo  inspecto.  Deinde  quid  novi  recitaret,  si  se  dormisse  et  iacuisse 
recitaret?   Cur  non  etiam  ambulasse,   comedisse,   bibisse,    laborasse,   eguisse, 

20  aut  aliud  simile  corporis  opus  recenseret?  Insuper  absurdum  videtur  in 
tanta  tribulatione  iactare  non  aliud  quam  corporis  somnum,  quae  potius  eum 
coegisset  maxime  vigilare,  periclitari  ac  laborare,  praesertim  cum  ista  duo 
verba,  'dormivi'  et  'somnum  cepi'  quietam  significent  dormitionein  in  stratu 
suo  iacentis ,   qualis   non  est,   qua   prae  tristitia  dormitur.     Sed  illud  magis 

jr,  urget,  quod  ideo  se  exurrexisse  gloriatur,  quod  dominus  susceptor  eius  fuerit, 
qui  dormientem  susceperit  et  in  somno  non  reliquerit,  quam  gloriam  quomodo 
nova  religione  de  aliquo  somno  corporis  ac  non  de  omni  quottidiano  somno 
sonaret?  presertira  quando  susceptio  dei  simul  iudicat  extremam  derelictionem 
dormientis,   quae   non    contingit   in    corporali    somno,    ubi   etiam    hominibus 

30  custodibus  servari  potest  dormiens.  Omniuo  susceptio  ista  dei  non  somnum, 
scd  grandem  laborem  subindicat. 

Ultimo  huic  favet  et  ipsum  vocabulum  'hekitzothi',  quod  hie  absoluto  in 
statu  positum  et  transitivum  tercii  significat  'Feci  exurgere  seu  evigilare',  quasi 
dicat:   Feci,   ut    essem  evigilans,   suscitavi  meipsum:   quod   certe  de  Resur- 

■sh  rectione  Christi  aptius,  quam  de  somno  corporis  intelligitur,  tum  quod  dor- 
mientes  excitari  soleant,  tum  quod  non  magna  res  est  nee  tanta  praedicatioue 
digna,  quempiam  a  seipso  evigilare,  cum  sit  quottidiana.  Haec  autem,  quia 
])er  spiritum  velut  nova  et  singularis  inducitur,  aliud  erit  omnino. 

Quae  si  ita  sunt,  consequens  est,  quod,  ubicunque  titulus  ])salmi  histo- 

40  riam  indicat,  non  semper  esse  necessarium,  historiam  in  psalmo  cantari,  sed 


10  toto  fe'^tt  BC  17  hebreo  A  2'J  coritigit  B(J  ;J4  (juasi  dicat]  q.  d.  A 


76  (»l.i'nitidm's  in  Psalnios.     iniil-ltVJl. 

Iiisturiaiii  iiilclllu'i  nccasiuni'iu  Itii-^si',  (|ii;i  riiiiira  propliclac  spirilu  illuslranlc 
mmisti-ata  iiitclliucicnl.  l'^ln  i<;itiir  titiili  sciisiis:  psaliuiis  (idest  cannoii) 
l>a\itl  \v\  rcNclatiiin  seil  \n'v  spiiitimi  ad  ciiiii  iactuin),  ciiin  Cugcret  cVrc,  id- 
Of^t  oooasionc  talis  liistoriao.  Ne(|iio  enim  tonij)()re  ciusdem  lüstoriac  et  fugiie 
ab  CO  eonditum  esse  convoiiit,  (juando  erat  anxictate  et  tristi  expectatione  & 
iiKiiiietissinui.s.  Spiritus  .sanetus  auteiu  liieidiim  et  ({iiietuiu  orgaimni  re(j[iiirit, 
nee  in  tontatione,  sed  post  tentationcin  hoiuo  dcuuiiu  sapit,  <puie  cum  eo 
Ufsta  sunt.  Idect  verisiiuilius  est  longe  post  historiaui  coni[)ositum  esse, 
([uaudo  (piieta  ineditatione  intellexit  mvsteria  sui  eventus. 

Notanduiii  autem,  quod  in  omnibus  superscriptionibus  David  dati vi  casus  m 
est,  (]ui  in  hac  causa  aequivalet  accusativo  cum  praepositione  'ad',  quo  tropo 
in  caclcris  prophetis  dicitur:  VerbuDi  domini  factum  est  ad  hunc  vel  illuni,  aut 
in  manu  huius  vel  illius.  Huius  prophetae  proprium  est  vcrbum  dei  ai)pollare 
})salmum,  canticum  et  eruditionem  et  aliis  titulis  adornare,  ut  vidol)imus, 
deiiide  in  dativo  casu  sibi  tribucre  eiusdem  verbi  revelationem,  ut  siugularem  v, 
prophetam  seu  siiigulares  prophetias  huius  libri  commendaret  spiritus  sanetus. 

2.  ^nm.  IS,  Necessarium   erit   historiam   ij.    Reg.  xv.   pernosse    et   sacramenta   eins 

intelligere.  Primus  Absalom  populum  iudaieum  repraeseatat  tam  figura 
gestorum  quam  nomine.  Nomine  quidem,  ({uia  Absalom  pater  pacis  inter- 
pretatur,  quod  felicis  erat  omiuis,  si  caetera  nou  cogerent  de  pace  mala,  quam  20 
muudus  dat,  idest  de  odio  Crucis  Ciiristi  intelligere.  Exhorruit  enim  populus 
iste  peculiariter  crucem  et  mala  muudi,  propterea  quod  bona  mundi  et  pax 
:sci.  (5,  14. huius  vitae  eis  in  lege  promissa  erant.  Hinc  eorum  vox:  Pax,  pax,  cum  non 
'^Jl)ll.  ;<,  IS.  esset   pax ,    quia   nee   legem    servabant  uec   poterant ,    sed   et   Apostolus   cos 

crucis  iuimicos   appellat.  2.i 

2.  Srtiii.  14,  Re  autem  gesta,  Quia  Absalom  ij.  Re.  xiiij.  scribitur  fuisse  forraosissi- 

mus  in  omni  Israel,  nee  uUa  in  eo  macula  a  vestigio  pedis  usque  ad  verticem, 

et  caesaries   iuauditae   copiae,   ut  singulis    annis    tonsa   veuderetur    ducentis 

siclis  pondere  publice^),   ubi  dicitur:  mulieribus  eam  ad  ornanda  sua  capita 

fuisse  venditam.     Haec  est  Synagoga  speciosa  prae  omnibus   populis   terrae,   30 

gloria  patrum,  praeemineutia  cultus  unius  veri  dei,  dono  legis  ^),  scieutiae,  pro- 

Mbm  9'  4"pl^6tiae  et  multorum  aliorum.  Ro.  ij.  et  ix.  Deiude  Caesaries  copiosissima  spleu- 

didum  ordinem  sacerdotum  et  levitarum  in  vertice  et  summo  loco  Syuagogae 

divitiis    et    delitiis  abundantium    et   luxuriantium  et  superbientium  significat, 

Sei.  3,  17.  de    quibus  Isa.  iij.  'Decalvabit  dominus  verticem   filiarum  Zion,    et  erit  pro   35 

'Isi.  68,  22.  crispante    crine    calvitium',   idest   pro  glorioso   sacerdotio  &c.  Et  psal.  Ixvij. 

'Veruntamen    deus    confringet    capita    inimicorum    suorum,    verticem    capilli 

2.  ©aiit.18,9.  perambulantium  in  delictis  suis'.      Nam  et   hoc,    quod    Absalom   occidendus 
capillis   pendebat    in   quercu   inter    coelum    et    terram,    significat    sacerdotes 

15  trlbiiit  B  24  Apostolos  A  31  praeemineutia,  cuius?  unius  B 

>)  naä)  bem  fDnigtid)eit  flciutdjt  Roth.  -)  totld)e  bcn  3^ür3ugf  t)at  l)m  2)ieitfti;  beä 

ctiiigcii  waxtn  &ottc^i,  hii  bemi  audj  l}at  bie  gaben  beö  gefcti'j  .  .  .  Roth 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  77 

pendere  in  opinionibus  suis  carnalibus  nee  coelestia  nee  terrena  legis  attingere 
et  intelligere.  Et  detonsa  ae  mulieribus  vendita  signat,  saeerdotes  eius- 
modi  de  vertice  synagogae  in  spiritu  separates  non  nisi  cupiditatibns  et 
voluptatibus  sese  tradidisse.  Nee  enim  voluptates  quempiam  ornant,  sed 
0  ipsis  magnum  aecedit  ornanientum  et  illeetamentum,  tantis  in  illis  optima- 
tibus  addietis  ac  venditis. 

Et  ad  rem  Absalom ,  affeetator  regni  et  haereditatis  contra  patreni  -'•  »"»'■  i- 
suiim  David,  expidit  eura  de  civitate,  usus  consilio  Achitophel,  qui  postea^"  ®'^"'' 
strangulavit    seipsum    laqueo    in    domo    sua.     Sic    populus   ludaicus    contra 

10   Christum   'Hie  est'   inquit  'haeres,   venite  occidamus  eum\     Item  lohan.  xi.^^"|'"j,"'' 
'8i   dimittimus   cum    sie,    omnes    credent    in    eum'    usus    ad   hoc   consiKo  et 
auxilio  ludae  proditoris,  qui  similiter  ut  Achitophel,  cohortil>us  et  ministris 
se  armavit,  similiter    in    domum   conscientiae   suae   descendens  ac  desperans 
laqueo  se  suspendit.     Achitophel  enim  frater  mens  insulsus  dieitur,  ad  quod 

if.    David   allusit  i.  Re.  xv.,   quando   dixit  'Infatua,    obseero  domine,  consilium2.Sam.1r>, 
AchitopheF,  quasi  dieat:  ut  sit  vere  insulsus  et  fatuus  hae  vice. 

David  autem  egressus  nudis  pedibus  et   operto    capite    siguificat  Chri-2.5iiiit.ir., 
stum  eductum  ad  Golgatha,  qui  et  ad  literam  nudis  pedibus  et  capite  corona 
spinea  et  sanguine  velato  incessit.     Sed  allegorice  Caput,  divinitas,  abseondita 

20  erat   in    infirmitate.    Et   pedes    nudi    idest    humauitas    omnino    sibi    relicta. 
Regressus  eins  ad  urbem  occiso  Absalom  Resurrectio  Christi  est,  in  peecatis 
mortuo  et  tamen  victo  populo  Synagogae,  tune  enim  pereussa  maxilla  eorum 
et  deutes  eorum  contriti,  ut  psalnuis  iste  dieit,  quod  Christum  amjilius  vorare^l^f.  ss,  7. 
non  possint,  quia  iam  non  amplius  moritur. 

2.r,  Dicit  itaque: 

D Online,   quid     multiplicati    sunt,    qui    tribulant    me?     mul.ti:!,  2. 
insurgunt  ad v er s um  me. 
Fere   idera  seopus    est   hnius   psalmi  cum   praecedente   similisque    sen- 
tentia.     Kam  et  hie  incipit  a  quaerela  et  vana   adversariorum  Christi  prae- 
30   sumptione   et  fiuit   in  triuniphante  eonsolatione,  dicens  'Quoniam  tu  percus-a«.  s. 
sisti",  et  Momiui  est  salus'  &e.     Nisi  quod   hie  et  rem   brevius   et   aifectum 
])atientis  plenius  traetat.     Tria  enim  sunt,  quae  vehementer  quatiunt  patien- 
tem:    Solitudo,  impotentia,  desperatio,  quas  augent  confortantque  tria  adver- 
sariorum:    Multitudo,  potentia,  fiducia.     Ad  solitudinem    suam    et   multitu- 
3r>   dinem  persecutorum   pertinet,    quod    dieit:    Domine,    quid   multi[)lieati  sunt, 
qui  ti'ibulant   me?      Alioquin    nisi    solitarius    et    derelictus    esset,    quomodo 
pateretur?     quomodo   tentaretur?     (piomodo   tangeretur?    fultns   vel   aequali 
vel   maiore   multitudine    pro    se    certantium  ?     Sicut   diabohis   sensit    lol).  i:.f»io6i,9 

13   (loDH.  H  ir,  (•(.nsiliuni    —   liac  vice  fe{)It  ('  10  q.  d.   A  IS  allegorice  A 

20  A  j(|lie|t  bie  aßovte  idesi    -   i-elieta  in  Ätattimern       Imniaiutas  sola  HC  27  nie?  A 


78  Oporationos  in   Rsaliiios.     If)!!»— ir)L>l. 

Xiiiu|ui(l   fnistra   Tob   liinrl    tlcimr.'    Xoniic  in  v:ill:isli  cmn   ac  (limnun  olus, 
miiv('rsain(Hi(>  sul^stantiam  eins  jxt  ciivuitimr.' 

Ad  iiiipoU'iitiam  suam  et  hostiuni  potcnliain  pcrlinct,  (Hiod  dicil  'Miilti 
iiisui'miiit  a<l\H'rsuiu  nie'.  Ne(|ii(.'  oniin  paterotiir  etiam  s(»lilarius,  uisi  iiiiiv- 
iiiior  a  rolmstidiiUus  (»pjn'imeretui-,  sicut  Sanisou  solus  a  Pliilistaeis  nihil  :> 
pati  ixttuit.  (|ii(>s  totios  percussit.  Qiiarc  generali  canone  observanduni  est, 
patientiani  nulhun  esse  eins,  qui  habet,  unde  reddat  et  vindieet,  aut  unde 
resistat,  ne  oppviini  possit.  Uti-iiiKjue  enini  patientis  est,  neiiue  nlcisci  ne(jue 
resistere  posse. 

Gravius  antem  est  insurgere  quam  sinipliciter  tribulare,  sicut  gravius  m 
est  esse  inipoleuteni  (|uani  solitariuni  et  gravius  hosteni  esse  robustuni  ac 
iinictum  (|uaiii  iniiltuiti.  Idco  dielt:  Uli  stant,  eriguutur,  finiiantur,  roboi-an- 
lur,  praevalent,  conlbrtati  sunt  super  \no,  Ego  auteui  luito,  cado,  iuflriuoi", 
prosternor  penitus.  Haue  cnini  illoruni  invalesceutiam  et  suam  defectionem 
^!i  L-,  •-'.  M'rbo  'surgunt'  significal,  quomodo  et  suj)ra  ps.  ij.  'Astiterunt  reges  terrae"*  ir. 
eaiideiu  potentiam  e.\j)ressit.  Wm-uui  ultra  haec  duo  fbi'tissime  et  extreme 
ui-get  hoc,  (piod  se((uitur. 

3,3.]\rulti  dicuut   animae  meae:  Non  est  salus  i])si  in  deo  eins.     Sela. 

Wattii.27,43.  Hoc  certe  Christus  in  cruce  audivit  'Coufidit  in  deo,  liberet  cum  nunc, 

*fcM.  2l>,  8f.  si  vult',  sicut  et  ps.  xxi.  praedictum  est  'Omnes  videntes  rae  deriserunt  me,   .,0 
locuti    sunt    labiis    et   moveruut   caj^ut:    Speravit   in    domino,   eripiat    eum, 
salvuni  f'aciat  eum,   quoniam   vult  eum'.     Haec  enim  fiducia,  illusio,   irrisio, 
insultatio,  epiuicion   et   encomium   adversariorum  tanquam   de   triumphato  et 
desperato  penitus  inimico  extremum  est  et  amarissimum  tribulationis,  siqui- 
dem  cecidisse  et  occubuisse   multis   et   robustis    hostibus   tum   primum  atro-  gr, 
cissimum  est,  quando  spes  resnrgendi  etiam  in  ipso  deo  denegatur,  sicut  et 
*43i.  41,9.  ps.  xl.     'Verbum  iuiquum  constituerunt  adversum  me  :  Nunquid  qui  dormit, 
adiiciet,  ut  resurgat?'     In  hac  autem  desperatione  fuisse  Christum  novimus, 
non  (juod  ipse  desperarit,  sed  quod   ab   omnibus  etiam  discipulis  desperare- 
tur,  hoc  est  sine  spe  resurgendi  haberetur  tanquam  mortuus  a  corde  eorum,   -o 
W\.  :n,  i.r  ut  ps.  xxx.  dicit.     Hie  quaeritur  consolator  et  non  invenitur,  quin  pro  conso- 
latione  desperatio  cum  amarissima  irrisione  ingeritur,  quod  diabolicum  est. 

In  hebraeo  absolute  habetur  'in  deo'  sine  pronomine  'eins',  quod  ad 
epitasin  facere  mihi  videtur,  ac  si  dicas:  Non  modo  derelictum  et  oppressum 
dicimt  ab  omnibus  creaturis,  Sed  et  deum,  qui  omnibus  adest,  omnia  servat,  r, 
omnia  curat,  me  unum  prae  rebus  universis  non  servare.  Qualem  tentatio- 
CmoI)  7,  20.  nem  et  lob  vij.  gustasse  videtur,  ubi  dicit  'Quare  me  posuisti  sie  contrarium 
tibi?'    Xihil  est  enim  tentatio  quaecunque  vel  imiversi  mundi  et  t(»tius  simul 

14    deiectinnem    C  17    urgent  ]}  27    constiriifnint  A  :'.:3  hol;.   A 

34    oppresnm  A  o7  sie]   si  A 


Operationes  in  Ps;ilmos.     1519 — 1521.  79 

inferiii  in  unum  conflata  ad  eam,  qua  deus  coiitrarins  honiiiii  ponitur,  quam 
tremens  deprecatur  Hiere.  xvij.     'Non   sis   tu    mihi  foniiidini,    spes   mea   inSiv.  n,  17. 
die  afflictionis",  de  qua  inlra  ps.  vi.     'Domine,   ne  in  furore  tuo  arguas  me^i'i.  «,  •>. 
et  sepius  per  totum  p.salterium  videbimus.     Haec  est  insustentabilis  })rorsus 
et  ipse   proprie    infernus,   ut  eodem   vi.    psal.   dicetur   'Quoniam   non   est  iir}.vj.  «,  r,. 
morte^  &e.,  denicpie  nisi  expertus  sis,  ne  cogitare  quidem  illam  possis. 

Nota  modestiam,  immo  singularem  quendam  nitectum  eins,  qui  in  hao 
parte  tentatur.  Interrogative  dicit:  Quid  multiplicati  sunt?  quo  velut  inno- 
centem  se  studet  probare  et  indigna  sibi  fieri  indieat.  Attamen  non  audet 
cos  accusarc  et  nomine  iniustorum  aut  peccatorum  ap})ellare,  sed  ambiguo 
vocabulo  utens  dieit:  Quarc  tarn  multi  sunt  tribulatores  mei?  At  infra  posi 
victoriam  coustanter  et  cum  fiducia  pecoatores  et  iniustos  prommeiat  dieens: 
Adversantes  mihi  sine  causa  (ut  noster  textus  habet)  et  dentes  peccatorum 
contrivisti.  Nam  dum  intra  tentationem  torquetur,  se  unum  esse  sibi  videtur, 
cui  soll  dens  sit  contrarius  et  irremissibiliter  iratus,  solus  ipse  tunc  peccator 
est,  onnies  alii  iusti  et  deo  autori  contra  se  cooperantes,  nihil  reli(|uum  est 
praeter  gemitum  huuc  inenarrabilem,  quo  insensibiliter  spiritu  adiutus  dicit 
et  quaerit:  Quid  me  tot  tribulant  unum?  Sed  et  ipse  David  in  hac  historia 
eodem  affectu  laborans  dixit  ij.  Ke.  v.  'Si  dixerit  mihi:  Non  places,  praesto 2 e(im.u,,2r,, 
sum,  faciat,  quod  bonum.  est  coram  se'.  O  magna  sui  abnegatio,  deum 
contrarium  sibi  etiam  eligens  <tc. 

In  fine  huius  versus  ponitur  dictio  hebraica  'Sela',  (piam  qnia  saej)ius 
babebimns,  hoc  loco  semel  absolvemus.  Nee  hodie  satis  cognitum  est,  quid 
faciat  ipsa,  aut  quid  significet.  LNX  interpretes  }>ro  ea  transtulerunt  graece 
diapsalma,  quod  B.  Augustinus  iuterpretatur  pausam,  interruptionem  et  dis- 
continuationem  psalmodiae.  Sicnt  ccontra  Sympsalma  vocat  compositionem 
seu  contiuuationem  psalmodiae.  Dicit  etiam,  quod,  ubicunque  diapsalma 
ponitur  seu  Sela,  notari  aut  rerum  aut  personarum  mutatiouem.  Huuc 
sequitur  Cassiodorus. 

B.  Hieronymus  ad  Marcellam  variis  ex  Origenc  adductis  putat  verius 
il)sam  significare  connexionem  superiorum  et  inferiorum  in  Canticis,  aut  certe 
senqiiterna  esse,  quae  dicta  sunt,  unde  et  Aquila,  diligentissimus  explicator 
lK^l)raicorum  nominum,  transtulit  'semper"  vel  'in  sempiternum'. 

Burgensis  ps.  Ixxxiij.  dicit  ipsam  nihil  significare  prorsus,  sed  esse 
tantum  velut  supplementum  melodiae  et  nihil  habere  preter  melodiam,  cui 
iungatur,  negatque,  quod  sempiternitatem  significet,  unde  non  nisi  in  psalmis, 
quia  cantica  sunt  et  ad  melodiam  dictata,  et  uno  cantico  Abacuk  reperitur,  .?int>.  :;,  3. 
nee  m'si  semel  in  eodem  Cantico  Abacuk,  ibi  'Et  sanctus  de  monte  j)haran. 
8ela. 

Hunc  quasi  sequitur  recentior  Stapulensis,   qui  jiutat  esse  tSela  hcbrcis 

K;  ;iut(ii-c>   I'.C  20  0  iii.-iguani   siii  .•iliiicgatiuiieiu  lU'  21    elif^eus  A  24   (raus 

tiiletuut   A  :!:)  lieLraicornni  A 


80  Opin-adoncs  in  rsaliuos.     IfiUI— 1521. 

siiiiilc  :(li(|Ui>il  ti.  ([Uod  iioltis  in  ViCclcsiasticis  nntiplionis  est  sijynatiira  tono- 
iiiiii  liiialiimi  siilt  vocalibiis  Evovae,  idest  saeculoriini  ainon,  quae  iion 
tanitur  (|ui(lcMu  cum  autiphona,  etsi  melodiae  eins  iungitur. 

loli.  lu'iu'lilii)  in  rndiincntis  suis  licbraicis  diias  opinioiics  rccitat.  Alto- 
rani  loiiatho  Clialdri.  (|U(Mn  (radiixisse  scrihit  Scla,  idcst  in  xii-lutc  sacm-  r. 
loiinn,  cni  lval)l)i  l\l('a/ar  addidcrit,  (juod,  cuiciiiuiuo  k»co  sacrac  scripturae 
additiu-  Si'la.  ei  nnllns  linis  crit  necpic  in  lioc  sawiilo  ncque  in  saecula 
saoc'uU)rnni.  Altorani  Abraham  Ben  Esdrac,  (jni  Sola  pntet  sio-nificare  id, 
(|U(»d  soilioot  vero,  vi  hoc  ))lacore  hebreis,  quod  etiani  sccundum  cos  nihil 
halicrc  putetnr,  nisi  (piod  iungitur  harmoniae,  ut  l^urgensis  dixit.  m 

Tanla    ita(|ne   diversitas    facit,   ut    ego   fateai"   nie  nescire,    quis    corum 
vcrins  dicat. 

Ka  saue,  (juac  nie  contra  omnia  ista  dicta  niovent,  sunt  hae(!:  1^-Inunn, 
(pK^l  c\cmj)la  ex  ]isa]mis  et  Abacnk  non  (piadrant.  Nam  quod  hoc  loco 
piinitur  Scla,  ctsi  favot  sontentiae  V>.  Augustinus  contra  B.  Hieronynumi,  15 
(juin  res  mulatnr,  non  ant<Mn  persona,  nee  eonnectuntur  })raeeedentia  et 
se(pientia  })er  ipsum,  tamen  hoc  contra  utrunque  urget,  quod  aliquando  in 
finc  psalmoruni  ponitnr  quandoque  in  einsdcm  personae  verbis  et  eandeni 
exhortationcni  continnatis,  nt  videri  potest  hoc  ps.  iij.  et  iiij.  Nani  in  fine 
jjf'^^V,^- iij.  ps.  dicit 'Super  pojmluni  tuum  benedictio  tua.  Sela\  'In  cubilibns  vestris  20 
compnngimini.  Sela.  Sacrificate  sacrificiuni  iusticiae'.  Hie  est  continua 
cinsdem  personae  ad  easdem  personas  exhortatio,  et  tarnen  Sela  interponitur, 
quod  contra  B.  Augustinuni  est.  Quod  autem  in  fine  ponitnr,  contra  B. 
Hieronymum  est. 

Quodsi  utriusque   sententia.   quoqno   modo   defenditur   seu   connectendo  25 
seu  distingnendo  sententias  aut  personas,  ad  hoc  tarnen  nihil  est,  quod  possit 
dici :   Cur  non   aeque  ponatur   in  psalrais ,    ubicunque  vel  distinguuntur   vel 
eonnectuntur  sententiae  aut    personae,    et  qnidem    apertius  (non  raro),  quam 
ubi  ponitnr,  ut  observanti  facile  occurrit. 

Quod  autem  non    significet   sempiternitatem,   ut  recte  Bnrgensis  sentit,   so 

satis  convincit  vel  hie,    quem  in  manu  habemus,   versus,   qui  dicit  'Non  est 

Salus  ipsi  in  deo  eins.     Sela\     Quis  ita  insaniat,   oro,   ut  Christo  vel  iusto 

*f.  8, 6.  sempiternam  asserat  tribulationem  sine  salute  dei?   quum  ps.  viij.  dicat  eam 

Ui.  83,  9.  fuisse  panlam   et   brevem,   ut  videbimus,   et  ps.  Ixxxij.  'Facti  sunt  in  adiu- 

torium   filiis  Lot.   Selä".     Nunquid   Assur  in    sempiternum    veniet   filiis   Lot  35 
ij>i.  4,  n.  adiutor  ?    Denique  tum   Sela   paucissimis   versibus    conveniet.     Item   ps.  iiij. 
'i^i- 4, 3. 'In  cubilibus  vestris  compungimini.     Sela'.     'Et  quaeritis  mendacinm.     Sola'. 
Inaeternum  corapungentur  et  mendacinm  quaerent  filii  hominum? 

Reliqua  est  ergo  sententia  Bnrgensis,    quam    nee    probo    nee    im})r(4jo, 
licet  et  contra  eum   possit  dici,   cur  talis  cauda   liarmonica   bis  et  non  aliis   40 
locis  ponatur. 

G  cui]  cum  BC  27  psnl.  B  psalmo  C  36  item]  iit  BC 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  81 

Ego  iuterim  cum  LXX  interpretibus  remanebo,  qui  et  in  aliis  multis 

locis  nescio  quid  divinioris  habuere  sensus,  etiam  si  a  proprietate  verborum 

frequenter  dissideant,  ut  illud  ps.  ij.  'Apprehendite  disciplinam^,  quam  expo- *^i.  2,  lo. 

site  et  explicate  dixerunt,    quod  liebreus    'osculamiui  filium'  obscurius  dixit. 

5   Nam  hoc  vere  est  liiesum  Christum  amplecti,  diseiplinam  et  crucera  amplecti, 

et  ut  Pauhis  solet  dicere,  passiouibus  Christi  commuuicare.     Alioquin  erunt,  mm.  s,  17. 
qui  Christum  fateautur  se  nosse,  factis  autem  negent.     Non  enira  qui  loquitur, 
sed  qui  vivit  Ihesum  Christum  crucifixum,  salvus  erit.     At  vivere  Cliristum, 
hoc  est  crucifigi,  ut  Gal.  i.  dicit  'Cliristo  crucifixus  smii,  vivo  iam  non  ego,  ®ai.  2,  19  f. 
10   vivit  vero  in  me  Christus^ 

Ita  et  hie  suo  diapsahuate  quid  ad  grammaticara  signifieationem  vohie- 
rint,  nescio.     Divinabo  de  mysteriis. 

Videntur  enim  suo  more  mysterium  indicasse,  quando  ausi  sunt  inter- 
pretari   divisionem,   pausam    et   moram,   quam  Sela   hebraeis   non   significat, 
15   nee  sunt  leviter  moti,  quod  certum  sit,  nee  iota  nee  apicem  frustra  in  sacris 
literis  scribi. 

Ita  pausam  haue  mea  temeritate  snspicor  significare  insignem  aliquem 
affectum,  quo  psallens  pro  tempore  movente  spiritu  afficitur.  Qui  quoniam 
non  est  in  nostra  potestate,  non  in  omni  psalmo  nee  omni  versu  a  nobis 
20  haberi  potest,  sed  prout  spiritus  sanctus  dat  moveri.  Ideo  Sela  in  psalmis 
tarn  confuse  et  eitra  ullam  rationem  ponitur,  ut  hoc  ipso  indicet  Secretam 
et  nobis  incoguitam  nee  provideri  possibilem  motionem  spiritus.  Quae  ubi 
ubi  venerit,  omissis  verbis  psahni  quietam  et  pausantem  poscit  animam, 
quae  capax  fiat  vel  iUuminationis  vel  affectionis,  quae  offertur.  Ita  hoc 
25  versu,  cum  agatur  de  insigni  illa  tentatione  spiritus,  qua  deus  iratus  susti- 
uetur,  nedum  creatura,  motus  est  propheta  ad  eam  profundo  atfectu  sentiendam 
et  agnoscendam. 

Haec  mea  citra  cuiusque  iudicii  praeinditium  et  satis  de  Sela. 


Tu    autem   domine   susceptor    mens    es,    gloria    mea    et   exaltans3, 4. 
Caput   meum. 
Tribus  tria  oppouit:   susceptorem   multis  tribulautibus ,    gloriam    multis 
insurgentibus ,    exaltatorem  capitis  blasphemantibus  et  insultantibus.     Itacjue 
solitarius   quidem  est   coram   horainibus   et   iuxta   sensum,   sed   copiosissimo 
praesidio   tutus  minimeque  solitarius   coram  deo   et  in   spiritu   sicut  lo.  xvi.  3of)-  le,  32. 
'Ecce  venit,   ut  me  solum  relinquatis,   et  non  sum  solus,   quia  pater  mecum 
est'.     Ita  impotens  et  oppressus  est  secundum  faciem  et  in  oculis  hominum, 
Sed  coram  deo  et  in  spiritu  robustissimus  et  adeo  in  virtute  dei  cum  fidu(;ia 
glorians    cum   Apostolo   ij.    Corin.   xi.:    Cum    infirmor,   tunc   fbrtior   sum    et^.fiov.  i2,9f. 


23  ubi  ul)i]  ul)i  BC  29  exultans  A 

Sutl^erg  Söerfc.  V. 


82  OptMutlones  in  l'salinos.     1519—1521. 

libeuter  gloriubor  in  infirniitatibus   nicis,    ut  inhahitot    in   nie   virtus   Christi. 

*i.  6s,  10.  Et  de  tütii  Ecclosia  ps.  Ixvij.  dicit  'Et  iiifirnuita  est,  tu  vero  perfecisti  eam'. 

Ita  secuuduni  lioniiiuMn  ot  vi.sionein  insipioutium  despcratus  est,  nee  in  deo 

Salus   (M  roHqua .  scd  in  ahscondito  huius  tenipestatis  exauditus  et   exaltatus 

'Vi.  jii,  >.  iuxta  illud  ps.  Ixxx.  'In  trihulatione  invocasti  me,  et  liberavi  te  et  exaudivi  & 
to  in  absooutlito  toinpcstatis'.  Vere  in  abscondito  tenipestatis,  quia  tcnipe- 
stas  ista  tribulationis  sie  abscondit  exauditioneni  et  sahitem,  ut  nihil  minus 
quam  salus  a}>pareat  et  deus  non  exaudiens,  sed  indiji:;nans  dumtaxat  sentiatur. 
Haec  qui  intellexerit  aut  expertus  fuerit,  sinuil  intelliget,  quam  stulte  et 
temerarie  a  nuiltis  doeeatur,  posse  hominem  naturaliter  deum  su])er  omnia  lo 
diligere,  eum  nuUus  sit  homo  relictus  naturae  suae,  qui  non  exhorrcscat 
mortem  mortisque  poenas,  nedum  infernum,  et  iram  dei  intentatam  ferat  et 
tarnen,  nisi  haec  vincantur  amore  dei,  non  potest  diligi  deus  super  omnia. 

Pvoinde  verba  huius  versus  verba  sunt  non  naturae,   sed  gratiae,  non 
arbitrii  liberi,  sed  spiritus  robustissimae  fidei,  quae  per  caliginem  tempestatis,   15 
mortis  et  inferni  videns  deum  etiam  derelictorcm  agnoscit  .susceptorem,  deum 
persecutorem  agnoscit  auxiliatorem  et  deum  damnatorem  agnoscit  salvatorem. 

f  i.  32,  9.  Non  euim  quae  videntur  et  sentiuutur,  estimat  sicut  equus  et  mulus,  quibus 
non  est  intellectus,    sed  ea,   quae  non  videntur,  intelligit.     Spes   enim,   quae 
iRüm.  8, 24.  videtur,  non  est  spes.     Quod  euim  quis  videt,  quid  sperat?  Ro.  viij-  20 

%\.  hi.  5.  Eiusdem  sententiae  est,   quod  ps.  liij.  scribitur:  Quoniam   alieni  (ecee 

multi  et  alii,  puta  irapii  et  adversarii)  insurrexerunt  adversum  me  (unicum 
scilicet  et  solitarium),  et  fortes  quaesierunt  animam  meara  (Ecce  fortes  et  uni 
iufirmo  prevalentes)  et  non  proposuerunt  deum  in  conspectu  suo,  quasi  dicat: 
non  credunt  deum  esse  mecum,  sed  desperatum,  atque  adeo  ipsimet  deo  me  25 

?|jf.  86, 14.  invisum  arbitrantur.  Item  ps.  Ixxxiij.  'Dens,  iniqui  insurrexerunt  adversum 
me,  et  fortes  quesierunt  animam  meam  et  non  proposuerunt  te  in  conspectu 
suo',  idest  sum  derelictus  et  solus,  illi  multiplicati  tribulant  me,  Ipse  impo- 
tens  et  oppressus,  illi  surguut  et  staut  potentes  super  me.  Sum  desperatus, 
nee  Salus  mihi  in  deo  esse  dicitur,  illi  fidentes  gloriantur  de  victoria  super  30 
me.  Ita  videmus,  oportere  vitam  iusti  viri  exemplo  Christi  his  tribus  partibus 
crucis  consummari,  ut  sit  solus,  impotens  et  desperatus,  quatenus  ita  dignus 
fiat  deo  susceptore,  glorificatore,  exaltatore. 

Sic  losue   cum    filiis   Israel   cedit    et    fugani    simulat   in    hello   contra 

So|.  8,  14.  Haitas,  qua  tamen  arte  eos  funditus  delevit,  losue  viij.  Sic  et  filii  Beniamin  35 
5Rid)t.  20, 3.5.  caesi  sunt  a  filiis  Israel,  ludic.  xx.,  cum  fugam  simularent  et  mox  facie 
versa  illos  cederent  pene  ad  interniciem,  Crux  enim  et  passio  insidiosissi- 
mae  et  mundo  perniciosissimae  fugae  sunt:  Quibus  nulla  feliciore  virtute 
diabolus,  mundus,  caro  superantur  et  mirabili  dei  consilio,  dum  vincunt, 
vincuutur.  40 


7  nihl  A  24  quasi    dient]    q.   d.  AB    quasi    diceret  C  29  insurgunt  BC 

32  consumari  A  35  Haiatas  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  83 

Clarum  autem  est,  gloriam  hoc  loco  accipi  pro  gloriatione  seu  pro  re 
ipsa,  in  qua  gloriatur,  iuxta  tropura  scriptiirae,  quo  dicitur  *Spes  mea  tu  in  S"-.  n,  n. 
die  afflietionis",  Hiere.  xvij.  Et  ps.  xxi.  'Spes  mea  ab  uberibus  matris  meae'.  ^f.  22.  10. 
Et  cxli.   'Dixi,  Quoniam  tu  es  spes  mea',  hoc  est,  tu  es,  in  quo  et  de  quo *).  142,  e. 
5   spero.     Sic   deus   mens   misericordia   mea,    sie   dominus   iUuminatio    mea  et 
sakis  mea  &c. 

Ita  hie:   'Gloria  mea  tu',   in  quo  glorior,   ut  sit  sensus:   Illi   confidunt 
in  gloria  sua  et  in  multitudine  divitiarum  suarum  gloriantur,  ps.  xlviij.  'Virtus  *i.  49,  7. 
eorum  est   gloria  eorum",  Ego  vero   non   in  virtute  mea   glorior,   quam  non 

10   habeo,  nee  in  irapotentia  confundor,  quam  patior,  sed  glorior  in  tua  virtute. 

Tua  potentia   est   gloria   mea,    sicut   ps.    Ixxxviij.   'Quoniam   gloria  virtutis  $f.  89,  8. 
eorum  tu  es'.    Et  Hiere.  ix.  'Qui  gloriatur,  glorietur  nosse  me,  non  glorietur  3er.  9,  23  f. 
sapiens   in  sapientia  sua   nee  fortis   in    fortitudine    sua   nee  dives  in  divitiis 
suis'.     Ita  ij.  Cor.  x.  'Qui  gloriatur,  in  domino  glorietur'.  2.  Sov.10,17. 

15  Quodsi  cui  rigidior  grammatica  placet,  quod  'Cabod'  hoc  loco  proprie 

do$ai'  graece  significet,  quod  latiue  reddi  solet  gloria  ideoque  aliud  esse 
quam  gloriationem,  quae  graecis  '/.avx7]i^ia  dici  putatur  et  hebreis  pheer  seu 
thipheereth,  uec  sie  absurde  intelligitur  deus  esse  gloria  iusti  viri,  quo  modo 
i.  Cor.  vij.  virum  voeat  gloriam   dei   et   mulierem   gloriam  viri,   Quia  deus  1.  ffot.  11,7. 

20  glorificatur,  honoratur,  laudatur,  celebratur  in  sanctis  suis,  quos  liberavit. 
Kursus  et  ipsi  glorificantur,  quos  tanto  benefitio  deus  dignatus  est,  dum 
confitentur  de  sc,  non  suis,  sed  dei  viribus  sese  fuisse  adiutos. 

Verum   apud    me    differentia    modica   est   in    hiis    duobus    nominibus, 
praesertim  hoc  loco,   nisi  quod  gloria  extra  persouam  passi  aliorum  de  ipso 

25  significat  opinionem  bonam  et  nomen  celebre,  gloriatio  vero  ipsius  personae 
proprium  affectum  et  fiduciam  in  deo.  Sequatur  quisque,  quod  voluerit.  In 
spiritu  enim  et  coram  deo  nee  gloria  sine  gloriatione  nee  gloriatio  sine 
gloria  haberi  potest.  Ut  enim  glorieris  et  feliciter  superbias  in  deo,  oportet 
opinionem   tui   apud    deum   esse   bonam,    atque   id    vel    sentire   vel   firmiter 

30  credere.  Et  ita  deus  gloria  tua  vel  cognita  vel  credita  facit  te  gaudere  et  in 
deo  gloriari.  Quis  enim  non  glorietur,  exultet  et  omnibus  contemptis  inae- 
stimabiliter  superbiat,  qui  sciat  vel  credat,  opinionem  sui  esse  apud  deum 
bonam,  hoc  est  deum  de  ipso  bene  sentire,  sibi  in  ipso  placere,  velle  adiu- 
vare,  pro  eo  pugnare,  eum  omnibus  commendare? 

35  Rursum  non  satis  est,  opinionem  tui  esse  apud  deum  bonam  et  ibi  te 

esse  amatum,  laudatum,  gratum  (hoc  est  in  gloria  esse),  nisi  idipsura  scias 
vel  eredas.  Scito  autem,  credito  isto  gloriatio  et  gaudium  conscientiae  deesse 
nullo  modo  potest.  Ita  fit,  ut  necesse  sit,  simul  et  deum  glorificari  et  iustum 
gloriari,   ut  ps.  ciiij.  'Ut  gloriemur  in  laude   tua',   et   simul  sit   deus  gloria  «Pi.  106, 47, 

40  iusti   et  gloriatio:    Gloria  in    deo  gloriatio   in   conscientia.     Est  enim   gloria 


2  tu  fe^It  BC  14  ij.  fel)rt  A  18  thiphtjqreth  A       deum  esse  gloriam  BC 

6* 


$4  üperatioues  in  Psahuos.     löl'J— 1521. 

opiuio  de  nlio  bona,  Gloriatio  autem  ipsa  superbia  et  fiducia  de  gloria  sua. 
Yides  ergo,  t|iuuile  fidei  et  Ibrtitudiuis  siiit  hacc  verba.  Etsi,  inquit,  multi 
insurgaut  adversuni  me,  mala  mihi  oogitent,  pessime  de  tue  opinentiir,  scio 
tarnen,  quod  non  (•onfiindai'.  (Jloria  mea  dominus,  quem  de  me  optime 
eogitantem  ei>nstanti'r  oonlido  et  in  hae  divina  mei  opinione  glorior.  r, 

'Exaltans  eaput  meum\  Hoe  caput  quanquam  scio  ab  aliis  tum  pro 
ipso  Christo  tum  pro  mente  ipsa  Christi  accipi,  tarnen  figurata  et  tropologica 
videtur  haec  esse  aeeeptio.  Ideo  mea  temeritate  puto  simplicius  aecipiendum 
ad  tropum  usitatum  scriptui-ae  pro  glorifieatione,  ut  sit  totius  orationis  sensus 
phinus:    Exaltans   caput   meimi,   idest   elevavit  me   et    in    sublimi    constituit   lu 

:'.suiii.i;5,27.  iuxta  illud  iiij.  Ke,  ult.  'Sublevavit  Evihuerodacii ,  Ivcx  J>abylonis,  caput 
loachim,  Regis  luda,  de  carcere  et  locutus  est  ei  benigne  et  posuit  tlu-ouum 
eius  super  throuum  regum,  qui  erant  cum  eo  in  Babylone'.  Hie  claret,  quod 
sublevare  caput  sit  ipsum  hominem  totum  exaltare  et  in  gloriam  ac  regnum 
coUocare.  Ita  Christus,  qui  per  loachim,  regem  Inda,  figuratus  est,  cum  i^ 
esset  mortuus  et  ad  iuferos  descendisset,  ac  iam  desperato  diceretur:  Non 
est  Salus  ipsi  in  deo,  mox  dextera  dei  exaltatus  est  de  inferiori  lacu  super 
omues  coelos,  super  omuem  potestatem  constitutus  rex  regum  et  dominus 
<ßi.  110. 7.  dominantium.      Eodera   more    et   ps.   cix.    dicitur  'De  Torrente  in  via   bibet» 

propterea  exaltabit  caput",  idest  elevabitur  super  omnes.     Atque  ut  exaltare  20 
caput  usu  scripturae  regnum  et  potestatem  significat,  ita  non  dissimili  tropo 

Sei.  49, 22.  levare  manum   significat  praevalere  et  potentem  esse  in  opere,  ut  Isa.  xlix. 

'Ecce  levabo  ad  gentes  manvun  meam  et  ad  populos  exaltabo  signum  meum, 

<Pi.  74, 3.  et   afferent  filios   tuos'  &c.     Ita  ps.  Ixxiij.  'Leva  manus    tuas    in  superbias 

1.  woj.  19, 1.  eorum\  Sic  levare  pedes  significat  velocem  esse  in  via,  ut  Gen.  xxix.,  ubi  25 
uos  habemus  Trofectus  ergo  lacob',  hebraeus  dicit:  Et  levavit  pedes  suos 
lacob.  Sed  et  germanica  vernacula  eodem  tropo  solemus  euntes  exhortari, 
ut  velociter  eaut,  dicendo:  heb  die  fyes  auif,  leva  pedes  tuos.  Haec  latius 
dixi,  quia  magna  pars  intelligentiae  sita  est  in  tropis  locutionis,  praesertim 
in  sacris  literis,  quae  suos  habent  idiotismos,  quorum  iguorantia  graudes  30 
nebulas  suscitat,  Cjuandoque  in  claro  die.  Igitur  levari  caput  est  exaltari  in 
regem  et  glorificari. 

Semper  inculco  et  in  memoriam  reduco,  haec  esse  verba  fidei,  spei  et 
charitatis,  quibus  nos  in  Christo  erudimur,  ne  deficiamus  in  quacunque 
9}üm.  15, 4.  angustia:  ad  nostrara  enim  (ut  Apostolus  Ro.  xv.  ait)  doctrinam  et  conso-  35 
lationem  scripta  sunt,  ut  per  patientiam  spem  habeamus.  Arduum  est  enim 
et  divinae  gratiae  virtus,  deum  credere  exaltatorem  capitis  et  coronatorem  in 
media  morte  et  inferis.  Hie  enim  abscondita  est  exaltatio,  et  paret  non  nisi 
desperatio  et  nulla  salus  in  deo.  Itaque  contra  spem  in  spem  hie  docemur 
credere,  quae  crucis  sapientia  nimis  hodie  est  abscondita  in  mysterio  profundo.  4o 


1   de  A  3  insurgunt  Aß 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  35 

Neque  enim  ad  coeluni  alia  via  est  (juam  ista  crux  Christi.  Proinde  caven- 
dum,  ne  vita  activa  cum  suis  operibus  et  vita  conteinplativa  cum  suis 
speculatiouibus  uos  seducant.  Blandissima  est  utraqne  et  trauquilla,  ideo 
et  periculosa,  donec  cruce  temperetur  et  adversitatibus  perturbetur:  Crux 
5   autem  res  omnium  tutissima.     Beatus,  qui  iutelligit. 

Voce  mea  ad  dominum  clamavi,  et  exaudivit  me  de  monte        3,5. 
saucto   suo.      Sela. 

Hebraeus  in  futuro  dicit,  ut  et  S.  Hieronymus   transfert   'Clamabo'"   et 
'exaudiet'^  placetque  mihi  magis  quam  praeteritum.    Est  enim  vox  iam  trium- 

10  phantis,   laudantis,  glorificantis  deum   ac  gratias  agentis  ei,   qui  se  suscepit, 
servavit  et  exaltavit,   sicut  speraverat   in  versu   precedente.     Nam   iste   est 
mos  triumphantium  et  laudantium,  ut  recitent  ea,  quae  gesserunt,  quae  passi 
sunt,  et  Epinicion  cantent  suo  adiutori,   sicut  ps.  Ixv.  'Venite  et  audite,  et^pf.  ee,  ig. 
narrabo  omnes,  qui  timetis  deum,  quanta  fecit  animae  meae.    Ad  ipsum  ore 

15  meo  clamavi  et  exaltavi  sub  Lingua  mea.     Et  ps. Ixxx.  'Exultate  deo,  adiutori *f.  81,2. 
nostro'.     Sic  Exo.  xv.  'Cantemus  domino,  gloriose  enim  honorificatus  est  &c'.2.»!oi.  15,1 
Ita  et  hie  se   exauditum,    se   dormivisse,   se  susceptum,    percussos  inimicos, 
deutes  peccatorum  contritos,  decantat  aiFectu  gratitudine  et  laetitia  plenissimo. 
Hoc  est  nimirum,  quod  mutationem  facit,  et  qui  hucusque  ad  deum  in 

20  persona  secunda  locutus  est,  subito  vertit  verbum  ad  alios  de  deo  in  tercia 
persona  loquens,  'Exaudivit  me',  inquit  non:  exaudisti.  Item  'Ad  dominum 
clamavi'  non:  ad  te  clamavi.  Omnibus  enim  nota  esse  cupit,  quae  in  cum 
deus  bona  contulit,  quod  grati  animi  est. 

Iam  illud,  quod  in  hebreo  per  futurum  dicit  'Clamabo'  et  'exaudiet  me', 

2h  affectum  maiorem  habet  ((uam  'clamavi'  in  praeterito,  licet  praeteritum  non 
excludat,  immo  praeteritum  pre  vehementia  includit,  atque  ut  explicem,  si  pos- 
sum,  Affectus  eins  est  huiusmodi:  Ego,  qui  iam  expertus  sum,  quam  bonus, 
quam  dulcis  dominus,  quam  non  deserat,  quam  non  despi(!iat  clamautes  ad  se, 
quam  fideliter  suscipiat,  servet,  exaltet  omnes  invocautes  se,  talem  me  erga  eum 

30  habebo  deinceps  inaeternum,  ut  cum  plenissima  fiducia  ad  solum  ipsum  confu- 
giam.     Non  timebo  etiam  milia  populi,  paratus  sum  in  eum  sperare,  etiam  si 
multo  plura  et  maiora  ferenda  sunt,  et  ut  lob  ait,  etiam  si  me  occiderit,  in  eum 
sperabo.     Hie  est  ille  deus,  in  quem  omnes  raerito  confidant  praesumantque,§iob  13,  15. 
de  quo  neminem   desperare   conveniat.     O  infelices,   qui  vel   multitudine  vel 

35   magnitudine  malorum  fracti  ignorant,  quam  potenter,  quam  rairabiliter,  quam 
gloriose  hie  deus  salvet  clamautes  ad  se.    Hunc  affectum  sequcntia  indicant: 
'Non  timebo'  inquit  'milia  populi'.     Item  'Domini  est  salus'  &c.     Sic  et  codem 
affectu  ps.  xxxiij.  dicit  'Benedicara  dominum  in  omni  tempore',  (juasi  dicatistJi.  34, 2. 
Stultus  ego,  qui  hucusque  in  tempore  uno  dominum  benedixi,  scilicet  prospero 

38  quasi  dicat]  q.  d.  ABC 


gg  Oponitiones  in  Psalnios.     1519 — 1521. 

et  ((uioto,   iiosciel);un,    (umm    potciis  sit    ctiain    in   tempore   adverso,   proinde 
etiam   in   tenipoir    maldnim    euin    (kniu'cps    beiKHlicam,    siquidem    sunt,    qui 
t'j.  49,  19.  laiideut  deum   tcnipoiv   scivno    iuxta  illud  'Coiilitebitur  tibi,   cum  benefeceris 
ei\   at   in   tempore    tentationis   adeo   reccdunt,   ut  ad  quodlibct   aliud   potius 
(piam    ad    deum    oonfugiant,   denique   nee   clamare   ad  eum   possunt,    nedura     s 
q?i.  13, 4.  laudaro   et   benediocre.     At  nos   hie   crudimur,   ut  versum  illum   ps.  xvij.  in 
tempore  crucis  sonemus  'Laudans  invocabo  dominum  et  ab   iuiraicis  salvus 
ero',  ut  tunc  etiam  deus  tibi  placeat  et  ametur,   quando  displicentissimus  et 
odio   dignissimus  tibi   videtur.      Hie   enim    amor   dei    castus   et  solidus   est. 
Sc[.  48,  9.  Hoc  est,  quod  Isaie  xlviij.  dicit  'Infrenabo  te  laude  mea,  ne  intereas'.    Nam   lo 
hac   laude   cor  frenatur  in   mediis  aquis  et   turbinibus   tentationum,   ut  non 
deficiat  ab  amore  dei.     Verum   opera   Spiritus   sunt  haec,   non  naturae,   In 
uno  Ciu-isto  perfectissime  impleta  et  omnibus,  qui  sunt  Christi,  in  exemplura 
descripta. 

'Voce  mea'  B.  Augustinus   et   post   eum   Cassiodorus   putant   non   de   v, 
corporea  voce,  sed  de  voce  cordis  dictum  esse,  nee  de  ea  ipsa  nisi  purissima, 
propter  pronomen  'Mea',   quod  sua  vox  non  sit,   quac  impuris  orantis  cogi- 
tationibus  interpelletur.     Quae  vera  esse  credo,  non  tarnen  vocem  corpoream 
exclusam  esse  puto,  quod  vox  aifectus,   quando  vehemens  est,  se  continere 

!DJarc.  15,37.  non  possit,   quin  erumpat  in  vocem  corpoream.     Nam  et  Christus  in  Cruce  20 
utique  corporea  voce  clamavit  et  nobis   clamandum  esse  docuit  in  angustia, 
ut  sie  totis  viribus  intus  et  foris  dominum  invocemus. 

'De  monte  sancto  suo'  inquit.  Hunc  montem  varie  intelligi  video. 
Aliis  ipse  Christus  de  seipso  exauditus  intelligitur,  aliis  de  summa  divinitate, 
aliis  aliud.  Placet  mihi  mons  summae  divinitatis,  modo  id  (quantum  somuio)  25 
^i- 2,  6.  observes ,  monti  huic  non  esse  nomen.  Nam  ps.  ij.  Montem  sauctum  Zion 
dixit,  super  .quem  tanquam  inferiorem  constitutus  esset  rex.  Ideo  nominandus 
erat  illic  mons,  ut  quem  regere  non  posset,  nisi  nosset.  Hie  vero,  a  quo 
regitur  et  de  quo  exauditur,  innominabilis  est,  nee  speciem  nee  nomen  liabens. 
Quo  mihi  videor  erudiri  nos  omnes,  in  tempore  tentationis  auxilium  divinum  30 
sperare  quidem  debere  desursum,  sed  modum,  tempus  et  genus  auxilii  nobis 
esse  incognitum,  ut  fidei  et  spei  locus  sit,   quae  nituntur  in  ea,   quae  nee 

1.  Gov.  2,  9.  videntur  nee  audiimtm-  nee  in   cor  hominis   ascendunt.     Atque    ita    oeulus 
fidei  in  tenebras  interiores  et   caliginem   montis  suspicit  nihilque  videt,   nisi 
quod  attenuatur  suspiciens  in  excelso  expectansque,  unde  veniat  auxilium  ei.   35 
In  sublime  videt  et  de  sublimi  expeetat  adiutorem,  sed  quäle  sit  hoc  sublime 
et   quäle   adiutorium   futurum,   ignorat.     Etsi    enim    Christus   omnia   sciebat, 

^cbr.  4,  15.  tarnen  tentatus    est  in    similitudine    per  omnia    pro   nobis ,    ut   et   ipse   hunc 
montem  quodammodo  iuxta  humanitatem   habuerit   ignotum  et  incomprehen- 
$1.  22, 4.  sibilem  pro  hora  passionis,  quod  et  alio  ps.  xxi.  significat  dicens  'Tu  autem   40 
in   sancto   habitas",    idest   in    abscondito  et   inaccesso  secreto.     Sicut   enim 


2.5  aliis  aliud  placet,  mihi  C  36  sit]  fit  B  40  dicens]  d.  AB 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  87 

deus  est  ineffabilis,  iucomprehensibilis ,  inaccessibilis ,  ita  eius  voluutas  et 
auxilium  praesertim  in  tempore  derelictionis.  Ideo  nisi  fides  hie  expertum 
reddat  et  tentatio  probatum,  nullis  verbis  tradi  potest,  quid  sit  Mons  iste 
sanctus  dei.  Ideni  ergo  est,  ac  si  diceret:  Exaudivit  me  de  moute  sancto 
5  suo,  quod  vulgo  dicitur :  Exaudivit  me  ineffabili  incompreheusibilique  modo, 
quod  uunquam  cogitassem.  Desursum  scio  me  exauditum,  sed  quo  modo, 
ignoro.  Eripuit  me  de  alto  et  de  summo  accepit  me  (ut  alibi  dicet),  sed 
non  coguosco,  quid  sit  hoc  altum,  hoc  summum,  hie  mons.  Eadem  ratio 
est,  quando  derelinquit  et  non  exaudit,   neque   enim   scimus,   quo  vadat   aut 

10   unde  veniat  spiritus,  etiam  si  vocem  eius  audiamus,  dum  spirat,  nt  Christus 

loh.  iij.  dicit  et  lob  ix.  'Si  venerit  ad  me,  non  videbo  eum,  si  abierit,  non  |?^',;  ^;  ^j 
intelligam'.     'Sic   est'   inquit  'omnis,   qui   ex   spiritu    natus   est'.     Abit   cum 
abeunte  (hoc  est  relinquitur  relinquente  spiritu)   et  venit   cum  veniente   (hoc 
est  exauditur  exaudiente  spiritu),    nescit  tamen  utruuque,   quid  et  quomodo 

15   secum  agatur. 

Hoc  est,  quod  vocabulum  illud  'sancto'  indicat,  quod,  ut  supra  dictum 
est,  separatum  et  secretum  significat  planeque  id,  quod  attingi  nee  sensu 
nee  mente  potest,  in  quod  qui  rapitur,  in  deum  invisibilem  rapitur,  ac  per- 
fectissime  purificatur,  separatur,  sauctificatur.    Verum  dura  haec  res  humanae 

20  naturae  et  intolerabilis,  nisi  spiritus  domini  feratur  super  has  aquas  et  tene- i.  mo\.  1,2. 
bras  huius  abyssi  foveat,  donec  lux  fiat. 

Proinde  tota  stultitia  est  in  hac  re,  quod  homo  non  sustinet  consilium 
dei,  sed  adiuvari  petit  modo  et  tempore  a  se  electo  et  sibi  placito,  quo  ex 
innominabili  monte  uominatum  sibi  facit   et  sanctum  dei  montem  suae  cogi- 

25  tationis  tactu  prophanat,  quantum  in  eo  est.     Hie  est  sicut  equus  et  mulus, 
qui  eo  usque  dominmn  sustinet,  quousque  sentit  aut  capit,  ultra  captum  suum 
non   sequitur,    quia  fide  non  vivit,    sed   ratione    sua.     Exemplis   id   probari 
potest   omnimn    historiarum   veteris   et   novi  testamenti,   sicut  Heb.  xi.  facit  $cbi.  u,  7. 
Apostolus,  in  quibus  semper  invenitur  deus   sie   sanctos  suos  salvos  fecisse, 

30  ut  via  et  modus  et  tempus  prorsus  non  appareret,  sed  de  sublimi  et  de  coelo 
expectata  venit  inopinata  salus  omnibus.  Quare  optime  dicitm-  'de  Monte 
sancto  suo',  idest  de  summa  divinitate.  Sed  non  omnes  id  iutelligunt 
quod  dicunt.  Nam  de  divinitate  summa  exaudiri  est  (ut  dixi)  in  desperato 
et  incogitabili  modo  exaudiri,  ita  ut  nihil  minus  ibi  sentiatm-  quam  diviuitatis 

35  auxilium  seu  exauditio.  Fides  enim  et  spes  hie  loquitur,  seu  de  fide  et  spe 
exaudita  recitatur  historia.  At  fides  et  spes  exaudita  nihil  sentit,  nihil 
experitur,  nihil  intelligit  de  exauditione,  cum  sint  rerum  non  apparentiura. 

Hoc  est,  quod  ipsum  Sela  in  fine  huius  versus  notat,  scilicet  affectum 
hunc  mora   dignum,   ut  qui  non  sit  leviter   praetereundus.     Adeo   res  ardua 

40  est  de  monte  sancto  dei  expectare  salutem.    Vir  enim  insipiens  non  intelligit 

5  mQ  A  9  est  fe^tt  BC  12  abiit  BC  23  quod  BC  33  exaudi  A 

indesperato  B  insperato  C  2Ö. 


88  Opoiationes  in  P«;Umo.s.     1519—1521. 

Jäf.  93,  7.  luis  |>ro(uiul;is  cooitatioiics  dci,  iit  |)s.  xci.  dicil.  'Idco  ri'iifohal  (HI(M|11c  domiiuis 
iM.  33,  10.  oogitatioiK's  populonim  et  consilia  j)riiu'ipmii',  ps.  x.wiij.  'Sci(Mis,  qnoniani 
'i^j.  94,  11  cogitationes  homiimni  vaiuic  sunt',  ps.  xciij.  Imnio  in  isio  excessii  cogitur 
i^i.  116,  uexclaniaro  fidolis  'onmis  liomo  nioudax',  ps.  cxv.  Adoo  noeesse  est  hie  occidcro 

et  eajitivari  oimiein  intelloctuni  in  obsequium  dei.  s 

3.  «Ego    düi-mivi    et    somuum    eepi    et    cxiirrcxi,    <|uoniam     dominus 

suscepit   rae. 

Yerbum  'dormivi'  in  liobraeo  situm   iaceiitis  seu  dormientis   signiHcat, 

'somuum  cepi'  autem  ipsara  dormitionem,  iit  sit  sensus :  Ego  iacui  et  dorraivi, 

ut  siguificet  se   in  sepulchro   positum  quievisse   et  mortuum  fuisse,  de  (jua  lo 

i.anoi.49,9.  requie   in    multis   locis    scripturae   fit  mentio.     Sic   Gen.  xlix.  'Kequieseeus 

$(.  4.  9.  accubuisti  ut  leo  et  ut  leena.     Quis  suscitabit  emn?'  Et  ps.  iiij.  'In  pace  in 

idipsum  dormiam  et   requiescam",   ubi   penitus   eadem  duo   verba  ponuntur 

(|uae  in  hoc  versu,   nee  tamen  eodem   modo   translata  smit.     Sic  et  nostra 

vernacula    dicimus:    Ich   hab   gelegen    und   geschlaffen,    ut   priore   quietem,  i5 

i'f.  16, 9.  posteriore   somnum   intelligas.      Haec  est   quies   illa  ps.  xv.   'Et   caro   mea 

Sei.  11,  10.  requiescet  in  spe'.  Et  Isa.  xi.  'Et  erit  sepidchrum  eius  gloriosum".  Sic  enim 
Hieronymus  transtulit,  sed  fidenter.  LXX.  vero :  'Et  erit  reqnies  eius  honor', 
seu  ut  hebraeus  habet:  'Et  erit  requies  eius  gloria",  quasi  dicat:  Cum  aliorum 

*j?i)i[.  3,  19.  regum  gloria  finiatur  morte,  et  eorum  gloria  (ut  Apostolus  ait)  finiat  in  con-   20 
fusionem.   Huius  contra  Gloria  incipit  in  morte,  in  qua  finitur  eius  confusio. 

^j.  116, 15.  Ita  et  omnium,  qui  sunt  Christi,  iuxta  illud  ps.  cxv.  'Preciosa  in  conspectu 
domini  mors  sanctorum  eius',  quia  vita  eorum  ignominiosa  in  conspectu 
hominum.    Verum  haec  obiter.     Ad  requiem  redeamus. 

Haec   est    illa    quies,    quam  vetus    olim  significavit    Sabbatum    (quod   25 
quietem  sonat),   quam  et  nostrae  etiamnum   feriae   significant,    qua   Christus 
nos   ab  operibus  nostris  (idest  peccatis)   mortuos   et  quiescentes   ac  feriatos 
facit,  ut  soll  deo  vivamus,  ac  iam  non  nos,  sed  deus  operetur  et  regnet  in 
nobis.     Unde   praeceptum   est   olim  tanto   rigore,    ne   quod   servile    opus  in 
sabbato   fieret,   sed  esset  dies  sanctus  domino.     Quod  B.  Augustinus  super  .30 
Gen.  pulchre   interpretatus    docet    intelligendum   de    operibus   nostris,    quae 
semper  sunt  peccata.     Quare  herilia  et  liberalia  ac  principalia  duntaxat,  immo 
divina  opera  nunc  facienda  sunt,  postquam  sabbatum  nobis   fecit  Christus, 
suo  sabbato  et  quiete  extinguens  nostra  opera.     Ad  hoc  valet,  quod  Christus 
toto  sabbati  die  in  sepulclu'o  iacere  voluit,   ut  et  res  et  tempus,   nomen  et  35 
figura,  omnia  in  unum  convenirent  et  religiosissimam  hanc  quietem  comraen- 
darent,  siquidem  horrendum  est,  hoc  tempore  gratiae  et  sanctae  quietis  adhuc 
in  suis  operibus  uegociosum  esse  et  divinis  operibus  inanem  inveniri.    Sicut 

9  cQpi  A       et]  ego  BC         18  erit  fel^It  C         19  quasi  dicat]  q.  d.  AB  quasi  diceret  C 
26  etianiiü  A  qua]  quibus  BC 


Operationes  in  Psalnaos.     1519—1521.  89 

ludaei,  (juibiis  in  hanc  rem  dictum  est 'Memento,  ut  diem  sabbati  sanetifices',  2.5D!oi.20,8. 
nihil  intelligentes  in  suis  operibus  remanent  et  sanctificando  sabbatum  pessimc 
sabbatum  poUuunt.     Sed  haec  mystica. 

Ad  Christum  revertamur,   qui  bis  verbis   sepulturam  et  mortem  suam 

5  significat,  sicut  in  principio  psalmi  huius  dictum  est.  Non  enim  tarn  magui- 
fica  praedicare  credendus  est  de  naturali  quiete  et  somno,  praesertim  cum 
praecedentia  et  sequentia  cogant  intelligi,  cum  de  insigni  tribulatione  et  ad- 
rairabili  victoria  hostium  loqui.  Quibus  omnibus  nos  ad  fidem  dei  accendit 
commendans  virtutem  et  gratiam  dei,  quod  potens  sit  a  morte  nos  resuscitare, 

10  exemplum  huius  in  seipso  nobis  decautans  et  proponens.  Neque  enim  est, 
quod  nos  miseros  homines  atrocius  affligat  quam  terror  mortis,  qua  in  primo 
Adam  omnes  sumus  mulctati,  nee  iucuudior  nuncius  quam  audire  mutatam 
aut  superatam  (quod  melius  est)  haue  maledictionem,  et  mortem  non  modo 
victam,  sed  etiara  in  adiutorium  et  ministerium  melioris  vitae,  quam  habuis- 

15  semus,  conversam.  Idcirco  in  morte  et  resurrectione  Christi  ea  consolatio 
denunciatiu",  qua  non  maior  humano  generi  nunciari  possit,  scilicet  commune 
malum  omnium,  mortem  esse  ita  victam,  ita  credentibus  subiectam,  ut  ad 
vitam  (quam  videtur  absorbere)  cogatur  plus  caeteris  omnibus  cooperari. 
Quis   hie  non   cantet?   quis  non   cum  Christo   exultet?   Ideo   oportuit,  haue 

20  Clii'isti  virtutem  gaudio  plenissimam  non  modo  pressis  verbis  et  simplici 
loquela,  sed  psalmo  et  sonoro  cantico  sicut  Epinicia  solent  promi,  quo  magis 
ad  contemptmn  huius  vitae  et  amorem  mortis  animaremur,  quando  musica 
ipsa  genuinam  vim  habet  animos  exacuendi  et  concitandi,  Unde  et  Heliseus 
psalten   habuit,    et  tubas  ad   bellum  Moses   paravit.     Ideo   utendam  Spiritus 

25  suscepit  in  re  tarn  salutari  et  necessaria,  ut,  quia  arduum  est,  vita  posita 
mortem  appetere,  exhortatione  cantata  facilius  nos  moveret  et  facilius  moveri 
debere  monstraret. 

Ad  quod  iliud  aecedit,    quod  verbis  utitur  levibus  et  mortis  horrorem 
mire   extenuantibus.     ^lacui'   inquit    'et  dormivi"",   non   ait :    Sepultus   fui   et 

30  mortuus.  Amisit  iam  mors  et  sepulehrum  sicut  nomen  ita  et  vim,  at(|ue 
mors  iam  ne  mors  quidem  est,  sed  somuus;  Sepulehrum  non  sepulehrum,  sed 
cubile  vel  lectulus  est.  Quod  facit  non  solum,  quia  prophetiae  verba  obscu- 
rius  et  enygmatice  poni  oportuit,  verum  multo  magis,  ut  nobis  mortem  red- 
deret  amabilissimam,  nedum  contemptissimam,  ut  in  qua,  sicut  in  dulci  quiete 

35  somni,  nobis  indubitata  et  melier  exurrectio  et  vigilia  promittatur.  Quis 
enim  non  est  certissimus  de  expergefactione  seu  evigilatione,  qui  dulci  somno 
quiescit  et  non  moritur?  At  hie  dicit,  se  non  mortuum,  sed  dormivisse,  ideo 
evigilasse.  Atque  sicut  somnus  utilis  et  necessarius  est  ad  meliorem  virium 
instaurationem,  ut  Ambrosius  in  hymno:   artus  fessos  ut  somnus  allevet,  Ita 

40  mors  utilis  et  nunc  instituta  ad  meliorem  vitam  parandam.     Hoc  est,  quod 


3  polluut  B         15  ea]  haec  BC         28  hurrorem]  furorem  BC         30  iam]  eiiim  BC 


90  Oporationos  in  Psalnios.     ir)19— 1521. 

<Ut.  4, 9.  ps.   siviucnto    (licet    'In    pacc    doriiiiain    et    i-('(|ul('s('aiu .    <iu()niaiii    tu    doinine 
singulnritor  in  spo  ooiistituisli   inr'. 

Itacjue  in  mortc  non  tani  i])sa  mors  ([iiani  cortissima  vita  et  resiuTcctio 

Sof).  8,  51.  considoranda  est   his,  qiii  sunt  in  Christo,   ut  stet  illud   loh.  viij.  'Q,ui  ser- 

monem  nieuni   servavcrit,    nioi'teni   non  videbit   inaeteruum'.     Quomodo  non     s 
videbit?  Nonne  sentiet?  Non  niorietur?  Non  utique,  sed  videbit  solummodo 
somnnm    et  intentus   oculis   fidei  in   resurrectionem   per  mortem  ita  labetur, 
ut  nc  videat  quidem  mortem,  et  mors  (ut  dixi)  ne  mors  quidem   ei  sit.     Et 
3oO.  11,  :':>■  iterum  loh.  xi.  'Qui   credit   in   nie,  etiam   si   mortuus   fuerit,   vivet'.     Haec 

autera  omnia  in   baptismo   inchoautnr  et  in  fine  vitae  consummantur.     Nam   lo 

jRöin.  G,  4.  ut  Apostolns  Ro.  vi.  dieit :  Consepulti  sumus  cum  illo  per  baptismum  in 
mortem.  Quod  credo  non  solum  de  morte  peccati  spirituali  intelligi,  sed 
etiam  corporali,   quod  peccatum  non  moriatur   penitus,   donec   corpus  extin- 

Möm.  6,  G.  gnatur,  seu  ut  Paulus  loquitur ,  donec  destruatur  corpus  peccati.     Quare  ad 

mortem  statim  in  baptismo  paramur,  ut  per  mortem  ad  vitam  velocius  per-   is 
veniamus. 

Quaerit  hie  B.  Augustinus,  cur  in  futuro  dixerit:  Quouiam  dominus 
suscipiet  me.  Sic  euim  et  hebraeus  habet,  licet  nostra  translatio  praeteritum 
'suscepit'  habet.  Et  quanquam  verum  sit,  quod  in  prophetis  praeterita  cum 
futuris  miscentur,  quo  utrunque  significetur,  quod  ea,  quae  prophetantur  20 
ventm-a,  secundum  tempus  futura  sunt,  secundum  scientiam  vero  prophetan- 
tium  pro  iam  factis  habeuda,  forte  tamen  etiam  ad  consolationem  et  exhor- 
tatiouem  nostram  hoc  pertinet,  quod  dominus  non  solum  suscepit  Christum 
Caput  uostrum,  sed  suscipiet  eum  quoque  in  omnibus  suis  membris  eum 
sequentibus,  ut  sie  in  persona  sua  et  omnium  nostrum  pro  se  et  nobiscum  25 
loqui  intelligatur.  Vox  autem  ista  hebraica  'iismecheni',  quod  Hieronymus 
traustulit  'Suscitavit  me'  et  alibi  "Susteutat",  quandam  energiam  habet,  quam 
latinitas  non  reddidit,  scilicet,  ut  Reuchlin  interpretatur,  'innitetur  mihi, 
accedet,  approximabit  mihi",  quod  eum  sensum  ferme  parit:  Eum,  qui  moritur, 
non  deseri  a  domino,  sed  desursum,  velut  manu  dei  extenta  et  super  eum  3o 
posita,  servari,  ne  cadat  in  profundum,  sed  potius  eruatur  et  exaltetur,  in 
quo  miro  artificio  exprimitur  morientis  et  dei  servantis  modus.  Nam  qui 
moritur,  videtur  perire  ac  velut  deorsum  absorberi,  sed  ibi  mauus  dei  desursum 
approximans  servat  eum,  ne  pereat,  ut  magis  sublevetur  in  vitam:  ac  sie  sibi 
quidem  perit  et  cadit,  sed  deo  servatur  et  oritur.  35 

3, 7.  s.Non    timebo    milia    populi    circumdantis    me.     Exurge    domine, 
salvum    me  fac,    deus  meus. 
Hie  Epinicii  huius    tercius    versus    idem    facit,    quod    praecedentes   et 
sequentes,  hoc  est,  affectum  illum  sancte  superbum  et  adversitatis  contemp- 

10  consumantur  A  19  habeat  BC  24/25  cum  sequentibus  B  26  quod] 

quam  BC       Hieronymus]  Hero:  A  33  mauus]  malus  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  g\ 

torem  nobis  commendat.  Dixinms  enira  haec  dici  in  persona  eius,  qui  deo 
Hberatori  suo  gratus  et  gaudens  landat  et  praedicat  eius  virtutem  et  gratiam, 
per  adversitatis  experientiam  ita  probatus  et  confirmatus,  ut  in  futurum 
nulla  mala  prorsus  velit  formidare  sub  tutela  dei  iamiam  cognita  et  explo- 
5  rata.  Quamvis  autem  in  Christo  surgente  a  niortuis  locum  non  habeant 
amplius  tribulatio  seu  mors  seu  milia  circumdantis  populi,  tarnen  sine  dubio 
affectus  huiusraodi  in  ipso  regnat  et  triumphat,  quem  in  eo  prophetari 
futurum  oportuit.  Hoc  totum  non  propter  Christum,  qui  non  indiguit,  sed 
propter  nos,  quibus  etiam  si  aliquas  vicerimus  tribulationes,  pkmmae  tarnen 

10  supersunt  viucendae.  Ideo  exhortandi  sumus,  ut  gustata  semel  gratia  ad- 
iuvantis  dei  firmemur  ad  multo  maiora  ferenda  exemplo  Christi  maxime 
confortati.  Atque  hac  ratione  mihi  videtur  ita  variare  propheta  in  tempori- 
bus  verborum,  ut  iam  in  praeterito  dicat  'Voce  mea  claraavi  ad  dominum, 
et  exaudivit  me'.    Et  'dormivi  et  somnum  cepi  et  exurrexi\     Iam  in  futiu-o 

15  'Non  timebo  milia  populi'.  Iam  in  praesenti  'Exurge  domine,  salvum  me 
fac\  Ac  rursmii  in  praeterito  'Quoniam  tu  percussisti  omnes  adversantes 
mihi"  &c.,  ut  in  persona  Christi  patientis  quidem  haec  dicat,  simul  tamen 
hoc  Christi  exemplo  nos  erudiat,  facta  et  facienda  nobis  esse  eadem.  Sic 
et  loh.  xij.    pro    hora  passionis    dixit    'Nunc    anima    turbata    est.     Et  quid  Soö.  12,  27. 

20  dicam?  Pater  salvifica  me  ex  hac  hora.  Sed  propterea  veni  in  haue 
horam'  t&c.  Breviter  huic  tropo  assuescendum  est,  quod  in  prophetis  et 
psalmis  simul  multa  dicuntur  velut  pro  eodem  tempore,  quae  diverso 
tempore  geruntur  et  quaedam  pro  posteriore  tempore,  quae  priore  facta  sunt, 
ut  hie  in  Christi   persona   'Exurge   domine,    Salvum  me   fac'    pertinet    ante 

25  passionem.  Illud  vero,  quod  praecedit  'Voce  mea  ad  dominum  clamavi, 
et  exaudivit  me'  et  'Exurrexi'  &c.  pertinet  post  passionem.  Caeterum  pro 
membris  suis  intelliguntur ,  ut  dixi,  ex  iactabundo  et  tentationes  futuras 
animosius  expectante  corde  dicta,  fiducia  divinae  virtutis  sese  armante  et 
exhortante. 

30  Illud  uotius  est,  quam   ut  egeat    ostendi,    quod  deo  non  dormienti  aut 

iacenti   dicatur   'Exurge',    sed  vel,   ut   Augustinus    hie    dicit,    deo   tribuitur, 
quod  m  nobis  ipse  facit,  ut  exurgat,    dum  nos  exurgere  facit,    sicut  in  pro- 
phetis locutus  dicitur,  quando  prophetas  loqui  fecit,  et  Apostolus  ij.  Coriu.  xiij.  2.  üor.  13,3. 
'An  experimentum  quaeritis    eius,    qui  loquitur  in   me  Christus?'    vel   quod 

35  tunc  exurgere  et  vigilare  dicitur,  quando  effectu  praesente  ostendit  se  nobis 
adesse;  qui  tropus  est   vulgatior  priore,    quo  tunc   fieri   a   deo    in   scripturis 
aliqua  dicuntur,    quando   fieri  a  nobis    aut    sentiuntur   aut  cognoscuutur,  ut 
Gen.   XX.   'Nunc    cognovi,    quod    tiraeas    dominum'    et   Luce   vij.,    ubi    ^^l:^,%^iif.' 
Maria  dixerat  'Remissa  sunt  ei  peccata   multa',   postea  idem  ad  eam  reve- 

40  lans  dicit  'Remittuntur  tibi  peccata  tua'.  Ita  cum  nunquam  deus  non  ad- 
iuvet,  tamen  invocatur,  ut  adiuvet,  quin  ut  invocaretur,  dedit  et  adiuvit,  et 
ne  deficiatur,  mterim  adiuvat,  donec  adiuvet. 


92  Opcriitioiirs  in   l'salinoH.     1510—1521. 

N'idclur  Miilcin  et  liic  xcrsiis  ()|i|)()siliis  piimis  diiohiis,  iil  contra  iiml- 
titiuliiioin  tribulantiuiu  dicat  'Nun  timobo  inilia  populi  circunulantis  me', 
contra  jjotcntiani  insurgentiiini  'Kxurge  doniinc'  et  contra  (lcsj)crationem  iac- 
tantes  'Salvnm  mc  fac  deus  mens';  aut  melius  liic  versus  contra  multitu- 
dineni  tribnlantium  ])onatur,  sequens  contra  insurgcntinni  vim,  (juia  dicit  5 
'(^noniam  tu  percussisti  oniniuni  ininiicorum  raeorum  maxillam',  et  ultimus 
contra  suggestores  desperationis  dicentes  'Non  est  salus  ipsi  in  deo',  utique 
Momini  est  salus,  et  super  poj)uluni  tuuni  benedictio  tua\ 

Epitasis  est  iu  verbis  illis  'Neu  tiniebo  milia  populi  circumdautis  me', 
ac  si  prae  magnitudiue  aifectus  in  deum  fidentis  dicat:  Non  timebo,  etiam  si  lo 
uon  modo  poteus  quispiam  in  populo  sed  ipsemet  populus  quicunque,  dc- 
inde  etiam  si  multa  essent  milia  populi,  atque  ut  addam,  si  me  nnicum  et 
solitarium  ita  cepissent,  ut  })euitus  circumdatus  nulla  parte  cxitum  haberem, 
nee  sie  timebo,  immo  securus  ero,  non  meis  viribus,  sed  qiiia  tu  exurges 
domine  &c.  Sic,  in<piam,  spiritus  sanctus  ubicpie  nos  ad  fidei  et  spei  in  is 
deum  magnanimitatem  benignitcr  provocat. 


s,  s.    Quouiam    tu   percussisti    omnes    adversantes    mihi    sine  causa, 
dentes   peccatorum   contrivisti. 

Praeteritum  pro  futuro  ponitur,    si    in  Christi  persona  ante  passionem 
accipiatm',  sui  post  resurrectionem  est  prosecutio  Epiuicii   et  laudis  dei  pro    20 
nostra  exhortatione,  ut  dictum  est  satis. 

Ex  hebraeo  pro  'sine  causa'  Hieronymus  transtulit  "^maxillas"  hoc  modo  : 
quia  percussisti  omnium  iuimicorum  meorum  maxillas,  et  huic  tum  recte 
concinit,  quod  sequitur :  dentes  peccatorum  contrivisti.  Atque  ita  taviokoyia 
esse  videtur.  25 

Est  autem  ordo:  Non  timebo,  inquam,  milia,  uec  mei  fideles  timebunt 
idlam  multitudinem  quantmiilibet  malorum  et  potentium,  quoniam  exploratum 
iam  habeo,  quam  soleas  percutere  consumptores  et  devoratores  meos,  dum 
et  me  suscitas  a  mortuis,  ut  me  deinceps  vorare  non  possint,  et  fideles 
meos  per  spiritmn  confortas,  ut  eis  nocere  nequeant,  quanquam  ista  percussio  ao 
iutelligi  queat  de  vastatione  populi  ludaici  per  Titum  et  Vespasianum. 
Nam  et  si  adhuc  siut  mordaces  et  maledici  iu  Christum  et  Christianos, 
tarnen  contriti  et  percussi  sunt,  ut  neminem  vorare  possint.  Itaque  dentes 
iM.  58, 7.  et  maxillas  habent,    sed  pcrcussos    et    contritos.     Sicut  alibi  ps,  Ivij.  'Deus 

conteret  dentes  in  ore  ipsorum,   malas   leonum  confriuget  dominus'.     Utitur  35 
autem  hac  metaphora   maxillae    et   dentium  pro  verbis    mordacibus,  detrae- 
tionibus,  calumuiis  et  huius  geueris    noxiis,   quibus    inuocentes  opprimuntur, 
©))r.  30,  u.  inxta  illud  proverb.  xxx.  'Generatio,   quae    habet    pro    dentibus    gladios,    et 


22  Ex  heb.  A  35 


OiDerationes  in  Psalmos.     1519—1521.  93 

commandit  molaribus  suis,  ut  comedat  inopes  de  terra  et  paupores  ex  homi- 
nibus\  Hiis  enim  Christus  devoratus  est,  quando  coram  Pilato  ad  crucem 
eorum  vocibus  et  accusatiouibus  adiudicatus  est.  Sic  Apostolus  Gal.  v.  ©ai.  r,,  ir,. 
'Si  invicem  mordetis  et  comeditis,  videte,  ne  ab  iuvicera  consumanüni",  et 
•I  multis  aliis  seripturae  locis  celebris  est  liaec  dentiuni  et  maxillarum  meta- 
phora  ac  per  seipsam  satis  manifesta.  Contra  et  sponsa  Cliristi  deutes 
quoque  habet,  Can.  iiij.  et  vi.  "^Dentes  tui  sicut  greges  tonsarum,  quae^''''f'-  '*■;■ 
ascendunt  de  lavacro',  hoc  est  increpationes ,  quibus  Ecclesia  mordet  et 
arguit  peccatores  morsosque  convertit  et  sibi  incorporat,  sunt  sicut  oves  de- 

10  tonsae,  mites,  scilicet  arguentes  sine  furia  et  zelo,  tum  tonsae,   idest  rerum 
cura    inanes,    non    querentes    lucra   et    lanam    ovium.     Neque  enim  verbum 
praedicare   potuerunt    etiam  Apostoli    et   simul   servire   mensis,    ut  Act.  iiij.  9(pft.  c,  2. 
scribitur.     Sed  haec  alias. 

Hü  deutes  figurati  sunt    in    maxilla,    quam  Sampson    levavit    et    per- 

ir.   (;ussit  in  ea  mille  viros.     ludicura  xv.  Mirf)t.  in,  ig. 

Unde  et  mitiore  intelligentia  percutit  et  content  deus  deutes  peccatorum 

misericorditer,  quando  per  gratiam  conversionis  ex  raaledicis  facit  benevolos 

et  ex  criminatoribus    ac    detractoribus    iustorum  praedicatores    et    laudatores 

eorum:  Sicut  sanctum  Paulum,    hipum  voracissimum ,  robustissimis  dentibus 

20  prevalidum  contrivit  et  Apostolum  fecit,  devoratorem  omnium  gentium  usque 

in  hodiernum  diera.     Quo  sensu  et  Isa.  ij.  dicit  'Conflabunt  gladios  suos  in  Sei- 2, 4. 
vomeres  et  lanceas  suas  in  falces',  quasi  dicat:   Mutabimt  linguas  noxias  in 
sahitares  et   cultrices   terreuorum   homiuum,    ut   sint  vomeres    corripiendo   et 
falces  colligendo  populos  ad  Christum. 

25  Possunt  item  dentes  intelligi  allegorice  iuxta  B.  Augustinum  principes 

peccatorum,  quorum  autoritate  quisque  de  societate  recte  viventium  praeci- 
ditur  et  quasi  incorporatur  male  viventibus ,  quibus  contrarii  sint  Principes 
iustorum,  ut  sacerdotes,  qui  exemplo  et  verbo  bono  commovent  homines,  ut 
credant   et  separati   a  saeculo  in  ecclesiae  membra   transeant.     Et  ad  hoc 

30   aptatur  illud  Can.  iiij.  et  vi.  de  dentibus  positum.     Verum  cuivis  in  promptu  |o}Jf{;  ^,;  l\ 
est,  dentium  eiusmodi  allegoriis  abundare,  pluribus  non  agam. 

Erit  autem  psalmus  non  inutilis  pro  cousolandis  pusillis  conscientiis, 
si  ad  tropologiam  trahatur,  et  per  tribulatores  deutesque  peccatorum  intelli- 
gantiu-  molestissimi  illi   insultus  criminum  et  conscientiae   male   actae    vitae. 

35  Nam  hie  vere  laborat  cor  peccatoris  solitarium,  infirmum  et  desperatum,  et 
nisi  contra  impetum  suorum  peccatorum  assuescat  oculos  sursum  levare  et 
contra  conscientiam  deum  invocare  periculum  est,  ne  maligni  Spiritus,  qui  in 
hoc  negocio  in  tenebris  perambulante  animam  capere  anhelant,  tandem  absor- 
beant  per  tristitiam  in  desperationem.    Ideo  fortissime  firmaudum  est  cor,  et 

40  cum  Christo,  sive  contra  peccata  conscientiam  persequentia,  sive  contra 
poenas  salutem  impetentes,  dicendum  cum  fiducia. 

1  cSraedatA  22  quasi  dicat]  q.  d.  ABC  34  malae  BC 


94  Openitione.s  in  Psalnios.     1519 — 1521. 


3, 9.Doniini  ost  salus,  et  super  populum  tunm  bencdictio  tua.     Sela. 

I'ulc-horriina  ooiu'lusio  et  velut  summa  omnium  attbctuum  predictorum. 
Kst  aiitom  siMisus:  »loiuinus  solus  est,  qui  salvet  et  benedicat,  atque  etiam  si 
(^iniiiuin  iiKiloniin  in  ununi  convouiat  cahos,  adhuc  dominus  est,  qui  salvum 
faciat.  In  niaini  eins  salus  et  henodiotio.  Quid  ergo  timeam?  quid  non  '•> 
l)raesuniam?  qui  sciam,  doo  volentc  neminem  perdi,  neminem  maledici, 
etiam  si  omnes  perdant  et  maledicant,  deo  volente  neminem  illorum  servari 
et  benodiei,  quantumlihet  se  servent  et  benedicant.  Atque  ut  Gregorius 
Xazanzenus:  det)  dantc  nihil  potest  livor,  et  deo  non  dante  nihil  potest  labor. 

9töm.  8, 3i.In  qua  sententia  et  Paulus  dicit  Ro.  viij.:    'Si   deus  pro  nobis,  quis  contra   lo 
nos?'     Ita  rursum:   Si  deus  contra  illos,  quis  pro  eis?  Quare?  quia  domini 
est   Salus,    non    illorum    neque   nostra,    vana    euim    salus   hominum.      Inde 

Effbä-  7,  12.  Apo.  vij.  'Benedictio  et  charitas  et  sapientia  et  gratiarum  actio,  honor,  virtus 

Dffbg.  7,  10.  et  fortitudo  deo  nostro'  &c.     Item  ibidem   'Salus   deo  nostro  et  agno\     Et 

^^^109;^  28.  ps.  cviij.  'Maledicent  illi,  tu  vero  benedices\  Et  Malach.  ij.  'Maledicam  10 
benedictionibus  vestris  et  benedicam  maledictionibus  vestris'.  Dicat  ergo 
foelix  Christus,  dicat  et  Christiana  anima  in  mediis  tribulationibus :  nihil 
refert,  quod  illi  me  perdunt  et  maledicunt,  non  illorum,  sed  domini  est 
servare  et  benedicere.  Nee  prodest,  quod  seipsos  viribus  suis  servaut,  se 
invicem  beuedicunt,  non  ipsorum,  sed  domini  est  salus  et  benedictio,  quo  20 
non  servante  et  benedicente  videntur  ad  horam  servari  et  benedici,  sed 
perdentur  et  maledicentur.  Rursum  illo  servante  et  benedicente  videntur 
nos  ad  horam  perdere  et  maledicere,  sed  revera  servamur  et  benedicimur. 
^i.  146, 3.  Hoc  vult  ps.  cxlvi.     'Nolite  confidere  in  principibus,   in   filiis    hominum,  in 

quibus  non  est  salus'.     Et  in   huius  fiduciae   solatium    olim    in    lege  Mosi  25 

4.a)}oi. 6,23f. prohibitum  est,  ne  homo  hominem  benediceret,  diceute  deo  Nu.  vi.  'Sic 
beuedicetis  filiis  Israel  et  sie  dicetis  eis:  Benedicat  tibi  dominus,  et  ego 
benedicam  eis'.  O  praeceptum  salutare  et  necessarium!  cur,  putas,  nolit 
deus  benedici  ullum   ab   homine?    nisi    quia    iam    tum    illud    praecogitabat. 

TOnt.  .5,  ii.Mat.  V.   'Beati    estis,    cum    maledixerint     vobis    homines   et    dixerint    omne   30 
malum    adversum    vos    meutientes    propter  me'.     Sic    enim    apud    homines 
*i.  10, 3.  agitur,  ut  ps.  ix.  scribitur.    'Quoniam  laudatur  peccator  in  desideriis  suis,  et 
iniquus  benedicitur',  nimirmu  quod  contra  iustus  vituperatur  et  maledicitur. 

4.9ifoi.6,27.  Recte   ergo   et   pientissime    dicit    dominus  'EGO  benedicam    eis',    quod  hie 

'     versus  velut  repetens  dicit  'super  populum  tuum  benedictio  tua'.     Quare  hie  35 
versus  legendus  est,  ut  emphasis  et  Epitasis  cum  elevatione  sit   in  genitivo 
'domini'  et  in  pronomine  'tua',  ut  sie  per  antithesin  intelligamus  simul  aifec- 
tum   iucundissima   fiducia   plenum,   qui  conatus   adversariorum    malos   quasi 
rideat   et    fiduciam  ipsorum   subsanuet  hoc   modo:   'DOMINI  est    salus,    et 


6  nolente  BC  15  ]Malatli.  BC  22  perduntur  C  39  nodo  A 


Operationes  in  Psalmos     1519 — 1521.  95 

super  populum  tunm  benedictio  TVA',  ut  discamiis  maledictionera  hominum 
contemnere  et  benedietionem  eorum  iion  quaerere,  quando  scimus,  solius  dei 
esse  salvare  et  beuedicere.     In  eadem  sententia  iusultat  eis  Isaie  xli.     'Bene-3cf.  41,  23. 
facere   quoque   aut  malefacere,   si   potestis,    facite",    quasi   dicat:   Nee   uobis 
5  nocere,  nee  vobis  prodesse  potestis. 

Primnm   vide,    quod   salutem    ante    benedietionem    locat    recto    scilicet 
ordine,  quod  benedictio  in  sacris  literis  sonat  profectum  et  multiplicationem 
iuxta  illud  Gen.  i.  'Benedixit  eis  dicens:  Crescite  et  raultiplicamiui',  quae  fieri  i-SJof.  1,22 
non  potest,  nisi  primum  servetur,  ne  pereat,  qui  benediceudus  est.     Et  apte 

10  opponit  haec  duo  primis  versibus  duobus:  salutem  domini  tribulautibus  et 
insurgentibus,  hü  euim  perdunt,  Benedietionem  vero  domini  malediceutibus 
et  dicentibus  'Non  est  salus  ei  in  deo^  Haec  est  enim  maledictio  gravis- 
sima.  Postquam  enim  impii  non  habent,  quod  faciant  iustis  a  se  perditis, 
unum  est  reliquum,  ut  eis  detrahaut,  maledicant,  blasphement,  sicut  in  cruce 

15  Christus  nobis  monstravit,  ubi  nituntur  et  opinionem  illorum  extinguere  tarn 
apud  deum  et  homines:  apud  homines  infamando,  apud  deum  fiduciam  con- 
scientiae  impetendo,  ne  in  deo  glorientur,  sed  utrobique  sint  confusi. 

Simul    hie    gravis    illa    tentatio    blasphemiae   tangitur,    qua  homo  per 
daemon^s   urgetur  ad   desperationem,    ut  maledictionem   dei   super   se  putet 

20  ferri,  ac  sie  deum  pro  deo  non  liabeat,   dum   nihil  boni   de  eo  sentit.     Hoc 
enim  est  deum  blasphemare,    de  quo    omnia   optima   praeeipimur  sperare  et 
praesumere,   dum   fide  et    spe  et  charitate  colere  eum   iubemur  in  praecepto 
primo,  ut  Sap.  i.  'Sentite  de  deo  in    bonitate   et  in  simplicitate  cordis  quae-893ei§t).  1,  1 
rite  illum'.     Atque  hoc  forte  est,    quod   tam    subito  mutat  personam.     Nam 

25  cum  in  tercia  persona  dixisset:  domini  est  salus,  velut  deum  apud  alios 
commendaus,  mox  in  secundam  personam  redit  dicens  'benedictio  tua\  Nam 
ciun  haec  blasphemia  omnium  longissime  rapiat  a  deo  et  tanquara  fugiens 
maledictorem  alium  quaerat  benedictorem,  cum  alius  non  sit  benedictor, 
monet  nos,   ut  timi    quam   maxime   omnium  ad  deum  convertamur,  quando 

30   maxime   omnium   avertimur  tentati.     Et  haec   aifectio,   quia   est  insignis   et 

vehementissima,  forte  non  frustra  siguatur  per  dictionem  Sela,  de  qua  supra  satis. 

Exposuimus  psalmum  totum  de  Christo. 

Si  cui  ista  interpretatio    non    placet,    nulla    erit    difficultas    ipsum   de 

David  intelligi,  tanquam  exemplari  eiusdem  passionis  et  eorundem  aüectuum, 

35  quos  in  Christo  et  quolibet  Christiano  descriptos  vidimus,  nisi  quod  quintus 
versus  non  nihil  negocii  solus  dabit  in  hac  expositione.  Demus  tarnen  occa- 
sionem  meliora  valentibus  et  breviter  ita  exponamus. 

'Domine,   quid   multiplicati   sunt   tribulatores    mei?'*    Absalora   scilicet, 
Achitophel  et  totus   populus,  ut  ij.  Re.  xv.  'Multi  insurgunt  adversum  me.  2.  emu.  15. 


4    quasi  dicat]  q.  d.   ABC  8  dicens]  d.  A  17  coiifisi  A  26   dicens]  d.  A 

27  rapit  A  28  alius]  alicuius  AB  34  jntelligere  C  39  Architophel  BC 


96  Oi.eratioues  in  Psiilmos.     1519— ir)21. 

Multi  (licunt  aniiiKii'  inoao:  Neu  est  Salus  ipsi  in  dvo  ('ius\     Hoc  prae  caeteris 

2.Snm.i6,7ft. faciobat  Sniui,  ij.  \\v.  xvi.  nialodicens  David  et  dicens  'Egredere,  cgredero,  vir 
san,u;uinuin  tt  \ir  Hcliar,  miltebatque  lapides  contra  David  diceus  *Reddidit 
tibi  dominus,  ocoe  proniunt  te  mala  tua""  etc.  'Tu  autcm  domiue  susceptor 
meus  es,  gloria  mea  et  exaltans  caput  meum'.  Dixit  euim  ibidem  'Dimit-  r. 
tite  cum,  ut  maledicat  iuxta  praeceptum  domini,  si  forte  rcspiciat  dominus 
atllietionem  meam,  et  reddat  milü  dominus  bonum  pro  maledictione  hodierua\ 
His  verbis  indicat  se  uondum  desperasse,  quin  fortiter  in  deura  confisum 
fuisse,  ut  cuius  praeceptum  et  voluutatem  aguosceret  et  iustificaret.  'Voce 
mea  ad  dominum  elamavi,  et  exaudivit  me  de  monte  sancto  suo'.    Hoc  fecit,   i« 

2.Sam.i:,,3i.  c-um  diceret  'Infatua,  quaeso,  domine,  consilium  AchitopheF,  et  forte  alias 
(juoque,  quod  non  est  scriptum.  Nam,  ut  dixi,  uou  in  tribulatione,  sed  post 
tribiüatiouem  i)salmum  fecisse  credendus  est.  O  fortis  fides,  ad  iratum 
deum  loqui,  clamare  ad  percutientem  se,  confugere  ad  exjiellentem  se,  lau- 
darc  susceptorem,  gloriam,  exaltatorem,   quem   derelictorem  coufundentem  et  ^■> 

2.2iim.i.'.,2ü.  opprimentem  senseris:  dignissimum  plane  exemplum  Christiauae  fidei.  'Ego' 
iuquit  'vadam,  quo  iturus  sum",  quasi  dicat:  nescio,  quo  vadam:  hoc  est 
credere,  committere  se  in  tantas  tenebras,  ubi  quid  de  te  futurmu  sit,  penitus 
ignores  et  tarnen  bene  speres  atque  exauditum  te  non  diffidas. 

'Ego  dormivi  et  somuum  cepi  et  exurrexi,   quoniam  dominus  suscepit   20 
me".     Quod  pro  mea  temeritate  intelligam  in  hunc  modum :   Talis  timc  eram 
ut  de  mea    vita,   gloria  omnibusque   meis   rebus    fuerit  desperatum,   similis 
eram  mortuo  ac  descendenti  in  lacum,  quantum  erat   in   re  et  specie  coram 
hominibus,  neque  sane  in  me  praeter  fidem  quicquam  vivebat,  nee   aliud  mihi 
visum  est,  si  restituerer  in  regnum,   quam  si    de    somno  mortis  ac  e  sepul-  25 
chro  resuscitarer.     Nam  ad  haue  rerum  sortem  et  ad  has  portas  inferi  solet 
dominus  deducere  eos,   quorum   fidem  tentare   volet,   neque  enim  multum  a 
mortuo  differt  ista  patieus.     Aut  si   hoc  non  placet,  Age    sit  affectus  iste: 
fui  submersus  in  hac  tribulatione,   et    sicut  profundo  somno  pressi  non  sen- 
tiunt  se  viv^ere  suntque  mortuis  simillimi,  ita   ego  prae  nimia  afflictione  in  30 
exstasi  fidei  positus  externae  huius  vitae  nulla  jfruebar  consolatione,  eramque 

i.wo).  45,27.  iam  fere  mortuus,  quomodo  Gen.  xlv.  de  lacob  dicitur,  cum  audisset,  filium 
suum  loseph  regnare  in  Aegypto,  quasi  de  gravi  sonmo  evigilans,  non  tarnen 
credebat  eis,  adeo  scilicet  in  desperationem  loseph  apud  eum  venerat.  Cum 
autem  vidisset  plaustra  et  omnia,  quae  miserat  loseph,  revixit  Spiritus  eius-  35 
Ita  et  hie  David  sese  revixisse  et  exurrexisse  dicit  de  profundo  somno 
cordis    ac   velut  morte.      Nam   de   naturali   somno   et   quiete  ego  fateor   me 

2.eatn.i9,22.  non  posse  intelligere,  sed  et  ipse  David  ij.  Re.  xix..  Cum  reverteretur,  ait: 
'An  ignoro  me  hodie  factum  regem  super  Israel?'  in  quo  manifeste  indicat 
affectum,  quem  diximus  desperati  regni,  quantum  erat  in  re  praesente.  40 


3  dicens]    d.  A  17  quasi    dicat]    q.    d.  AB    quasi    diceret   C  20    ctjpi    A 

25  quam  de  B       e]  de  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  97 

'Non  timebo  niilia  populi   circumdantis  me.     Exurge  domine,   salvum 
nie  fac  deus  mens'.     Haec   iam    revocatus  dieit:   deinceps   non  timebo  mala, 
si   tu   meeum   sis,   ut  ps.  xxij.     Exurge   modo   tu   et   salvum  me  fac,  sicut  <Pi.  23, 4. 
modo  fecisti,  estoque  deus  meus,  tum  nihil  erit,  quod  metuam. 
•■'  'Quoniam  tu  percussisti  omnium  inimicorum  meorum  maxillas,   dentes 

peccatorum  contrivisti'.     Caesus    est   enim  populus   cum   Absalom,    factaque 
plaga  magna  in  die  illa  viginti  milium  .ij.  Re.  xviij.  Et  ita  percussi  ac  con-2.2nm.i8,7. 
triti,  qui  eum  iam  devorabant  et  conterebant. 

'Domini   salus,   et  super   populum   tuum    l)enedictio   tua.     Sela^,    quasi 
10  dicat:    Etsi  Semei   cum    suis   dentes  raaledicos   in  me  fixerint  dicentes   'Non 
est  Salus  ei  in  deo,  premunt  te  mala  tua  &c.',  tamen  solius  domini  est  bene- 
dicere  et  servare,  eui  soli  gloria  in  saecula.     Amen. 


PSALlVrV'S  QVARTVS. 

AD    victoriam    in   organis    psalmus   David.  4,1. 

Obscurissimus  plane  psalmus  ante  faciem  meam,  et  vix  alius  tarn  varie 
expositus,  quae  varietas  argumentum  est  nondum  revelatae  intelligentiae. 

Primum  titulum,  quem  deinceps  quoque  saepius  habebimus,  semel  vide- 
amus.  'Lamnazeach'  ante  d.  Hieronymi  translationem  versum  est  ab  anti- 
quioribus  'In  finera",  quod  fere  unanimiter  exposuerunt  'In  Christum',   quem 

20  Apostolus  vocat  finem  legis  Ro.  x.  dicens:  'Finis  legis  Christus  ad  iusticiam  aiöm.  10, 4. 
omni  credenti'.    Quem  finem  rursus  dupliciter  accipiunt,  quod  Christus  et  a 
lege  tanquam   finis  et  summa  sit  intentus   et  legem  ipse  finierit,   ut  amplius 
nos   ei   nihil   debeamus,    seu   ut   philosophi   peripatetici  dicunt,   finis    quo  et 
gratia  cuius.     Verum  quid  haec  ad  titulum  psalmi   faciant,   non  video,  nisi 

2h  multa  violentia  haec  distrahas  et  alia  contrahas.  Non  enim  omnes  psalmi, 
qui  haue  inscriptionem  habent,  de  Christo  loquuntur,  nisi  hoc  de  Cln-isto  sit 
loqui,  quod  est  de  quolibet  opere  gratiae  dei  loqui,  quod  sine  Christo  nee 
magnum  nee  parvum  habemus.  At  tum  oportuit  in  omni  psalmo  hanc  in- 
scriptionem inscribi. 

30  Hieronynms  deinde  transtulit  'A'ictori',  tum  secutum  est  'ad  victoriam', 

quod  Lyranus  e  Rabi  Salomone  sie  pntat  intelligendum,  esse  videlicet  psal- 
mum  ad  hoc  factum,  ut  Levitae  cantores,  alternis  choris  cantantes,  niterentur 
se  invicem  superare,  mensus  forte  divinam  illam  David is  INIelodiani  ad  laudem 
dei  institutam  ritu  clamosissimorum  hominum,  qui  in  templis  nostris  Cathe- 

:i.-.   dralibus  chorales  vocantur:  qui  cui  cantent,  ignoro,   lapidibus   et   lignis  eos 


9/10  q.  d.  AB  quasi   diceret  C  20  x.  fe^lt  B  27  opere  A  31   Sal,  ABC 

Sut^exö  Sßerfe.  V.  7 


9g  Oporationoy  in  rsalmos.     1519—1521. 

hoarc  audio.     At(|iu'  tum  (•(mcdixlans  illiul,  quod  alii  'in   lincnr  insovipserunt, 
dioit  liiiiu'  i'sso  tiiu'in,  viotoriam  .seilioot  olamoris,  (luam  chorus  victor  futnni.s 
li(K'  psalnio  cantando,  iuhcnto  seilioet  ])roplu"ta  (iiiacsiorit.     Etiaiii  ista  ludicra 
possunt   lanto  scrio  doeeri ".' 
\.m\m.v<.  Lcojiims  autoni   li.  i.   l'aralii).  xv.  iiiissc    instiluta    a  J)avid    Iria    oviicra    r, 

Ib.  ~  ' 

Cantoniin:  riuun  (|ii(»d  nahlis,  lioe  est  psalteriis  caiusrct,  Altcnmi,  (piod 
Citharis,  .^«oii  ut  variaro  solct  interpren,  lyris,  Torciuni,  (pjod  Cynibalis  aencis 
ooncreparet :  liis  pro  tempore  addebantur  Buccina  et  tubae.  Atque  tercium 
illiul  i^enus  ibidem  soribitiir  institutiini,  ut  caneret  in  Citbaris  su]>er  octavam 
'lena/.eaeb\  (pind  tianstulcrmit  'Epinicion',  idest  Carmen  victoriale.  Inde  forte  lo 
venit,  quod  'lanuiazeaeh'  transfertur  'ad  victoriam",  (piod  psalmus,  eiusmodi 
titulo  insignis,  sit  Epinieion.  Hie  meam  eonfiteor  ignorantiam.  Nam  si 
liacc  ila  halxMit,  nescio,  quare  non  et  onnies  alii  psalmi  Epinicia  inscTibuntur, 
(|ui  \v\  cadcni  vel  niaiora  in  lianc  sententiam  (luam  hie  psalmus  et  sui 
similes  continent.  Tum  quae  sit  illa  vietoria  in  ))salmo  cantata,  iterum  ir, 
varium  erit:  aliis  Cln-isti  vietoriam  eelebrantibus,  aliis  vero  euiuslibet  ('bristiani 
iu  passione  seu  tentatione  jiositi. 

Johannes  lleuehlin  in  sua  septeua  transf'ert  'Ad  invitatorium',  »piod 
velit,  eins  generis  psalmos  esse  quaedam  incitabula  ad  expergefaeiendum 
exhortandumque  spiritum  hominis,   atque   huic   origo  voeabuli  niire  quadrat.   20 

ejro,  3,  9.Nam 'Xaza' instetit,  sollicitavit,  coegit,  urgebat  significare  dicit,  ut  Esdrae  iij. 

Lfjv.i,  3,  8.  'I^t  instarent  super  eos,  (jui  faciebant  opus  domini '.  Et  iterum  'ut  urgerent 
opus  domini'.  Sed  et  res  ipsa  psalmi  non  abh(»rn;t,  quod  jueo  iudicio  hie 
psalmus  sit  mere  exhortatorius  ad  opus  domini,  idest  ad  erucis  et  raortis 
tolerantiam.  Verum  an  eonstans  et  perpetua  sit  haee  tituli  ratio  per  omnes  25 
psalmos,  lectoris  relinquo  et  curae  et  iudicio:  Ego  hoc  libens  accepto,  esse 
idem  Epiuiciou  et  invitatorium,  quandoquidem  solent  id  genus  earmina 
triumphalia  mire  accendere  et  exstimulare  animos  ad  bellum,  ita  et  ])salmi 
ad  erucis  tum  bella,  tum  trophea  fortiter  animant  fideles  Christi:  atque  ita 
et  ego  jiossum  omnia  conciliare:  'Ad  vietoriam',  'victori',  'ad  invitatorium",  'In  3o 
finem",  quod  omnia  huc  spectent,  ut  animati  hoc  spiritus  incitabulo  vincamus 
et  finem  obtineaums  ho.stium  et  omnium  peccatorum,  quo  non  supersit  nisi 
triumphus  gloriae, 

'In  organis'    non    est  dul)ium    genus    ])ro  specie,   idest  Oitharis    accipi, 

1.  (iiiron.  i.-i,  dictum    est  enim,   quod   Epinicia  in    citharis   canerentur.  i.  paral.  xv.      Est   ss 

enim  Organum  hoc  loco  uomen  commune  in  hebraeo  ad  omne  musicum 
instrumentum.  De  laude  et  virtute  musicae  sileo,  quae  ab  aliis  abunde 
tractantur,  nisi  quod  hie  apparet:  Usum  musicae  fuisse  olim  sacrum  et  di- 
vinis  rebus  aceommodatum,  successu  temjioruin  (ut  onnna)  in  luxus  et  libi- 
dinis   s^rvitutem   redactum.     Nam    hinc    et    spiritus   malus   Saul   pellebatur,   40 

'■    23"'  '  '  i.  Ke.  xvi.,  et  Heliseo  s])ii-itus  propheticus  dabatur,  iiij.  Re.  iij. 

2.  Sön.  3, 1.^ 

5  institutos  A  18  inscrihantur  BC  39  accomodatiim  A  40  et  fe^tt  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  gg 

Varie  (ut  dixi)  hie  obscurissimus  psalmus  expositus  est.  Augustinus 
aut  verba  Christi  post  resurrectionem  aut  hominis  in  Ecclesia  credentis  et 
sperantis  in  Christo  esse  credit.  Lyram  et  Burgensem  omitto,  quorum  ille 
de  David  contra   Saulitas,    hie   contra   Idolatras    eum    accipit.     Hieronymus 

5  arbitratur  non  nisi  de  Christo  intelligendum.  Singukie  horum  interpretationes 
extra  captum  nieum  sunt,  sequar  spiritum  meum  et  abundabo  in  sensu  meo 
citra  cuiusque  praeiudicium.  Ego  somniavi  mihi,  hune  psahii'um  esse  genera- 
lem  qnandam  exhortationera  ad  totum  popuhim  dei,  praesertim  eos,  qui 
operum  et  viarum  dei  ignari  crucis  sapientiam  exhorrent.     Inter  quos  primi 

0  fuerunt    et    sunt    ludaei,   fihi  Israel,    quos    maxime  oportuit   in    hae  re  esse 
peritos.     Nam  ut  Ro.  iij.  Apostokis  dicit,   scimus,  quaecunque  lex   loquitur,  iHom.  :i,  19. 
iis   qui   in  lege   sunt,   loquitur.     Quare  David   una  suarum  tentationum  vel 
multis  potius  probatns  exemplo  suo  docet,   quid  agendum  sit,  et  quo  modo 
haben  dum  in  quacunque  tribulatione,  et  sie  iuxta  titulum    erit  psalmus  ex- 

r.  hortatorius  ad  victoriam,  quod  et  ipsa  verba  indicant,  quibus  sese  doctorem 
illorum  ostendit  diceus:    filii  viri,  scitote,   irascimini,  saerificate,  sperate  &c. 

Cum   iuvoearem,   exaudivit   me    deus   iustitiae   meae.  4,2. 

8tatim  ab  initio  mollienlos  et  querulosos  erudit  suo  exemplo  docens, 
non   alio   currendum,    sed   dominum   invocandum   in   tribulationibus   quibus- 

(I   cunque.     Quoties,   inquit,   invocavi    (invocavi    autem,    quoties   tribularer,  ut 
ps.  cxix.  'Ad  dominum,  cum  tribularer,  clamavi'),  toties  me  exaudivit,  adeo^f- 120, 1. 
videlicet    clemens    et  promptus   est   misereri   dominus   clamantium  ad   se,  ut 
quid  ergo  vos  molliculi   omnia   repletis    querimoniis,    vana  solatia   quaeritis, 
ad  hominem  coufugitis  et  hoc  unum  remedium  nescitis  nee  quaeritis? 

^>  Observa  divinum  artifieem  et  rhetorem  incomparabilem,  eodem  exordio 

tria  facit:  Primo  ad  filios  hominum  versus  ac  fraterna  eharitate  pro  eis  sol- 
licitus  docet,  quo  fugiendum  sit  tribulatis,  atque  id  proprio  exemplo  et  mo- 
destissima  iaetantia.  Ego,  inquit,  sie  solitus  sum  facere,  quod  et  vobis 
faeiendum  arbitror.     Seeundo,  ut  reddat  eos  benevolos  et  obsequentes,  diviuam 

0  simul  comraendat  clementiam:  exaudivit  me,  inquit,  quasi  dicat:  persuasum 
habeo,  quod  et  vos  sit  quam  clementissime  exauditurus,  modo  vos  audeatis 
et  invoeetis.  Tercio,  quod  priucipale  erat,  sicut  optinuis  orator  a  gratitu- 
diue  et  laude  incipit,  qui  est  apud  deum  et  homines  optinuis  bencNolentiae 
captandae   modus.     Sic  enim  iubemur   et  dominieam   orationem  ordiri  'pater 

^'  noster",  eo  verbo  omnia  beueficia  dei  affectu  duleissimo  comprehensa  re- 
petentes. 

Hoc  est  nimirum,  quod  verbum  ad  filios  hominum  vertit,  quod  lamen 
debuerat   ad   deum   vertere,    verum    noluit    illos    j-elic-tos   et   solus   et    \:i(Hms 

4  Iclolatrias  ßC  KJ  d.  A  20  3;ic  itlamnier  ftatt  Cor  invuoavi  cvft  Hov  ut  HC 

27  at^  B         :J0  q.  d.  A15C 

7* 


]()()  Oporationos  in  Psalnios.     If)!!) — liVJl. 

\vuhv  :ul  i'ousiHH'luin  dt'i,  iileo  vi  bciu'volentiain  ^ratus  cai)!:!!  siinul  et 
iVatcniac  saliitis  cupidus  cnulit  inlinnos.  Nam  scquciiti  parte  mox  a<l  soliim 
ilciim  vcriit  vorl)Uin  dicoiis:  Dilatasti  mihi,  ubi  iam,  quos  allocutiis  est  partü 
pi-ioic,  x'cuiu  ad  dci  coiispectum  pcrduxcrit,  iit  iam  iion  solinn  audiant, 
(|uid  ii'cciit  in  practoritis  tnlnilatiunihus,  sod  etiain  videant  cxoniplum,  quo  •'> 
solt'al  ad  dciiin  ooiifugero  prae.senti  trihulatione,  ita  vcrbo  et  cxcmplo  eos 
suavissiiuc  confortans.  Tarn  illud  'dous  iustitiae  inoae\  quod  sine  periculo 
diel  .|U(>(iiu'  jxiU'sl  dcus  iustitia  iiK'a,  (luanqiiani  non  ncgem  significare, 
iiistitiani  esse  a  dfO,  et  (jiiod  solus  deus  iustificct,  taiiicn  vidctiir  mihi  pro- 
plieta  tangcTO  siimmam  quacstionis  sen  qucrolae,  ((iiaiii  solciit  infirmiorcs  m 
praetoxcro,  scilicot  (jiiod  sihi  iniuriam  fieri  arbitnMitiir  ab  adversariis,  ideo- 
que  iuste  se  indignavi  et  irasci,  quos  propheta  non  acerl)o  exagitans,  sed 
siio  exemphi  (ut  dixi)  snaviter  erudiens  monet  oblivisoi  snam  institiam,  eam- 
quo  cum  tota  causa  tradcre  deo  iuste  iudicauti,  uec  ])his  sil)i  arrogarc  de 
iioti.  2, 23.  iustitia,  quam  deo  visuui  fuorit,  sicut  de  Olu-isto  dicit  Petrus  i.  Pe,  ij.  is 
'Qui  cum  malediceretur,  non  malediccbat,  cum  pateretur,  uou  comminabatur, 
tradebat  autem  iuste  iudicanti''  (idest  rem  deo  commendabat,  qui  iudicat 
iuste).  Ita  hie  dicit:  Quoties  ego  iniurias  patior,  invoco  deum  iustitiae  meae, 
hoc  paratus  habere  pro  iustitia,  quicquid  ille  iudicaverit.  Quare  aliam  iusti- 
tiara  meam  ignoro  nisi  ipsum  deum  eiusque  sanctam  voluntatem.  Nonne  20 
ist€  est  artificiosissimus  modus  consolandi  infirmos:  non  damnare  quidem 
eorimi  causam  nee  iustificare,  sed  ab  eis  tollere  et  in  deum  ti-ansferre,  si- 
mul  ipsos  cum  causa  in  deum  rapere,  ut  iusticiam  suam  id  ducant,  quicquid 
deus  fecerit,  atque  ita  dei  voluntatem  patienter  ferant?  Hunc  sensum  eo 
libentius  sequor,  quod  iustitia  mea  mihi  usu  scripturae  magis  causam  pro-  ?^ 
priam  significet  quam  gratiam  illam  iustificantem,  quam  ])otius  iusticiam  dei 
^"(R''  3'  '2'  äPP^Jl^t-  Ro.  i.  'Iustitia  dei  revelatur  in  illo  ex  Me\  Et  ps.  xxx.  'In  iustitia 
.?Woj.  30,33.  tua  libera  me'  (non  utique  in  mea).  Contra  Gen.  xxx.  'Respondebitque  mihi 
<j5i.  7 , 9.  cras  iustitia  mea\    Et  ps.  vij.  'ludica  me,  domine,  secundum  iustitiam  meam 

et  secundum    innocentiam    meam   super   me'.      Haec   est   enim    iustitia   inter  so 
homines,  quam  et  ipsam  vindicat  deus,  licet  nulli  satis  sit  coram  Deo.    Et  fit, 
ut   inique    aliquando    malum    inferatur,    quod    tarnen    non   inique   sustinetur. 
Recte  ergo  eos  revocat  a  fiducia  iustitiae  suae  et  in  deum  transfert,  ne  fi^rte 
multo  maiora  digni  sint  pati  coram  deo,  quantumlibet  iusti  sint  apud  homines. 

Et  saue  est  haec  doctrina  utilissima,  hominibus  semper  neglecta.  Nam  •'*•> 
si  haec  servaretur,  tot  fora,  iurgia,  iura,  lites,  causae  non  essent.  Omnium 
enim  hominum  ore  iactatur  iustitia,  iustitia,  ins  et  ins.  Rarus  est,  qui  ad 
exemplum  et  verbum  huins  prophetae  iustitiam  suam  deo  commendet  sinat- 
que,  eum  esse  deum  iustitiae  suae  seu  potius  iustitiam  suam.  Hinc  totus 
orbis  pro  iustitia  et   iure  tumultuatur  bellis,  caedibus,  litibu.s  et  infinitis  pec-  •to 


6  eos  fe^tt  BC  27  revelabitnr  B  31   vindicat]   iudicat  BC 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  JOJ 

catorum  et  malorum  monstris,  et  fit,  iit  iustitiu  .sit  causa  fere  sola  oniDiuni 
iniustitiarnm.  Sic  enira  excaecat  eos  error,  quod  statim  etiani  apud  doutn 
iustitiam  esse  putent,  quic(|uid  suis  dictaniinibus,  coasiliis  et  hominum  dc- 
cretis  iustitiaiu  esse  didiceruut,  de  qua  re,  uisi  alia  uuuc  agerentur,  multa 
5  essent  uecessario  dicenda. 


In   tribulatione   dilatasti    mihi.  4,2. 

TavToloyia   est,    Nam    idera    est  exaudiri   et   dilatari    in    tribulatione, 
sicut  ps.  cxvij.   *De  tribulatione  invocavi   dominum,  et  exaudivit  me  in  lati-*4Ji- ns,  5. 
tudine  dominus'. 

lü  Est  autem  Milatasti  mihi"  seu   'latitudo'   ista  hebraismus  et  metaphora 

vel  metonymia  propria  scripturae,  quam  nos  sine  figura  cousolationem  dici- 
mus,  sicut  econtra  augustiara  tristitiam  et  afflictionem  dicimus.  Sicut  enim 
cor  et  omnes  sensus  contrahuntur,  dum  fugiunt  et  horrent  tristia,  quod  si 
ex  omni  parte  urgeat    malum ,    iam    fere    fit   angustia   et   undique    in  artum 

15   contractio:  Ita  dilatantur  et  disteuduntur,   dum   ablato  malo  rursum  bona  et 
iucuuda  conferuutur.      Et    sane,   quam    proprie    eo    verbo  exprimitur   natura 
tristitiae  et  letitiae.     Nam  et  in  fronte  et  vultu  toto  videmus,  quam  contra- g 
hantur    tristibus    et    dilatentur    iucundis    rebus.      Ideo   de    impiis    ps.   xvij.  ,.  *^- ^^  ' 
dicitur:  Et   contrahentur   in   angustiis   suis,   unde   et  Apostolus   Ro.  ij.    duo  Mom.  2, -j. 

2u  illa  componit:  Tribulationem  et  angustiam,  malum  scilicet  et  fugam  mali,  sie 
tamen,  ut  fugi  non  possit. 

Dilatasti  me  potius  quam  dilatasti  mihi  dicendum  fuisse  videtur,  Sed 
idiotismus  hebraicorum  verborum  est,  quod  saepius  absolute  ponuntur  et 
sui   norainis  accusativum   abstractum   iucludunt   vel   in  nomeu  suum  verbale 

25  resolvuntur,  ut  dilatasti  milii,  idest  latitudinem  fecisti  mihi,  fuisti  dilatator 
mens,  hoc  est  consolationem  mihi  fecisti,  quoties  invocavi  in  tribulationibus 
meis.  Et  sie  captata  est  benevolentia,  simul  et  eruditi  infirmiores,  iramo  si 
voles,  hunc  versum  velut  argumentum  huius  totius  psalmi  habere  poteris, 
propouit  enim  erudire  infirraos,  ut  invocent  deum  et  causam  suam  deo  com- 

3u  mendent,  dei  iustitiam  laudent,  consolationem  alibi  non  quaerant,  sed  certis- 
simam  et  magno  fructu  a  deo  expecteut,  atque  id  eflficacissime  suo  proprio 
exemplo,  se  velut  socium  eis  iungens  et  eorum  casus  sibi  communes  faciens. 

Miserere    mei    et    exaudi    orationem    meam.  42. 

Confiteor,    iuquit,    quod  me   exaudisti,    quoties    invocavi,    de    <pio  non 

35   modo  gratias  ago,  sed  et  securus  sum,  quod,  sicut  deinceps  et  semper  abun- 

dabunt  passiones  in  nobis,   ita  semper  sis   nos  exauditurus  clamantes  ad  te. 

Qua  fiducia  etiam  nunc  tribulatus  iterum  invoco,  ut  iterum  exaudias.     Quaudo 


14  sit  B       actum  B  arctum  C  37  axaudias  A 


102  OlH'iatioiU's  in  rsalmos.     ir.10— 1521. 

Miitciu  in  lii'lnaco  hie  \('i-siis  |»osU'rior  pars  cM  |tiiiiii  Ncrsiis,  volnil  iiica 
conitatio  tniiiin  liiiiic  Ncrsiiin  iiilclliiii  t:in(|iiain  rui'mam  pracscriplam  inlir- 
inioriKus.  (pia  sc  ucrcrciil  ini<|iic  Irihulati,  et  haue  parliculain  esse  vcliil 
]>raoinansuin  i-ilmni,  (|ii<>  propheta  oos  volut  piitM'os  tloccrcl,  (jiiibiis  vorbis 
uti  tU'beaiit  invocatiiri  dcum,'  iieiupe  istis  'Miserere  inei  et  (jxautli  orationem  5 
lueanr:  Vi  priiuo  iniserieunliani  ilei  super  se  et  pro  pceciitis  suis  iiupl(n'eut, 
(juibus  forte  longe  peiora  lueruisseut,  ac  sie  iutcrim  viudietac  ol)liti  causam 
(leo  eoininittereut,  tum  exaudiri  peterent.  Nam  iustus  in  priucipio  accusator 
€vi.  IS,  17.  est  sui,  prover.  xviij.  Et  plaeeus  deo  miseretur  priuium  animae  suae,  Ec- 
Sir.  30, 24.  (.'losia.  \xx.  Idoo  priuiuin  pro  se  gratiam  iini)lorat,  tum  deiuuin  a  poeua  i" 
liberari  petit.     Verum  haec  uuu  ausim  asserere. 

Proiude  esto,  quod  sit  iu  uova  tribulatione  uova  invoeatio,  iu  (jua  uiliilo- 
miuus  id  quod  dixi  observandum  est,  ut  uon  tarn  pro  poeua  quam  peccato 
solliciti  simus,  primum  raisericordiam  dei  iuipetrantes ,  ne  forte  more  stul- 
torum  perversissimo  nostram  culpam,  (juae  peuam  meruit,  ohliti  alieuam  is 
ai!atti).  7, 3  t.  culpam,  quae  nostram  poeuam  operatur,  solam  videamus,  trabem  iu  oeulo 
nostro  reliuqueutes  et  festucam  e  frateruo  oculo  eiicere  conautes.  Nam 
primum  deprecanda  est  causa  tribulatiouis  (quae  peccatum  est),  uou  tribulatio. 
Ideo  primum  deus  misereatur  uostri  oportet,  tum  (juorum  misertus  fuerit, 
exaudiat.  20 

Vides  ergo  psalmos  in  hoc   esse   per  spiritum  sauctum  editos,  ut  siut 

tribulatorum  solatia,    ideoque   qui   tribulari   uoluut,   quid   eis   cum    psalmis  ? 

At  (|ui    hodie   minus   tribulari    volunt  quam  hü,   qui   psalmos   die   et   nocte 

9im.  6,  5.  versaut    aut    versare    debent?       Nonne    illud    Amos  vi.    eis    convenit    'sicut 

David  putabaut  se  habere  vasa  Cantici'  ?  Quomodo  psallent,  qui  pro  divitiis  25 
privilegiis,   iuribus   orbem   cedibus    involvunt,   non   c(mtenti  fulminibus   suis 
propriis?     Ideo  psalterii   hodie  nullus   usus,   nisi  quem  patitur  a  vocibus  et 
murmurationibus,  satis  indiguum  et  tamen  assiduum. 

4,  s.yilii     lioniiuum,  usquequo   gravi    corde?    ut   quid    diligitis    vani- 

tatem   et   quaeritis   raeudacium?  .^i^ 

S.  Hieronymus  sie  transfert:  Filii  viri,  usquequo  inclyti  mei  ignomi- 
niose  diligitis  vanitatem  et  quaeritis  meudacium?  Certe  vim  verborum 
hebraicorum  recte  taugit  hie  8.  vir,  nihil  enim  de  corde  habet  hie  versus. 
Proinde  perspicuum  est,  interpretem  nostrum,  quisquis  fuerit,  errasse  et  beth 
pro  caph  legisse,  et  quod  amplius  est,  dictionem  uuam  in  duas  divisisse,  35 
pro  'lichlimma'  (quod  ad  iguominiam  sonat)  legisse  'leb  lamma'  (quod  cor  ut- 
quid  significat).  Ideo  ubi  Hieronymus  'ignominiose'  uua  dictioue,  ibi  'corde, 
utquid^  ille   duabus    transtulit,    Et   (|Uod   hebraeus    'chebodi',    noster   graves, 

3  iniqu^  A  7  ac  si  B         9  sui  est  B  23  ii  BC         25  versa  BC         30  meu- 

dacium.    Sela.  BC  31/32  ignominose  BC  88  heb  ABC 

»)  Sgl.  oben  S.  23,  26  ff. 


Operationo«  in  Psalnios.     1519 — 1521.  |03 

Hiei'onymus  glorluyi  mci  scii  inclyti  luci  rciklidit,  naiii  gloria  licbiTis  (■(»dein 
pene  verbo  significatur,  quo  gravitas. 

Nee    filii  horainum   hebreus    habet,   sed  filii  i.sch,   lioc  est  viri,  lierois, 
et  qualis  ps.  i.  dicitur:   Beatus   vir;  non    enim   hie  filii  Adam  habetur,   quo^^i.  i,  i. 
5  significatur  carnis   geueratio.     Quare   non  filios   carnis   videtur    indicare    aut 
non  ut  carnis  filios  eos  alloqui,  sed  quoraodo  Magister,  praeceptor   aut  (|uo- 
cunque  nomine  maior  filios  vocat  suos  minores. 

Primum  ego  meum  spiritum  eifundam,  deinde  alia  videbimus.  Versum 
ergo  sie  transfero:  Filii  viri,  usquequo  gloria   mea  ad   ignominiam,    diligitis 

10  vanitatem  et  quaeritis  mendacium?  Sela.  Ita  mihi  verba  prophetae  in 
persona  dei  seu  Christi  esse  videntur,  Primum  ludaeos  appellantis,  deinde 
et  gentes,  ut  Apostolus  solet  loqui,  ut  sit  sensus:  O  filii  Israel,  (piousque 
uomen  meum  apud  vos  polluitur?  Quamdiu  mea  gloria  per  vos  iguominiae 
patet?  dum  me  deserto,  qui  sum  veritas  et  vita,  diligitis  vauitatem  et  <{uae- 

1.-,   ritis  mendacium?     Quae  quomodo  fiant,  nunc  videamus. 

Dixi  psalmum  esse  exliortatorium  ad  eos,  qui  fidei  defectu  in  cruce  et 
iuiuriis  scandalisautur  et  animo  deiiciuntur,  quod  vitium  infidelitatis  est  et 
crimen  spiritualis  idolatriae,  quales  accusantur  filii  Israel  in  deserto  fuisse, 
ps.  Ixxvij.   'Generatio  prava   et  exasperans,    geueratio   quae   non   direxit  cori'j.  78,  s. 

20  suiun,  nee  est  creditus  cum  deo  Spiritus  eius\  Hie  manifeste  arguitur  vitium 
cordis,  quod  erat  diffidentia,  ignorantia  eriicis  et  insipientia  in  via  dei,  quia 
ibidem  dicit  'Non  sustinuerunt  consilinm  dei',  quo  vitio  per  totum  vetus 
arguuntur  testamentum.  Ab  hoc  erimine  mox  venit  exterior  illa  et  varia 
Idolatria  pro  diversitate  infinitorum   affeetuum,    ut   alias  iUum,    alius    istum 

-'5  deum  quaesierit,  et  unusquisque  gloriam  deo  debitam  in  ereaturam,  ex  qua 
vel  esset  conseeutus  vel  speraret  solatium,  transferret. 

Quando  ergo  gloria  et  cultus  dei  consistit  in  syneera  fide,  robusta  spe 
et  perfecta  eharitate  in  deum,  uecesse  est,  ut  qui  in  deum  nee  eonfidit  nee 
credit  nee  diligit,   sed  in   quaeunque  ereatura  sese   solatur,    gloriam   dei   ad 

30  ignominiam  vertit  et  nomen  ae  ojius,  quae  deo  debuerat,  in  ereatura  (piaerat. 
At  ita  faciunt  plaae  omnes,  quotquot  in  tempore  tentatiouis  reeedimt  (nam 
de  iis  potissimum  hie  loquitur).  Quare  ab  initio  sui  ad  finem  usque  numdus 
plenus  est  Idolatria.  Quamvis  non  semper  imagines  adorent  creaturarum, 
tarnen  habent  affectum  illum,  qui  omnium  Idolatriarum  fous  et  caput  est.     Hie 

35   autem  est   (ut  dixi)   rebus   et   creaturis   fidere,   frui,    deleetari,    qui   soli   deo 
debetur,   id  est  infidelitas  et  diffidentia  ac  per  hoc   et  contemptus  odiumquc 
dei.     Sie   ps.  Ixxvij :    Et  mutaverunt  gloriam    suam    in   similitudinem    vituli  **f.  loü,  21 
comedentis  foenum.     Quo  versu  puleherrime  vim  Idolatriae  deseribit.     Glo- 
riam eorum  voeat  gloriam   dei,   ({uia   a])ud    eos   solos   erat   gloria   dei   (idest 

40  reeta   fides   et   cultus   dei),    qua   gloiia    dei   et    ipsi   gloriam   apud    deum    (^t 


viri  herois  A  filü  heruis  BC  -iO  vertat  C 


104  Opeiationes  iu  Fsalmos.    1519—1521. 

I.3.-I1I.-I/J1.  lumiiiK's   liald'liaiil.      Ita    et    i.    lU^x-   iü.i-  "rraiislala    csl    t;l(n-ia    dci    al)    Israel'. 

SRom.  1,  •-':(.  Et  1\(>.  i.  'Muta\t.'riiiit  i;ioriain  iii<'orni|)lil)ilis  dci  in  similiüidiiicm  iinagiuis 
houiinis\  (^uid  est  ciiiin  «iloriam  dci  nuilari  iiisi  ciildmi  dci  mutari?  Nam 
cultus  dci  hrcvissimo  comjxMidio  aliiul  nihil  est  ([iiain  li'loria  dei.  Gloria 
i\v\  aliud  iiiliil  est  ([iiaiii  ei  ercdere,  in  eniu  spcrare,  cum  diligcre.  Quia  '•> 
t|iii  ei  credit,  voraoein  eiun  ducit  ac  per  hoc  voritatem  ci  tfihiiit.  Q,iü 
sperat  in  oiiiii,  potentem  et  sapientein  et  bonum  arbitratnr,  nt  a  (pio  possit 
iiivari  et  salvari,  ac  per  hoc  ei  potentiam,  (jua  possit,  sapientiaui,  (pia  novit, 
bonitatem,  qua  velit  iuvare,  tribuit;  hoc  aiitem  est  verc  deiini  esse, 
vere  deiim  habere.  Tiinc  mox  aniur  se(|uitnr  in  eum  sua  sponte,  sibi  i" 
placens  in  tali  deo  ac  preciosissiniam  oj)inioncm  de  eo  concipiens.  Q,ui 
aiitein  non  credit,  meudaeem  facit;  ((ni  non  sperat,  vel  impotentem  vel 
ueseientem  vel  nolentem  facit,  quae  sunt  horrenda,  tum  se(|ui  necesse  est 
contemptum  dei.  Ex  quo  deinde  translatus  ad  creaturam  (cum  necesse  sit 
humanuni  cor  credere,  sperare,  diligere  aliquid)  fidit  vel  in  divitias,  vel  is 
favorem,  vel  vires  suas,  vel  alia  quaecunque,  vel  in  stultam  opinionem,  sive 
de  vero  sive  falso  deo  predicatam.  Ubi  si  aliquando  (permittente  deo)  sen- 
serit  solatium,  toto  corde  et  amore  huc  f'ertur.  Et  sie  potentia,  bonitas  et 
omnia,  quae  ad  gloriam  dci  ])ertinent,  ad  ij;nominiani  versa  sunt  et  tributa 
ei,  cui  non  debent.  ju 

5ei.  42, 8.  Sic  iu  Isa.  xxiiij.   'Gloriam  nieam  alteri   uou  dabo,  uec  laudem  meam 

sculptilibus\  Omnia  scilicet  bona  tribuit  etiam  hostibus  suis,  sed  gloriam  sibi 
soli  servat,  quia  non  sunt  tribuenda  bona,  quaecunque  accipiuntur  aut  quae- 
rimtur,  quam  uni  soli  deo,  quo  praedicatur  eins  solius  bonitas  ac  vera  divi- 
nitas.  Istis  sie  cognitis  credo  versum  hunc  esse  facilem,  quod  ignari  crucis  25 
et  vacui  fidei  gloriam  dei,  mox  ut  coeperint  pulsari,  prostituunt  et  ad  quod- 
libet  aliud  confugiunt  quam  ad  deum,  Consilium,  auxilium,  salutem  non  ab 
eo,  cui  US  sunt,  sed  a  seipsis  vel  creatm'is  (in  quibus  non  sunt)  quaerentes, 
$f.  3, 9.non   credentes   ultimum    versum    psahni   praecedentis :    Domini  est  salus,   et 

super  populum  tuum  beuedictio  tua.  so 

Videamus  ergo  Affectus  et  Emphases  huius  versus.  Primuin,  ut  sit 
acris  et  vehemens  exhortatio,  dignissimo  titulo  eos  alloquitur.  'Filii  (iuquit) 
viri\  Qui  vir,  sive  Abrahe,  sive  Israel,  sive  Christus  intelligatur,  idem 
erit,  quanquam  magis  proprie  Abraham  ego  intelligerem ,  cum  de  ludaeis 
Primum  intelligo.    Hie  enim  pater  multarum  gentium  vocatus  est,  (|uia  non   35 

Sei.  51,  1  f.  hoc  tautum  loco,  sed  et  Isa.  li.  simili  exhortatione  dicitur  'Attendite  ad 
petram,  unde  excisi  estis,  et  ad  cavernam  laci,  de  qua  praecisi  estis.  Atten- 
dite  ad  Abraham,  patrem  vestrum,  et  ad  Saram,  quae  peperit  vos,  ununi 
vocavi  eimi  et  benedixi  ei  et  multiplicavi  eum'',  quasi  dicat:  Attendite,  non 
quomodo  carnaliter  ex  illo  nati  estis,  sed  quomodo  illum  vocavi,  et  non  ex   4o 

14  translatu  C  17   falso  deo]  de  falso  BC  20  deheutur  BC  33  Abrahtj  A 

Abrahiß    BC  35  et  quia  B(J  39  q.  d.  ABC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  |Q5 

carne  iustificatus  est  sed  per  fidem  in  iiu'.  Ita  et  vos  facere  oportet,  f^i  filii 
eius  esse  volueritis.  Sicut  lohaun.  viij.  'Si  Abrahae  filii  esnetis,  opera  3oi).  «,  39. 
Abrahae  faceretis\  Ita  hie,  ut  Abraham  eis  i)roponat  patreni  uou  earnis  et 
eos  moueat  fieri  filios  eius  spiritnales,  potius  dicit  Tilii  viri'  quam  'filii  ho- 
5  rainis",  et  cum  potius  sint  adulteriui  et  spurii  coram  deo,  qui  carnem  Abrahae 
sine  fide  eiusdem  iactaut,  tamen  diguatur  eos  tali  honore,  quo  blandius  et 
efficatius  tales  faciat,  quales  appellat,  sicut  Paulus  Galatarum  Ecclesias  ««i-  i.  -'■ 
vocat,  cum  iara  essent  seducti  et  extra  Ecclesiae  fidem  exturbati,  verum 
uihilominus  oblique  eis  opprobrat  degeuerem  animum,  quod  cum  tauti  herois 

»•J   sint  filii,  nihil  tamen  minus  praestent  quam  filios  eiusdem. 

Deinde  et  illa  quaestio  'Usquequo'  miram  habet  energiam,  insignein 
simul  diviuae  longauimitatis  suavitatem  commendans,  simul  gravissimum  ac 
diuturnum  salutis  eorum  dispeudium  eonmiiserans,  quasi  dicat:  Cum  sitis, 
immo    esse    debeatis    filii    tanti    viri,    de    quo    unice    gloriamini,    usquequo 

15  gravissimo  vestro  salutis  periculo  et  divinae  patientiae  abusu  tales  vos 
exhibetis  et  ita  degeneratis,  ut  solo  nomine  sitis  filii  tanti  viri?  Hoc  autem 
facitis,  dum  nee  creditis  uec  speratis  in  deo,  in  quem  ille  credidit,  quiu  hanc 
in  me  fiducie  gloriam  iu  meam  et  vestram  confusionem  et  ignominiam  alio 
vertitis.     Ignoratis    enim,    in  adversitatibus  non  nisi   ad  nie  currendum  esse. 

20  Ego  enim  (ut  Isa.  xlvi.)  feci,  ego  feram,  ego  portabo,  ego  salvabo.     Cur  aliusScf.  46, 4. 
hac  gloria  potitur,    qui   non  potest  eam  implere?     Cur  milii  non  datur,  qui 
solus  haec  possum  et  volo,  cui  soli  debetur?     Vides,   quam    suavis  (juidem 
sit  sed  ardens  valde  haec  expostulatio. 

lam    et   hoc   suum   pondus   habet,    <(Uod    gravissima   antithesi    gloriam 

25  ad  ignominiam  trahi,  non  quam  vis  gloriam,  sed  suam  propriam  expostulat. 
Quo  solo  auditu  pia  mens  penitus  debeat  contremiscere.  Horribile  enim 
auditu  est,  gloriam  dei  in  ignominiam  et  laudem  dei  in  blasphemiam  verti, 
quam  omnis  creatura  summis  viribus  studet  venerari. 

Atque  ipsemet    hanc    rem    tanti   facit  momenti,   ut   eclyptica    oratioue 

30   utatur   per  reticeutiara   seu  aposiopesin,   verbum   omittens  dicens:  'Usquequo 

gloria  mea   iu   ignominiam"  scilicet  mutatur  vel  vertitar?   Sicut  Paulus  Eo.  I.-Mm.  1,  23. 
'Mutaverunt  gloriam  dei  &c'.    Hac  enim  aposiopesi  indicat,  tautum  esse  hoc 
flagitium,    ut    fas   non    sit   nominari    pre    horrore    nimie   impietatis.      I^onge 
enim    mitior  fuisset   culpa,    si  rebus    creatis    abuteremini   in   ignominiam   et 

35  gloriam  operis  mei  ad  contumeliam  traheretis,  sicut  fit,  si  ex  auro  fiat  vas- 
culmn  auro  indignum,  si  homo  nobilis  sit  sine  honore.  Sed  gloriam  meam 
non  modo  mihi  non  dari,  verumetiara  aufferri,  nee  simpliciter  aufferri,  sed 
etiam  in  ignominiam  mutari,  hoc  scelus  est,  a  quo  coeH  stupescant,  quod 
aures  non  ferant  et  lingua  timeat  proferre. 


2  Si]  Sed  A  4  raoveat  A  13  q.  d.  ABC  15  nos  C  24  antethisi  ABC 

venerari  fe^lt  A  31  iguüiniiiimam  C       velj  et  BC 


lOß  OptMMtioncs  in  Psalmos.    l^lD-hVJl. 

\\ivr   (|ii:iii(:i    vi    \ci-l)ui'iim    coüil     ims    dciis    ii()>|ci'   :i(l    ridcin    sui,    idcst 
:iil   saliitcui    iiosti'am. 

Niuic  t'arilc  erat  alias  ti'aiislationcs  liiiic  mcac  fonciliarc,  licet  scnsinn 
noM  ailct»  rcddanl  cxprcssuiu.  'Filii  hoininiuu'  etc.,  (juasi  dicat:  vcrc  filii 
lutiuinuin  estis,  magis  ([uaiu  filii  viri,  (juein  rofcrrc  debctis,  sed  carnem  eins 
et  patriuu  vestromin,  uon  fidem  coruin  sapitis,  usqucqiio  gravi  cordc?  usciuc- 
(liu)  iiicroduli  estis  corde  et  ])ondere  iiifidelitatis  deorsum  ruentes  in  fiducia 
reniin  iucimibitis  ac  gloriani,  (Hiain  inilu  debetis,  crcaturis  tribuitis?  .sicut 
iam  satis  est  dictum. 

Jta  et  illud  Hicronymi:  Filii  viri,  usqucquo  ignomiuiose  diligitis  vani- 
tatcm,  (juasi  dieat:  cedit  hoc  ad  gloriae  meac  iguominiam  et  vestrae,  (piod 
desci-ta  fiducia  mei  diligitis  alia  quam  me,  qui  sum  veritas  &c. 

Pulchro  ordine  primum  vanitatem  diligi,  deinde  raeudacium  (juaeri 
dicit.  ri-inumi  est  cuim  omuium  afi'ectus  ipse,  seu  amor,  seu  voluntas,  seu 
ytudium,  qui  si  perversus  et  impius  est,  mox  opinioues  parit  impias,  f'alsas 
et  mendaces.  Ex  his  autem  duobus  (ut  psalmo  primo  dictum  est)  pendet 
5.  wiol  t:,s.  univcrsa  cuiuslibct  hominis  vita.  Ita  fit,  ut  contra  Moseu  Deutro.  xij.  ünus- 
(juisque  faciat,  quod  sibi  rectum  videtur.  Hoc  Studium,  hoc  consilium 
inij)i()rum,  has  cogitationes  hominum  vanas  hoc  loco  per  mendacium  taxat 
Spiritus  et  fcre  per  totam  scripturam,  ut  per  psalterium  videbimus.  Igitur 
amor  vanitatis  avertit  affectum,  quo  averso  mox  inficitur  mens  malis  opini- 
ouibus,  ut,  sicut  res  male  amat,  ita  de  rebus  male  iudicet  et  excecata  per 
malitiam  mente  in  errore  et  meudaciis  suis,  tanquam  in  veritate,  sapientia 
et  omniuo  in  luce  se  ambulare  putet. 

Singula  verba  epitasin  habent.  V^anitas  est,  ut  Ecclesiastes  per  totum 
copiosissime  definit,  quicquid  deus  non  est.  Nam  si  vana  salus  hominis, 
quanto  magis  omuium  aliarum  rerum  ?  Est  ergo  ista  vanitas,  (juod  homo 
crucis  gratiam  ignorans  non  in  deo,  sed  quovis  alio  quaerit  auxilium  et 
solatium,  uec  enim  inveuiri  potest  salus  aut  ullum  bouum  nisi  in  deo. 
Caetera  omnia  sunt  afflictio  spiritus  et  irritatio  ac  titillatio  ad  consolationem 
verius  quam  consolatio,  et  salutis  ac  boni  potius  incitabulum  quam  salus  et 
bonum. 

Porro  vanitatem  habere  non  perinde  summum  malorum  est.  Est  enim 
omnis  homo  vanitas,  et  nihil  novum  sub  sole,  aut  si  malum  est,  tolerabile 
est.  Nullus  etiam  sanctorum  est,  qui  non  speret,  fidat,  cupiat,  metuat,  amet, 
odiat,  plus  minus  quam  debeat.  Verum  hoc  corpus  mortis,  has  leges  pec- 
cati,  has  vanitates  odisse  oportet,  non  diligere,  non  in  illis  placere.  Crea- 
turae  solatio  et  auxilio  uti  malum  uon  est,  sed  amare  et  in  eis  haerere, 
prae  amore  earum  in  deum  uon  fidere  impietatis  est. 

Mendatium  etiam  mitius  malum  est  quam  quaerere  mendacium,  siqui- 
dem  potest  quispiam  seduci  et  vanitatem  pro  veritate  amplecti,  sed  quaerere 

4  q.  d.  ABC         6/7  usquequo  iucreduli  estis  coide  fe^lt  BC       11  q.  d.  ABC         16  iis  BC 


Operationes  in  Psalnios.    1519 — 1521.  |Q7 

impium  e.st.  Cum  eniin  oninis  hoiiio  sit  lueudax,  iion  id  (|iiat'rendiiiii  est, 
ut  uostris  opinionibuS;  ncstris  iudioiis,  seu,  ut  dicunt,  nostri.s  dit'taminibus 
obtemperemus  et  vitani  regamiis,  Sed  maxiine  couaudiuu,  ut  ab  iis  teiiipe- 
remus  et  diviuae  sententiae  cedamus  eiusque  iudicio  agamur  et  agamus. 
:>  Proinde  nihil  potest  Christiaiio  honiiui  pestileutius  tradi  quam  philosophia 
moralis  et  decreta  homiuum,  si  ita  tradantur,  ut  credat  in  bis  se  recte  incc- 
dere  coram  deo.  Nam  sie  fiet,  ut  eonsiliis  bis  innixus,  quicquid  contra  se 
geri  viderit,  iudicet,  damnet,  persequatur  ac  per  hoc  Crucem  Christi  repu- 
diet  et  viam  dei  penitus  conterauat  .  Quae  tunc  optime  et  prosperrime  habet, 

10  quaudo  sine  ductu  et  consilio  nostro  vivimus,  ac  velut  per  desertum  et 
invium  Christum  in  colamna  ignis  sequimur.  Hoc  enim  est  non  vauitateni, 
sed  Soliditäten!  diligere,  nee  mendacium,  sed  veritatem  quaerere,  quae  omnia 
in  tempore  passionis  et  adversitatis  melius  sentiri  possunt  quam  verbis  dici 
aut  corde  cogitari,  nam  experientia   opus  est   (ut    saepe   diximus)   ad   intelli- 

15  genda  verba  dei.     Non  enim  dici  aut  sciri,    sed  vi  vi  volunt  et  sentiri,  sicut 

ille,  qui  dixit  ps.  cxv.     'Ego  dixi   in   excessu  meo:    Omnis    homo  mendax'/J^'-  ne.  n- 
Cur  mendax?    quia  in   eestasi   passionis   positus    et  sola   dei  fide  vivens   et 
fiducia  rerum  exutus,  in  (j[ua  omnes  homines  mersos  vidit,  secure  pronunciat, 
eorura  affectus  esse  vanos,   et   universa    consilia    ac  studia  eorum  mendacia, 

•-'0  quia  sine  fide  dei  sunt.  Si  auteni  sine  fide,  iam  sine  verbo  dei,  Si  sine 
verbo  dei,  iam  sine  veritate,  atque  ita  vere  mendacia  et  vaua  omnia,  quae 
extra  fidem  sunt,  quae  veritas  est  propter  verbum  veritatis,  in  quod  ereditur 
et  credendo  haeretur. 

Habenuis  ergo  huius    versus   sententiam,   esse   omnes  impios  Idolatras, 

:;5  divinae  gloriae  violatores,  qui  in  tribulatione  quacunque  a  fide,  spe  et  cha- 
ritate  cadunt  in  fiduciam  et  solatiuni  rerum  atque  bis  studiis  sese  tueutur 
et  regunt. 

De   dictiuucula   Sela   satis    dictum  est.     Nam  et   hie   siguandi  aft'ectus 
gratia  mihi    poni    videtur,    quod    revera   magni   estimandum  sit,    Universum 

30  hominum  genus  adeo  vitiosis  affectibus  et  opiniouibus  esse  implicitum,  ut 
vanitatem  diligat  et  mendaeiura  quaerat,  ita  ut  res  pro  dignitate  non  queat 
satis  dici  et  inculcari. 

Et    scitote,   quoniam    mirificavit   dominus    sanctum   suum:        ^,4. 
dominus    exaudiet   nie,    cum   claraavero   ad   eum. 

35  Saluberrima    eruditio:    Nam    hoc    est,    cur    filii     hominum    exhorreant 

crucem,  quae  via  est  veritatis  et  soliditatis,  potius  vanitatem  et  mendacium 
sectantes  in  rerum  fiducia,  quod  ignorantiam  dei   liabent  (ut  Apostolus  dicit  «•^'>i-i5,3i. 
ad  Corinthios),  Ignorant,  inquam,  quid   agat,   quid   velit,   quid  cogitet  deus, 
quando    nos    tribulationibus    teutat.      ludicant    enim   sicut    equus   et    mulus 


24  seuteutia  BC 


log  Opcrationcs  in  l'.s.iliiios.     l.")!!»- -1521. 

sfciiiidum  i.l.  (|Ium1  |>;ilct  cl  scntitiir.  l'iitct  :ui(cm  tiiiic  nliiid  iiiliil  (|U:uti 
iunoiniiiia.  iiiopi:!,  mors  et  oiimia,  i[niw  in  ('lirislo  nolüs  passo  luoiistruiitiir, 
t|iiae  si  sola  iiitiu'aiis  et  non  cognoscas  in  iis  tlivinam  voliintatom  oaimiuc 
fenis  et  laudcs,  necossc  est,  ut  in  eruce  ista  scandaliseris  et  ad  tua  con- 
fiigias,  ubi  niox  idolatra  fias  et  gloriam  deo  debitam  creaturae  tribiias.  s 
loh.   xvi.    Cum    rationeni    veddcn^t,    quare    ludaei    essent    perseeuturi    Apo- 

;joi).  tc,  3  stolos  ft  extra  Syuagogani  factiiri,  dixit:  Haec  facient  vobis,  qiiia  non 
iioNcniut  patrem  nequc  me.  Quomodo  non  noverunt,  qui  tarn  ninlta  cum 
ChrLsto  pro  deo  couteuderunt  ?  Sed  Christum  nosse,  est  Crucem  nosse  et 
deum  sul3  carne  crucifixa  intelligere.  Hoc  enim  vult  deus.  Haec  voluutas  lu 
(loi ,  ininio  hoc  deus  est.  Ideo  quod  crucem  Crucisque  verbum  suis  affec- 
tihiis  et  opinionibus  tanquam  vauitati  et  meudacio  contrarium  odiunt  et 
per.se(punitur,  in  causa  est,  quod  ignorant  deum,  seu  (quod  idem  est)  volun- 

^of).  6, 53.  tatem  dei  non  noverunt.     Ita  et  lolia.  vi.,  quando  dixit:  nisi  manducaveritis 

carnem  meam  et  biberitis  meum  sanguiuem,  non  habebitis  vitam  in  vobis.  i'- 
Durus  hie  sermo  erat,  ita  ut  multi  discipulorum  quo(pie  scandalisati  abierint 
retrorsum.  Quare  durus  sermo?  Quia  manducare  haue  carnem  et  bibere 
huuc  sauguinem  est  Christo  per  fidem  incorporari  et  passiouibus  eins  com- 
muuicare.  At  hoc  summe  horret  pravus  alfectus  et  perversis  opinionibus 
viciatmn  cor.  Hoc  est,  quod  hie  dicit:  Nolite  timere  nequc  putetis,  vos  2u 
perire,  si  alfectus  et  sensus  vester  occumbat,  si  quaecunque  patiaraini,  contra 
opiniones  vestras  sunt.  Sed  estote  prudentes,  cognoscite  dominum,  intelligite 
vohmtatem  eins,  avertite  oculos,  ne  videant  vauitatem,  quoniam  mirabihs  est 
dominus  in  sanctis  suis.  AHud  agitur,  et  aliud  louge  apparct:  Occidere 
videtur,  sed  revera  vivificat;  percutit,  sed  vere  potius  sauat;  confundit,  sed  25 
vere  tunc  glorificat;  deducit  ad  inferos,  sed  vere  reducit  potius  ab  inferis  et 
iiis  similia,  de  quibus  muka  diximus  in  precedentibus.  Quid  ergo  mirabilius 
divina  hac  vohuitate?  Habitat  quidem  in  altis,  sed  humilia  respicit;  stultos 
facit,  ut  sapieutes  flaut;  infirmos  facit,  ut  potentes  reddat.  Verum  prius 
quidem  apparet  et  seutitur,  at  posterius,  nisi  fidem    habeas,   non   assequeris.   30 

.qsctr.  1,11.  Sic  enim  et  Petrus  i.  Pe.  i.  dicit,  in  prophetis  esse  praenunciatas  priores 
passiones  et  posteriores  glorias.  Ideo  monitorio  et  exhortatorio  egemus,  quo 
elevemur  ad  cognoscendum  deum  in  eiusmodi  casibus.  Scitote,  inquit,  (pio- 
uiam  mirificavit. 

Quasi  dicat,  quid  fluctuatis?  quid  (piaeritis  hie  et  hie  consilium  et  35 
auxilium?  (|uid  diligitis  hoc  et  hoc  sohitium?  vana  sunt  haec  omnia,  non 
modo  non  iuvantia,  sed  et  mendacia  vos  misere  fallentia.  Scitote  et  certi 
estote,  audite  et  credite,  fixa  est  et  immutabilis  sententia,  quod  quicunque 
sauctus  dei  esse  vohierit,  quicunque  gratiam  eins  obtinere  et  gratus  ac  pla- 
citus   esse  cupierit,  hunc   necesse   est    pati,    ut  deus    sit  in   ipso   mirabilis.   40 


18  hunc  fe^tt  BC  22  sunt  fc^tt  A  =30  at]  ac   BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  \()Q 

Mirabills  autem  esse  non  poterit,  si  eonsilium  et  auxilium  vestrum  aut 
ulliiis  creaturae  vos  iuvare  poterit,  nam  haee,  quia  supra  captum  vestrum 
non  sunt,  rairabilia  non  sunt.  At  ubi  desperatum  fiierit  tarn  in  vobis  quam 
in  Omnibus  aliis,  et  soli  divinae  voluntati  causa  commendata,  Ecce  tum 
:>  erumpet  quasi  hnnen  iustitia  vestra.  ps.  xxx.  Et  educet  tanquam  meridiem^i.  37,  ef. 
iudicium  vestrum  via  et  tem))()re  ])r()rsus  incogitabili  tarn  vobis  quam 
Omnibus. 

Sanctus  lioc  loeo  hebraice  'liasid'  dicitur,  quia  is  pro])rie  sanctus  est,  qui 
misericordiam  consecutus  est,  quem  uos  gratia  iustificatum  vocamus.     Atque 

10  orationem  distributivam  intelligi  oportet  seu  uumerum  pro  numero  in  hunc 
modum:  Scitote,  quoniam  mirificavit  dominus  sanctum  suum,  idest  sauetos 
suos,  quod  est  dicere:  scitote,  quod  deus  mirabiliter  regit  et  agit  hominem, 
quemcunque  iustificat  et  gratia  induit,  ut  discatis,  qui  deo  placere  voluerit, 
hunc   (ut  dixi)    oporteat  scire   hoc   domini    eonsilium    et    voluntatem   bonam, 

15   placentem  et  perfectam.     Nam  et  Ro.  xij.  dicit  probari  haue  voluntatem  non  SHüm.  i2,iff. 

posse  nisi  reuovatione  mentis,   qua   semper  occidit  aifectus  et  opinio  nostra. 

'Dominus  exaudiet  me""  &c.     Iterum   et   verbo   et  exemplo  docet  infir- 

mos,   nam    poterat    ad    sanctum   mirificatum   retulisse    et   dixisse:   Dominus 

exaudiet  eum,    cum    clamaverit   ad   eum,   aut  priorem   partem    posteriori  sie 

20  comparasse:  Scitote,  quoniam  mirificavit  dominus  me.  Sed,  ut  dixi,  istae 
personarum  subitae  mutationes  affectuum  significant  varietates  et  miras  trans- 
lationes.  Formanda  ergo  est  persona  prophetae  nimia  charitate  pro  filiis 
hominum  solliciti  et  nunc  se  inter  sanctos,  nunc  inter  peccatores  numerantis, 
quo  omnes  lucrifaciat.     Dominus,    inquit,   exaudiet   sanctum   suum;   quod  si 

2r.  hoc  parum  movet,  dico,  quod  exaudiet  me,  qui  et  ipse  unus  sum  sanctorum, 
idest  eorum,  qui  gratiam  eins  consequuntur. 

Et  adverte  affectum,  quod  filiis  hominum  suadet  quidem,  ut  sustiueant 
manum  dei,  verum  quia  res  ista  in  fide  geritur,  ostendere  non  potest,  quod 
dicit:   Non    apparet   deus   (ut  dixi).     Ideo    quod  extremum    habet   et   potest, 

30  facit,  promittit,  scilicet  auxilium  dei,  quasi  dicat:  hoc  unum  habeo,  quod 
possum  pro  vestro  solatio,  quia  jiromittere  vobis  cum  fiducia  possum,  ex- 
audiendos  vos  esse,  ideoque  confidite,  ne  diligite  vanitatem,  ne  mutetis 
gloriam  dei,  sed  expectate  atque  ad  hoc  meo  exemplo  quoque  confi:irtamini, 
quia  ego  certissimus  sum,  quod  dominus  exaudiet  me,   non   modo  hac  hora, 

35  sed  quoties  clamavero.  Ita  videmus  piissimam  sollicitudinem  spiritualis 
animae  pro  fratribus  suis.  Nam  iactare  se  non  audet,  et  tarnen  pro  neces- 
sitate  firaterna  cogitur  seipsum  in  cxemplum  proponere,  sicut  Apostolus 
Paulus  quoque  facit  in  multis  locis:  Imitatores  mei  estote,  sicut  et  ego 
Christi.     Et  ij.  C-or,  vij.  'Capite  uos,  neminem  lesimus^  &c.     Ad  haue   enim  2.  eor.  7, 2. 

40  iactantiam  vitandam  videtur   priore   parte   versus    in  tercia  persona   sanctum 

8  heb  ABO       qui  is  ABC  2B.  17  iterum  verbo  BC         22  est.  ergo  C         30  q.  d.  A 

37  cogit  A 


110  Oporationcs  in  Psalmos.    lölO— löSl. 

tlixisse,  UV  vnno  uloriarctur  so  esse,  cum  ([iio  doiis  inini])iliter  ngeret,  (luod 
in  postorioro  pnrto  oinisit,  (juod  olaniMrc  ;i(l  dcuiu  non  sit  inasinac  iactantiae 
foinontum,  sed  potiiis  aiHictionis  indiciiun.  lj>;itur  docct  nos  spiritu.s  benignus, 
in  niiriticatione  nostri  (idest  tribulatione)  aliud  fieri  non  debere  quam  sustinere 
niirificatoivni  dimununi  vi  rlaniaro  ad  ipsnni,  non  fno-oro  passionos,  non  quac-  r. 
wrv  nicinla<'ia  vi  (juac  nobis  bona  ac  rccla  vidontur,  (juae  (,'st  spcc^ies 
tiiuiiiiini   nocentissima. 

^,  v  I  rasci  ni  in  i    et    nolite   pcccarc,    quao    dieitis    in    oordibus    vostris 
et    in    oubilibus    vostris    conipunginiini.     Sola. 
Hfbracus    ita    liabct     autoiv    Hior(tn\ mo :    Irascimini  et    nolite  peeearo,    k» 
lo(|uiniini  in  e(>i-dil)us  \estn.s  super  eubilia  vostra  et  taeete.     Ubi  patet  pro- 
nonicn  (quao)   et  coniunctionem    (et)    in   nostris   superfluere.      A^erbum  etiam 
eonipunginiini  cocgit  intorpretes  alium  sensnni  sequi,    quam   textus  praebeat. 
Quaro    liebreum     primo    vidoanuis.      J^roplieta    cum    filios    liominuni    versn 
tercio  a  \anitate  et   mendacio  retraxisset,  hoc  est   a  falsis  aftcctibus   et  cor-   15 
ruptis  opinionibus  rorum,   cum  possent  obtendere:   quid  tum  facieudum  est? 
(juo  nitendum  est?  adeone  omuia  desercre  dcljemus?  versu  quarto  respondit, 
ut  fidorent  in  domino  in  eiusque  misericordiam  niterentur  scientes,   quoiriam 
haec  deo  operante  non  ad  perniciem,    sed    ad    salutem  (etsi  mirabiliter)  pro- 
fieiaut,  quaocuuque  ab  iniuriosis  patiuntur.     Hoc  versu,   si  rursus  querulen-   20 
tur:  Et  quis  saltem  potest  non  moveri  et  irasci?   (piis  saltem  non  querulari 
et  accusare  iniuriantes?  Eespondet  suaviter:    Irascimini  (inquit),   sed  ita,  ut 
non  peccetis  irascendo.     Scio  unotum  irae  non    esse  in  vestra  potestate,  sed 
®ai.  5,  16.  consentire   cavete.     Ita  Paulus  Gal.  v.  'Spiritu  ambulate  et   (^arnis  desyderia 
5Röm.  6,  12.  non  perficietis^    Et  Ro.  vi.  *Nou  ergo  regnet  peccatum  in  vestro  mortali  cor-  2.1 
MBm.  13, 14.  pore,  ut  obediatis  concupiscentiis  eius\    Et  Ro.  xiij.  'Et  carnis  curam  no  fece- 
ritis  in  desyderiis'.     Quae   omnia   hue    spectant,    quod   desyderia   mala   tarn 
libidinis  quam  irae   in    nobis    sunt,    sed   agendum,  ne   regnent,  hoc   est,  ne 
9{öm.  7,  ly.  obediamus  eis   (ut  Paulus  dixit).     Sic  Ro.  vij.  queritur,  se  facere,   quod  non 
jRöm  7,  2ä.  vult,  et  non  facere,  quod  vult.    Et  iterura:  se  mente  servire  legi  dei  et  carne  30 

legi  peccati.  Quare  hoc?  Q,uia  vellet  malis  desyderiis  carere  et  non  potest, 
®a(.  .s,  17.  et  pura  desyderia  solum  habere  et  non  potest,  sicut  et  Gal.  v.  'Spiritus 
coucupiscit  adversus  carnem ,  et  caro  concupiscit  adversus  spiritum.  Haec 
enim-  sibi  adversantur,  ut  non  ea,  quae  vultis,  faciatis\  Ciaret  itaque,  verbum 
irascimini  (hoc  loco)  non  praeceptionis  aut  exhortationis  esse  ad  bonam  35 
iram  contra  peccatum,  sed  permissionis  seu  concessionis  malae  irae  contra 
iuiuriam  propter  inevitabilera  et  invincibilem  carnis  infirmitatem.  Sic  et 
B.  Augustinus  hoc  versu:    Irascimini   (inquit!)  et  nolite  peceare,    idest   etiam 

10  Hsebreus  A  14  liebreum  A    fyüf  bai  auä)  ionft  nocf)  begegnenbc  liebr-  ift  ferner^' 

^in  ftiüic^loeigenb  hebr-  gefegt.  22/23  non  ita  nt  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  W^ 

si  surgat  motus  animi,  qui  iam  propter  poenam  peccati  non  est  in  nostra 
potestate,  saltem  ei  non  consentiat  ratio  et  mens,  quae  intus  regenerata  est 
secundum  deuni,  ut  mente  serviamus  legi  dei,  si  adhuc  carne  servimus  legi 
peccati.  Haec  ille  praeclare  et  pulchre.  Est  ergo  sensus  planus :  Irascimini 
f.  et  nolite  peccare,  hoc  est,  ex  quo  querulamini  vos  non  posse  non  coranio- 
veri,  tristari,  irasci,  treraere  (haec  enim  omnia  hebreum  verbum  sonat)  tanto 
iniuriae  malo,  age,  seit  pater  vester  coelestis  lianc  iufirmitatem  vestram. 
Movemini  et  irascimini,  modo  non  eo  procedatis,  ut  quippiam  mali  cogitetis, 
dicatis,  faciatis,  permittatis  adversus   animam  vestram  et   sie  in   deum,    vos- 

K»  ipsos   et  proximnm   peccetis.      Hunc   sensum  eo    libentius    amplector,   quod 
Spiritus   paulinus  (quem    sequi    cupio   semper)  Ephe.  iiij,  eundem  habet,   ubißpO. 
dicit:   'Irascimini  et  nolite  peccare',   et  quod   non    de   ira  bona  (quae  contra 
peccatum  praecipitur)  loquatur,  indicat,  quod  sequitur:  'Sol  non  occidat  super 
iracundiam  v^estram',  quod  de  ira  mala  utique  dicit.     Sed  et  hie  idem  locus 

15  Pauli  mihi  occasio  fuit  hiiius  psalmi  exponendi  de  iniuriis  et  querelis  infir- 
morum  pia  exhortatione  cohibendis  et  fiducia  in  deum  erigenda.  Ad  eundem 
enim  scopum  Paulus  hoc  versu  abutitur,  ut  satis  cuilibet  patet. 

Hie  vero  promovet  caput  quaestio   illa  de  primis  (ut  vocant)  motibus, 
et  ubi  desinat  veuiale,    et    ubi   incipiat   mortale   peccatum.      Apostolus  sane 

20  solis  occasum  determinat,  quaudo  dicit:  Sol  non  occidat  super  iracundiam 
vestram.  Quod  rursus  in  ambiguura  vocant,  an  solem  hunc  visibilem,  quem 
certa  hora  occidere  videmus,  vel  solem  spiritualem,  Christum,  quem  in  mo- 
mento  occidere  per  mortalem  conseusum  putant,  intelligi  oporteat.  Ego,  ubi 
non  cogit  necessitas  inevitabilis,  mysticas  intelligentias  in  scriptura  et  fugio 

25  et  fugiendas  suadeo,  quod  sint  mire  periculosae.  Solem  hunc  paulinum 
mihi  non  patior  alium  quam  visibilem  significari,  etsi  diversam  illam  non 
damno  senteutiam.  Ad  haec  scio,  nullam  esse  temeritatem  periculosiorem 
quam  velle  discernere  inter  veniale  et  mortale  peccatum,  praesertim  in  hora 
commotionis    et  tentationis.     Illud   peccatum  (inquam),   quod   motibus  animi 

30  aestuautis  patratur,  cum  soleat  vel  libido  vel  indiguatio  aut  quaevis  alia 
passio  non  una  tantum,  verum  multis  quoque  horis  hominem  quandoque 
occupare,  ita  ut,  an  consenserit  nee  ue,  ipse  incertus  sit.  Quin  non  raro 
divina  dispositione  mera  et  involuntaria  passio  est  boni  et  synceri  animi 
adeo  abscondita,  ut  metuat,  immo  pene  credat  sese  consensisse,  quo  remedio 

35  solet  divina  misericordia  couservare  in  liumiKtate  dilectos  suos,  quos  insig- 
nibus  douis  prae  caeteris  ornavit,  ne  iis  inflati  prae  caeteris  superbiant  et 
pereant.  Proinde  mihi  Apostoli  dogma  tutissimum  et  sapientissimum  est, 
ut  saltem  vesperi  quisque  ad  sc  redeat  et  iracundiam,  si  quam  concepit, 
dormitum    iturus    pouat    fratrique    concilietur.      Neque    enim    potest    ulluni 

41.  tempus    aptius   huic   rei    definiri    quam    solis    occasus   et    finls   diei ,    ul»!    et 

3  ut]  et  BC  17  utitur  Bt;  21    Imc  ('       quam  C  2ä   niire  A  31   ijuan- 

doque]    qn  (J  A 


112  Opomtionos  in  Psaliuos.    ir>l!)— ir)i>l. 

noü'otia  oinnia  et  ojxM-a  iiiiiimiur,  et  aninnis  iam  (piictior  est  aptusciuc  ad 
(lo]>onoiulani  liano  ot  oinnom  nialitiam,  sivc  in  cam  consenserit,  sive  minus. 
Xani  (lolirta  quis  intelligit?  Atqiie  in  omni  opcvc  motueiulum  est  iiulicium 
(Ici   sli-ictissimuni. 

Sr(|uitur:  ' I joiiiiiniini  in  i'ordibns  vestris  super  cubilia  vestra  et  iacetc'. 
JSatis  jiatcl   idcni  esse:  super  eubilia,  in  eubilia,  in  cubilibus,  nam  in  iiebreo 
Wnttii.  fi,  c.  pene  sonat  motum  ad  locuni,  quo  tropo  Christus  utitur    Mat.    vi.    'Tu   cum 
oraveris,  intra  in  cubiculum  tuuni  et  clause  ostio'  &e. 

(V)o-or  hie  pessimum  (ut  dicitur)  Magistrum,  hoe  est  meipsum,  se(|ui, 
quod  liebreum  huue  textum  a  uemine  videriiu  expositum,  immo  quautum 
jiossum,  scquar  spiritum.  (^uia  mos  est  eorum,  (jui  j)atiuutur  iniuriam, 
erumpere,    clamare    et    auras    questibus    implere,    adco,    ut    et    Apostolus 

epi).  4,  31.  Ephe.  iiij.  Clamorem  inter  affectus  irae  numerarit,  dicens  'Omnis  amaritudo 
et  ira  et  indignatio  et  clamor  et  blasphemia  toUatur  a  vobis'  &c.,  Propheta 
iilios  liomimira  cohibiturus,  ne  erumpant,  sicut  permisit,  ut  irascerentur  primo 
motu,  ue  tamen  pecearent,  ita  nunc  doeet,  ut  nihil  tunuiltuentur,  sed  in 
cordibus  lo(|uautur  in  cubilibus,  eoipso  exprimens,  quid  faciant,  ne  peceent 
ira    connnoti,    nempe,    ut    loquantur   apud    seipsos    et   taeeant.     Quod    non 

Sc).  30,  if..  intelligo,  nisi  ad  sensum  Isaiae  prophete  xxx.    'In  silentio  et  spe  erit  forti- 

tudo  vestra'.    Silentium  enim  hie  dicitur  non  tantum,  quod  ore  servatur,  sed 

'■^si.  37, 7.  ipsa  oranino   patientia   et   quies   contraria   tumultui.     Quomodo   psal.  xxxvi. 

*i.  65,  2.  dicit  'Sile  domino  et  ora  eum\    Et  psal.  xciiij. :  Tibi  silet  laus  in  sion.    Et 

tsci.  41,  1.  Isaiae  xli.:  'Taeeant  ad  mc  iusulae,  et  gentes  mutent  fortitudinem'.  Omnino 
autem  'silere"  tropo  isto  scripturae  significat  id  quod  ponere  impetum,  mitigare 
furorem,  frenare  animnm,  quod  et  nostra  vernacula  dicimus  iracundis  com- 
pescendis:  still,  still,  halt  ynne.  Unde  et  hebreis  sepulchrum  duma  ab  hoe 
verbo  silentio  vocatur,  quod  ibi  homo  desinat  et  totus  in  silentium  eat.    Nam 

Scj.  30, 12. et  eodem  loco  Isaias  praemiserat,  dicens:  Sperastis  in  calunmiam  et  tumultum. 
Iratis  enim  et  offeusis  fervet  animus  ad  calunmiam  et  ad  tumultum,  quibus 

Sei.  30, 15.  presumunt  vindicare  et  superare.  Sed  hunc  refrenans  dicit:  Si  revertamini 
et  quiescatis,  salvi  eritis,  quia  non  tumnltuando  sed  silendo  vincetis.  Tunc 
sequitur:  In  silentio  et  spe  erit  fortitudo  vestra,  hoc  est,  si  sileatis,  quiescatis, 
impetum  frenaritis,  tumultu  abstinueritis,  vindictam  non  quesieritis,  sed  meam 
manum  expectaveritis ,  mihi  vindictam  reliqueritis,  mihi  causam  tradideritis, 
Ecce,  tum  eritis  fortes  et  vincetis,  quia  ego  pro  vobis  pugnabo,  vos  silebitis. 

2.aKt)i.i4,i4.  Sic  Moses  Exo.  xiiij.:  Dominus  pugnabit  pro  vobis,  et  vos  tacebitis.  Quid 
est  'Tacebitis'?  Idest  quieti  eritis,  nihil  ad  rem  facietis,  sed  agetis,  quasi 
negotium  nihil  ad  vos  pertineat.  Hoc  tacere  est  nihil  aliud  quam  quietam 
patientiam  habere,  qui  tropus  frequens  est  in  sacris  litei'is.     Unde  et  ibidem 

Sd  30,  16.  Isaias ,  cum  huic  monitioni  silentii  servandi  nollent  obtemperare,  dicit  'Et 
dixistis:    Nequaquam,    sed    ad   equos   fugiemus   et    ad   veloces   ascendemus'. 

9  pessimum]  imperitum  SB.  23  mutant  A  26  duma  fel^It  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  J23 

Quid  enim  hoc  e,st,  nisi  quod  per  tunmltum  seipsos  defendere  voluerunt, 
non  in  silentio  et  spe  salvi  et  fortes  fieri?  Ideo  sequitur  ibidem:  Ideo 
fugietis  (fugabimiui)  et  velociores  emut,  qui  persequimtur  vos:  mille  homines 
a  facie  terroris  unius,  et  a  facie  terroris  quinque  fugietis,  donec  relinquaniini 
:.  quasi  malus  navis  in  vertice  montis  et  quasi  signum  super  collem.  His 
verbis  clarere  puto,  quid  sit  tacere  et  tumultuari,  nempe  alterum  j)ati  et 
quiescere,  alterum  moveri  et  movere  omnia,  et  ut  dicitur,  coclum  et  terram 
miscere.     Hoc  tacere  lue  versus  docet. 

Est  ergo  sensus:  Loquimini  in  cordibus  vestris,  in  cubilibus  vestris,  et 

10  tacete,  idest  (quod  dicitur)  pensate,  deliberate,  nolite  praecipites  esse  nee 
statim  proferatis,  quae  ira  commota  suggerit.  Primum  consulite  vobiseuni, 
quia  ira  viri  iustitiam  dei  non  operatur.  Et  ut  Gentilis  quoque  dixit:  Ne 
quicquam  facias  aut  dicas  iratus.  Sed  et  divus  (Iregorius  ait:  Melius  est 
iram  tacendo  fugere,  quam  respondendo  superare.     Hunc  sensum  Germanice 

ir.    solemus  dicere:  Bedeuck  dich  und  halt  ynne. 

Nunc  videamus  verba.     Primum  est:  Loquimini  in  cordibus  vestris,  hoc 
est:    secum    bene   meditentur    nee    irae    obtemperent,    quae  praeceps    est    et 
verbiuu  habet  in  lingua,   non  in  corde  iuxta  illud  Ecclesiastici  xxi.   *In  oresiv.  21,  as. 
fatuorum  cor  illorum,  et  in  corde  sapientium  os  illorum',  pulchra  et  egregia 

üo  conversio  sententiae.  Hoc  idem  et  hie  versus  monet,  ut  os  ad  cor  ver- 
tamus,  non  eifundamus  statim  quicquid  tentatio  suggerit.  Hoc  enim  est 
cor  in  ore  habere,  imprudenter  loqui,  quod  maxime  faciunt  irati:  os  in 
corde  habere,  prudenter  loqui,  quod  faciunt  quieti  et  mites. 

Quare  possemus  eandem  conversionem  emulari  hoc  loco  et  dicere:  Loqui 

L'f.  in  cordibus  et  cogitare  in  oribus  (ut  sie  dixerira)  esse  contraria,  illud  sapien- 
tium, hoc  stultorum.  Ut  autem  in  cordibus  aptius  loquautur,  addit,  ut  hoc 
in  cubilibus  suis  faciant,  solitudinem  scilicet  quaerant,  turbnni  irritatricem 
fugiant.  Sedato  enim  corpore  et  externis  tumultibus  animus  quoque  facilius 
sedatur,   ut  secum  possit  lo(jui  et  rem  ponderare.     Atque  ut   hui(;  tentationi 

M  utilis  est  fuga  et  solitudo,  sie  aliis  quibusdam  tentationibus  est  periculosa. 
Haec  meo  sensu,  citra  cuiusque  praeiudicium. 

Nunc  qua  ratione  concinnemus  nostram  translationem?  Necesse  est,  ut 
verbum  aliud  subiutelligatur,  ut  etiam  Augustinus  docet,  qui  in  hunc  modum 
ordinat:  Quae  dicitis,  in  cordibus  vestris,  subaudi  'dicite^  quod  Augustinus 

35   alio  ducit,  ad  nostrum  sensum  ita  formabitur:   (juandoquidem  irati,  pi-ompti 
estis  dicere  quicquid  in  buccam  venerit,    quae  vuhis  dicere,  non  foris  prae- 
cipitate,  sed  in  cordibus  dicite,   hoc  est  prudenter  dicite   quae  dicere  vultis. 
Nam    hoc   tropo   et   Christus   ad   ludani    dixit   'Quod   facis,   fac  cito',   idest  3of).  is,  27. 
quod  vis  facere  seu  iam  proposuisti  facere.     Tta  hie:  (|uae  dicitis  (idest  quae 


7    quisceie  A  19    t^gregia  A  24    possumiis    BC  36/37    praecipitafe  A 

38  Naiii  et  lioc  BC 

£utt)et§  mute.  V.  8 


114  Opcrationcs  in   rsaliuos.     If)!}»— IWl. 

vultis   (licc'iv),   in   ('(n-diUus   veslris    dicitr,    i\uav    imjtalicnlia    irac  stillte   viiltis 
tliccrc,  ciirnti',  iit  inoclitationc  conlis  pni(l(>nt('r  dicatis. 

lam  (iiiitl  ilhul  'Et  in  cuhililms  N'ostris  ('()in[)iui*;iniini'?  (iiuie  tacciuli 
i't  conipiiiiüoiuli  cdncordia?  Moo  iiidicio  hacc  est,  qiiod  redeinido  ad  cor 
iratiis  ooinpunüitur  sihiqiic  displicot,  ([lunl  coniniotus  sit,  atquc  ita  ad  silen-  r> 
tiniii  ini'dii'timi  per  ('()ini)iincti(Miis  viin  proxiinc  acccdit.  Jtaquc  dum 
l.>(|iiitur  cum  rordo  suo,  vidot  (praesertim  in  cuhili  suo  et  scorsum  positus), 
<|uani  stulta  l'uerit  cdnunotio  et  impaticntia  irae  suae,  quam  si  fuisset  secutus, 
impitcr  cccidissct,  at(|Ui'  liac  sui  oompunctione  mutatuK  ahstinct  a  tumultu, 
ad  i|Ucm  iiiotiis  iiici-at ,  et  iam  taoet  vindictae  flamma  non  parum  sedata.  m 
Qui  mt'liora  lial)et,  sine  iuvidia  eommuuicet.     Hoc  ego  j)otui. 

Sela  in  fine  versus  quid  significot,  satis  diximus.  Insigiic  cnim  est 
gratiae  donum,  huuc  posse  affectum  praestari  ab  eo,  (pii  fuerit  iniuria  et 
tentatione  ad  iram  et  im[)atientiam  })rovocatus,  ut  freuata  lingua  s(!orsum  se 
recipiat  et  taccat.  Kam  in  lume  scopum  tractat  hunc  psalmum  Paulus  (ut  ir. 
opi).  4, 3L'.  dixi)  Ephe.  iiij.,  ubi  in  fine  dicit  'sed  estote  iuvicem  benigni,  misericordes, 
donantes  invicem,  sieut  et  deus  in  Christo  donavit  v()bis\ 

4,6.  Sacrificate    sacrificium    iustitiae    et   sperate    in   domino. 

Mira  doctrina:  Quid  nam  est  sacrificium  iustitiae?  Quis  offerre  deo 
potest  iustitiam,  quam  potius  a  deo  quibusque  sacrificiis  impetrare  oporteat?  '-io 
Breviter:  distinguit  sacrificium  iustitiae  ab  omnibus  sacrificiis  pecorum  et 
quarumcuuque  rerum.  Quod  haec  duo  sacrificia  maxime  pugnent:  Sacrificium 
iustitiae  facit  peccatores,  Sacrificium  rerum  iustos.  In  hoc  dare  deo  aliquid 
\ademur  et  iustitiam  operari,  in  illo  non  nisi  recipere  volumus  a  deo  et 
peccatum  confiteri.  Ita  fit,  ut  sacrificium  rerum,  dum  iustitiis  et  operibus  25 
iuflat,  impatieutes  reddat  iniuriae,  tauquam  conscios  sibi  longe  meliorum 
meritorum,  uude  et  ad  vindictam  acrius  accenduntur,  tanquam  iustitiam 
suam  tutati.  Est  ergo  sacrifitium  iustitiae  deum  iustificare  et  laudare,  se- 
ipsum  peccatorem  accusare  dignumque  omnibus  his,  quae  patitur,  pronun- 
*i.  119,  137.  ciare  cum  ps.  cxviij.  dicendo  'lustus  es  domiue,  et  rectum  iudicium  tuum\  30 
®cb.9iiar.7f.  Quäle  pulchcrrimo  exemplo  discribitur  Dan.  iij.  'Omnia  quae  induxisti 
super  nos  et  ({uaecunque  fecisti  nobis,  in  vero  iudicio  fecisti,  et  tradidisti 
®*'''j^1''"^-  nos  in  mauibus  inimicorum  uostrorum  iniquorum'.  Et  infra  'in  anima  con- 
trita  et  spiritu  humilitatis  suscipiamur,  sicut  in  holocausto  arietum  et  thau- 
rorum  et  sicut  in  milibus  agnorum  pinguium.  Sic  fiat  sacrificium  nostrum  3,'. 
in  conspectu  tno  hodie,  ut  placeat  tibi,  quoniam  non  est  coufusio  confiden- 
39cmici),i,i.^.  tibus  in  te'.  Idem  Baruch  i.  docet  captivos  in  Babylone,  'Et  dicetis'  inquit 
'domino  deo  uostro  iustitia,  nobis  autem  confusio  faciei  nostrae,  sicut  est 
dies  haec'.  Hoc  autem  sacrificium  fiat  oportet  ex  vero  corde,  ore  et  opere: 
Corde    peccatum    veraciter  agnoscendo,    ore   sine    fictione    confitendo,    opere  4(i 

3  conipugimiui  A  ö  in  nieo  C  28  tutari  AB  31   describitur  BC 


Oporationes  in  Psalmos.    1519—1521.  II5 

penas  peccatore  dignas  volenter  ferendo.  Multi  sane  dicunt  ore,  se  esse 
peccatores,  sed  neque  corde  neque  opere,  quod  probant,  dum  neque  dici  ab 
aliis  neque  haberi  peccatores  volunt  neque  iniurias  pati.  Si  peccator  es, 
cur  penas  fugis?  Si  non  nieritus  tibi  videris,   cur  te  peccatoreni  dicis?  lus- 

:,   toruni   est  haec  gloria   propria,   ut   sit  eis   honor   et    pax   Ro.  ij.  Peccatoris  siöm.  2, 9  f. 
auteni    propria    sunt   tribuiatio    et   angustia.     Igitur   qui   deo  iustitiam,  sibi 
peccatnra  vero   corde   tribnunt,   hü    sunt,   qui    sacrificant   duo   illa   sacrificia 
iustitiae   in   scripturis  commendata.     Quorum   unum   potest   dici  raatutinum, 
de  quo  dicit  psal.  xlix.    'Sacrificium  laudis  honorificabit  me,  et  illic  iter,  quo^i^i-  r.»»,  i':!. 

10   ostendam  illi  salutare  dei'.    Alterum  vespertinum,  de  quo  psal.  1.  'Sacrificium  i^i.  m,  m. 
deo  Spiritus  contribulatus,  cor  contritum  et  humiliatum  deus  non  despieies\ 
Atque   hoc   forte    versus    hie    indicat,    qni    in    hebreo   plnrali    numero   dient: 
Sacrificate  sacrificia  iustitiae,  ut  ambo  includat  sacrificia. 

Est  ergo   in   quacunque    tentatione   et  iniuria  non    nobis  iustitia  arro- 

ir,   ganda  et  retinenda,  sed  prorsus  removenda  et  deo  offerenda.     Quod  (jui  non 
faciuut,  excusationibus  sui,  accusationibus  adversariorum,  iustificationibus  sui, 
et  omnino  iudiciis,   detractionibus ,    litibus,    iurgiis,    contentionibus   ac   rixis 
aliisque  operibus  carnis  involvuntur,   quae  Gab  v.  Apostolus  recenset,  et  fit,  ®ni.  &,  loff. 
ut  invicera  mordendo  consummentur  non  tantum  in  spiritu  amissa  charitate, 

20  sed  non  raro  et  in  corpore  cedibus  mutuis  et  substantia  litigando  profusa. 
Verum  si  his  sacrificiis  iustitiae  inservirent  Christiani,  ubi  relinquerentur 
iura  et  leges?  At  ideo  doceraur  haec  sacrificia,  ne  sit  opus  iuribus  et 
legibus.  Rex  Babylonis  inique  fecit  filios  Israel  captivando.  Sicut  dicunt 
Dan.  iij.    'Tradidisti   nos  regi   iniquo   et  pessimo   ultra   oranem  terram'.     Et  ®cft.  «ifnr.  a. 

25  tamen  Zedechias  Rex  et  qui  reliqui  erant  Hierosolymis  resistendo  et  iusti- 
tiam expostulando  magis  deum  offenderunt.  Qui  vero  volenter,  posita  iusti- 
tiae iactantia  se  tradiderunt,  deo  optime  placuerunt,  ita  ut  lii  in  media 
Babylone  et  inimicorum  servarentur,  honorarentur ,  multiplicarentur  illi  vero 
in    media  Hierusalem    inter    amicos    perirent,    confunderentur,    minorarentur, 

:{ü  Quia  hi  sacrificia  iustitiae  sacrificaverunt  sine  pecudibus  aut  ullis  rebus,  illi 
vero  sacrificia  pecudiun  et  rerum  sine  iustitia  obtulerunt,  quia  iusti  esse 
voluerunt  et  peccatum  non  agnoverunt,  hi  vero  peccatum  agnoverunt  et  deo 
iustitiam  tribuerunt. 

Ex  quibus  intelligimns,  Cahos  illud  et  tartarum  forensium  causarum  et 

35  Romanarum  artium  cum  universis  libris,  stilis,  moribus,  usibus,  iuribus 
iustitiisque  suis  esse  rem  peregrinam  Christiano  homini  et  ab  Ecclesiasticae 
vitae  sinceritate  alienam  solaque  permissione  toleratam  pro  infirmorum  salute, 
ne  deteriora  facerent  vindictae  propriae  studio  aut  impatientiae  mole  victi. 
In  quam  tamen  hodie  sie  incnmbitur  Romae  et  Episcopalibus  curiis,  ut  non 

40   modo  iustitiam  ibi  regnare  arbitrentui-,  sed  etiam  pro  augenda  iustitia  eiusmodi 


innoluntur  A  :3Ü  lie  A  liaec  BC  32  et  pecc;ito  iioii  A 

8* 


116  ()l>.M-ati(.iios   in    Psaliuos.      If.l!) -1521. 

t'tiain  litcs  litihus  cniaiil,  omuiiiiu  iiirtiia  et  rixas  ex  oinnihus  inmuli  aii<;ulis 
ad  se  ndvooont,  ut  milla  i'uorit  uiujuain  cuiusvis  pi'ophani  unt  gentilis  Iin- 
perntoris  curia  tot  coiifiisa  nogociis,  iistjue  proplianissiniis,  siinul  tarnen 
(qiu)(l  luircri.s)  non  uisi  de  sacris  ao  divinis  tiirpissinic  cmptis,  rcdcniptis, 
vonditis,  rovenditis,  raptis,  voratis,  pcrditis  rebus.  ]<\)nteni  iustitiae  ai)pel-  :, 
laut  iuristae  Koinanani  Curiain  liodieniani,  cum  rcctius  cataclysmuni  ini(jui- 
tatis  appellare  eaui  oonveuiat,  ipiod  inde  inundat  vastitas  et  oblivio  liorum 
saorifii'ioruni  iustitiae  et  scientiae  Christi  indicibili  vi  et  inipetu  in  totum 
orbeni  terraruin.  Brevitei-:  Ke2;nuni  interorum  pro])ius  sinuilat  liodie  Roma 
quam  regnum  coelorum.  m 

Sed  cstü:    lustitiam  obtulei'iuius,  peccatores  nos  esse  conf'essi  peccato- 

iiinKiue    nierita   amplexi.     (^uid  inde?  nuni  pereundum  nobis  est  et  in  pee- 

eatis    moricndnm?     Nonne    deus    odit    peccatores?    in    quod   periculum   nos 

trahis  liac  tua  doctrina?     Kespondet:   Bono   estote  animo,   solum  sperate  in 

'^^'^u  "'«!''"' ^^omino.     Sic   enim   socni  Danielis   Dan.  iij.  fccerunt,   cum    dixissent   'pecca-   ir, 

vimus  et  inique  eginius",  mox  tarnen  in  spem  erecti,  dicunt  'quoniam  non 
5oi.  30,  15.  est  confusio  coufidentibus  in  te\  Hoc  est,  quod  supra  ex  Isaia  satis  dixi 
*In  silentio  et  spe  erit  fortitudo  vestra',  ut  nosipsos  non  vindicemus  tanquam 
iusti,  sed  sine  tumultu  et  in  silentio  patientes  peccatum  nostrum  confiteamur, 
commendata  causa  deo  et  expectata  eins  miseratione  cum  fiducia.  veniens  20 
enim  veniet  et  iudicium  faciet  iniuriam  patientibus  et  vindictam  pauperum. 
Ita  deus  erit  fortitudo  nostra  in  infirmitate  nostra.  Nisi  enim  ablata  fuerit 
fiducia  iustitiae  nostrae,  et  dignos  nos  tanquam  peccatores  omnibus  malis 
confiteamur,  spes  et  salus  locum  habere  non  potest,  quod  deus  humiles  solum 
respiciat.  .^r, 

4,7.      Multi  dicunt,  quis  ostendit   nobis  bona?    signatum  est  super 
nos  lumen  vultus  tui,  domine. 

Hie  versus  apud  nos  discerptus  est,  priore  sua  parte  ad  precedentem, 
posteriore  ad  sequentem  versum  copulata.  Hebreus  Hieronymi  translatione 
sie  habet  'Multi  dicunt,  quis  ostendit  nobis  bonum  ?  leva  super  nos  luraen  ?.o 
vultus  tui,  domine\  Miiii  vero  sie  vertendus  videtur  atque  distinguendus : 
^lulti  dicunt,  quis  ostendit  nobis  bonum  signum  super  nos?  lumen  vultus 
tui  domine. 

Yertit  autem  sermonem  ad  deum  querulans,  sed  mira  verecundia  et 
modestia,  de  incredulis  et  impersuasibilibus  (quales  praecipue  erant  ludaei,  35 
populus  durae  cervicis),  quod  nolint  credere  bene  monentibus,  nisi  (ut 
1.  eor.  1,22.  Christus  ait)  prodigia  et  sigua  viderint.  Ita  et  Apostolus  i.  Cor.  i.  dicit 
'ludaei  signum  quaerunt,  graeci  sapientiam'.  Ita  fit,  ut  in  verbo  crucis  et 
doctrina  fidei  semper  scandalisentur.    Hoc  est,  quod  hie  dicit,  cum  mouuisset, 

4  non  fe^lt  BC.  7  inundet  C  24  possunt  C 


Operationc's  in  Psaliuos.     151'J — 1521.  217 

iit  oblata  iustitia  in  (lemn  speravont  et  ab  ipso  expectarcnl  Ixtiium,  otTcndil 
cos  sibi  iiicreclulos  et  ad  spem  iion  idoneos,  peteiites  signuiu  boiium,  (pio 
videlicet  certi  fierent  de  bono  futuro,  quod  sperare  iiissi  sunt.  Quis  (in- 
qiiiimt)  ostendit  nobis  bonum  signum  super  nos?  quis  nos  certos  facit,  ven- 
5  iura  super  nos  esse  bona?  quo  indieio  id  capiemus?  ac  si  dicerent:  omnia 
louge  contraria  parent,  et  pessimarum  rerum  indicia  super  nos  undicpic 
circumstaut.  Hoc  genus  homiuum  late  patet,  qui  hac  diffideutia  tentant 
dominum,  sicut  filii  Israel  in  deserto. 

Videas  hinc  manare  pelagus  superstitiouum  et  stultissimorum  votorum 

10  etiam  apud  Christianos,  dum  vel  aura  nou  satis  arridet',  vel  fruges  pericli- 
tautur,  vel  etiam  crus  dolet,  aut  quovis  damno  temporali  quisquis  vel  afficitur 
vel  affici  timet.  In  his  omnibus  quam  anxii  sumus  siguo  bono  cognoscere, 
non  esse  haec  Ventura,  vel  amovenda,  si  venerint.  Curritur  hie  ad  magos, 
ad  divinos,  ad  daemones  quoque,  sed  et  infinita  sunt  consilia,  quibus  id  unice 

15  curamus,  ne  quando  in  deum  speremus,  aut  ne  sine  signo  bono  et  certo 
speremus.  Sperat  avarus  in  deum,  sed  donec  turget  marsupium  et  onustum 
frumento  crepat  laquear.  Sperat  robustus  viribus,  douec  sanus  est:  sperat 
potens  et  gloriosus,  donec  opinio  sui  et  tyraunis  valet.  Hiis  signis  certi 
sibi  videutur  se  deum  habere  propitium,  quodsi  haec  vel  aliquid  eorum  ruat, 

'jo  simul  et  spes  ruit,  nisi  aliud  vel  malus  signum  suifultias.  Ita  et  in  spiri- 
tualibus  rebus  agitur,  in  remissionibus  peccati  et  quiete  conscientiae,  ubi  non 
pauci  neque  fide  neque  spe  parant  sibi  securitatera,  sed  operum  fiducia  aut 
alienis  suffragiis.  Et  omnino  in  omni  tentatione  hil  signum  bonum  quaerunt 
spei  suae  fulcrum,   sine  quo  non  sperant,   ac   per  hoc  nee  in   deum  speraut, 

'.':,   ((uia  non  pure  sperant.    Spes  enim,  quae  videtur,  non  est  spes. 

Hos  cum  suis  nominibus  tentatores  dei,  incredulos  diffidentiae  filios, 
infideles,  rebelles,  durae  cervicis  posset  appellare,  tacitis  his  opus  eorum 
simplicissimis  et  modestissimis  verbis  tantum  recitat.  'Multi  dicunt,  (inquit) 
quis   ostendit"  &c.,  ludicium  operis   deo  relinquens    et  (juibus   oportet,    (]uia 

35  pio  affectu  eorum  potius  miseretur  casumcpie  eorum  dolet,  (juani  ut  eos 
atrociter  accuset. 

Daumat  igittu-  eorum  errorem,  non  esse  scilicet  hoc  signum  bonum 
super  nos,  quod  illi  quaerunt.  Non  enim  deus  propitius  est  iis,  (juibus 
haec  largitur  bona,  immo  quia  pessimum  et  fallacissimum  signum  id  est,  melius 

30   et  fidelius  signum  aifert:    Nempe  'Lumen  vultus    tui,   domiue',   quasi    dicat: 
Nulluni  nosse  signum  est  Optimum  signum,  sed  sola  fide  et  spe  niti.     Fides 
enim  ostendit  nobis  bona  et  est  bonum  signum  super  nos.     Qui  enim  credit 
in  illum,   non  confundetur,   sicut  ex  Dan.  iij.  dictum    est   'Nou  est  confuslo  öcb.?iHn.4o. 
confidentibus  in  te'.     Certi  sunt  de  omnibus  bouis,  (]ui  firmiter  credunt  deo 

4u  sine  signo,  sine  qua  fide  nulla  opcra,  nulla  signa,  milla  miracula  certum  faciunt. 

6  apparent  C  35  q.  d.  AMC, 

')  mni  einem  ein  »ueiiia  utd)t  luid)  feinem  fijiute  flet)et  Roth 


118  Opin-ationi-s  in   Psalmos.     1519-1521. 

<)|)(iinL'  aiilcm  vocatiir  I'kU's  luiiu'ii  viiltiis  dci,  (|ii(i(l  sil  illiinuiiatio 
nuMitis  iiostrae  diviiiitiis  iiis|)irata  ot  radiiis  ((uidain  divinitatis  in  cor  credentis 
iiifiisus,    (luo    dirigitur   et    sorvatiir,    (luiciiiiqiie   servatiir,    qiialiter   ps.    xxxi. 

";!).  3-.>,  s.  doscrihitur   'Intollectuni  tibi  dabo  et  instruam  te  in  via  liac,    (jiia  umbulabis, 

%\.  44, 4.  finnabo  super  te  oeulos  meos'.    Et  ps.  xliij.  'Neu  enim  in  gladio  suo  possede-    ■> 

runt  tcrram,  et  bracbiuin  cnnun  non  salvavit  eos,  sed  dextera  tna  (;t  braehiuin 
>4.5i.  S9,  17.  tuuni  et  iUnniinatio  vnltus  (ui\    Item  ps.  Ixxxviij.  'Domine,  in  hnnine  vultus 

*^i.  27,  itni  anibnlabunt\  Hine  gaudet  ps.  xxvi.  'Dominus  illuniinatio  mea  et  salus 
mea.  Hoc  figuratum  est  in  colunnia  ignis  et  nube,  quibua  filii  Israel  rege- 
bantur  et  dueebantur  per  desertum.  Sic  enini  sola  fide  ducimur  per  vias  lo 
ignotas  ac  desertas  onniium  homiuuni  auxilio,  hoc  est  passiones  et  tribu- 
lationes.  Atque  ut  illic  cohunna  praesens  ante  facieni  eorum  ibat,  ita  hie 
fides  praesenteiu  deum  habet,  ut  velut  a  vultu  ])raesentis  dei  illuminatio 
cordis  procedat,  ita  ut  rectissime  et  propriissime  lumen  vultus  dei,  idest 
agnitio  et  fiducia  praesentis  dei  sit.  Qui  enim  praesentem  sibi  deum  non  15 
novit  aut  non  sentit,  uondum  credit,  nondum  habet  lumen  vultus  dei. 

Nihil  ergo  refert,  sive  lumen  vultus  dei  intelligatur  active,  (pio  nos  ipse 
praesentia  sua  illuminat  fidem  accendens,  sive  passive  ipsum  lumen  fidei, 
quo  nos  cum  fiducia  vultum  et  praesentiam  eins  sentimus  et  credimus.  (Nam 
facies  seu  vultus  in  sacris  literis  praesentiam  significat,  ut  notum  est,)  Idem  20 
enim  est  et  utrunque  simul  est:  deus  illuminans  et  cor  illuminatum,  deus 
visus  a  nobis  et  deus  praesens. 

Hoc  est  vocabulum  Israel,  quo,  ubi  lacob  dominum  viderat  facie  ad 
faciem,  appellatus  est.  Nam  facie  sua  faciem  dei  vidit,  hoc  est  fide  prae- 
sens deo  factus,  tanquam  in  faciem  eius  positus,  rursus  deum  praesentem  ac  25 
iuvare  paratum,  tanquam  in  faciem  suam  positum,  cernebat.  Ideo  Israel 
directus  dei  dicitur,  hoc  est  qui  regitur,  seu  recto  itiuere  a  solo  deo  ducitur. 
Hoc  enim  fit  per  fidem,  quare  Israel  idem  est,  quod  fidelis  seu  credulus, 
nisi  quod  vim  et  modum  fidei  mira  proprietate  exprimit. 

*$).  94,  \2.  'Beatus  ergo  (ut  alio  psalmo  quodam  dicit),  quem  tu  erudieris  domine   so 

3cr.  18,  17. et  de  lege  tua  docueris  eum\  Nam  apud  Hieremiam  minatur  ludeis,  sese 
ostensurum  dorsnm  et  non  faciem,  relicturus  scilicet  eos  in  incredulitate  et 
ignorantia  dei.  Videmus,  quod  sit  signum  bonum  super  nos,  seu  quis 
ostendat  nobis  bonum.  Fides,  iuquam,  haec,  quia  est  lumen,  quod  ])raesentem 
et  vultum  ipsum  dei  ostendit,  omne  bonum  nimirum  ostendit,  quod  deus  35 
est,  dum  ipsum  ante  nos  statuit  et  fiduciam  in  ipsum  format.  Itaque  non 
est  hominis  erudire  hominem. 

lam  facile  erit  concinnare  alias  interpretationes. 

Communis  proxima  est  huic  sensui:  Signatum  est  super  nos  lumen 
vultus  tui  domine.     Dum  illi   querunt,    quis    ostendat  eis   bona,  volentes  ea  4o 


5/6  possirebunt  B  pussidelmiit  C  8  avidet  A 


Oi)erationes  in  Psalmos.     1519  —  1521.  \\g 

praeseuter  videre  [)otius  quam  credere:  Hie  non  ()i)tat  ostcudi,  ,scd  jj;loriatnr, 
lumen    vultus    dei    (idest    notitiam    et   fiduciain    praesentis    dei,    ut   dictuui 
est)    siguatum  et   impressiim    esse    super    ipsos,    et   satis    patet    intelligeutia 
ex  dictis. 
r.  Hieronymus:    Multi    dicuut,    qiiis   ostendit    nobis    bonum?   leva   super 

uos  lumen  vultus  tui  domiue.  Idem  per  modum  petitionis  dicit.  Levat 
vero  lumen  super  nos,  dum  nos  lumine  eo  levat.  Est  etiam  fides  lux  supra 
omnem  captum  nostrum.  Quare  hoc  levare  est  aliud  nihil  quam  lumen 
fidei,   quod   seipso  altissimum  est,    super  nos   effundere,   quo   ipsi   elevemur. 

lü  Unde  et  signatum  dici  potest,  quia  clausuni  et  incompreliensibile  nobis,  coni- 
prehendens  autem  nos  et  in  obsequium  sui  captivans. 

Quo  fit,  ut  hie  versus  nequeat  iutelligi  de  naturali  ratione  synderesi, 
sicut  multorum  habet  opinio  dicentium,  principia  prima  in  raoralibus  esse 
per  se  nota  sicut  in   speculabilibus.     Falsa   sunt   haec.     Fides   est   primum 

1'  principium  oranium  bonorum  operum,  atque  haec  adeo  incognita,  ut  omuis 
ratio  summe  eam  exhorreat.  Ratio  in  summis  suis  viribus  constituta  dicit: 
Quis  ostendit  nobis  bona?  Multi  euim  sie  dicunt  (idest  omnes,  qui  ratione 
ducuutur). 

Dedisti  laetitiam  in  corde  nieo,   a  fructu  frumeuti  4,8. 

2u  vini  et  olei  sui   multiplicati  sunt. 

Et  huius  versus  prior  pars  apud  nos  raptus  est  ad  praecedentem,  quae 
cum  sequeute  in  hebreo  unum  versum  absolvit,  quem  divus  Hieronymus 
sie  reddit  'Dedisti  laetitiam  in  corde  meo,  a  tempore  frumentum  eorum  et 
vinum  eorum  multi  plicata  sunt'. 

-^  Mihi  hie  versus   incredulorum  et   credulorum   iudicium   facere  videtur, 

quod  illis  sit  deus  venter,  his  deus  verus.  Fides  enim  in  deum  seu  lumen 
vultus  dei  laetificat  cor  et  intima  hominis  stabil i  et  vera  laetitia  imbuit, 
dum  pacem  remissis  peccatis  et  securara  fiduciam  in  deum  facit,  etiam  in 
mediis    passionibus.     Neque   enim    est   ullum    gaudium,    ulla  pax,   nisi    cou- 

30  scientia  pura.     Ita    et   Gal.  v.    fructum    Spiritus   gaudium   siguat  Apostolus,  (5)^,i   .,,  .^2. 
et  supra  dixit  'In  tribulatione  dilatasti  mihi\    Atque  ita  fit,  ut,  sicut  abundaut  «pf.  4, 2. 
passiones  Christi  in  nobis,  sie  abundet  et  consolatio  Christi  in  nobis  propter 
fidem,  qua  in  eum  fiditur,    ut  ij.  Cor.  i.   'Benedictus  deus,   et  pater  domini  2.  tfoi.  1,  »f. 
nostri  Ihesu  Christi,  pater  misericordiarum  et  deus  totius  consolationis,   qui 

'i^   consolatur  nos  iu  omni  tribulatione  nostra'.     Quis  euim  non   gaudeat  insul- 

tans  etiam   universis  malis  muudi  et  inferni ,   cum  Apostolo  Ro.  viij.  dicens  mm.  s,  31. 
'Si  deus  pro  nobis,  quis  contra  nos?'  si  credat  deum  esse  secum  et  pro  se? 
At  quaudo  credet  firmiter  deum  esse  pro  se,  nisi  tentationibus  variis  probatus 
fide  exercitata  didicerit  deum  esse  pro  se?  Non  ergo  potest  fieri,  (juin  gaudeat 


1   praesentes  BC  7  etiamj  euim  BC  ;J2  abundat  A 


120  (»IMTationcs  in    Psaliuos.     lf)U)-l,VJl. 

in  t(»to  corcK-,  (|iii  liimcii  \iil(iis  dci   lialx'l.     Ilii-  cniiii,  (i'.iiii   iiisliis   est,   |);iceiu 

hal)ot ;    (juia  [):uvm  lialx-'t,   ^aiulct ;    (iiiia  iijaiulct ,    iK'iniiioni   iiinct   cl   omnihiis 

insultat   ctiani   morti   et    iiifenio,    oertiis   de   praesentia  dei    sui.      Idco   rccto 

soquitur    post  'liinien  viiltus    tili   doinine^:    'Dedisti    laetitiam   in  curdc  nu!o^, 

i^i.  OS,  4,  sicut  et  ps.  Ixvij.   'Exnltent  iusti  in  eonspectu  dei  et   delecteutur  in  laetitia\     .' 

!K'   aliis    ineivdnlis   (|nid?    Xnnqiüd    cordis   laetitiani    nn(|nain    habcnt? 

ijci.  48,  •<!•.'.  Non.   (|uia  'non  est  pax  inij)iis,   nee  est  gaudiuni   impiis'   dicit  Isaias;    (jnia 

2. lim.  1, 7.  iiixta   Pallium  'sicut  fnistis  sotii  passiouum,  ita  et  consolationis  eritis'.     Hü 
voro    passionnni    socii    iiou    fueruut,    ideo    ueque    consolationis    eriint.      Et 

Äpi.  14,  10.  ]>rover.  xiiij.  'Cor  (piod  novit  aniaritndinem  animae  snae,  in  gaudio  eins  non    i" 
niiscebitur  extraneus'.    Quid  ergo  habent?  Hoc  qnod  voluernut.    'Dimisi  eos 

IM- 78,  isff.'secunduiu   desideria    sna'    (iiKjnit)    ps.  Ixxx.,   sieut  et   ])s.  Ixxvij.   Tentationi 
eorum  satisfeeisse  legitnr,   cum  peterent   escas    aniniabus    suis,   pluens  super 
iJj.  7s,  30  f.  cos  sicut  pulverem,  carncs,  ubi  sequitur  'Adhuc  escae  erant  in   ore  ipsoruni 
epf).  s,  fi.  et  ira  dei  ascendit  super  eos\     Quod  et  Apostolus  repetit  Ephe.  v.  appellans    '•'' 
filios  diffidentiae,  super  quos  ira  dei  ascendit. 

His  pro  laetitia  cordis  dat  olentia  gaudia  ventris,  quia  (juaerunt,  (piis 
ostendat  eis  bona,  tantum  presentia  et  sensualia  sapientes,  lunien  vultus  dei 
non  habentes.  Ideo  hie  dicit:  Frumentum  eorum  et  vinum  eorum  multi- 
plicata  sicut  voluenint,  mitibus  quidem  verbis  eorum  miseriam  describens,  20 
et  quanta  sit,  ex  sua  laetitia  suisque  bonis  contrariis  iudicandum  relinquens. 
Quae  bona  enim  habet,  qui  deum  non  habet?  quäle  gaudium  est,  ul)i  (!or 
in  deo  non  gaudet?  Quae  delectatio,  ubi  conscientia  perturbata  sem})er  con- 
trarium  sibi  deum  sentit? 

Eraphatica    ergo    tapiuosis    est  haec    oratio    et    epitatica    comparatio.   2.^ 
Instis  est  laetitia   cordis   in   deo.     Incredulis  quid   est?     Abundantia  inquit 
temporalinm   atque   aliud  nihil.     O  miseram  possessionem ,   O  vilem  heredi- 
tatem   et  plane  dignam  incredulis.     Quid  enim   porcis    debeatur  aliud  quam 
fallaces  et  inanes  siliquae,    excrementa   scilicet  et  quiscjuiliae  verorum  bono- 
rum?    Habent   bona,    quae  sibi   ostendi  voluerunt,  habent  bona,   quibus  ut    30 
lumen    vultus    dei    signarentur,    carere   noluerunt.     Data   sunt    Ulis   raunera 
sicut  filiis  concubinarum  Abrahae,  et  separat!  sunt  ab  haerede  Isaac,  cui  tota 
haereditas  relicta  est,  sicut  discreti  sunt  in  merito,  ita  et  in  fruetu  ac  premio. 
A^oluerunt  ostensilia  bona  increduli,  iam  habent;  voluerunt  invisibilia  creduli, 
iam  in  laetitia   cordis   ea   habent.     Ita  quales   in    versu  praecedente  ostendit   35 
operarios,   tales   in   hoc   ostendit   fructus    consecutos    utrinque   diversissimos, 
immo   contrarios.      Vides,   quam    insigni    contemptu    pompam    et  res   huius 
mundi  brevi  verbo  vituperarit,  dum  incredulis  ea  data  narrat,  coraparatione 
suorum  bonorum  inestimabilium. 


Iß  animantibus  SB.  ^.  6.  29  excrememta  A  38  vituperauit  BC 


\>tob  -Ji. 
144. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  1^21 

lam  concordia  facilis  est.  Nun  enim  differt  dicere  'Miiltij)Heati  sunt 
frnmeuto  et  vino  suo'  (idest  ditati,  ancti,  incrassati,  dilatati  temporalibus  ac 
terreuis  bonis)  et  'frumeiitiim  eoruni  et  vinum  eoriim  multiplicata  sunt',  iit 
quivis  Grammaticus  intelligit.  Est  enim  brevis  descriptio  foelicitatis  eoruni, 
quam  latius  lob  xxi.  et  psal.  cxliij.  descripsit. 

Loqui  autem  prophetam  hoc  loco  non  de  sacramento  Eucharistiae,  ut 
multi  putant,  Augustinus  ex  eo  probat,  quod  signanter  addit  'Eorum  fru- 
mentum,  eorum  viuum',  nou  absolute  frumentum  et  vinum,  cum  manifestum 
sit,  hoc  prouoinine  'eorum'  loqui  de  multis  illis,  qui  dicunt  'quis  ostendit 
nobis  bona?"  hos  enim  impios  et  iucredulos  refert,  quibus  cum  Eucharistia 
nihil,  cum  sint  porci  et  'caues  nescientes  saturitatem',  ut  Isaias  dicit.  DeindeScj.  56,  u. 
absurdum  est,  si  subito  rumpat  sententiam  et  alieua  misceat  solo  relative 
nomine,  quorum  nihil  prius  meminisset.  Ad  haec,  quod  in  hebreo  et 
Augustino  'A  tempore'  dicitur,  ubi  nos  'a  f'ructu'  dicimus,  ubi  quantum 
occasionis  tribuit  nostris  a  fructu,  ut  de  Eucharistia  intelligerent,  tautum  in 
hebreo  dat  indicii,  se  loqui  de  frumento  eorum,  quod  ex  tempore  haljent, 
idest  de  temporali.  'A  tempore'  inquit,  habent,  quod  habent  ea,  <|uae 
tempus  dare  suevit  corporalibus  necessitatibus  et  voluptatibus,  <jUod  et 
ipsum  mihi  ])er  Tapinosin  dictum  videtur,  scilicet  quod  et  ab  aeternitate 
vultus  dei  nihil,  Sed  a  tempore  tantum  habent  sua  bona. 

Ad  nostrum  autem  sensum  illud  'a  fructu'  potest  ita  intelHgi:  a  copia 
et  abundantia  frumeuti  et  vini  sui  ditati  sunt,  quasi  dicat:  prospere  et  multo 
fructu  proveniunt  eis  temporalia  sua.  Quod  iterum  obstat,  quominus  de 
Eucharistia  apte  intelligi  possit,  cum  non  a  fructu  Eucharistiae  multipli- 
centur  fideles  Christi,  sed  ipsi  multiplicati  sint  fructus  et  effectus  Eucharis- 
tiae, ut  hoc  sensu  potius  dicere  debuerit:  a  frumento  et  vino  eorum  multi- 
plicati sunt  fructus. 

Sed  et  hoc  obliquae  accusationis  uota  est,  quod  frumentum  eorum 
vinum  eorum  dicit,  vitium  scilicet  cupiditatis  infidelium  mordens,  (juasi  dicat: 
Eorum  sunt  haec  propria,  haec  enim  (juaerunt,  haec  amant,  bis  solis  bonis 
frui  noverunt. 

Tam  illud  levioris  momenti  est,  quod  olei  sui  in  haebreo  non  est,  nihil 
enim  refert,  si  addatur  sive  minus.  Certum  est  tropo  isto  scripturae  signi- 
ficari  temporahum  abundantiam.  Gen.  xxvij.  'Frumento  et  vino  et  oleo  sta- 1- aJ'oi.jT,;^. 
bilivi  cum,  et  post  haec  quid  tibi  faciam,  fili  mi  ?'  quanquam  suspicer, 
ordinante  spiritii  dedita  opera  fuisse  ab  interprete  adiectum,  ut  moneretur 
lecturus,  ne  intelligeret  nisi  temporalia,  cum  oleum  ad  Eucharistiam  nullam 
habeat  etiam  coniecturam. 

Per  haec  tamen  nihil  detraxisse  volo  eorum  sensui,  qui  haec  de  Sacra- 
mento intellexerunt.     Abundandum  est  unicuique  in  sensu  suo,  salva  fide  et 


q.  d.  ABC  29  q.  d.  ABC  .'39  haec  tarnen]  haue  expositiouem  B       nihi  A 


122  OiMMiitioiu's  in  Psalnios.    15H»-ir)21. 

p-MV.  Xcc  lioi'  ;ii;iiiiiis,  iit  :ili(iriiin  lahoiTs  (•(iiiriUcinus,  scd  ul  ,  (luanluin 
])()ssiumis,  ))r()|)ius  ;ul  i;t'riii;inam  inlrlliüciitiaiu  acci'damus;  iioii  es!  rcpro- 
batuin  bouuiu,  ubi  melius  et  optiiuuin  huulatiir  [uv  bono. 


4,  •.'.        In    jKue   in   idipsum    (loriniivm    et   rcquiescam,    qiioniani    tu 

dominc   siugulariter   in    spc   constituisti    me.  ■'' 

Ilii  (liio  versus  sunt  in  hebiaeo  unus.    Hieronymus  ita  reddidit  'In  i)aee 
sinuil   re(juieseani   et   dorniiam,  (juia  tu  dcmiine    specialiter  seeuruni  liabitare 
teeisti  nie'. 
"Vf.  :i,  c.  Ista   duo   verba   dorniiam    et    recpiiescam    abunde    dicta   sunt   psabiio 

praecedente,   quod   liis    significetur   mors    naturalis    et   sepultura,    <juan<juani    vi 
scio  B.  Augustinuni    alia   tropologisantcm   de   oblivione    rerum  teniporalinni, 
(|uanivis  et  ipse  tateatur  id  in   hac  vita  uou  teneri. 

Dictio  'in   idipsum'  idem   quod   adverbium  'simuF  signifieat  et  concor- 
';;i.  133,  1.  diam  sonat,  ut  psal.  cxxxij.    *Ecce  quam  bonum  et  quam  ioeundum  liabitare 
^vf.  12:',  3.  fratres   in  unum',  idest  simul  seu  in  idipsum.     Et  psal.  cxxi.    'Cuius  parti-   u, 
cipatio  eins  in  idipsum',  idest  simul. 

Est  ergo  sensus :    Luraine   vultus   tui  firniatus  et  ccrtus,  (|uod  niecuni 

et    pro   nie  es,   plenus  sum  gaudio,   idest   in    pace   nioriar   et    libenter   lianc 

*ij.  :'3, 4.  vitam  desero,  quia  ut  psal.  xxij.    'Si  ambulem  in  medio  umbrae  mortis,  non 

timebo  mala,  quoniam  tu  mecum  es'.  ._-,j 

Itaque  meo  iudioio  simul  dorniiam  et  simul  requiescara  id  dicitur,  (piod 
condormire  et  correquiescere  nobis  dicitur,  videlicet,  quod  cum  patribus  suis 
sinivü  dormiturum  sese  pronunciat.  Quomodo  in  lib.  Regum  frequenter 
dicitur  'Dormivit  cum  patribus  suis',  et  in  libris  Mosi  'Congregor  ad  popu- 
lum  meum'  et  "^appositus  est  ad  populura  suum'  et  ad  Mosen  'Et  ibis  ad  25 
populum  tuum'  et  'Aaron  vadat  ad  populum  suuin    et  his  similia. 

Hoc  ergo   praestat   fides    variis    passionibus    exercitata,   ut   mors    pro 

somno  pacis  acceptetur,    incredulis    dira    et   dura   vexatio.     Nam  ([uid  aliud 

putas  hac  suae   mortis  magnifica  iactantia  et  comniendatione  velit,   quam  ut 

non  modo  exemplum  praebeat,    quo   ad   quietani   et   suaveni    mortem   jierve-   3u 

niatur  (nempc  via  Crucis  et  passionum),   verum  etiam  ut  simul  a  Contrario 

descriptani  reliuquat  uniuscuiusque  iudicio  aestimandam  mortem  incredulorum 

pessiraam,  pavore,  horrore,  turbatione  confusissimam.     In  qua  non  est  quies- 

?M.  140, 12.  cere   et   dormire,   sed   iuxta   psal.  'virum   iniustum  mala   capient  in  interitu'. 

%  5*'  2J  Et  iterum  'Mors  peccatorum  pessima',  'quia  viri  sanguinum  et   dolosi   non   35 

i.Xfjef).  5,3.  dimidiabunt    dies    suos'.     'Cum   dixerint:   pax   et   securitas,   repentinus   eis 

supervenit  interitus'.     Modestissime   ergo   et   occulte   eos   terret  mala   morte 

eorum,  dum  suani  optimam  commendat,   quia   niagis  cupit  eos  exemplo  suo 


6  heb.  ABC  Iß  inj  id  B,  fe^Ü  V  21  ilicitu  A  28  libro  B(J  27  excitata  B 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  |23 

movere  suaviter,  (juani  terrore  urgere  ad  Crucis  et  fidei  vitani,  (lum  (Viictuni 
eins  vitae  mortem  tarn  gloriosam  ob  oculos  ponit. 

'Quoniam  tu  domiue  singulariter  in  spe  constituisti  me\  Haec  sententia 
sumpta  est  ex  Deutro.  xxxiij.  et  frequenter  iterata  per  scripturas.  Quare 
5  ad  fontem  eins  accedamus.  Dicit  Moses  'Israel  habitabit  coufidenter  et  solus'.  5.2j}oi.n3,28. 
Ibidem  'Amantissimus  domini  habitabit  confidenter'.  Et  Hiere.  xxxij.  'Et  3cv.  32, 37. 
habitare  faciam  eos  confidenter'.  Perspicuura  itaque  fit:  quod  Moses  dixit 
'confidenter  et  solus',  hoc  David  'singulariter  in  spe'  dixit,  cum  siut  eadem 
utrobique   verba   eademque   senteutia.      Unde   cum    interpres   Deutro.    xxxiij. 

10   interposuerit  coniunctiouem  (Et),  quae  non  est  in  textu,   etiam  in  hoc  versu 
ponenda  erat  ut  'singulariter  et  in  spe'.    Nam  et  frequens  est,  in  Biblia  con- 
iunctiouem omitti,  quam  tamen  transfereudo  poui  oportet,  ut  lohelis   ij.  ''"^ol,  ^■°^[,^'3"^jj''| 
luna  steterunt'  pro  'sol  et  luna',  ita  et  hie:  'coufidenter  et  solitarie'  vel  'cou- 
fidenter et  solus'   vel  'singulariter  et  in  spe",    ac  si  David    dicat:    Vere  hoc 

15  mihi  praestitisti ,  singulariter  et  coufidenter  nie  habitare  faciendo,  quod  in 
Mose  promisisti  dicendo:  Israel  habitabit  coufidenter  et  solus.  Atque  ita 
generali  et  autentica  sententia  Mosi  psalmum  suum  concludit,  simul  optime 
contra  carualem  ludaeorum  sensum  expouens,  quid  Moses  eo  verbo  proprie 
intelligi  voluerit,  et  ad  rem  suam  adaptaus.     Nam  cum  Moses  dicat,  Israelem 

20  habitare  coufidenter  et  solum,  at(|ue  Israel  in  hoc  psalmo  pulchre  sit  descriptus, 
quod  exemplo  lacob  fixcie  ad  fiiciem  deum  viderit  et  lumen  vultus  eins 
habuerit  (hoc  est  in  deum  crediderit),  recte  ad  se  promissionem  et  pleni- 
tudinem  Israeli  datam  pertinere  dicit,  sese  coufidenter  et  singulariter  habitare 
factum.     Sed  et  lacob  eandem  de  se  fiduciam  pronuuciavit  dicens  'Et  salvai.sioj.sj.äo. 

25  facta  est  anima  mea\  Quid  enim  hoc  aliud  erat,  quam  quod  singulariter  et 
coufidenter  habitaret,  securus  de  sua  salute?  Salva  enim  facta  erat  anima 
eins,  sed  in  spe  et  securitate.  Haee  itaque  securitas  et  certissima  spes  salutis 
est  ipsa  confidens  et  solitaria  habitatio  spiritualis,  scilicet  in  deo  ipso,  ipsaque 
Salus  animae. 

3u  Ideo   propheta  mortem    non    timet,    sed    in    pace    dormiturum   se   cum 

patribus  suis  dicit,  quia  factus  est  securus  et  certus  de  salute.  Atque  ita 
videmus  vestigium  lectionis  Mosaicae,  (pia  David  sese  exercitavit  eruens 
spiritualem  eins  seuteutiam,  promotus  in  haue  variis  tentationibus. 

Sed  quid  est  'solum  seu   singulariter  habitare  seu    coustitui'?   nam  'in 

35  spe  seu   confideuter   habitare'   per  se   notum   esse  videtur.     Meae   temeritati 
videtur  esse  idem,   quod  libere  et   secure    habitare,   ut   solitudo  sit   libertas, 
quoraodo  ps.  Ixxxvij.   'Factus  sum  sicut  homo  sine   adiutorio   inter  mortuos  *i.  8S,  5  f. 
liber',   idest  solus   et  securus.     Et  magis   ad  rem,   ludicum  xviij.  'Viderunt  südn-  i»,  t. 
populum    habitantem    absque    ullo    tiraore    securum    et    quietum,    nullo    eis 

40  resistente  magnarumque  opum  et  procul  a  Sidone  atque  a  cunctis  hominibus 
separatum'.     Hie  solitudo  eorum  patet  esse  securitas,   ut  qui  fuga  hominum 


5  coufitenter  A  41   seputuin  A,  ekilfo   124,:],  unb   124,1   seperariiit  A 


■|-J1  Olicnitioncs   in    l'.salmus.      IT)!!!  — IMl. 

in  lidc  M'  >c|i;ii':ii-iiit,  (jUn  srciirc  liahci-cnt,  (iikhiuxIo  linlicrc  iKm  possciit,  si 
intci'  litimiiic^  iiiixti  liiissciil.  liidc  vi  \nu\c  (|iii  scmirc  et  (|uietc  dcj^cre 
\i>liiiit,  scparatiiin  et  solitariiun  locuiu  (juacnml ,  a  (jao  proposito  vcnit 
Moiiachonuu  (idest  solitariormn)  iiistitutuiu  pn)i)tei-  securitatcm  pcriculii  luuiuli 
et  hoiuiuiuu  fugientium  iu  solitudines. 

Quare  ideiu  est  siugulariter,  quod  securc,  nisi  quod  siugulariter  natiirain 
seeuritatis  exprimit,  seilicet  remotiouem  periculoruni.  Verum  nisi  haec 
siinul  iu  spiritu  fiant,  Monachos  hypocritas  facient,  ut  qui  externa  perieula 
tantuni  vitent.  Magis  hie  de  spirituali  securitate  loquitur,  quae  tanta  est, 
ut  in  mediis  etiam  muudi  periculis,  iu  raorte,  in  iuferuo  secura  sit,  et  non  lo 
niagis  inetuat,  quam  si  sola  esset,  atque  eo  magis  est  sola,  (pio  pluribus 
involvitur  periculis.  Haco  est  gratia  fidei  et  virtus  bonae  in  deum  cou- 
scit'utiae.  Et  vidc,  au  non  et  Hicronymus  haue  securitatem  hoc  versu  senserit, 
(piando  dicit  'Quouiam  tu  doniine  specialiter  securum  habitare  fecisti  mc. 
Summa  Summarum:  Siugulariter  in  spe  habitare  est  securum  et  confidentem  i:, 
esse  de  salute  sua  in  misericordia  dei.  Qua  fit,  ut  mortem  velut  gratissimum 
somuum  expectet.  Haee  (ut  dixi)  fides  praestat  passiouibus  exercitata,  quae 
i>cin.  iLMi.fructum  hunc  pacatissimum  (ut  Paulus  heb.  dicit)  aiFert.  Contraria  vero 
impiis  contingent  omnia. 

Quapropter  sunt  vehementer  detestaudi  et  daninaudi  quidam  Theologiae   -'u 
(ut  vocaut)  doctores,  qui  nos  doceut  dubios  et  incertos  esse  debere,  an  simus 
iu  gratia  dei,  ac  per  hoc  an  sit  deus  noster  et  nos  populus  eins,  et  invenc- 
ruut  nobis  distinctiones  suas,  quod  sacramenta  quo  ad  autoritatem  et  virtutcm 
dei    operautis   in   illis  certum  effectum  gratiae   operantur,    sed  quo  ad  susci- 
pientem   incertum   operantur,   et  hanc   dubitationera  asserunt  esse  piam.      O    -'s 
pestilentes!    Si   enim   hoc  verum  est,    et  quilibet  Christianus   ita   debet   pie 
dubitare,  iam  periit  articulus  ille  fidei  certissimus  'Credo  Ecclesiam  sanctam, 
sanctorum  commuuiouem",  quia  de  me  non  debeo  asserere,  quod  sum  sanctus, 
nee  tu  de  te,  nee  ullus  de  se,  ergo  omues  sumus  incerti.     Atque  ita  omnes 
incerti  sumus,  an  deum  habeamus,  ac  periit   tota  Ecclesia.     Sed   facessaut    :^o 
stultissimae  et  impiissimae  istae  haereses.     Unus(|uis(pie  id  curare  debet,   ut 
nullo  modo  dubitet  se  liabere  deum,   hoc  est  patrem,  creatorem,    salvatorem 
et  omnium  bonorum  largitorem,   ut  possit  siugulariter  et   iu  spe  habitare  et 
3cf.  57, 20.  uon  sicut  mare  inconstantissimum   fervere  (quod  de  impiis  Isaias  dixit).     Si 

enim  de  sanctis  id  credis,  quod  siut  securi  et  fidentes,  cur  non  etiam  de  te  35 
ipso  idem  credis,  qui  sanctorum  similis  esse  cupis,  qui  idem  baptisma,  eandem 
fidem,  eundem  Christum  et  omnia  eadem  accepisti?  Immo  impiissime  credis 
aliud  de  te  et  aliud  de  sanctis,  qui  doces  oportere  omnes  dubitare,  sicut  tu 
dubitas.  Aut  ergo  male  doces  piam  dubitationem  aut  impie  credis  esse 
certum,  quod  dubitare  iussisti,  quia  fides  iu  dubiam  rem  non  nititur.    Neque   40 

3    sepatim    A  2:1    distiiK^tionibus    suis    BC  29    iiec    tu    de    te    fc'^lt    B 

38  omnes]  eos  BC 


Operatioues  in  Psalnios<.    1519—1521.  125 

ego  credidissem,  has  impias  fabnlas  et  pestilentissimas  opiniones  in  Ecclesia 
Christi  vel  occulte  serpere,  nisi  et  legissem  et  audissem  magnos  theologos 
eas  pro  articulis  fidei  certissimis  statuere  et  tueri  contrariamqiie  catholicani 
sententiam  pro  haeretica  damnare.  Tanta  est  caecitas  optiniatum  Eoclesiae, 
tantiis  furor  doniini.     8ed  haee  alias  et  cum  aliis. 


PSALMYS  QVINTVS. 

AD  victoriara,  pro  haereditatibus  psalmiis  David.  r,  , 

Quid  'ad  victoriam^  significet,  psalmo  ])rae(^edente  seniel  pro  onini- 
bus  dictum  est. 

III  De  haereditatibus  muha  lego,    sed  nihil,   quod  nieae  hebetudini  satis- 

faceret.  Nam  quod  Lyra  et  sui  hoc  loco  sapiunt,  ego  non  sapio  nee  capio. 
Mihi  quod  videtur,  dicara.  Certum  est  hoc  psalmo  nou  agi  de  passionibus 
et  tribulationibus,  nee  enim  persona  psallentis  ullo  verbo  in  hoc  sonat,  sed 
universa  querela    est   super   iniquis  et  iniustis   et   maus.     Quare   scopus   est 

ir.   meo  iudicio  talis,  quod  propheta  orat  contra  hypocritas,  operarios  subdolos, 
falsos   prophetas,   qui   populum  dei  et  haereditatem  Christi   humanis  et  suis 
traditionibus    seducuut,    quales  Christus  Matt.  vij.  et  loh.  x.  Lupos  rapaces,  lol^^^'j.] 
Apostolus    Tit.   i.   Vauiloquos    et    mentium    deceptores    vocant.     Et    ut    adi:it.  i,  lo. 
nostra  saecula  veniamus,    sicut   psalmo   praecedente  iuris,   ita   in  hoc  Theo- 

20  logiae  impiam  professionem  et  abusum  persequitur.  Cum  vero  oranium  sit 
nocentissima  persecutio,  quae  sub  specie  veritatis  et  pietatis  grassatur  (ut 
quae  nomen  dei  semper  praetexit)  et  haereditates  dei  maxime  omnium  vastat, 
ideo  vehementissimis  aestuat  aifectibus,  tot  repetitis  verbis  orat,  tot  nominibus 
impios  accusat  totusque  ardet  zelo,  ut  de  seipso  possit  dicere  illud  ps.  Ixviij.  *Pf.  ß9,  lo. 

2»  'Zelus  domus  tuae  comedit  me\  Nam  nee  in  ullam  rem  Christus  quoque  Petrus 
et  Paulus  aeque  ardent  et  solliciti  sunt  atque  in  hos  phrenapatas  et  operarios 
mercedum,  in  quos  et  prophetae  toti  insurgunt.  Igitur  falsos  prophetas, 
h>q30critas,  haereticos,  superstitiosos  et  omne  illud  hominum  genus,  quod 
verbo  dei  adulterato  et  falsa  operum  specie  populum  dei  devorat,  hoc  psalmo 

30  taxari  videbimus.   Recte  ergo  titulus  'pro  haereditatibus^  seu  'ad  haereditates^ 
dicit,   quod  cupiat  populum  dei  domino  suo  servare.     Populus  enim  dei  est 
haereditas  domini,  ut  ps.  xxxiij.  'Beata  gens,  cuius  dominus  deus  eins,  populus,  spf.  33,  12. 
quem  elegit  in  haereditatem  sibi\   Et  ps.  xlvi.  'Elegit  uobis  haereditatem  suam,*i5).  47, 5. 
speciem  lacob,   quem  dilexit',  quod   et   ps.  ij.  dictum   est  'Dabo  til)i  gentes  ¥f.  2,  8. 

3^  in  haereditatem""  et  multis  aliis  locis. 


34  quam  C 


12G  Oporationes  in  Psalnios.    IfjlS — 1521. 

Dic'it  vi'i-o  ])liiiali  mimero  'haeroditatos^  cum  sil  una  liaercditas  Cliristi, 
(juoil  nocesse  sit,  cum  distribiii  in  divei'sa  loca  propter  multitucliiiem,  quam 
ULHjuit  unus  (locero  ac  regere.  Proinde,  ut  multi  sunt  pastores  et  disjjcu- 
satores  uuius  haereditatis  dei,  ita  et  multae  haereditates  illis  concreditae. 
Quo  fit,  ut  et  multi  in  diversis  oriautur  deeeptores  et  di.ssipatores  eiusdem.  r. 
Sed  et  hoc  indicat  mtii2;num  attectum  proplietue,  quod  populum  dei  vocabulo 
magis  haereditatis  quam  Ecclcsiac,  populi  aut  synagogae  appellat,  ut  magis 
et  invidiani  dissipatoribus  et  gratiam  sibi  pastoribusque  similibus  comparet. 
Cum  uiiieuif|U('  maxime  dilecta  sit  liaereditas  naturali  zclo,  quanto  magis  dco, 
'^■^f'-.'^ii  M"'  y^^'^-  ^ix-  dicit  'Et  eritis  mihi  in  peculium',  unde  et  inlra  dicit  'Quo-  i<» 
niam  irritaverunt  te  domine'.  Simul  eoipso  seopum  totius  psalmi  subindicat 
j>ulc'hra  metaphora,  nam  liaereditates  oportet  excolere,  exercere  et  operari,  ut 
fructilicent  et  meh'ores  reddantur.  Quibus  ob  hoc  multae  sunt  insidiae, 
di-inde  hostes  et  vastatores.  Ita  ])oj)ulus  dei  indiget  operariis,  doctoribus 
et  rectoribus,  quorum  industria  deo  oolitur  et  exercetur  per  verbum  dei.  is 
Kursus  maus  magistris  perditur  et  vastatur.  Ideo  pro  haereditatibus  et  de 
earundem  cultoribus  hie  eanitur. 

Illud  addendum,  quod  non  tantum  de  Ecclesia  Christi  psalmus  intelli- 
geudus  est,  sed  de  omni  omnium  saeeulorum  populo  dei,  qui  sem})er  habuit 
suos  seductores  et  ])ersecutores  ita,  ut  iuxta  titulum  sit  generalis  sententia  20 
psalmi  'pro  haereditatibus'.  Nihil  etiara  repugnarim,  immo  maxime  acces- 
serim:  Si  haereditates  quis})iam  intelligat  duas  et  contrarias  liominum  genera- 
tiones,  quarum  altera  suis  viril)us,  altera  gratiae  dei  nititur,  quanquam  in 
ideni  omnia  cadunt. 


2.  Verba   mea   auribus    percipe    domine,    intellige   clamorem    meum. 
Intende   voei  orationis    meae,    rex   mens   et   deus   mens,    quoniam 

ad  te  orabo. 

Sic  hebreus  hos  duos  versus  distinguit.  Ultimam  autem  secundi 
versus  particulam  noster  textus  ad  sequentera  versum  nectit,  dicens  'Quo- 
niam ad  te  orabo  domine'  &c.  parum  quoque  differt  Hieronymi  translatio, 
nisi  quod  pro  'clamorem  raeura'  'rugitum  meum',  quod  Lyra  'cogitationem 
meam'  et  pro  'voci  orationis  raeae'  'voci  clamoris  mei'  dicit. 

Et  hie  meo  sensu  primus  cogor  periclitari.     Dixi  enim  huuc  psalmum 

maxime  pugnare  adversns  lusticiarios  et  Theologos  impios,  quorum  officium 

:>!.  omnium   unum,    superbiam    cordis    alere,    sicut  et   B.  Virgo   eos    describit 

'dispersit  superbos  mente  cordis  sui'.     Omnes  enim   impietatis  doctrinae    de 

superbiae  radice  veniunt,    ita  ut  et  haeresim  matrem  appellet  S.  Augustinus 


5  ut  et]  ut  BC  22/23  generationes]  gna  omes  A     duo  et  cdiitrarla  lioniimini  geuera, 

quorum  alterum  .  .  .  alteruui  BC  23  grse  A     gratise  BC  29  d.  A  37  liaeresis  B 


Operationes  in  Psalmos.    ir)19— 1021.  127 

in     multis    locis    superbiam,     siquidem     sola    humilitas     recte    docetur,    ut 
Prover.  xi.    'ubi   fuerit  superbia,   ibi   erit   et  contumelia.     Ubi   autem  luimi-spi.  u,  ; 
litas,   ibi   et    sapientia'.      Impossibile    est    enim,    vit   superbus   non    sit    con- 
tumeliosus,    omnes    vituperet   et  iudicet,   iit   in    pliariseo   Euangelico    contra 

r.  pnblicanum  huinilem  peeeatorem  et  Simone  leproso  contra  mulierem  pecca- 
tricem  monstratura  est.  Quare  propheta  in  sni  temporis  hypocritas  intentus, 
qui  institia  opernm  niiro  modo  inflati  magna  inxta  peccata  invidiae,  superbiae, 
avaritiae  et  similia  niliil  dncebant  nee  gratiam  dei  sibi  necessariam  crede- 
bant,   secnre  in  via  sua  ambnlantes,   sine   timore  dei,    sicut  seraper  facinnt, 

10  fecerunt,  facient  omnes,  qui  sunt  hniusmodi:  Incipit  psalmnm  ab  oratioue 
humiliter  dei  gratiam  querens,  ipso  facto  primnm  eorum  arguens  super- 
biam.  Ac  si  dicat:  impii  isti  saturi  sunt,  sancti  sunt,  iusti  sunt,  sani 
sunt,  medico  non  egent  nee  gratiam  tuam,  qua  iusti  fiant,  quaerunt.  Ego 
autem   pauperculus    plenus    omni   peccato,    (|ui    de   me   meisque    operibus   et 

if,  viribus  despero,  nihil  habeo,  quod  agam,  nisi  quod  orera  et  implorem  miseri- 
cordiam  tuam. 

Unde  hie  signanda  est  pulcherrima  difterentia  legis  et  fidei  seu  Spiritus 
et  literae,  quam  B.  Augustinus  de  spiritu  et  litera  tradit  dicens:  lex  facto- 
rum   dicit   homini    'fac   quod   iubeo\     Lex   autem   fidei  dicit  deo,    da    quod 

20  iubes.  Et  iterum,  quod  lex  factorum  minando  imperat,  hoc  lex  fidei  credendo 
impetrat.  Hinc  populus  legis  (theologi  iustitiarii)  dicit:  Ego  feci,  et  superbit 
velut  operibus  legis  et  suis  iustificatus;  populus  fidei  dicit:  oro,  ut  facere 
possim.  nie  confidens  operibus,  dei  misericordiam  non  quaerit;  hie  iustitiam 
suam  pro  stercore  ducens,  solam  misericordiam  dei  suspirat.    Sic  et  Apostolus 

25  Ro.  X.   'Ignorantes   iustitiam   dei   et    suam   quaerentes   statuere,   iustitiae  deiajßm.io.a 
non  sunt  subiecti\     Ita    litera  semper  inflat  et   occidit,   spiritus   humiliat  et 
vivificat,  quia  humilibus  dat  deus  gratiam  et  superbis  resistit. 

Magno  autem  aifectu  orat,  qui  triplicata  oratione  orat.  Nee  tamen 
aliam  causam  orandi  assignat,  quam  quod  sit  oraturus  et  exaudiendus.    'Quo- 

30  niam  ad  te"  inquit  'orabo  mane,  et  exaudies'.  Quare  autem  orabis  et 
exaudieris?  "quia  (inquit)  non  volens  iniquitatem  deus  tu  es*.  Quid  hoc? 
Nempe  quod  deus  humiles  misericordiae  suae  oratores  amat,  fastidiosos 
iustitiae  praesumptores  odit.  Ideo,  ecce  orabo,  quia  scio  tibi  placere,  scio 
ista  velle  te,  scio  ita  praecepisse  te,   ut  homo  de  sc  desperans  tuam  miseri- 

35  cordiam  iustificantem  petat.     Vis,  inquam,   ut  homo  se  peeeatorem  aguoscat 
et  totam  vitam  suam   aliud  nihil   esse  ducat,    quam  orationem,   desyderium, 
gemitum,   suspirium   ad   misericordiam  tuam.     Sicut  Lucae  xi.  'oportet  sinefiuc.is,  i. 
intermissione   orare'.      Et  psal.   ciiij.   'Quaerite    faciera   eins    semper'.     Hoc  *pi.  105, 4. 
cum    impii   praesumptores   non   faciant  vel   ad  momentum  aliquando  faciant, 

40  imnio  simulent  se  facere,  cum  revera  sibi  saturi  sint,  merito  eos  odisti,  ut 
qui  nee  sua  nee  tua  agnoscant. 

1  docet  C  18  spiritu]  spc:  A  40  simulaut  A 


128  (^iHM-ationos  in   rs;iImos.    151}»-    1521. 

OidiiK'in  \itK'  i'l  vim  vt-iboniin:  'vorba',  'claniorenr,  'voceni  oi'atiünis\ 
Itcin:  'auribiis  |)crcipcr,  'intolligo^  'intoiKle\  Ur^cDtissimum  orantis  affectiiin 
luuc  vrrha  probant.  Priinuni  'auribus  percipc',  idost  audi.  Sotl  ])ariini  sit 
aiulisst'  verba,  nisi  et  intellii>as  clamorom  seu  ru<ijitniii  seil  co^itationcni,  ac 
si  iiiorc  viiluari  dicoivt,  iiiliu'uiuliis  ct.  anxiiis  locjuor  (jiiideiu,  sed  iion  po.ssiun  :• 
(|iiaiiliiin  vcliiii  intclliui,  idco  (|ii(i(l  iniiius  dico  vcrbis,  tu  abundaiitius  intcllig-c 
sensu,  idco  addo  clauioicui,  ut,  cjuod  verba  uou  oxprinuint  audienti,  cJanior 
signifioet  intelligenti.  Ubi  autem  et  intellexeris,  tuiic,  o  domiuc,  iuteude  et 
adverte  ad  voceui  oratiouis  nicai;,  ue  dcspicias  audita  et  iutcllecta.  Nou 
(juod  in  dco  aliud  sit  audirc,  iutelh'gcrc,  iut(!udere,  queniadrnoduni  apud  n» 
boniincs,  sed  (piod  affectus  uo.ster  iu  deum  hoc  modo  augendus  est,  ut 
prinuuu  do.syderenuis  audiri,  deinde  audita  intelligi  et  iutellecta  iutendi  seu 
uon  uegligi.  Et  iu  bis  tribus  pene  absolvuutur  tres  illae  orationis  partes 
prooeuiiales,  quae  suut:  reddere  bencvoluni,  dooilem,  atteutum,  quod  hi(^ 
causam  suam  dco  diguani,  facilcm  honoriiicauKjuc,  sibi  vero  uecessariam  esse  i.-, 
commeudat. 

*E,ex  uieus  et  deus  meus\  Hie  plaue  pereutit  impios  iustitiarios,  ut 
qui  sine  rege,  siue  deo  aguut,  sibimet  sufBcieutes.  Atque  hoc  unum  est 
verborum,  quo  seopus  huius  [)sahiu  tangitur.  Habere  enim  regem  et  deum 
est  de  se  nihil  pracsumere,  regendum  sese  prebere  deo  ac  ductilem  esse,  20 
deinde  omnia  deo  accepta  et  accipienda  referre,  quod  illi  nequaquam  faciuut 
aut  .simulate  faciunt,  quia  nou  parum  et  sil)iipsis  tribuunt,  inmio  dum  uou 
omnia  deo  tribuunt,  nihil  tribuunt.  Qui  enim  aliquid  sibi  tribuit,  iam  glo- 
riam  quoque  sibi  tribuit.  At  qui  gloriam  sibi  tribuit,  omnia  sibi,  nihil  deo 
tribuit,  eui  aut  tota  aut  nulla  gloria  tribuitur;  nee  enim  dividit  eam  aut  •_'& 
Sfj.  48,  ii.eommunicat,  sicut  dicit  'Gloriam  meam  alteri  nou  dabo'  Isa.  xlviij.  Proinde 
ipsi  regnant,  sed  nou  ex  deo,  sibiipsis  reges  sunt,  sibiipsis  Idola. 

'Quoniam  ad  te  orabo"*.    Paupertatera  suam  eonfitetur :  nihil  habet,  uisi 
quod  oraturus   sperat   accipere,    ut   sit   orator,   uou   Operator.     Atque   iu   bis 
duobus    iterum    summa    totius  vitae    nostrae  exprimitur:    habere   Regem    et  30 
deum.     Regit,   dum  nos  a  nobis  auffert  et   ad  se  ducit;  Deus  est,   dum  nos 
venientes   suscipit  et   seipso,    idest   divinis    bouis   replet.     Prior  conditio  est 
Cnix,    phase,    trausitus,    ductus   a   mundo,    a  vitiis   et  omnino    mortifieatio 
nostri.      Posterior  susceptio   et  glorificatio   nostri.      Uude   et  B.  Augustinus 
hoc  loeo  dicit,  Scripturas  solei'e  Regem  appellare  filium  magis  quam  patrem.   ss 
Christus    enim   gemina  natura  utrunque  horum    efficit.     Humanitatis  seu  (ut 
Apostolus   loquitur)  carnis  regno,   quod  iu    fide   agitur,    nos   sibi    conformes 
facit  et  crucifigit,  faeiens  ex  infoelicibus  et  superbis  diis  homines  veros,  idest      ^ 
miseros   et   peccatores.     Quia   enim   asceudimus    in  Adam   ad   similitudinem 
dei,  ideo  desceudit  ille  in  similitudinem  nostram,  ut  reduceret  nos  ad  nostri   ^'^ 


15  honorificatauique  BC  23  deo  fefjlt   A  24  tribuit,  munia  A 


Opevationes  in  Psalmos.    1519—1521.  129 

cogDitionem.  Atque  hoc  agitur  sacramento  incaruatiouis.  Hoc  est  regnum 
fidei,  in  quo  Crux  Christi  dominatur,  divinitatem  perverse  petitam  deiiciens 
et  humanitatem  carnisque  contemptam  infirmitatem  perverse  desertam  revo- 
cans.  At  regno  divinitatis  et  gloriae  coufigurabit  nos  corpori  claritatis  suae, 
'•>  ubi  similes  ei  erimus,  iam  uec  peccatores  nee  infirmi,  nee  ductiles  ant  rectiles, 
sed  ipsi  reges  et  filii  dei  sicut  Augeli.  Tunc  dicetur  *deus  mens'  in  re, 
quod  nunc  in  spe  dicitur.  Quare  non  inepte  prius  dicit  'rex  meus'  et 
postea  'deus  mens',  siciit  et  Thomas  Apostolus  lohau.  ultimo  dominus  mens  ^sof).  20,  ss. 
et  deus  mens',   quod   prior  sit  Christus  homo,   quam   deus   apprehendendus, 

10   prior  humanitatis  eins  Crux,  quam  divinitatis  eius  gloria  petenda.     Cln-istus 

liomo  habitus  Christum  deum  sponte  sua  adducet.  ( 

Dura  sunt  haec  carni  nostrae,  quae  raallet  Christum  deum  quam 
hominem,  gloriam  enim  prae  Cruce  petit,  gloriam  per  Crucem  quaerere 
horret,  sicut  Moses  a  serpente  fugit,  cuius  tarnen  caudam  cum  apprehendisset 

15   in  virgam  verso  cohibro,  gloriosus  fuit  in  miraculis  et  deus  Pharaonis  cou- 

stitutus.     Exodi  i.  2.s){oi.7,8ff. 

Domine  mane  exaudies  vocem  meam,  mane  astabo  tibi  5,4. 

et  videbo. 
Labor  est  ante,  donec  intrem  in  sanctuarium  huius  versus  et  intelligam 
20    cum.     Duo  scio:   uuum,  quod  *^maue^  in  scripturis  mystice  significat  tempus 

gratiae,  quod  Cliristus  sol  iustitiae  gratiose  oriens  illuminat,  quoties  hominem 

visitat.     Alterum,    quod  tempori  matutino  ad  literam  potissimum  tribuuntur 

Opera  sacra  et  divina,  ut  orare  et  docere,  quo  figuratur  mane  illud  mysticum. 

Hinc  est,  quod  in  vigilia  matutina  respexit  dominus  super  castra  Aegyptio-2.üKof.  14,24. 
25   rum  et  subvertit  eos.     Et  psal.  xlv.  'Adiuvabit  eam  deus  vultu  suo  mane\*j3i.  46, 6. 

Et  psal.  Ixij.  *In  matutinis   meditabor   in  te\     Sed    et  de   impiis   doctoribus  !pi.  es,  7. 

dicit  psalmus  'Yanum  est  vobis  ante  lucem  surgere,  qui  manducatis  paiiem  $f.  127, 2. 

doloris'.    Apertius  in  idem  Micheas  ij.  'Ve  qui  cogitatis  inutile  (hebraice  *aven',  SRirf).  2,  1. 

idest  iniquitatem)  et  operamini  malum  in  cubilibus  vestris.    In  luce  matutina 
30  faciunt  istud,  et  contra  dominum  manus  eorum\     Hoc  faciebant,  quando  (ut 

Isaias  x.  scribit)  falsas  leges  legisque  interpretationes  a  se  excogitatas  populum  Scf.  10,  1  f. 

docebant,   quibus   populum  devorabaut,  tam  in  anima  quam  corpore,  ita  ut 

guttur    eorum    recte   sepulchrum   patens    appelletur.      Unde   sequitur  ibidem  sKid).  2,  2. 

'Et   concupierunt    agros   et    rapuerunt    domos    et   calumniabantur   virum   et 
35   domum  eius,  virum  et  haereditatem  eius'.    Arnos  iiij.  'Offerte  mane  victimas  arm.  4, 4, 

vestras'  &c.     His  satis  sit  matutinum   tempus  datum  fuisse  olim  sacrificiis, 

iustificationibus,  doctrinis,   lectionibus  et  omnino  rebus   divinis,   sicut   hodie 

quoque  in  Ecclesia  servatur  idem. 


10  liuius  crux  C;  84  conciqjiscerunt  C 

£ut^et§  SÖexfe.  V. 


l;5,)  (t,uTalionrs  in   Psalmos.     If.li) -ir)i>l. 

Scjxisito  ci-j;«»  iiilcrim  iiivstict'  uialutiiKi  tfin|»(»'alc  sccjuar,  (juaiiiuin 
|>(issiiiii.  msciiis,  an  rccta  sim  dixinatunis.  Maiu;  eiiiin  scinper  est  tributiim 
(li\  iiii-.  licet  n«'ii  scinixT  sil  vvviv  tiihutuin.  Videtiir  milii  propheta  sc  cum 
lia(i(ilitatil)iis  dci  sccitiutc,  si  ikhi  loco  et  tempore,  ccrtc  afl'ecitu  et  voto 
taiu  al)  iinpiis  ddctorihus  et  aiiditorilms  ((uain  ab  iinpiis  oj)cratoribus.  r, 
rtiD.-iiiie  (iiiiii  linc  1(H'()  aecusat,  iit  cui  cum  reli(|uis  eouveuicndum  (|uidem 
sit  uKuic  ad  iiui  diviuaui  et  le<iciu  dei  amlieudam.  Verum  cum  illi  legem 
dci  dcpravent  suis  traditiouibus  aut  uou  rectc  doceaut  ae  ])er  lux;  impie 
(|U()(iue  vivaut  et  agaut  etiam  sacra  et  bona,  loquantur  auteui  iabulas  suas, 
quo  plaeeaut  vuigo  et  piugueseaut,  sieut  in  prophctis  multipliciter  arguuntur,  lo 
et  hodie  (judcjue  in  Ecelesiis  passim  vidcmus  et  audimus  pro  fedissimo 
(juestu  nihil  non  tentari  in  tcmplis  et  contionibus,  optat  et  orat  prophcta,  ut 
exaudiri  mereatur,  et  ut  deum  suum  audire,  non  verbum  hominis,  sed  verbum 
Sicj.so,  9  ff.  dei ,    dignus   fiat.      Xam   illi   faciunt,   ut   Isaias   xxviij.   seribit,    'po])ulus    ad 

iraeundiam  provocans  est    et  filii  mendaces,   filii   nolentes   audire  legem  dei,   ir. 
(jui  dicunt  videutibus:   nolite  videre,    et  aspicientibus:   nolite  aspiccrc   nobis 
ea,  quae  rccta  sunt,   loquimini  nobis  placentia,  vidcte  nobis  errores,   auflerte 
a  me  viam,  dcclinate  a  me  semitara,  cessct  a  facie  nostra  sanctus  IsracF. 
.  iim.  4,  i.  Quos  et  Paulus  ad  Timoth.  describit  dicens  'Et  a  veritatc  quidera  avertent 

auditum,  ad  fabulas  autem  converteutur'.  20 

Est  ergo  sensus:  Infoelix  ego,  qui  in  populo  sum,  (|ui  vera  audire 
nolit,  qui  verbum  Crucis  exhorreat,  amet  autem  magistros  prurientes  auribus, 
5fi.  6, 5.  et  ut  Isa.  vi.  dicit  'In  medio  populi  polluta  labia  (propter  impias  eorum 
doctrinas)  habentis  ego  habito'.  Convenio  quidem  mane  cum  eis  auditurus 
te,  et  ecce  non  audio  te,  sed  homines  docent  vias  suas  et  opera  hominum.  25 
Tdcirco  O  rex  mens  et  deus  raeus,  mane  illo  me  exaudias,  quia  eo  tempore 
non  illis  asto  nee  in  cos  intendo,  sed  ad  te  patet  os  cordis  mei,  tibi  asto, 
:joi).  G,  45.  tibi  offero  me,  ut  tu  erudias  me,  ut  videam  et  doctus  fiam,  iuxta  illud 
'Erunt  omnes  docibiles  dei'. 

Et  ita  vides  omnem  aestuni  huius  prophetae  in  hoc  aestuare,  quod  vidit  "'O 
populum  dei  et  haereditates  Christi  seduci  et  vastari,  dum  non  recta  docen- 
tur,  et  sunt  omnia  plena  pseudomagistris  et  vaniloquis  mentium  deeeptoribus, 
(]uod  ut  est  malum  omnium  nocentissimum,  ita  vehemeutissime  omnium  affligit 
piam  animam.  Quod  enim  tristius  spectrum?  quae  miserabilior  imago  quam 
videre  lupum  in  gregem  innoxium  ovium  sevientem,  ita  ut  nee  unara  relinquat  3-, 
vivam?  Ita  impius  doctor  in  simplices  animas  Christi  grassatur.  Nam  et 
9tPii.  2o,i9.  hocipsum  cum  lachrymis  Paulus  Act.  xx.  premonet  dicens  'Scio,  quod  post 
discessionem  meam  intrabunt  in  vos  lupi  rapaces,  non  parcentes  gregi'  &c. 
Et  propter  hunc  affectum  et  sensum  certe  pene  revoco  interpretationem 
versuum    precedentium    duorum,    propeque    mihi    videntur    rectius    intelligi  40 


7    cum    fe'^tt    A  13    liomini    A  14    seribit   A  15    provucatus   ^.  ß. 

22  Ament  A  29  deo  BC  37  d.  A 


Operatione.s  in  Psalnios.    1519—1521.  |3| 

quidem  exuberantissimi  motus  cordis,  qiiibus  cogatur  dolens  jn-opheta  multi- 
tudinem  (ut  iufra  dicit)  impietatum  eorum  iututus,  toties  repetitis  orationibus 
regem  suum  invocare  adversus  tyrannos  hos  legum  et  deum  suum  contra 
haec  Idola  cathedras  occupantia.  Nara  hie  sensus  niagis  ad  scopum  quadrat, 
.'■  qnauquam  nee  ille  multuiu  abhorreat. 

Sed  et  hie  tertius  eidem  scopo  apte  concinit,  quod  non  hominum,  sed 
dei  verbiim  et  opus  doceri  petit,  atque  cum  praecedentibus  ita  coheret: 
verba  mea,  O  rex  mens  et  deus  mens,  auribus  percipe,  intellige  rugitum 
meum,    intende  voci  orationis  mee,   quoniam  ad  te  orabo.     Quid  oras?   hoc 

10  scilicet  summe  necessarium  donum,  ut  coercitis  impiis  magistris  mane  et 
tempus  locumque  docendi  impie  occupantibus  me  exaudias,  quod  pro  eo 
tempore  peto.  Quid  autem  petis  pro  eo  tempore  ?  Nempe  ut  astem  tibi, 
tuus  sim  auditor,  te  docente  erudiar,  te  illuminante  videam,  non  ilb's  pru- 
rientibus  cum  caeteris  seducar,  cum  tu  sis  et  rex  mens,  qui  regat,  et  deus  meus, 

1-'    qui  servet.    Atque  ita  absoluta  est  oratio  contra  prava  dogmata  et  opera. 

Mane,  inquit,  exaudies  vocem  meam,  mane  aliquid  orabo,  hoc  rogo,  ut 
exaudias,  hoc  autem  est,  quod  pro  omnibus  doctoribus  et  auditoribus  verbi, 
quod  mane  tractari  solet,  oro.  Qua  oratione  sicut  vix  alia  in  psalterio 
vehementior   est    et   tot   iterata   verbis,   ita   non   alia   omnibus  nobis  quoque 

20  hodie  magis  necessaria  et  salutaris  uec  fuit,  nee  erit  ulla  pro  quo  vis  tem- 
pore magis  necessaria.  Discat  ob  id  pius  Christiauus  primo  sollicitudinis 
loco  habere,  ut  deum  pro  haereditatibus  (exemplo  prophetae  huius)  aestuau- 
tissime  hunc  psalmum  oret,  quo  verbum  dei  floreat  in  populo  dei.  Nam 
populus   dei   aliuude   non   vivit,    pascitur,    servatur    quam   verbo   dei,    sicut 

25    Matt.  iiij.  Christus  *Non  in  solo  pane  vivit  homo,  sed  in  omni  verbo,  quodsjhitto.  4,  4. 
procedit  de   ore  dei\     Florente   enim  verbo  dei   omnia  florent  in  Ecclesia. 
Nam  quae  causa  est,  quod  hodie  Ecclesia  luxu  et  pompa  non  modo  emar- 
cuit,  sed  pene  vastata  est,  nisi  quod  posthabito  verbo  dei  leges  hominum  et 
Romanas  artes  discimus? 

30  Ad  energiam  verborum  Hieronymus  sie  transfert  'Domine  mane  audies 

vocem  meam,  mane  praeparabor  ad  te  et  coutemplabor'.  Nonne  hoc  verbum 
'praeparabor"  apte  facit  ad  seusum  predictum?  Quid  enim  est  aliud  prae- 
parari  deo  quam  docibilem  et  ductibilem  fieri  deo?  quo  simul  ostendit  se 
nolle    hominibus    praeparari.     Huic    non    dissentit,    quod    lohan.    Reuclüin 

3.-.  hebreorum  sententia  dicit :  Mane  ordinabo,  ut  sit  verbum  activum,  quo  in 
sacrificiis  ponendis  et  ordinandis  scriptura  utitur,  ut  omnino  significet  ani- 
mum  promptum,  paratum,  abnegatum  et  (ut  dicitur)  resignatum  deo  in 
omnes  voluntates  eins.  Nam  hoc  demum  est  verum  sacrificium  deo  oblatuni, 
sese  in  hunc  modum  ordinäre,  oflerre,  praeparare,  astare,  ductilem  praebere. 

40  Patet  autem,   quod  hebraeo  idiotismo  verbum  nominale   seu  absolutum  est: 

1   quidam  BC  2  intuitus  IJC  13  siim  A  18  ratione  C  30  apte]  ad  te  C 

40  est]  esse  A 


l;vj 

l 

.))>i'riitiom's  in    1  siiliiios. 

•astal...' 

seil   'oi 

Hliual.o' 

,    idi'sl    onliiiati 

(IllClU,      ( 

ipsiiis : 

.juaiv   1 

loii    inci 

•tc   translaluiu   « 

•st    'asla 

aiulii'ud 

|(.   Verl... 

(Ici    iit 

111    in   litiiiiiiuiu 

lo(|ll('ll( 

t.Ml.li     O 

pdi-tcat. 

ilatioiicni  l'aciaiii,  scilici't  mci- 
(>'.  Siiiiiil  (locc'iniir:  C^iiod  in 
11,   scd  in  (Iciiin    tlocenteni  in- 

Sic  i't   vi'iliuiii  'vidclio'  ahsoliidiin  ost,  ]n-o   co    (|Ikh1   est:    Ero  vidons,     s 
u\c<     illiiniinalior,     crudiar,    spcculator    fiiuii,    puta     veritatis    et    iustitiao. 

,  .'Micli.  vi).    'Kdiuct   iiK'  in  liiccni,  vidobo  iustitiam  eins".     Ncqiie  cnim   iu.sti- 
tiani    dci    novit,    nisi    (|Ui'ni    dcns    enidicrit.     Cactori    onines    sinit  vaniloqni, 
(|ui  c'x  SUD  oapitc  loiiuuntur.     Idco  Christus   dedit  Apostolis   spiritum  sanc- 
tuin   et  Eoclesiae,  ut  loqueretur  ipse  in  nobis,   uon   nosipsi;  hoc  est,   <juod   m 
hie  »luacrilur.     8i   astaret   hominibus,    non    vidcret,    sed   caecus   fieret   iuxta 

H  ilhid    diristi:    (/accus   caecum   ducit.     Kunc    (|uia    astabit,    ordinabit   se   et 
jiiacparabitur  deo,  videbit  et  ilhuiiinabitur. 

C^uodsi  cui  niane  ilhid  mysticum  niagis  placet,  quod  est  iuitiuni  teni- 
})oris  gratiae,  quo  cepit  Ecclesia  astare  deo  et  videre,  non  repugno.  Ego  i'' 
niysteria  lentus  sequor,  nbiubi  literani  habere  possum,  nee  hoc  refutarim,  si 
quis  niaue  astare  et  videre  intelhgat  seipsum  offerrc,  non  in  iustitiis  sacri- 
ficiorum  propriis,  tancjuam  deo  datis,  gloriari,  sed  a  deo  accipiendam  iusti- 
tiam expectare. 

, .-,.    Quoniam  non  deus    volens  iniquitatem   tu   es,   neqne  habitabit     20 

iuxta  te  malignus. 
,  G.      Neqne  permanebnnt  iuiusti  ante   oculos    tuos,   odisti  omnes, 

(jui    operantur   iniquitatera. 
,7.     Perdes  onines,  qui  loquuntur  mendacium,   virum  sauguinenm 

et    dolosum   abominabitur   dominus.  25 

Septem  nomiuibus  accusat  malos  magistros  et  eornm  discipulos  opera- 
rios,  tantus  est  ilH  aestus  pro  syncera  pietatis  vita  et  doctrina.  Unde  haec 
verba  in  spiritu  ac  fide  audire  oportet,  sicut  omnia  verba  dei.  Nam  hü,  de 
quibus  hie  loquitur,  si  larvam  et  faciem  rerum  spectes,  nihil  minus  erunt, 
quam  quod  hie  de  eis  dicitur,  adeo  vestiuntur  vestimeutis  oviuni  et  nomine  30 
Christi.  Denique  horum  opinio  est,  ea,  quae  hie  de  eis  dicuntur,  ad  alios 
pertinere,  quos  sibi  adversarios  ducunt.  Quare  nee  nomina  nee  opera  hie 
descripta  agnoscunt,  sed  potius  ita  vertunt:  quoniam  deus  volens  aequitatem 
nostram  tu  es,  et  habitabimus  iuxta  te  benigni,  permanebimus  iusti  ante 
oculos  tuos.  Araasti  nos  operantes  aequitatem,  servabis  loqueutes  veritatem,  35 
viros  mites  et  synceros  magnipendes.  Has  cnim  glorias  de  seipsis  hü  impii 
somniant,  contraria,  quae  hie  dicuntur,  ablegant  ad  vere  pios,  iustos  et 
amabiles  deo.     Et  haec  concertatio  durat  usque  in  mundi  finem.     Sic  Esau 


6  puto  C  16  ubi  C  20.^.  17  iiistitia  C  21   malinguus  A  24  sau- 

auinium  AC  sauffuiiiuni  ß  27  illi  est  ßC 


Operationen  in  Psalmos.     1519  —  1521.  ]^33 

et  lacob  collidantnr  in  utero  Rebeccae,  Sic  diiae  raeretrices  coram  rege 
Salomone  de  vivo  filio  coutendimt.  Haeretici  et  pseudodidascali  semper 
sibi  Ecclesiae,  veritatis,  iustitiae  titulum  arrogant  et  viucunt  specie  et  porapa 
corani  hominibus,  coram  deo  victi.  Catholici  vero  soli  habent  et  sine 
5   ponipa,  vincnnt  taudem,  quia  coram  deo  iusti  sunt. 

Videamus  ergo  vocabula  septem:  iniquitatem,  maliguus,  iniusti,  iuiqui- 
tatis  operatores,  loqueutes  mendacium,  virum  sanguinum,  dolosum.  Quibus 
sex  mala  praedicit:  nou  volentem  deum,  non  habitaturos  coram  deo,  non 
permansuros  ante  oculos  dei,  odiendos,  perdendos,  abominandos. 

10  Primum   est   iniquitas,    pro   quo   rectius   fuisset   versum    'Impietas';   ut 

enim  psalmo  primo  dictum  est,   'Raescha''  impietas  dicitur,   unde  'consilium  "^i.  i,  i. 
impiorum^,   haec  autem  est  (ut  dixi)   ipsa   incredulitas  perversaque  opinio  de 
deo  diviuisque  verbis  et  operibus,  etsi  pulchra  specie  foris  simulet  pietatem. 
Quare   deus   noster,   cum   sit  iustus   et  rectus,  nou  volet   impietatem   (idest 

15  nou  desiderat,  non  placebit  sibi  in  ea).    Est  enim  hoc  loco  verbum  'haphetz', 

a  quo  'hephtzo'',  psal.  i.  venit,   idest  voluntas   eius,   scilicet  in  lege  domini,  *(■  i.  2. 
seu  desyderium  seu   concupiscentia.     Et  huius  versus   sententiam  prope  ex- 
ponit  ps,  1.  'Quoniara  si  voluisses  sacrificium,   dedissem,    utique  holocaustis '^f.  51,  is. 
non  delectaberis'.    Cur  non  vult  ?  cur  non  delectatur  ?  quia  sacrificium  Spiritus 

20  contribulati   (quod   est  sacrificium    pietatis)  deest,   ideo  adest  impietas,   quae 

facit,    ut  (iuxta   prover.   xv.)   sint  victimae   impiorum    abominabiles   doraino.  ®4'i-  is,  ?• 
Est  ergo  sensus:    Ideo  orabo   ad  te,    ideo   peto,   me  exaudias   mane,   ideo 
astabo  tibi  et  videbo,   quod  sciam  tibi    prorsus   non    placere    impiorum  vota 
opera    et  sacrificia,    sicut  frustra  presumunt   caeci  ipsi  et  alios    secum  sedu- 

25    centes,  dum  operi])us  et  sacrificiis  impietatem  absconduut,  ne  eam  agnoscant 
et  humilieutur,  contenti,  ac  si  omnia  bene  habeant,  quod  opera  fecerint.    Hoc 
modo  et  Isaias  i.  eos  arguit,  "^quo  mihi  multitudinem  victimarum  vestrarum?'Sci.  1,  u. 
Et  infra,  Xavamiui,   mundi  estote",    quasi  dicat:   opera  ipsa,   donec  vos  im-Scf.  1,  le. 
mundi  et  impii  estis  sine  fide  et  spe  in  misericordia  mea  (quae  sola  iustificat 

:«  et  impietatem  toUit) ,  non  possunt  placere,   quantumvis   sint  speciosa.     Vos 
in  opera  intenditis  et  secundum  faciem  iudicatis  atque  ita  pii  et  iusti  vide- 
mini  vobis,   ego   autem  in  cor  vestrum  video   et  secundum  veritatem  iudico 
atque   ita    vos    impios   invenio,   sicut  et   Christus    ad   pharisaeos   dicit:  Vos  2uc.  ig,  15. 
estis,   qui  iustificatis  vos  coram  hominibus,    deus  autem  novit  corda  vestra. 

35  Hoc  vult  hie  versus  dicens  *Non  volens  impietatem  deus  tu  es',  non  falleris 
operum  specie,  ut  impietatem  cordis  suscipias,  falluntur  potius  ipsi,  qui  hac 
operum  larva  decepti  impietatem  hanc  nunquam  agnoscunt,  et  dum  se  maxime 
tibi  placere  putant,  minime  omnium  placent. 

Ita  et  illud  'Neque  habitabit  iuxta  te  malignus"*,  hebraice  'Ra^,  idest  malus 

4u  vel  malum,  ut  vel  impium  vel  impietatem  referre  possit.    Ubi  enim  impietas, 

11  pictum  A       Re^scha  A  Resclia  ßC  28  q.  d.  ABC  33  ad  pharisaeos]   Phari- 

saeis  C  2Ö.  fv-  35  d.  A  39  heb.  ABC 


]:l\  OiHuationos  in   Psalmos.      If)!!)     If)-'!. 

iiilidflilas,  incrciliilitas  n-o-nal,  siiniil  malilia  scu  inaliuiiilas  i-('-;n;il.  Ocscrtiis 
t'iiiiu  a  «;iatia  hmia  «Ici ,  ad  ([iiiil  valct  nisi  ad  maliiinV  Itatjiic  inaliniiitatom 
hoc  loco  (•(iiiviMiit  iutcilii;!  ipsaiu  radicoin  et  totuni  lennoiitiiin  vetus  malitiao 
et   nc(|nitiar.  <|iii)  inclinall  smiiiis  (fidoi    j^ratia  viiciii)  in  omnc  facinus   niorc, 

.'iic.  II,  Kl.  data  (u'fasioiu',  sicut  Christus  ad  Apostolos  ait  *Vos  cum  sitis  rnali,  nostis  ?> 
houa  data  darc  filiis  vestris'.  Haec  sane  nialitia  pulchrc  se  abscondit  sub 
sanctis  et  piis  in  spocic  opcribns,  doneo  occasione  irritata  seipsam  prodat. 
]S[nlt()s  vidoas  niitcs,  hnniiles,  benignos  in  verbis  et  sij^nis  et  factis,  quos, 
si  digito  tang-as,  mox  crndelissimos  et  inflatissimos,  omnia  mala  faoere 
promptes  roddas,  (pii  hodie  titnlo  honestissimo  passionati  vocantur,  (juod  lo 
propter  speciem  bonae  eonversationis  malignos  non  licet  appellare,  interim 
seeure  perenntes  ipsi  et  perdentes  siraul,  si  quis  eorum  exemplo  sccurus 
haue  malignitatom  negligat  mortificare.  Passiones  enim  malitiae  eiusmodi 
indicium  sunt,  idest  deficientis  ibi  pietatis  (idcst  fidei  in  deum)  et  regnautis 
impietatis.    Non  ergo  hü  raorabuntur  apud  deum  nee  habitabunt  iuxta  eum.   ir, 

Tertio  scquuntur  iniusti,  sive  iidem  sive  alii,  quos  hebraeus  vocat 
'holaelim'  quod  proprie  eorum  est,  qui  foras  erumpnnt  in  opus  et  praevari- 
cantur  et  mahim  faciunt  in  verbo  et  opere.  Impietas  sane  et  malignitas 
frequentius  latent,  nisi  cui  lex  spiritualis  raanifestata  est,  qua  se  malum  cum 

{Dill.  7,  14.  Apostolo   Ro.  vij.    agnoscit,    faciuntque    arborem    malam,    sed   fructus   eins   20 
proferunt  'holaelim"*,  sequentes  malitiam  cordis  impii  sui.    De  quibus  Eccle- 

vcb.  10, 13.  sia.  X.  'luitium  verborum  oris  eins  stultitia,  et  novissimum  oris  illius  holeloth 
ra',  quod  'errorem  pessimum'  transtulerunt.  Patet  ergo  adhuc  ordo  pnlcher 
verborum,  primum  impietas,  qua  fit,  ut  sine  gratia  dei  adiuv^ante  simus  nobis 
relicti,  quam  secunda  mox  sequitur  malitia,  qua  proni  sumus  facere,  quod  25 
in  nobis  est,  idest  omne  malum.  Tertia  iniustitia,  praevaricatio  ipsa  fructus 
huius  impietatis  et  malignitatis.  Verum  nee  hü  permanebunt  ante  oculos 
tuos  seu,  ut  hebreus  habet  *Non  statuent  holaelim  in  conspectu  oculorum 
^i.  2, 2.  tuorum'.    Est  autem  verbum  'statuent'  idem  omnino,  quod  psal.  ij.  in  practerito 

transtulerunt:    'Astiterunt  reges  terre'  pro   'assistent'  vel  \statuent',  idest  (ut  30 
absoluti   verbi    pateat    significatio)    assistentiam    sui    facient.     Ita    hie:    non 
assistent,   non   sistent  se   coram  domino,  non   apparebunt  &c.,   quod  tamen 
quam  maxime  credunt,  falsi  suis  opinionibus  et  operibus,   nee  enim  sc  male 
facere  credunt,  etiam  dum  male  faciunt. 

Quarto:  'Odisti  omnes,  qui  operantur  iniquitatem'.     Haue  oratiuuculam   35 
frequenter  in  veteri  testamento  legimus,  quae  per  verbum  'PaaF  (quod  psalmo 
¥i.  1,  3.  primo  posuimus  significare  id,  quod  agere  vel  operari  apud  nos)  et  per  nomen 
'Aven',   quod  varie   et  inconstanter   translatum  est   (ut  videbimus),   scribitur. 

^of.  10,  5.  Video  autem   prophetas,   praesertim  Oseam  x.  velut  illudentes   pro  'Bether 

6  Sana  ^.         13  morticare  C         14  sunt,  deficientis  ßC  16  iusti  A         17  holcjlim  A 

hollselim   BC,   cfienfo   3.  21.  28.  24    q   A   quae    BC    qua   2B.  3-  g.  26    iniustia    A 

31   asistentiam  A  33  falsis  2ß.  6. 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  J35 

'Befchaven'  appellare   locum,   in  quo   Hieroboam,    primus   rex  Israel,   vitulos 
aureos   constituit    adoraudos,    ne   populus   Israel    in   Hierusalem    imolaturus 
iret,  tandem  a  se  deficeret  ad  regem  Inda,  iit  legitur  iij.  Ilegum  xij.  Atopie  '■ 
nbi  Bethel,  idest  Domus  dei,  dicendum  fuit,  Bethaveu  dicunt,  quod  alii  d(3inutn 

5    Idoli  (scilicet  a  contraria  significatione),  rectius  autem  domura  iniquitatis  seu 
Idolatriae  trausferunt.    Hornm  secuti  sensum,   placet  per  'Aven'  iniquitatem 
et  Idolatriam  intelligere,  Idolatriam  vero  non  eam  solura,  qua  Idolis  ligneis 
et  lapidibus   servitur,   sed   multo  maxime  eam,   quam  Samuel  i.  Regum  xv.  ^' 
magna  autoritate  contra  Saulem  diffinit  et  pronunciat  in  hunc  raodum :  Nun- 

to  quid  vult  dominus  holocausta  et  victimas  et  non  potius,  ut  obediatur  voci 
domini?  Melior  est  enim  obedientia  quam  victimae  et  auscultare  magis  quam 
oiferre  adipera  arietura.  Quoniam  quasi  peccatum  ariolandi  est  repugnare, 
et  quasi  scelns  Idolatriae  nolle  acquiescere.  Haec  igitur  religio  Saulitica, 
furens  inobedientia,   perv^ersa  superstitio,   Infoelix  Aven,   sicut   in    scripturis 

!■•  ubique  acerrime  arguitur  in  veteri  testamento  regnasse,  Ita  et  hodie  nulla 
pestis  atrotius  baechatur,  dum  quisque  officio,  in  quod  vocatus  est,  deserto, 
alio  et  a  se  invento  studio  servire  deo  conatur.  Ita  Episcopi,  qui  sunt 
optimi,  officio  verbi  et  cnrandi  populi  vel  indignissimis  et  indoctissirais 
relicto,  suis  peculiis  aut  edificiis  ac  reditibus  splendoribusque  suae  Ecclesiae 

20  augendis  incumbunt,  obsequium  deo  praebere  se  arbitrantes,  quod  sunt 
inobedientes.  Sacerdotes  quoque  et  religiosi  quique  sanetissirai,  quodvis  pro 
deo  faciunt  potius  quam  suum  officium.  Nam  de  malis  hie  nihil  dicimus. 
Romana  Curia  vero  extra  hanc  etiam  aleam  posita  est.  Deniqne  latius  haec 
infoelicia  inobedientiae  studia  invaluerunt,  quam  uUus  prosequi  possit.  In  omni 

25  enim  genere  vitae  apud  Christianos  hoc  invenias,  quod  posthabita  praecep- 
torura  dei  observantia  in  suis  traditionibus  et  opinionibus  deum  colunt.  Haec 
est  'Aven"  inquam,  species  illa  operum,  qua  supra  dixi,  velut  umbra  Behe- 
moth,  tegunt  impietatem,  malignitatem  et  quamvis  transgressionem.  Omnia 
haec  vestis  luporum  et  pestilens  hypocrisis  synceram  pietatem  et  Christianam 

30  religionem  atrociore  vastitate  populans  quam  ullus  gladius,  fames,  pestis  &c. 

Vide  ergo,  quam  inceuditur  et  propheta  adversus  irapiam  hanc  pietatem 

et  irreligiosissimam  religionem,  quod  nullam  acrius  detestetur  dicens  'Odisti 

omnes,  qui   operantur    iniquitatem'.      'Omnes'  inquit   et    'odisti',   in    caeteris 

non  addidit  omnes;  hie,  ne  maledicta  superstitione   falsi   se   placere  putent, 

35  pronunciat  odio  dei  diguos  et  omnes  nullo  excepto.  Nam  vere  et  apud 
homines  displicent  perversa  ista  obsequia,  quae  praetermissa  obedientia  fiunt. 
Quis  enim  ferat,  ut  pastor,  cui  commissae  sunt  oves,  ovibus  relictis  incipiat 
domino  in  cubili  ministrare?  Et  ut  erudite  habet  fabula  Esopi  de  Asino, 
qui  caniculae  blanditias  imitari  volens  fustibus  caesus  est,  quod  suum  officium 


ftült.  12, 
•^8  ff. 


©am. 
2-J  f. 


10   dominus   vult  BC  19    prQculiis   A        redditibus   ABC  20  praeberi  A 

Omnia]  Omnino   BC  30  populans]  populatur  BC 


\;\{]  Operiifioiios   in   l'salmos.     If)!!) -l.VJl. 

ilcM'iviis   alifiu)  sc   misciurit.      Ilncc   t'adcin    |)c,stis    iMcil  ,    til    imiKos    peuitoat 

siii  onliiiis,    stii  status,    siiar  \ocationis,    dmu  in  aliciia    ol'licia    iiilcnli    velut 

uu'liora  siia   taslidiimt.     llic  c  saocrclotio  in  Cartlmsiain,  illc  de  liac  in  illani 

vioi' fi,  n;.  ii»'!^':''    londilioiu'ui,    hoc  i's(    iiixta   loh  vi.  "riinonl    pruiiiani,    et    i'tiit   suj)er 

cos    ni\'.      Mvadunt    plii\iain    vi    cadiint     in    a(|nam.     Sc.d  satis   Unvv    niodica     ."i 
de  niaxinia  ista  et    pluriina    pra\-itato,    «{iiani   deinccps    sonder   appcllabimus 
inohodiontiaiu   soii   Idolatriaiu,    lioc  est    saiictam    inipionun  latriani,    iit  (jimo 
iion  aporto  doi  praecoj)ta  violct  (ccii  publicani  et  incrctriccs),  scd  per  specieiii 
niagimniin  oporuni  et  eximiac  pietatis  ot,  ut  Bernhardus  psal.  xc.  vocat,  per 

a.fioi.  11.14. denioniuin   meridianum ,   cum  Apostolo  Paulo   augelum    Satauae   in    aujj;elum   lo 
lucis    transforniatum    iutelligens.      Horuni    exemplar   egriigie    nionstratuni    et 

1.  3om.  i:.,  descriptum  est  in  Säule,  i.  Reguni  xv.      Vide  ibi. 

Unde  Aveu  recte  iuterpretatur  a  multif.  neu  soliun  iiücjuitas,  scd  et 
dolor  et  labor,  quod  revera  laboris  et  doloris  raultum  habet  haec  inobedientia 
et,  ut  vulgo  dicitur,  difficilius  est  infernum  raereri  quam  coelum.  Nam  15 
martyres  hos  suos  diabolus  vehementer  urget,  nunquam  tamen  recreat,  ita 
ut  dominus  quoque  per  Moseu  praedixerit,  se  traditurura  populum  Israel  in 
mauus    hostium,    ut   ibi    servirent    diis    alienis,    qui    non    dcnt    eis    recjuiem 

*lJicb.  10,  15.  uec  die  nee   nocte.     Sic  Eccle.  x.   'Labor  stultoruin   affliget  eos\     Et   ut  in 

iUcb.  2,  n-eodem  libro  sepius  dicitur  'Vanitas  et  afflictio  sinritus'.     Christus  autem  otsi   ao 

ihcb.  4,  16.  ^  ^ 

i'^a'"'-  11'  premat,  tamen  suave  est  iugum  eins   et  onus  leve,   quia  reficit  laeta  fiducia 
cordis  omnes,  qui  laborant  et  onerati  sunt,  modo  veniant  ad  eum.    Uli  vcro 

saciM).  5.  7.  dicent  illud  Sap.  ij.  'Ambulavimus  vias  difl[iciles\ 

^|"'i';iff-  Qui  latius   ista  velit   prosequi,  Paulum   Ro.  xij.   et  i.  Cor.  xij.   legat, 

ubi  id  omni  studio  agit,   ut  unusquisque  in   sua  mensura  incedat,    ne  mem-   25 
brorum  fiat  confusio,   ubi  oculus  officio  pedum    aut  pedes  officio  oculorum 
gpr.  4, 25.  fiingl    coeperiut,     sed   regulam    illam  Prover.   iiij.   servent    'Palpebre    tuae 
praecedant  gressus  tuos,  et  oculi  tui  recta  videant'.    Sich  für  dich  und  vuart 
auif  dich  selb.     In  hanc  pravitatem  et  apud  Gentiles  edita   sunt  proverbia: 
'Eam  quam  quisque  didicit,  exerceat  artem'.     Et  'Ne  Sutor  ultra  crepidam",   so 
et  'Intra  pellem  quisque  suam'.^     Recte  ergo  et  mira  Emphasi  dicit  'odisti 
omnes"*,   quod  revera   plurimum  odibilis   sit  ista   iniquitas,    quae   ita   irritat, 
exasperat  et  provocat,  ut  inde  synagoga  gens  asperatrix,  amaricatrix,  provo- 
catrix    in    prophetis    appelletur,    quam    amaritudinem    deus    sentire    dicitur, 
quando  in  cordibus  sanctorum  suorum  eam  sentiri  facit,  quo  sensu  (ut  dixi)  35 
plenus  est  hie  psalmus,  sicut  videmus  et  videbimus. 

Quinto:  'perdes  qui  loquuntur  mendacium'.  Hie  magistros  et  doctrinam 
iniquitatis    taxat.     Nam  hebraice  verbum   'dibber'   ferme  videtur   mihi  signi- 

3   sacerdotio   Carthusiam  A  30   ultra  cupidam   A  31    et    se    iiitra   pellem 

quisque  suam  contineat  BC  38  heb.  A 

*)  Sie  Adagia  Erasmi  (Bas.  1559  ©.  224)  1)abm  ba?^  ©pric^tüott  in  fotcjcnber  fjovm : 
Intra  tuam  pelliculam  te  contine. 


Operationes  in  Psalraos.    1519—1521.  |37 

ficare  id  geuus  sernionis,  quo  aliquid  docetur  vel  enarratur  seu  recitatur.  Unde 
et  'dabar'  rem  gestam  seu  potius  narratara  significat,  quem  tropura  et  Lucas 
quoque  servavit,  Luce  ij.  'Trauseamus  usque  Bethlehem  et  videamus  verbum  £"c.  2,  15. 
hoc'  (rem  gestam  et  dictam).  Nempc  in  Levitico  satis  clare  distinguit  inter 
^  'amar'  et  'dibber',  quorum  utrunque  loqui  vel  dicere  siguificat,  ubi  toties 
scribitur  'Ijocutus  est  dominus  ad  Moseu  dicens',  ubi  primuni  est  'dibber',  idest 
locutus  est.  Hinc  in  ]n'ophetis  usitatissimum  'Et  factum  est  verbum  domini 
ad  me  dicens'.  Quare  'dibber'  generaliter  siguificat  per  modum  doctrinae 
ahquid  uunciare,  quod  per  verbum  *amar'  specialiter  determinatur.    Atque  si 

ui  haec   significatio   et   difFerentia   rata  nou   fuerit   perpetuo,    tarnen   Interim  sie 
ea  utemur,  donec  meliora  viderimus.    Certum  est  in  multis  locis  pro  'docere' 
accipi,  quod  hie  'loquuntur'  positum  est,  ut  psal.  cxviij.  'Loquebar  in  testimo-^f.  119, 46. 
niis  tuis',  et  psal.  lix.  'Dens  locutus  est  m  saucto  suo'.  ¥|.  60,  s. 

Igitur  qualis  est   impiorum  vita,   talis  et  doctrina,   sicut  agunt,    ita  et 

15  loquuntur,   irapia  ergo  et  mala  et  iniqua,   quae  omuia  sub   nomine  mendacii 

comprehendit.     Hoc  mendacium    supra  psal.  i.  'Consilium   impiorum',    immo^i-  1,  1. 
'cathedram  pestileutiae  et  illusionis'  appellavit.    Horum  furor  et  hodie  quoque 
regnat,  de  quibus  Apostolus  ij.  Timo.  iij.  'Semper  discentes  et  nunquam  ad  2.  xim.  3, 7. 
scientiam  veritatis  pervenientes'.     Hü  sunt,  qui  docendis  bonis  operibus   (ut 

20  putant)  fortiter  instant,  cum  necdum  sciant,  quae  sunt  bona  opera,  fidei 
enim  scientia  carent.  Ita  fit,  ut  miserrime  crucifigant  et  excarnificent  populum 
mendacibus  suis  et  impiis  fabulis  ex  Moralibus  philosophorum ,  ex  iuribus 
hominum,  ex  statutis  ac  traditionibus  suis  acceptis,  de  quibus  supra  satis  et 
infra  sepius  dicemus. 

25  Sexto:  'Virum  sanguineum  et  dolosum  abominabitur  dominus'.     Brevi 

compendio  absolvit,  quales  sint  in  moribus  et  conversatione  erga  proximos 
suos,  hoc  est  ex  corde  neminem  diligunt.  Cum  enim  sint  pietatis  gratia 
vacui  et  in  malitia  sua  relicti,  necesse  est  tantum  affectu  et  opinione  sui 
sint   infecti    a   planta    pedis   usque   ad    verticem.     Omnia    quidem    simulant, 

30  multis  corrident,  amicissimos  mutuo  se  appellant,  scribunt,  dicunt,  apparent 
esse  humani  et  suaves  et  viros  sanguinum  his  operculis  pulchre  abscondunt, 
verum  dolosa  sunt  haec  omnia.  Quod  patet,  ubi  ceperint  offendi,  aut  ubi 
casus  venerit  benevolentiae  exhibendae,  tum  repente  apparet  dolus  et  prodit 
sanguinaria  ira,  invidia  et  ea,  quae  sequuntur.     Neque  enim  dilexerunt  uUum 

35  nisi  propriae  utilitatis  gratia,  non  ut  bene  facerent,  sed  ut  bene  haberent. 
Ideo  verba  haec  spiritus  sunt,  non  faciem  respicientia,  sed  renes  et  corda 
scrutantia.  Verba  enim  fidei  contra  speciem  pugnant  et  ad  tempora  crucis 
respiciunt.  Ibi  invenientur,  quam  qui  eiusmodi  sunt,  omnem  hominem  odiant 
et  neminem  syncere   diligant ,   quia  diligunt   solum   seipsos.     Et   hoc   morbo 

40  omnium  maxime  laborant   martyres   illi  diaboli,    sanctissimi  et  religiosissimi, 

4  hoc,  idest  rem  BC       10  recta  B       11  videbimus  B        15  omnia  quae  BC       20  .sint  BC 
25  sanguinum  B  38  inveniuntur  BC      inveniuntur,  qui  eins  raodi  sunt,  quam  2B.  ^.  @. 


138  Opcnttiones  in   Psaluios.    l.M',)     1521. 

(|Uos   i;\in   tliximiis   impios,   ()|)crnri()s   iiiitjiiilatis,   lllios   itiolx'diciiliac  siib  veste 
cl   sjM'cic  piciatis.  cniiis  vii'tiitcm   mnxiine  abnc^aiil. 

Si  liacc  iioii  crcdis  aut  noii  nosti,  exporiontiaiii  comsuIc.  Toliis  inuiulus 
(|uaoivla  hac  ]>U'nns  est:  Nun  esse  fulcin  in  liominibiis,  oiimia  ficta  et  siiuii- 
lata  ficM-i  vt  (li(M,  ita  ut  Michcae  vcrhuin  (([uod  non  logeniiit)  tarnen  cxpericntia  s 
avid).  7,  st  tlocti  alloiiont ,  (|ii()(l  (Mus(UMn  vij.  scrihitur  'Nolito  crederc  amico  et  iiolite 
coiifidere  in  diice.  Ah  ea,  ((uae  donnit  in  sinn  tuo,  custodi  claustra  oris 
tili,  <inia  filius  faeit  contunieliani  patri,  et  filia  (sonsm^it  advorsus  matrem 
snain,  nnrus  adversus  soernni  siiam,  et  inimici  liominis  domestici  eins'.    Ideo 

aniitti).io,i7.  (^lu-i.^tns  oavendum  docet  ab  hominibns,  si  enim  eis  palpes  aut  utilis  sis,  habe-  lo 
bis  doloses  amicos,  Si  offendas  aut  dissentias,  praesertim  propter  deum  et  veri- 
tatem,  habebis  sanguinolentissimos  bestes,  ita  ut  non  aptiore  nee  breviore  elogio 
honiinnm  ingenium  describi  possit,  quam  quod  sit  sanguinarium  et  dolosuni. 
Adeo  sciHcet  rarum  est  non  agere  dolose  cum  proximo  ac  fidelem 
aniicum  esse.  Vivit  tecum  dulciter,  salutat,  arridet:  At  si  petas  iuvari  x  i'^ 
florenis  de  abundantia  illius,  iam  amicum  perdidisti,  rursus  non  obsequcris 
ad  orauia  vel  iniqua,  amicum  perdidisti. 

Breviter,  nisi  sie  egeris,  ut  te  utendum  praebeas  in  omnia  eins  desyderia 
et  illo  uullo  pacto  utaris,  cum  homine  non  conversaberis  diu.     Haec  experi- 
entia  magistra  docemur,  ideo  facilis  iste  versus  intellectu.    Nee  sie  tarnen  suam  20 
raiseriara  agnoscunt.    Omnia  enim  haec  contemnunt,  nihil  minus  quam  sangu- 
inarios  et  dolosos  sese  esse  credentes,  primum  propter  opera  illa  speciosa, 
quorum  fiducia  inflati  et  excecati  seipsos  non  vident.     Deinde,  quod  seipsos 
amant  suisque  vitiis  blanditer  indulgent,  nou   quanta  mala,  sed  quanta  bona 
faciant,  in  oculis  semper  versautes.    Cui  maior  cecitatis  occasio  accedit,  quod  2.s 
Zelum    arbitrentur  esse,  si  odiant  eos,   a  quibus  vel  laesi   sunt  vel  lesi  sibi 
potius  videntur,  ut  ad  quos  pre  insigni  iustitia  pertineat  iniquos  odio  habere. 
Quo  furore  subversi  eo  proceduut,  ut  trabe  in  oculis  suis  neglecta  et  festuca 
in  alterius  oculo  observata  sese  humanos  et  fideles  haberi  velint,  illos  potius 
viros  sanguinum  et  dolosos  iudicent  atque  ita  abominationem  divinam,  quae   so 
super  ipsos   definitur,  perpetua   insania  a  sc  in  alios  reiiciant.     Quo  fit,   ut 
scripturas,  si  legant,   non  intelligant,   si  audiant,    non  accipiant,   tanquara  ad 

3Kiitto.li,  17.  se  nihil  pertinentes,  fiantque  plane  incorrigibiles  illi  Matt,  xi.,  quibus  si 
cantes,  non  saltant,  si  lamenteris,  non  plorant.  In  solis  his  perdit  deus  et 
verba  et  opera  sua.  Est  et  hoc  non  leve  operculum  huius  nequitiae,  quod,  35 
si  aliquos  amicos  amittunt,  alios  vel  inveniuut  vel  habeut,  quibus  eodem 
dolo  conversautur,  quorum  mutua  (etsi  dolosa)  concordia  capti,  non  quantos 
odiant  et  contemnant,  sed  quantis  benevoli  sint  (etiam  si  sit  vix  milies  raille- 
sima  proportio),  consyderant,  nihil  morati,  quod  Cliristus  praeceperit,  ne  unnm 
quidem  ex  pusillis  contemnendum.  4o 


18  egris  A  38  quantis  ne  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  139 

Ecce  frnctum,  quem  parit  fiducia  operura  et  propriae  iustitiae,  scilicet 
iguorantiam  sui,  pertinaciam  et  incorrigibilitatein  in  tautis  nialis  iinpietatis, 
maliciae,  inobedieutiae  et  omniuni  pcccatorum.  Tot  monstra  tarn  levi  velamine 
et  exigua  specie  caelari;  ali  et  servari  possunt.    Deinde  in  tantis  abominationi- 

5  ])u.s  mane  coram  deo  apparere  et  sacrificare ,  se  deo  placitnm  credere  nec 
misericordiam  implorare,  sed  cum  impio  pharisaeo  gratias  agere,  quod  non 
sit  sicut  caeteri  hominum,  nonne  horrendum  est  videre  et  audire?  nonne 
iustissima  est  prophetae  huius  commotio  in  eas  insauias? 

Nunc  epilogura  istorum  trium  versuum  faciamus.    Duo  priores  peccata 

10  describuut  ea,  quibus  contra  deum  peccant,  quae  sunt  quattuor:  Duo  in  versu 
primo,  scilicet  impietas  et  malignitas,  quarum  prior  aversio  est  a  deo,  idest 
sani  affectus  atque  rectae  opinionis  inopia,  posterior  conversio  ad  seipsum, 
prouitas  scilicet  ipsa  ad  mala  opera  et  rebellio  ad  bona,  idest  aifectus  et 
opinio    perversa.      His    duobus    peccatis    persona    ipsa    describitur   et    arbor 

15  mala,  quales  sunt  coram  deo.  Duo  in  versu  secundo,  scilicet  iniustitia  et 
operatio  iniquitatis,  quarum  prior  est  praevaricatio  et  affectus  malignitatis 
et  omissio  colendi  dei,  posterior  vero  species  cultus  dei,  sed  inobedieutia  ac 
idolatria.  In  liiis  enim  duabus  universitas  malorum  fructuum  et  operum 
comprehenditur,   quae  circa  divina   facimus,   quod  unum  sit  contraria  facere 

20  operibus  et  cultui  diviuo,  hü  sunt  'holelim'.  Alteram  simulata  facere  et 
specie  bona  contra  obedientiam  dei,  hü  sunt  operatores  iniquitatis. 

Tercius  versus  peccata  describit,  quibus  contra  homines  j^eccant,  quorum 
sunt  tria.  Primum:  mendacium,  ubi  alios  verbo,  exemplo  et  more  suo  sedu- 
cunt  a  vero  cultu  dei  in  suas  impias  idolatrias,  facientes  eos  similes  sibi  in 

25  his,  quae  ad  deum  pertinent.  Secundum:  Odium  et  omnia,  quae  ex  odio 
sequuntur,  unde  viri  sanguinura  dicuntur.  Tercium:  dolus  et  omnia,  quae 
hinc  sequuntur,  dum  non  nisi  pro  suo  commodo,  usu,  voluptate  hominibus 
utuntur,  in  quo  omnia  peccata  perversi  amoris  includuntur.  Nam  etiam  dolus 
et  frans  est  in  amore  sexus  carnali,  ut  patet.    Cum  enim  odium  et  amor  sint 

30  principes  omnium  afPectuum  et  operum,  satis  patet  in  his  duobus,  dum  et 
odium  sanguinarium  est,  et  amor  dolosus  est,  universam  lernam  vitiosae  con- 
versationis  et  morum  comprehensam  esse.  Odium  enim  candidum  contra 
vitia  pugnat  et  amor  syncerus  quaerit  ea,  quae  sunt  aliorum,  non  sua. 

Concludamus    ergo   totam   sententiam:    illi  (inquit)  mane  venientes  non 

35  quidem  orant   nec  tui  egent  nec   exaudiri  curant,    saturi   sunt,   tot  vitiorum 
repleti  sordibus  (idest   iustitiis   suis),   nec  astant  tibi   nec  ofPeruntur  tibi,   ut 
formentur  a  te,  ut  illuminentur,   ut  videant,   sed  contra  te  potius  formant  et 
Idolo  cordis  sui  (ut  Isa.  xlvi.  dicit)  assimulant,  de  te  secundum  suas  opiniones  Scf.  46,  i  ff. 
iudicantes,  ut  non  videant,  sed  magis  excaecentur  et  iudurentur.     Quod  ideo 


7  est  et  BC  15  sint  B  16  effectus  ABC  19  sit  unum  BC  29  car- 

nalis  BC  Sß.  ^.  (B. 


140  Oporationi's  in   Psaliiios.      151!)- 1521, 

tifl,  i|iioni;im  In  ikhi  (iit  inilaiit)  ililii;is  iiiipiclad'in,  sed  otlis  iiii(iuit;itein  et 
nlioiniiKiris  ods  Diunino.  H^d  vcro  veiiio  et  asto  vi  offbror,  u(  lurmer  a  tc, 
ut  s:i|)i:iin  de  tc  soeiiiuliiin  to,  ul  vidoain  et  illuiniiier.  Uli  vcüüiiiit  allaturi 
sua  ti!)i  Unna  et  inei-ita,  al)laturi  vero  seeiun  maiora  siia  |)cccata  et  mala, 
EiTo  veiiio  |)(»tulaliinis  (ua  bona  et  coiitessunis  mea  mala;  (|nia  illi  sani  r. 
>iiiit.  inetlicn  iioii  eii:;cnt,  E^o  iniirmus  et  male  liabeiis  medieiim  <|naen). 
lloc  est,  (juod  .seiiueiis  versus    prosequitur. 

.1.8.        Ego  autem  in   multitudiue   raisericordiac  tuae    iiitroibo  in 
domum  tiiam:    Adorabo  ad  teniplum  sanctiim  tuum  in 

timore  tuo.  lo 

K^reiiius  versus,  egregia  sententia,    verba   autithesim  habcnt,    habet  et 
ipse  sensus. 

Duo  cuim  sunt,  quibus  hacc  vita  cxercetur:  Timor  et  spes,  volut   duo 
Micfji.  1,  15.  irrigua  illa  ludicum  i.,  alterura   superius,  alterum  inferius.     Timor  provenit 

ex  intuitu  miuarum  et  metuendorum  iudiciorum  dei,  ut  in  cuius  conspectu  is 
nemo  muudus,  nemo  non  peccator,  nemo  non  damnabilis.  Sj^es  provenit  ex 
intuitu  promissionis  et  suavissimarum  misericordiarum  dei,  sicut  ps.  xxiiij. 
Vi  25,  6.  'Reminiscere  miserationum  tuarum  et  misericordiarum  tuarum,  quae  a  saeculo 
sunt',  ut  in  cuius  conspectu  nemo  non  raundus,  nemo  non  iustus,  nemo  nou 
salvus  esse  possit.  Atque  in  hiis  duobus,  tanquam  inter  molam  inferiorem  20 
et  superiorem,  semper  oportet  versari  nee  aliquando  declinare,  sive  ad  dex- 
teram  sive  ad  sinistram.  Hoc  enim  impiorum  est,  qui  contrariis  duobus 
exercentur,  securitate  et  praesumptione.  Securitate  declinant  ad  sinistram, 
^i.  14,  3.  posthabito  dei  timore,  ut  ps.  xiij.     'Non  est   timor  dei    ante  oculos  eorum', 

praesumptione  declinant  ad  dexteram,    dum   omnia   sua  deo  placere  praesu-  2.5 
munt,  sine  timore  dei.    Quia  cum  sese  peccatores  esse  non  aguoscant,  necessc 
?-'i- 10,  5.  est ,   ut    deum   non   timeant,  cuius  iudicium   non    consyderant,   iuxta   ps.  ix. 
'Aufferuntur  iudicia  tua  a  facie  eius\    Ita  pro  iudiciis  dei  ignaviam  quandam 
dei  sibiipsis  obiiciunt,   pro    misericordia   dei   iustitiam    suam  propriam.     Ita 
fit,  ut  timere  et  sperare  non  possint.     Haec  est  ergo  antitliesis,  quam  ponit:   30 
Illi   sine    timore   tui,    postpositis    iudiciis   tuis  tremendis,   secure   adorant   te 
iiiic.  18,  uf.  sicut   pharisaeus    in   Euangelio   Luce  xviij.  Deinde  in   multitudiue    iustitiae 
suae    intrant   templum    et  veuiunt    in    conspectum    tuum   misericordia    non 
egentes.     Ego  vero,  cum  mihi   sim  conscius,   esse  me  non   posse  coram  te 
tuisque  iudiciis  tutum,  de  meipso   desperans,   ita  accedo  ad  templum  tuum  35 
coram  te  sistendus,  ut   misericordiam  tuam   mihi  ante  oculos  solam  habeam, 
quae  multa,  immo  infinita  est.     Hac  sola  inspecta  audeo  et  tutus  sum  sicut 
^1'.  26,  3.  ps.  XXV.     'Quoniam  misericordia  tua  ante  oculos  meos  est,    et  complacui  in 
veritate  tua'.     Veniens  autem  hac  fiducia  adorabo  te  in  templo  tuo,  sed  in 

25  deo  fe'^tt  C  27  cunsyiierant  A 


Operationes  in  Psalinos.    1519-1521.  141 

timore  tui,  non  praesumeus,  quod  ex  nie  tibi  sim  placitunis,  iranio  timebo, 
116  meum  obsequiuni  et  adoratio  repreheiisioiiem  mereantur.  Quo  timore  tibi 
tuum  servabo  honorem  et  meam  custodiam  hurailitatem,  dum  non  meipsum 
iustifico,  sed  humiliter  tuum  tremendum  iudicium  in  spe  misericordiae  tuae 
r.   ignoscentis  expecto. 

Vides  ergo  clare  huius  psalmi  scopum  esse  de  diversa  religione  pioruni 
et  impiorum,  liumilium  et  superborum.  Comparat  enim  illos  sibi  in  matu- 
tino  isto  opere,  quod  est  ^intrare  domum  domini^  et  'adorare  ad  templum 
sanctum  eius\     Ibi  enim  et  opera  et  dogmata  omnium  et  maxima  et  prima 

10   celebrantur. 

Pulehra  est  etiam  verborum  antithesis,  sed  permutata.  Nam  niiseri- 
cordiam  dei,  quae  spei  obiectum  est,  sine  spei  nomine  ponit;  rursus  Himo- 
rem',  cuius  obiectum  est  iudicium  dei,  sine  iudicii  nomine  ponit,  cum  potius 
misericordiam  et  iudicium  aut  spem  et  timorem  videatur  opponere  debuisse. 

15  Verum  spei  natura  et  eins  obiectum  exprimendum  erat,  scilicet  misericordia, 
immo  multitudo  misericordiae  dei,  quod  pii  homines  plus  satis  timent  et 
magna  reverentia  ad  deum  divinaque  opera  accedunt.  Atque  haec  duo,  spes 
et  timor,  sunt  omnium  longe  gratissiraa  sacrificia  et  pia  opera,  quae  impii 
illi  iustitiarii,  ut  nee  docent  nee  intelligunt,  ita  nee  faciunt  nee  facere  pos- 

20   sunt.     Plenus  est  (ut  dixi)   etiam   hodie   totus   mundus  eorundem  impietate, 
qui  homines  in  operum  et   iustitiae  propriae  fiduciam  tractos  non  sinunt  ad 
dei  timorem  et  misericordiae  spem  pervenire,   semper  discentes  et  nunquam 
ad  scientiam  veritatis  pervenientes,  Et  ut  Christus  ait  Matt,  xxiij.  'TuleruntsjJntto- 23,13. 
clavem   scientiae  (idest  potestatem  docende  scientiae  dei),   ipsi  non  introeunt 

25  et  introeuntes  prohibent'. 

Hos  impios  praesumptores  iudiciorum  et  misericordiarum  dei  securis- 
simos    contemptores   etiam  Isa.  i.   copiose  taxat   dicens   'Quo   mihi   niultitu- Scf.  1,  n. 
dinem    victimarum    vestrarum?     cum    multiplicueritis    oratiouem,    non    ex- 
audiam'  &c.    quare?     sequitur    'quia   manus   vestrae    sanguine   plenae    sunt.  3ff- 1,  i5f. 

30  Lavamini,  mundi  estote'  &c.  Ita  nihil  deo  placere  potest,  nisi  quod  in  hu- 
militate  geritur.  Humilitas  autem  esse  non  potest,  nisi  in  omni  opere  quan- 
tumlibet  bono  dei  iudicium  formidetur  et  de  sola  eins  gratuita  misericordia 
praesumatur.  Cui  pietati  omnium  maxime  repugnabat  quadam  naturali  ac 
ingenita    praesumptione    populus    Israel,    de    lege    et    legis     operibus    miro 

35   tumore  superbiens. 

Quaeras,  quo  modo  ad  domum  domini  et  templum  dei  se  intraturum 
proraittat  David,  cum  suo  tempore  nee  ulla  domus  dei  aut  ullum  templum 
staret,  sed  arca  testamenti  in  tabernaculo  Mosi  tunc  vice  templi  erat.  Sed 
et   alio   loco   de   domo  domini   dicit,   ps.  cxxi.     'In   domum   domini  ibimus.  ^f.  122,  if. 

40   Stantes    erant   pedes   nostri   in  atriis  tuis  Hierusalem\     Et  ps.  cxxxiij.  'Qui  m.  m,  1. 


18  sacrificia  fe'^lt  C  24  ducendi  scientiae  A     docendi  scientiam  BC  27  d.  A 


142  Opoiat.ionos   in   Psnliuos.    IT)!!)— l.Vil. 

statis   in   domo  (loiu'mi,   in   atriis  doiniis   dci   noslri',  u(.  siis[)icari   jxjssis,   hos 
psnliiios  noM  rsst'  Daviilis  aiit  \k'1'  Jvsdraiu  ])().stea  iniinulatos. 

Wriiiii  iiu'a  toineritiite  videtur  quenilibet  lociiiu,  in  (juo  dcus  colitur, 
pro  iloiuo  dei  aot-iperc.  Nam  et  illud  uotum  est,  locum  illum,  in  quo 
Abraham  saoriticavit,  Bethel  (idest  doimun  dei)  vocatum  esse,  quem  postea  5 
vitulis  aureis  llioroboam  couspurcans  Bethaven  (idest  donunn  iniquitatis) 
i.ajfoj.  28,22.  fecit.  8ed  et  laeob  Gen.  xxviij.,  cum  in  monte  Moria,  idest  visionis,  in  quo 
postea  templum  Salomonis  aedificatum  est,  dorniisset,  erecto  lapide  dixit: 
'Hie  lapis  vocabitur  domus  dei\ 

(Juare  mystieas  interpretationes  interim  differens  volo  domuin  et  tem-   m 
l)hun  «lei    onniino   locum  corporalem  intelligere,    scilicet    cum,    in    (pio   (!on- 
vcnitur  ad  colendum  deum  et  audiendum  verbum  eius.     Qualis  fuit  ille,  in 
quo   Cain    et    Abel    obtulerunt   et    verbum    dei    audierunt.      Qualia  fuerunt 
postea  onniium  patruni,  Noe,  Abrahe,  Isaac,  lacob,  lob   altaria   in  diversis 
locis,  douec   ad   Mosi    tabernaculum    et  templum   Salomouis   ventum    est   et  15 
nunc   in   plurimas    easdenujue   magnificas   ecclesiarum   fabricas.      Sicut   enini 
verbum  dei  uunquam    defuit  in   mundo,   ita  nee  cultus  dei.^     Ideo  in  omni 
saeculo  opus  est,  ut  loca  fuisse  concedamus,    in    quibus  res   divinae  fierent, 
quae  temporum  successu  in  eam,  quam  videmus,  gloriam  et  multitudinis  et 
maguitudinis  creverunt.     Quid   enim   aliud   egit   lacob   Gen.  xxxv.,   quando   20 
i.Woi.3.s,iff.  oblaturus  praecepit,   ut  Idola    tollerent,   nisi  (j[uod  nostro    ritu   praedicavit 
verbum  dei? 

Cmn  ergo  in  cultu  dei  maxime  regnet  tum  hypocrisis  tum  falsa  doctrina 
(cum  semper  optima  simulet  et  contaminet)  ita,  ut  et  in  duobus  primis 
fratribus  Cain  et  Abel  pugnarint  syncera  pietas  et  speciosa  hypocrisis,  ideo  25 
psalmus  iste  contra  hanc  impietatis  pietatem  falsam  ac  eius  doctrinam  in 
cultu  dei,  qui  niane  agitur,  maxime  pugnat.  Quid  enim  syncaere  agat  cum 
liomiuibus  in  operibus  inferioribus,  qui  in  sublimi  isto  et  primo  opere,  dei 
cultu,  perverse  et  impie  agit?  ubi  et  species  tanto  nocentior  est,  quo  speciosior 
et  praestautiori  operi  similis  est.^  Breviter,  nihil  periculosius  in  mundo  30 
falsa  religione  seu  idolatria.  Haec  enim  fons  est  malorum  sub  nomine  totius 
bonitatis. 

Est  ergo  domus  dei  et  templum  cuique  saeculo  et  quibuslibet  hominibus 
piis  suus    locus,  in  quo  deus   colitur.     Nam    ibi  vere   habitare   dicetur,    ubi 
vere   colitur,    praesertim    communi    conventu    fidelium    suorum.     Quare    nee  35 
propter    magnitudinem   vel    precii   vel    spacii   vel    edificii   vel    multitudinem 
populi  Unus  locus  plus  altero  dei  domus  vel  templum  dicetur,  sed  (ut  dixi) 


17  verbum]  cultus  A       cultus]  verbum  A  30  opere  A  opere  similior  BC 

»)  liefen  2ßorttaut  fc^t  auä)  bie  Siof^fc^c  Übcrfc^iing  öorauÄ.  *)  S^a  nud)  has, 

gteifien  bnb  bev  ]d)mx  fo  üicl  bcfter  jdjcblidjer  ift,  bic  Diel  grofjct  et  idjeinct,  tinb  cim  l)oI)eu 
trefflichen  toerd  bcftet  e^nlid)er  ift.    Roth. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  143 

propter  conveutum  multorum  adoraniluni,  ad  scrviendum  den  et  verbum  eins 
audiendum.     luxta  illud  psal.  xi.  'In  conveniendo  populos  in  nnnm  et  reges,  *i-  102, 2a. 
ut  serviant  domino",  ita  ut  locus  propter  populum  (qni  vere  est  domus  dei) 
domus  dei  voeetur  et  non  popnlus  propter  locum. 
s  Dominatur  vero  mirum  in  modum  potens  snperstitio  in  templis  huius- 

modi  edificandis,  sacrandis,  servandis  per  orbem,  in  quibus  non  tarn  cnratur, 
ut  pia  sit  eins  loci  plebs  et  syncerus  cultus  ac  purum  verbum  dei,  quam 
quomodo  ditione,  divitiis,  splendore,  pompa,  sumptu  edificii  et  id  genus 
mundanarum   vauitatum   superbiant  et,   ut  cum   psalmo  isto  breviter  dicam, 

10  quodlibet  potius  agitur  (proh  dolor)  in  locis  cultus  divini,  quam  ut  in 
multitudine  niisericordiae  dei  intretur  et  adoretur  in  timore  dei  aut  intrari 
et  adorari  doceatur,  cum  in  lias  res  solas  instituantur.  Unde  non  mirum, 
quod  sepius  fulmine  feriantur  quam  domus  prophanae,  quod  nulla  loca 
pateant  fedioribus  abusionibus,  iniquitatibus,  simulationibus  quam  haec,  quae 

ir,  syncerissimis  et  plane  divinis  dumtaxat  officiis  dicata  sunt.  Ut  enim  in 
caeteris  mala  fiant,  nomen  dei  tamen  non  perinde  polluitur,  quod  in  his  non 
iuvocatum  est.  At  in  sacris  locis  semper  duplex  malum  est,  quicquid  etiam 
Simplex  alibi  est. 

Domine,   deduc   me   in   iusticia   tua   propter   inimicos   mcos,      r.,  9. 
20  dirige  in   conspectu   tuo   viam   meam. 

Hebraeus    sie  habet  apud  Hieronymum  'Domine,  deduc  me  in  iustitia 
tua  propter  insidiatores  meos,  dirige  ante  faciem  meam  viam  tuam\ 

Dixi,    ab  initio    mundi  semper  fuisse  et  falsos    operarios   et   mendaces 
magistros,   sicut  et  Petrus   docet  ij.  Pe.  ij.     Ideo   nunquam  mundus   caruit2.  qsctv.  2, 1. 

25  falsa  religione  et  idolatria.    Hos  vocat  insidiatores,  quia  revera  nihil  insidiosius 

hac  uequitia  serpentis,   de  qua  multum  Apostolus  Corinthiis  timuit  scribens2.  ffor.  n,  3. 
'Timeo  ne,  sicut  Evam  serpens  corrupit,  ita  et  sensus  quoque  vestri  corrum- 
pantur  a   simplicitate,   quae   est  in  Christo   lesu'.     Nempe   dictio  hebraica 
'schorerai'  inimicos  quidem  significare  potest,  ut  nostra  habet  translatio,  sed 

30  proprie,  qui  mala  arte  machinantur  malum,  hoc  est  per  insidias,  sub  specie 
scilicet  bona,  quos  Apostolus  phrenapatas,  idest  deceptores  mentium  vocat, 
eos  puta,  qui  falsis  opinionibus  imbuunt  hominem,  praesertim  in  iis,  quae 
ad  deum  pertinent.  Et  haec  significatio  mire  alludit  ad  scopum  huius  psalmi, 
quod  piis  ac  syncaeris  hominibus  nulla  sit  pestis  aeque  metuenda  ac  subdola 

3s  machina  falsae  religionis  et  eruditionis  ita,  ut  oratione  sola  eam  curare  moneat 
hie  versus.  Hie  est  enim  serpens,  qui  insidiatur  calcaneo  nostro,  ut  viam 
purae  pietatis  nobis  depravet.  Quare  non  inepte  trausferretur:  propter 
seductores,  depravatores,  corruptores  meos. 


9  iste  A  25  regilioiie  A  27  iie]  nee  A  28  heli.  A  32  puto  BC 

33  ad  ad  A 


144  Opt-ratiom-s  in   Tsaliuos.     ir)19-ir)21. 

'lustitiain  dci'.   (|ii;iin   iiitra  s('i>ius  liahchimus,   oportet,   u(   assnoscanuis 

veiv  canonica   signifioatioiu'    intoUiüvro,    noii  caiu,   qua  deus   iiistus  est  ipse, 

(pia  (^t   impios  dainnat,  nt   vulüatissiine  aeeipitur.    Sed,  iit  ]5.  Augustinus  de 

spii-itii  et   litcra  dicit.  (|iia  iiiduit  hominem,  dum  eum  iustificat:  Ipsam  scilicet 

misriicordiani  seu  gratiani  iustifieauteni,  qua  apud  deum  iusti  reputamur,  de    n 

iWi'iii.  1,  17.  tjua   A|>ostolus    l\o.  i.    'lustitia    dei    revclatur   in    Euangelio,   sicut   scriptum 

SHöm.  3  ai.est:    Justus   ex   fide  vivit'.     Et  Ro.  iij.    'Nunc   autcm    sine   lege    manifestata 

est  iustitia  dei,   testificata  per    legem  et   prophctas'.     Vocatur  autem  iustitia 

dei  et  nostra,    quod  illius    gratia  nobis  donata  sit,   sicut  opus  dei,   quod  in 

nobis  operatur,  sicut  verbum  dei,  quod  in  nobis  loquitur,  sicut  virtutes  dei,   lo 

%\.  31, 2.  quas  in  nobis  operatur  et  multa  alia.     Sic   psal.  xxx.  'In  iustitia  tua  libera 

mm.  10, 3.  nie'.      Et    Ko.   x.    'Ignorantes    iustitiam   dei    et   suam    volentes    constituere 

^üi.  24.  h.  lustitiae  dei  non  sunt  subiecti'.    Unde  psal.  xxiij.  non  inepte  transtulit  'Hie 

accipiet  benedictionem  a  domino  et  misericordiam  a  deo   salutari  suo',   cum 

]iro  'misericordia"  hebreus  'iustitiam"  habeat,   quod  benedictio  dei  et  iustitia  n 

dei  sint  idem,  scilicet  ipsa  misericordia  et  gratia  dei  nobis  collata  in  Cliristo. 

Atque  hie  tropus  loquendi  de  iustitia  dei,  quia  alius  est  ab  usitato  humauae 

locntionis  modo,  multas  multis  difficultates  peperit,  quanquam  non  sit  penitus 

reiiciendum,   iustitiam    dei   etiam    tropo   iam    dicto   esse   iustitiam,    qua  deus 

iustus  est,  ut  eadem  iustitia  Deus  et  nos  iusti  simus,  sicut  eodem  verbo  deus  so 

facit  et  nos  sumus,   quod  ipse  est,   ut  in  ipso  simus,   et  suum  esse  nostrum 

esse  sit.     Sed  haec  sublimiora  quam  locus  nunc  patiatur,  et  alio  sensu  dicta 

quam  illi  sentiunt.   Etsi  utilia  et  necessaria,  pro  alio  tarnen  tempore  diceuda.^ 

Illud  quoque  aptissirae  dictum,  quod  hebraeus  'ante  faciem  meam  viam 

tuam',    ubi  nos  'in   conspectu  tuo  viara  meam'  habemus,   prorsus  contraria  s.s 

sententia,     et    hebreus    cum    parte    praecedente    velut    tautologice   consentit 

quod  'iustitia   tua'  et  'via  tua'  idem   ferme   sint.     Via  enim   dei  est  iustitia 

dei,    in    qua  viveudum  et    ambulaudum   est,   non   in  via   nostra    aut  iustitia 

5(51.  ],  6.  nostra.     Haec  via  dei  est  et  via  iustorum,  de  qua  psal.  i.  dictum  est  'Quo- 

niam  novit  dominus  viam  iustorum',  quam  et  Johannes  Baptista  voluit,  quando   so 
Suc.  3,  4.  dixit :   Preparate   \aam   domini.     Est   autem  via  dei,   quia  sicut  dicit  Levi- 
3.iWof.26,i2.  tici  xxvi.    'Ambulat  in  nobis',    hoc    est   operatur  in  nobis,    vivit   in   nobis 
Ware.  13, 11.  loquitur   in  nobis.    'Non  enim  vos  estis'  inquit  'qui  loquimini'.     Non  tamen 
falso  dicit  nostra  translatio  'viam  meam',  quia  operante  deo  in  nobis  et  nos 
operari  recte  dicimur,   quanquam  hoc   operari   magis   sit  rapi,   duci  et  pati   3.') 
operatorem  deum,    sicut  hie  versus   indicat   dicens  'deduc  me',  'dirige  viam 
tuam',  quo  significat  se  non  ex  se  agere,  sed  a  deo  duci  et  agi. 


2  fere  A  11   Sic]  Sicut  C  24  heb.  A  29  quo  B  30  voluit]  novit  C 

uoluit  2Ö. 

^)  SBte  löut^er  ju  biefer  Stuffaijung  ber  iu.stitia  dei  gefotnmen  tft,  batüber  fpvtd)t  er 
m  eingc{)enbci;  3.  ä5.  am  ®d)tuife  bc-5  aJortootteS  311  33b.  1  ber  Opera  latina  Viteb.  (1545)  au§. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  145 

Nee  illa  pugnant  sibi  'ante  faciem  raeam'  et  'in  conspectu  tuo\  Utriin- 
que  enira  tropus  est  sacrae  linguae  usitatus:  Quod  omnia  in  conspeetu  dei 
tauquam  praesente  deo  et  in  luniine  vnltus  eins  agenda  sunt  a  nobis,  quod 
non  est  nostri  arbitrii  nee  nostrae  iustitiae,  sed  di^nnae  gratiae  officium. 
5  Et  sie  hoc  verbo  nostra  translatio  ostendit,  'väam  meam'  intelligi  viam  dei, 
quod  hebraeus  ostendit  per  Viam  tuam\  Kursus  per  'faciem  meam'  ostendit 
hebraeus  viam  dei  esse  nostram,  quod  noster  ostendit  per  Viani  meam\ 
quod  nostrum  sit  faciem  ad  viam  dei  vertere  et  viam  nostram  in  conspectu 
dei  ambulare.    Eadem  ergo  est  'Via  dei  ante  faciem  nostram^  et  'via  nostra 

lü  ante  faciem  dei',  utrunque  simul  fieri  necesse. 

Accusat  autem  impios  hie   tropus  et  perversitatem  eorum    percutit,   ut 
qui  versa  in  suam  viam  facie  sua  et  verso  ad  viam  dei  dorso  suo  incedaut, 
sicut  Levit.  xxvi.  dicit    'Si   ambulaveritis   contra    me,  incedam    et   ego  ad- 3.3Kof.26,27f. 
versum  vos  in  furore   contrario'  &c.     Viam  suam  suaque   opera  considerant 

15   et   sequuntur,   viam   dei  et  opera  dei  negligunt,   ut  Isaie  ij.  'Opus  manuum  Sei- 2,  s. 
suarum  adoraverunt,  quod  feeeruut  digiti  eorum\     Idem  v.  'Et  opus  domini  Scf.  s,  12. 
non   respicitis    nee   opera    manuum    eins   consideratis'.     Hoc   totum  (ut  sepe 
diximus)   fit,   quia  viam  crucis  et  vitam   fidei,   quae  cogit  eos   ponere    quod 
sunt  et  sapiunt,  exhorrent,  colentes  frustra  deum  mandatis  et  doctrinis  homi- 

20   num,  ut  idem  Isaias  dicit  xix.  et  Matt.  xv.  repetitur.  IfattMslTff. 

Verbum  'dirigere''  in  scriptura  celeberrimum  est,   in  quo  commendatur 

rectitudo    seu    directio    cordis,    ut   ps.   cxviij.    'Confitebor   tibi   in    directione  *i.  no,  7. 

cordis'.    Et  ps.  Ixxij.  'Quam  bonus  deus  Israel  iis,  qui  recto  sunt  corde'.    Et  *f.  73,  1. 

Canticorum  i.  'Recte  diligunt  te\    Adeo  ut  etiara  absolute  quandoque  ponatur  ^oi]ci  1, 3. 

25   directio,  sicut  ps.  xcviij.  'Tu  parasti  directiones",  idest  tu  solus  fecisti  recti-  *f-  99-  4. 
tudines,   quiequid  usquam   recti  cordis  est,   tui   muneris  est.     Hü  enim  soli 
diligunt  deum  et  placent.     Est  autem  haec  rectitudo   sana  opinio  et  sensus  de 
deo,  cui  contraria  est  pravitas  cordis,  quam  iam  sepius  diximus  esse  mentem 
cordis  superborum,  consilium  impiormn,  sapientiam  carnis  et  id  geuus  similia. 

30  Vocaturque  rectum  cor,  quod  non  quaerit  quae  sua  sunt,  sed  quae  dei  et 
simplici  oculo  directoque  prospectu  in  voluntatem  dei  figitur,  hanc  per  omnia 
et  prospera  et  adversa  observat  solam  nee  aliud  nosse  vult  aut  observare. 

Pravum  autem  cor,   quod  quaerit  quae  sua  sunt,  ad  seipsum  intentum 
oculo  duplici  videns,  simulans  sese  dei  voluntatem  quaerere,   cum  revera  in 

35   hocipso   quaerat    suam.     Quae   pravitas    tam   alte  iuhaeret    vitiosae   naturae, 

ut   soli    deo   sit    perscrutabihs.     Hiere.    xvij.  'Pravum    est    cor    hominis    etS«.  i7,  of. 
inscrutabile,   quis   scrutabitur  illud?   Ego  dominus   scrutans  renes  et  corda'. 
In  hanc  pravitatem  sese  abduci  timens  propheta  pro  haereditatibus  orat,  ut 
dirigatur  via  dei  ante  faciem  eins,  idest,  ut  in  rectitudine  cordis  perseveranter 

*'J   ambulet  et  vivat  semper,  quod  fit  pura  et  plena  fide  spiritus. 


1  in  fc'^a  BC  13  d.  A  19  doctrina  BC  23  Ixxxij.  C 

Sut^exg  2öerle.  V. 


10 


l-U;  ()l..'i;iti(.ncs    in    l'siilinos.    ir.lil— 1:V21. 

liiitur  contra  iiupios  vi  ini(|iiit:itis  opcrarios,  (|ui  dci'clicla  (»hedientia 
(loi  suis  opciiltus  (Icuiu  colimt,  ponit  iustitiain  dci  et  viaiu  dei,  idost  ohc- 
dioiitiain  dci.  in  (Hia  sc  vcliit  ovcm  dcduci  et  dirij2;i  petit  pronter  iniinicits, 
insidiatorcs,  siil »dolos  et  noeeiitissimos  depravatores  liaereditatuni  dei,  at(|uc 
id  niaximc  in  |niiiio  omnliiiii  ()))ere,  (iiuid  latriae  voeant,  (juo  nulluni  niagis  ■> 
pat(>t  im|tiis  al)iisioiiil»us.  supcrstilionihus,  licrcsihus,  hypocrisi,  mcndacio  et 
vanitali,  (|Uoi-uiu  oinniuin  nccpiitia  est,  sese  o})tinii  operis  speeic  vestire  et 
vcndcrc  ita,  ut   satis   iuculcari   ue(|ueat  ista  cautela. 

r>,  10.     (Juouiani   non  est   in  oi'c  eoruni   vcrilas,  cor  coruiu  vainnn  est, 

sepulcliruni  palen«  est  guttur  cüi'uui,  linguis  suis  dolose  lo 

agebant. 
Sic    habet   in    hebraeo   distinctio  versus,    qui    apud   nos   in  duos   pene 
divisus  est.    Hieronynius  sie  'Quouiam  nou  est  in  ore  eorum  rectum,  interi- 
ora  eorum  insidiae,  sepulchrum  patens  guttur  eorum,  linguam  suam  levificant\ 
Atque  omnia  quidem  recte,  nisi  quod  insidias  rectius  putant  vanitates  hebraiee   ir. 
dici,  quod  parum  refert. 

Ciaret  autem,  loqui  prophetam  de  verbo  doctrinae  eorum,  quod  accusat 

])riitmiu   mendacii,   deinde  vanitatis,   tertio    nocentiae,    quarto   fallaciae,   qua 

faciunt,   ut  speeic  bona  vestitum  sit  insanabiliter  noxium.     Aperta  autem  et 

plana  sunt  omnia  ex  praedictis.  20 

'Mendaees'  inquit.     Hü   magistri    prompti  omnes    docere   os   habent  et 

i.iim.  i,6ff.  loquuntur,  sed  (ut  i.  Timo.  i.  dicitur)  non  intelligunt  neque  quae  loquuntur, 

neque  de  quibus    affirmant,   idest  neque  verba   neque  rem  intelligunt.     Ideo 

non   est  in   ore   eorum   rectum,  etsi  videantur   omnium    rectissima  et  veris- 

sima    docere.      Denique   sicut   lamres   et   Mamres    restiterunt   Mosi,    ita    et  s.i 

2.  Jim.  3, 8.  liii    resistunt    veritati    i.    Timo.   iiij.,    ausi    cum    omnibus    conteudere    etiam 

^iob  42,  7.  persequi   alios,    meliora   sapientes.     Eadem   sententia  dicitur   lob  xlij.    'Non 

enim  locuti  estis  rectum  coram  me,  sicut  servus  mens  lob'.    Quod  autem  non 

loquuntur   rectum  seu  verum,   in   causa  est,    quod   operantur   iniquitatem  et 

pravitatem,    hoc    est    in    omni    sua    doctrina    id    agunt,    ut    homo    quaerat   30 

quae  sua  sunt,   suis    meritis  et  operibus    fidat,   aut  saltem   hoc  malum    non 

tollunt  neque  dedocent  neque  redigunt  hominem  ad  nihilum,  ut  stultus  fieret 

atque   peccatorem    se   agnosceret.     Ita   fit,    ut,   cum   adorandus    sit   deus   in 

*;5i.  2,  n.timore  et  (ut  ps.  ij.  dictum  est)  serviendum  ei   in    timore,   exultandum  cum 

tremore,  in  multitudine  misericordiae  dei  omne  opus  (ut  voeant)  latriae  per-  35 
ficiendum,  illi  reddant  securos  et  praesumptores  de  operibus  suis.  Hoc  enim 
agunt  et  tres  illi  amici  lob  per  totum  contentionis  suae  contextum,  nihil  de 
misericordia  dei  (<|nam  lob  unice  extollit  cum  timore  iudiciorum  eins),  sed 
tantum  de  iustitia  bonos  exaltante  et  malos  damnante  disputantes.  Quare 
recte  a  deo  reprehenduntur,  tanquam  non  rectum  locuti,  cum  verum  sit,  4u 
neminem  apud  deum  iustum    inveniri  in  suis  operibus,  quantumlibet  magnis 


Operationes  in  Psalmos.    1519  —  1021.  147 

et  multis.  Rursum  tameu  certum  est,  iustum  esse,  quicimque  in  eum  (etiam 
sine  operibus)  confisus  fuerit.  Qua  ficlucia  securns  est,  omnia  sua  placere 
deo  et  nihil  sese  peccare  ac  peccasse,  in  quo  verbo  lob  tanquam  blaspheraum 
criminabantur  amici  sui,  ex  plaga  ei  illata  diffinientes,  eum  omuino  peccasse 
^  et  meruisse  iram  dei,  quam  rursus  bonis  meritis  posset  avertere. 

At  dices:  quid  faciam?  quando  tarn  eximias  loquuntur  senteutias  ac 
tani  rectas  ac  veras,  ut  nulla  ratione  possint  improbari,  sicut  amici  lob, 
denique  cum  ipsa  verba  dei  loquantur  e  media  scriptura. 

Respoudeo:    de    his   potissimum   loquitur,   qui    verbum    dei   adulterant. 

10   Hoc  enim  velamen   nequitiae   revelat,   dum   dicit    'Interiora   eorum   iusidiae"* 
seu  vauitates,   ac  si  dicat:    speciosa   sunt  verba  et   sancta   et  vera,   sed  non 
vere  aptantur,  ad  falsam  intelligentiam  assumuntur.    Unde  Hiere.  v. 'CircuiteScv.  5,  i. 
vias  Hierusalem    et   aspicite  et    consyderate    et   quaerite  in   plateis   eins,   an 
iuveniatis  virum   facientem   iudicium  et  quaerentem  fidem,   et   propitius    ero 

15   eis.     Quodsi   etiam,  vivit  dominus,    dixerint  et  hoc  falso   iurabunt\     Idem  Sci  23,  ss. 
'Qui  habet  sermonem  meum,  narret  sermonem  meum  vere'.     Quid  aliud  hoc 
est,  quam  sermonem  ipsius  dei  et  vere  et  vane  dici   posse?     Ideo  in  specie 
quidem  recta  videntur  docere,   sed  interiora  vana  sunt  et  cor  eorum  vanum 
est.     Non  enim  id    sapiunt,    quod  verba  vere   docent,   sed   id  volunt  verbis 

20  videri  significari,  quod  ipsi  sapiunt.  Ita  veritas  operculum  fit  mendacii  et 
vanitatis,  et  satis  apte  hac  oratione  (interiora  eorum  vanitates)  exprimit 
doctrinae  hypocritarum  vim,  quod  aliud  foris  simuleut,  aliud  intus  alant: 
simulaut  pietatem  et-alunt  impietatem.  Hie  est  angelus  Satanae  in  augelum 
lucis  transformatus,   haec  astutia  serpentis  ostentans  divinitatem  obtineudam, 

25  haec  religio  angelorum,  de  qua  Apostolus  Coli.  iij.  Nee  absurde  et  hü  dicunt,  eoi.  2,  is. 
qui   idem  vocabulum   'havoth'  non   insidias   tantum   ac  vanitates,   sed   etiam 
perversitates  significare  dicunt,   quia   revera   perverseres   sunt  verborum  dei, 
ut   Hiere.  xxiij.  'pervertistis   verba   dei   viventis,   domini  exercituum".     Qua  Scr.  23,  3g. 
perversitate  et  sibiipsis  vani  fiuut  veritate  et  aliis    insidiosi  iuxta  Paulum  ii. 

30  Timo.  iiij.  Talsi  et  fallentes  proficiunt  in  peius'.   Haec  perversitas  olim  figurata  2.  Jim. 3, 13. 
est  in  Omnibus  Idolis  ac   sculptilibus  et  conflatilibus,   quod   non  obscure  in- 
dicavit   Moses   Exo.  xxxij.,   ubi   descripturus   fi3rmationem   aurei   vituli  dicit,  2.  moi.  32. 
Aarou  ex  inauribus  mulierum  sumptis  finxisse  seu  fi3rmasse  opere  fusorio  et 
fecisse  vitulum  conflatilem,  ubi  in  hebraeo  pro  'opere  fusorio'  'stilo'  habetur, 

35   quod  videlicet  futurum   erat,  ut  verba  dei,  quae  sunt  inaures  filiarum  Israel, 
animarum  credentium,   unicum  ornamentum  nostrum,  mutarent  in  formas  in- 
telligendi  ad  suum  sensum  impii  doctores  et  invicem  populi  quaererent  magistros 
prurientes  auribus,  et  rectores  ad  fabulas  (ut  Apostolus  ait)  converterentm-.  Nam2.  Xim.  4, 4. 
et  Hieremias  viij.  Mosen  ferme  interpretans  dicit  'Vere  mendaciuni  operatusScr.  8,8. 

40  est  stilus  mendax  scribarum'.   In  idem  c.ix.  et  Isa.  xliiij.  longo  sermoue  de  for-l";]";  fj^^ 


18  quidam  AB       recte  C  19  vere  verba  BC  35  in  aiires  BC         40  In  f e^It  BC 

10* 


148  (^IHMiition.'s  in   l'siihnoH.    U)\[)-\[)2\. 

JtH-j.  16.  i6ft.  matiiiiu'  Moli  lii(|iiiiiitiii'.  Scd  et  :ij)ii(l  b'zccli.  wi.  I  licrnsalciu  iir<;uitiir, 
ijiu)(l  oniaiiiciita  aiirca  et  argoiitca  doiuini  sihi  data  (iilci'it  et  U'corit  sibi 
imaii-iin-s  inaxailiiias  et    loniicata  sit  ciiiu  eis. 

Wtiiiii   Iku'c  Kiuiiia   iocu.s  projK'  sunt,   si    ad    nostra   saecula  rem  coni- 
paivs,   ulii   nihil   aoiuc  iactatm-  al(|iic  cultiis  dci   cl  Ecdcsia,  donuis  dei,  cum     u 
intcrim   nemo    iniiuis    colat   dciiiii ,    (|iiam    t|iii    t<>(   ritihiis,    tot   inventis  novis 
(tjx'ribus  alii  discordiain   ahmt,  alii  gloriam  ({uacriml,  alii  quacstum  venautur, 
i't   omiiino  VA,  (|iKU'  noslra  sunt,    quaerimus.     Quibus   tarnen    omnibus   prae- 
texuutur  vorba  dei,  ubi  doceut,  orandum  esse  bonunKiue   operandum  et  similia. 
Aut    quod    malum,    quod    monstrum,    quod    portentum    hodie     neu    velatur   k" 
nomine   tremendo   dei    et   sanctorum    Petii   et    Pauli   et    Ecclesie?     cum    (ut 
alia  taceam)  et  religiosae  prae  eaeteris  factioues  non  nisi  ad  invidiam  mutuam 
et  saturandum  ventrem  religiosae  sint,  (piae  tarnen  hunc  et  similes  psalmos 
(piottidie    })ro    aliorum    salute  emurmurant,   fronte    scilicet   aerea   fortissime 
armati,  ne    sentiant,  quanto    aestu    verba   prophetae    contra    ipsos  sui  emur-   15 
muratores  sonent. 

5,  10.  Sepulclirum   patens   est   guttur   eorum. 

Non  est  dubium,    quin  bis  verbis    mira    auxesi  positis  voraeitatem  in- 

explebilem  signifieet,    non    contentus,    quod  guttur   eorum  sepulchro  compa- 

rarit,  quod  per  se  omnes  devorat,    sed   patenti  et  ad    devorandnm  insatiabi-  20 

liter  parato.     Tribuit  autem   bis   impietatis  Magistris   scriptura   sancta  prae 

yuc.  20, 47.  caeteris  avaritiam  et  devorationem  populi,   ut  Christus  Luce  xx.  dicit,  scri- 

wiri).  3,  3.  bas   devorare   domus    viduarum   orantes    orationem  longam.     Et   Miche.  iij. 

*Qui  coraederunt  carnem  populi  mei   et  pellem  eorum  desuper  excoriaverunt 

et  ossa  eorum  confregerunt    et  conciderunt   sicut   in    lebete   et  quasi  carnem   25 

wid).  3, 5.  in  medio  ollae'.     Et  paulo  infra  'Haec  dicit  dominus  deus  super  propketas, 

qui  seducunt   populum   meum,    qui   mordent   dentibus    et   praedicant  pacem. 

Et  si  quis  non  dederit  in  ore  eorum  quippiam,  sanctificant  super  eum  proe- 

am.  4,  1.  lium'.     Item   Amos    quarto   'Audite    hoc    verbum  vaccae   pingues,   qui   estis 

in  monte  Samariae,  quae  calumniam  facitis  egenis    et   coufringitis  pauperem,   30 
quae  dicitis  dominis  vestris,  aiferte  et  bibemus\ 
Sei.  56,  loff.  Sed    copiosius    Isaias  Ivi.  'Speculatores   eins    caeci    omnes,   nescierunt 

universi,  canes  muti,  non  valentes  latrare,  videntes  vana,  dormientes  et 
amautes  somnia,  et  canes  impudentissimi,  nescierunt  saturitatera.  Ipsi  pasto- 
res  ignoraverunt  iutelligentiam,  omnes  in  viam  suam  declinaverunt,  unus-  35 
quisque  ad  avaritiam  a  summo  usque  ad  novissimum.  Venite,  sumamus 
viuum  et  impleamur  ebrieiate,  et  erit  hodie  sicut  cras  et  multo  amplius'. 
Haec,  si  consyderes  rectores  Ecclesiasticos  hodie  et  eos,  qui  docere  videntur 
populos,  non  indigebis  glosa.  Quid  euim  attinet  Roraanorum  et  omnium 
pontificum  sacerdotum,  religiosoruni  avaritiam  incredibilem,  Ingluviem,  pom-  40 


33  inulti  BC  39  indigebunt  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  149 

pam  et  luxiim  plnsquain  mundanum  recensere,  cum  sua  ipsorum  impiuleiitia 
sese  fabulam  vulgl  et  exemplum  quottidie  bis  rebus  faciaut?  ubi  enim  nou 
avaritia  cleri  vulgo  cantata?  Atque  baec  orania  eo  titulo,  quod  populo  dei 
praesint.  Nonne  recte  sepulcbrum  pateus  guttur  eorum  dixerit?  qui  omnibus 
5  orania  rapientes  nee  sie  expleti,  sicut  hodie  ita  et  cras  et  multo  ampbus 
devorare  auhelant.  OflFeuduut,  cum  baec  dicuntur,  et  seditiosa  et  aurium 
piarum  offensiva  verba  baec  sunt.  Verum  oifendebant  etiam  et  seditiosa 
erant,  quando  propbetae  ea  dicebant  optimatibus  Synagogae,  ita  ut  tanquam 
baeretici  et  rebelies  maioribus  cum  ignominia  occiderentur. 

10  Idem  Isa.  V.  'Expectavi,  ut  faceret  iudicium,  et  ecce  iniquitas:  et  iusti-Scf.  &,  7ff. 

tiam,  et  ecce    clamor.      Ve   qui    coniungitis   doraum   ad  domum    et   agrum 
agro  copulatis   usque   ad   terminum    loci.     Nunquid    liabitabitis    vos   soli    in 
medio  terrae?     In  auribus  meis  sunt  baec,    dicit  dominus'.     Item  Amos  vi.  gan.  g,  iff. 
*Ve  vobis,  qui  opulenti  estis  in  Zion   et  confiditis    in  monte  Samariae  opti- 

V,  mates,  capita  populorum,  ingredientes  pompatice  domum  Israel.  Transite  in 
Calanne  et  videte  et  inde  in  Emath  magnam  et  descendite  in  Getb  palesti- 
norum  et  ad  optima  quaeque  regna  horum,  si  latior  est  terminus  eorum 
termino  vestro,  qui  separat!  estis  in  malum  diem,  qui  appropinquatis  solio 
iniquitatis,  qui  dormitis  in  lectis  eburneis  et  lascivitis   in    stratis  vestris,  qui 

20  comeditis  aguum  de  grege  et  vitulos  de  medio  armenti,  qui  canitis  ad  vocem 
psalterii,  bibentes  vinum  in  pbialis  et  optimo  unguento  delibuti  et  nibil 
patiebantur  super  contritione  Ioseph\ 

Sed  temperandum  est  mihi  a  pluribus  adduceudis,  ne  in  sacros  Cauones 
peccasse  videar  et  cum  propbetis   velle   patrimonia  Cbristi   et   res  Ecclesiae 

25  contemptis  censuris  alienare  et  illicitas  temporales  has  possessiones  regnorum 
et  ])rovinciarum  asserere.  Neque  enim  satis  tutus  bic  fuerim,  vel  omnibus 
propbetis  et  Apostolis  stipatus,  a  facie  sacratissimi  iuris  pontificii,  Satis  est, 
quod  bic  propheta  Amos  ideo  regna  in  circuitu  Israel  posita,  licet  ampla 
et  ditissima,   postposuerit  divitiis  sacerdotum  et  deliciis  seniorum  plebis,    ut 

30  nobis  iuterpretaretur,  quid  sit  guttur  eorum,  quod  sepulcbrum  patens  appellatur, 

quod  liodie  potius  os  inferni  dixeris,  ut  Isa.  v.  dicit,  et  animam  inferni  dila-3cf.  b,  u. 
tatam  absque  termino.     Adeo  novis  semper  artibus  quaeritur  et  modicum  illud 
reliquura   populi ,    quo  vix  vivit,   caeteris   omnibus   iamdudum  devoratis,   et 
impletur  illud  quoque  ps.  xiij.  ^Qui  devorant  plebem  meam,  sicut  escam  panis^  *45|.  u,  4. 

35  Igitur  hoc  sensu,  cum  doctores  impii  viam  dei  non  doceant  nee   aliud 

quaerant  in  deo  etiam  quam  quae  sua  sunt,    sequitur,    quod  multo  magis  in 
horainibus   quaerant   quae   sua  sunt.      Ita   ut   cum    fiducia   Paulus    Phil.   iij.  mi.  3, 2. 
audeat  eos  appellare   canes,    dicens   'Videte  canes,   videte  malos   operarios, 
videte   concisionem'.     Et  infra  'Quorum   finis    interitus,  quorum   deus  venter^t)i[.  3,  19. 

■»0  est\     Sed  ad  Titum  eosdem  appellat  mendaces,  malas  bestias,  ventres  pigros,  Xtt.  1,  12. 
utrobique   enim    de    doctoribus    loquitur    seductoribus,      Quare   et   propheta 

10  Expectä  A 


OptM-.itioiu's  ii\   J'siihnos.     If)!'.»— IMl. 


.<;uu'ta  iiuliuiKitioiu'  coi-uiu  dott'status  iUM|uiti;uii,  locdo  noiniiic  eonim  taxat 
coiu'upiscoiitiain,  ac  si  dicat:  C^uid  oniin  isti  porci  faeiuiit  iinpiu  siui  doc- 
tr'ma,  (|ua  porduiit  aninuis,  ni.si  (jiiod  siio  ventri  serviunt,  dum  per  eam 
populo  doccpto  nipiimt,  conii;roi2;ant,  aiigcul  nou  uisi  tcrreua  sino  fiuc  et 
modo  insatiinibilos  voratores?  Donique  sieut  Apostoliis  ad  Titum  f'oedissima  h 
tapinosi  eos  ventres  appollat,  ita  hie  videtiir  eos  iruttur  a[)pellarc,  quasi  dicat: 
Vos  toti  pittur  estis  et  aliud  nihil,  idquc  velut  sepulchrum  patcns,  cum  in 
aliud  uon  incuinhatis,  ([uani  ut  voretis  homimim  substantias,  quo  tropo 
ilioiuuis:  uon  malus,  sed  malicia  et  scelus  pro  scelerato,  ita  venter  pro 
ventris  studioso,  guttur  pro  gutturis  studioso,  voracitas  pro  vorace,  ale-  m 
mauice:  Es  ist  mit  dyr  nur  fressen  und  sanffen. 

Adiecissem  et  aliam  iutelligentiam,  quod  ideo  appellcntur  guttur,  quod 
seinilehrum  patens  est,  quia  devoreut  animas  eorum  impio  verbo  et  opere 
in  iufernum,  quam  B.  Augustinus  tractat,  sed  videtur  paulo  remotior  a 
sensu  literali.  Eam  omitto,  quod  facilior  quoque  sit  quam  haec  literalis,  ir. 
praesertim  quod  ad  coutextum  praecedentium  et  sequentium  pertinet.  Tarnen 
alterius  iudicio  non  })raeiudico.  Igitur  cum  populorum  Magistri  titulo  iustis- 
simo,  sieut  Levite,  a  popido  metunt  carnalia,  dum  seminant  spiritualia, 
fit  avaritia  et  ignorantia  viae  dei  regnantibus,  ut  pro  spiritualibus  seminent 
impia  dogmata,  carnem  sapientia,  quae  quia  plus  placent  stulto  vulgo,  quam  20 
vere  spiritualia,  facile  seducuntur  et  interim  illi  carnalia  eorum  metunt, 
donec  et  fundos  eorum  absorbeant  cum  nniversa  substantia,  ut  sie  illi  pro 
impio  labore  impiorum  in  hoc  saeculo  obtineant  foelicitatem ,  hü  vero  pro 
impia  pietate  et  in  corpore  et  anima  duplici  contritione  conterantnr.  Nee 
vacat,  quod  guttur  eorum  magis  sepulchro  compararit  quam  ulli  alteri  25 
voracitati,  forte  quod  sola  substantia  rerum  de  impio  ministerio  et  titulo 
acquisita  eins  sit  infelicitatis ,  ut  ad  nullum  unquam  pietatis  usum  redeat, 
sieut  cadavera  semel  sepulta  ad  vitam  non  revertuntur,  Non  enim  dicit 
scrinium  patens  guttur  eorum,  quasi  spes  sit  recipiendi  aliquando  quod  illa- 
tum  fuerit.  Sed  sepulchrum,  in  quod  ubi  intuleris  quippiam,  non  sit  spes  30 
ulla  recipiendi.  Nam  habent  sane  et  hodie  hanc  gratiam  Christi  et  Ecclesiae 
patrimonia,  praesertim  ampliora,  ut  scortis,  mulionibus  et  omnino  infimae 
feci  mortalium  ita  servdant  etiam  per  testamenta  et  successiones,  ut  digna 
non  sint  fidelibus  Christi  pauperibus  ob  venire,  sieut  habent  et  proverbia  et 
experientia:  quare  multa  devorare  et  nemini  fidelium  Christi  eadem  com-  35 
municare,  hoc  est  operariorum  'Aven",  idest  Martyrum  diaboli  privilegium. 
Hinc  proverbium  quoque  venit,  quod  usu  et  contactu  noceant  res  (ut  vocant) 
spirituales  et  consumant  omnes  alias,  quibus  mixtae  fuerint^:  quod  alii  putant, 


6  q.  d.  ABC         10/11  Germanice  So.     2)u  fcift  ein  redetet  grafS.  SB.  ^. 

')  mql.  3f-  2«ot^e[iu§,  .^tftorten  bon  D.  m.  Snt^er^  Einfang  iiflü.    (1566),  m.  LXXa, 
(7.  ^^reb.),  lüo  bevid)tct  luirb,  Sut^cr  i)abe  ftd)  cjegcitülicr  unbiüiger  UJerlüenbumj   eingc^ogcucr 


Operationen  in  Psalmos.    1511)— 1521.  -[^\ 

qiiia  tarn  sacrae  sunt  et  divinis  dicatae,  Alii  vcro,  (juod  tain  execratae  et 
velut  Hiericho  in  anatliema  positae,  ne  unquam  serviant  cum  rebus  boiii 
usus,  ipsae  suo  privatae  usu. 

Ultimo  quod  unguis  suis  dolose  aguut,  linguas  suas  levificant,  seu  ut 
5  hebraeus,  Unguis  suis  adulantur  et  blandiuntur,  hoc  ad  praecedens  pertinet. 
Non  enim  id  negocii  sibi  dari  putant,  populo  ut  prosint,  quas  doceut  pietatis 
sententias,  sed  vulgo  ut  placeant,  quas  narrant  impietatis  fabulas.  Id  enim 
curant,  ne  populi  aures  offendant,  ut  ipsi  pingues  sint  et  abundent,  suntque 
de    numero   illorum,   de   quibus   Isa.  xxviij.    Xoquimini   nobis   placentia',    etScj.  30,  lo. 

10  Paulus  ad  Timo.  'Acervabunt  sibi  magistros  prurientes  auribus',  et  ad  Ro.  ult.  gJ57n'"i6^'i8' 
'Qui  per  diüces  sermones  et  suaves  praedicationes  corda   seducunt  inuocen- 
tiuni'.     Hü  enim  non  Christo,  doraino  nostro,  sed  suo  ventri  serviunt.   Itaque 
veritatem  hü    non   loquuntur  timore   penuriae    ignobilis,   dicunt   autem   quae 
vulgus  libenter   audit,  spe    abundantiae,    atque  ita  fiunt    sepulchrum  patens. 

15  Has    leves,    blandas,   sed    dolosas    (ut  nostra  habet  translatio)    linguas, 

omni  veneno  aspidum  nocentiores  et  pestilentiores,  hoc  verbo  percutit.  Si- 
quidem  veritas  aspera  est,  verbum  crucis  horridius,  quam  sit  lohannis 
Baptistae  Camelus,  non  enim  mollibus  vestitur  vox  clamantis  in  deserto 
impietatis.     Ideo  necesse  est,  verbi  dei  nuncium  aut  pauperem  esse  aut  non 

20  diu  divitem  mauere.  Atque  hinc  nata  est  una  hodie  omnium  excusatio,  qua 
se  excusant,  quod  non  docent  et  dicunt  veritatem,  nempe  quod  hinc  sit 
secutura  ruina  Ecclesiae,  Monasterii  et  patrimoniorum  Christi  et  non  parum 
gutturi  et  ventri  detraheudum.  Quare  ut  guttur  maueat  et  sit  eo  patentius 
sepulchrum,  levificanda  est  lingua,  blandiendum  est  vulgo,  connivendum  vitiis, 

25  tum  si  sunt  maiores,  etiam  vitia  pro  virtutibus  iactanda.  Quicquid  dixerint, 
fecerint,  non  feceriut,  ut  divina  oracula  habeuda,  contraria  vero  omnia 
haeretica  et  impia  arguenda,  persequenda.  Tunc  enim  tutum  erit  guttur, 
satis  securus  venter,  tum  non  excommunicaberis,  nee  praebenda  privaberis, 
quin  si  amplius  linguam  levificaris  et  blandius  adulatus  fueris,  dilata  guttur 

30  tuum,  erit  patentius  sepulchrum,  et  venter  tuus  distendetur,  obrueris  bene- 
ficiis  et  donis,  ornaberis  laudibus.  Aurei  erunt  tui  sermones,  digni  cedro 
tui  libelli,  et  quicquid  calcaveris,  rosa  fiet. 

Hüs  adulatoribus  mundum  esse  hodie  refertum,  credo  cuivis  expositum 
esse,  quando  et  religiosi  ipsi  in  hoc  linguae  levificandae  studium  toti  aestu- 

35   ant.     Ita  fit,   quod  Ezechiel   dicit  c.  xiij.     'Ve  qui    consuunt    pulvillos   sub  Cef.  la,  is  f. 
omni    cubito   manus    et    faciiuit    cervicalia    sab   capite   universae   aetatis   ad 
capiendas  auimas.     Et  cum  caperent  animas  populi  mei,  vivificabant  animas 
eorum   et   violabant  me  (idest  veritatem,   falsam   de  me  opinionom  docendo) 
ad  populum  meum  proptcr  pugillum  ordoi  et  fragmen  ])anis,  ut  iiiterficcrent 

.ßtoftergüter  au\  bie  @foptfc^e  ffnbct  uom  %bkx  Oejogen,  bcr  ein  ®tüd  (^(cifrfj  l'oin  'Jtttar  itaf)in 
unb  bmä)  bte  baron  ^ängcttbe  glütjenbe  .Ko()(c  ^{cft  iiiib  ,3111131'  licvtirniiiitc.  S.  aitd;  liöaubcv 
11,189,  ?h.  92.    9{ot^  i)at  i)in  am  9lanbc:  ^4:^faffcii  giitt  gebeijct  nidjt. 


152  Oporatioiu's  in   IVsalnios.    1 T)  1'.»— 1 02 1 . 

aiiiiims,  i|U:u'  wou  iiKM'iiiiitiii-,  et  Nixificarciil  aiiiinas,  (|\iac  nun  \iviiM(,  meii- 
tionti's  j)i)|)ulo  iiu'o,  ci-rdciiti  in('n(laciis\  iliuw  scntciitia  piilcliciTiiua  (jiiid 
volit,  et  i|noin()(l<)  luinc  lociiiu  iDtiiin  cxpouat,  sc(|uilui-:  J)ii-imi|>am  ccrvicalia 

!Höm.  16, 18.  vo.stra    (idost    hlaiulos    sonnoncs    et    ygi^oroloytai^,    ut  Aposlulus    vocat)    et 

liberabo  populuin  meuin  de  raauu  vestra,  neqiie  cniiit  In  inaiiibus  ve.stris  ad  :. 
praedandiiin.  Kecc  guttur  et  piigilluin  ordei  &c.  Sc(juitur  vero:  Proj)terea 
(jiiod  leeistis  niereri  eor  iusti  mcndaeiter  (oportet  cnim  adulatorem  iion 
modo  falsa  impios  docere,  sed  etiam  vera  iusti  do<»;inata  persecpii,  alioquin 
giittiir  eins  cito  claudetur),  quem  ego  nou  contristavi,  et  confortastis  mauus 
impii,  ut  uon  reverteretur  a  via  sua  mala,  ut  viveret,  propterea  vana  nou  lo 
videbitis  et  diviuatioues  amplius  uon  divinabitis  &c.  Patet  ergo,  uostruin 
trauslatorem  dolosam  linguam  intelligere  adulatricem  et  blaudientem  liuguam, 
quae  pro  terrenis  his  rebus  impia  impios  docet  et  pia  piorum  jicrsequitur. 
Ideo  iu  ore  eorum  non  est  rectum,  et  interiora  vana,  perversa,  insidiosa. 
Et  jiatet  seusus  huius  versus.  is 

Displicet  mihi  ipsi  prolixa  ista  mea  verbositas  et  incomposita  saliva, 
quod  tot  verbis  inculco  brevissima  verba  spiritus.  Verum  (piando  cousydero 
rae  nou  doctis  nee  acutis  uec  iugeuiosis  scribere,  sed  simplicibus  et  vul- 
garibus  maxime  clericis,  videor  mihi  uimio  adhuc  brevis  et  parcus  esse, 
praesertim  in  his  rebus,  quae  ut  summe  sunt  uecessariae  scitu,  ita  superstiti-  20 
onibus  et  idolatrüs  per  orbem  oppressae,  cordibusque  hominum  iam  longo 
usu  alienae,  ut  mihi  opus  videatur  esse  vel  continuis  tonitruorum  vocibus, 
quibus  terrestris  homo  concutiatur  et  expergiscatur.  Quare  delicatus  lector 
aut  haec  non  sibi  scripta  noverit,  aut  memor  sit,   se   patientiam   debere  in- 

i.3iJoi.33,iff.  firmioribus  et  rudioribus,  sinatque  me  exemplo  lacob  patriarchae,  Gen.  xxxiij.   25 
cum  turmis   parvulorum  et   oviura    et   boum  paulatim   eorum  vestigia  sequi, 
sicut  videro  eos  posse,  ue,  si  plus  eos  ambulando  laborare  fecero,  moriantur 
uua  die  cuucti  greges  &c. 

5,11.      ludica  illos  deus,  decidant  a  cogitationibus  suis,  secundum 

multitudinem  irapietatum  eorum  expelle  eos,  quoniam  30 

irritaverunt  te. 
Prior  particula  huius  versus  apud  nos  ad  praeccdentem  nectitur,  nee 
ad  sensum  hoc  multum  facit.  Propheta  impios  hypocritas  et  operarios  ini- 
quitatis  hucusque  descriptos  et  accusatos  iam  petit  tales  decerni  iudicio 
divino,  quod  iuditio  hominum  probentur,  excusentur  et  defendantur,  tanquam  35 
iusti  et  veraces,  nee  possit  eis  hoc  nomen  auiFerri,  quasi  cum  Hiere.  v.  dicat 
Ser.  5,  3of. '»Stupor  et  mu'abilia  facta  sunt  in  terra,  prophetae  prophetabant  mendacium,  et  sa- 
cerdotes  applaudebant  manibus  suis,  et  populus  mens  dilexit  talia.  Quid  igitur 
fiet  in  novissimo  eins?"    Quis  enim  resistere  possit  iis,  qui  suffragio  et  vulgi 

3  locum    fe|a    B  7  mereri    ABC  15    Et]    sie    BC  22   vel    feiert   BC 

36  aufferre  AB 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  I53 

et  maiorum  tuti  sunt?  At  sie  habent  impii  operarii  adversus  unicum  veri- 
tatis  praecouem.  Ideo  necesse  est,  eum  raultas  scandalosas,  seditiosas,  offen- 
sivas  pianim  aiirium  erroneas  et  haereticas  propositiones  proferre  damuaudas 
tarn    sacerdotum   et  principum    quam    popuii    iudicio.     Ipse    interim    quid? 

5    unum  hoc,  quod  orat  deum  pro  senteutia,  ei  causam  commeudans. 

Hebraeum  verbum,   quod  'iudica  illos'  versum  est,    Hierouymus  vertit 
'condemna   eos\     Significat   proprie    hoc   iudicium,    quo  osteuduutur,  quales 
sunt,  revelata  eorum    impietate,   quo  sensu  et  Pauhis    loquitur  ij.  Timo.  iij.2.  xim.  3, 9. 
'Insipientia  eorum   manifesta  erit  omnibus,    sicut    et   illorum  fuit,   ultra  non 

lu  proficient',  quasi  dicat  propheta:  fac,  ut,  sicut  modo  omnibus  probautur, 
amautur,  iactantur,  ita  revelata  eorum  insipientia  odiantur ,  eiiciantur,  dete- 
stentur,  ut  homiues  videant,  sese  probasse  male  quod  tu  damnasti.  Hoc 
enim  vidimus  et  videmus  in  omnibus  haereticis  obtigisse,  ut  primum  qui- 
dem  hominibus  placuerint,  sed  postea  dissipata  sunt  ossa  eorum  (ut  ps.  xiij.  <u[.  53, 6. 

15   dicetur),  confusi  sunt,  quoniam  deus  sprevit  eos.     Interim  ferenda  est  eorum 

gloria  et  iactantia  et  plausus  et  pompa.     'Ego  vero   (ut  Hiere.  xx.)  interim  Sci.  20, 7  f. 
factus  sum  in  derisum  tota  die,  omnes  subsannant  me,  quia  iam  olim  loquor 
vociferans  iniquitatem  et  vastitatem  clamo.     Et  factus  est  mihi  sermo  domini 
in  opprobrium  et  in  derisum  tota  die'  &c.     Non  ergo  tantum  ad  extremum 

2"  iudicium  haec  pertinent,  sed  est  oratio,  ut  veritas  triumphet  iudicante  deo, 
quam  illi  opprimunt  iudicante  humano  die.  ludica  tu  deus,  quia  male 
iudicant  homiues. 

'Decidant  a  cogitationibus  suis'.     'Cogitationes'  hoc  loco  eadem  dictio 
est,  quae  psalmo  primo  'Consilia  impiorum"  significavit.    Quare  non  simplices  W\-  i.  i- 

25  cogitationes,  sed,  ut  ibi  et  iam  satis  dictum  est,  Impias  opiniones,  sensus, 
mentem,  dictamina  rationis  de  deo  divinisque  operibus  et  verbis,  humanitus 
inventas  et  doctrina  aliis  traditas  intelligimus.  Unde  tapinosis  est  in  utro- 
que,  in  'cogitationibus'  et  in  'suis'.  Suae  sunt,  non  dei  cogitationes,  iuxta 
illud  Isa.  Iv.     'Non  enim  cogitationes   meae  cogitationes    vestrae ,  nee   viae  gc).  55,  s  f. 

30  meae  viae  vestrae,  quoniam  sicut  exaltantur  coeli  a  terra,  sie  exaltatae  sunt 
viae  meae  a  viis  vestris  et  cogitationes  meae  a  cogitationibus  vestris'.    Quid 
his  verbis  indicat,  nisi  cogitationes  hominum  quautumlibet  sanctas  esse  ter- 
renas,  vanas  et  mendaces.    Iuxta  illud  psalmi  'Deus  seit  cogitationes  homi- «pi.  94,  11. 
uum,  quoniam    vanae  sunt'.     Ita  cogitationes    appellat  tapinosicos   tanquam 

35   vagos  et  instabiles  animi  motus  (lioc  enim  est  cogitatio),  quae  illis  videntur 

stabiliora  et  perenniora  decreta  marinis  rupibus.      Sed  et  Paulus  Heb.  xiij.  ficOr.  13,  9. 
cum    monet,    ne  variis   et  peregriuis  doctrinis   abducantur,  et  Ephe.  iiij:  Neepf).  4,  u. 
omni  vento  doctrinae  circumferamm-,  has   vagas  muscas  Aegypti  plagam  satis 
significat,  Christus    quoque  lohannis    doctrinam  ob  idem  negavit  arundinera 

40  esse,  quae  vento  agitetur,  Matt.  xi.     Nostra  autem  fidei  doctrina  firma  petra,5WattD.  11,7. 

10  q.  d.  ABC  17    subsannabant  BC  26    mentes  BC  37  cum   fe^tt  BC 

38  plaga  BC 


154  Opcnitioiu-s  in   I^altnos.      ir,l<l-ir)2l. 

rupes,  saxuin  est,  irrul(Mis  tum  vciitos  (|u;im  lluclus  inaris    totius  iiiactci'imm 
itloo  et  iustitia  eins  in  saeciiluin  sacculi. 

X^Tiuii    (juid    hoc,    (juod    iion   coij;itationes,    scd    ipsos    cadcrc    ()})tat? 
h.  Augustinus  arbitratur,  hunc  vorsuiii  ess(i  prophctantis,  nun  orantis,  aut,  si 
orantis  est,  orari,  ut  bouc  eadant  et  mutentur  ad  sanas  dei  cogitationes,  et    s 
plaoet  eins  sententia.     Verum  tropus  iste  hypallagieus  adhuc  urget,  qui  mihi 
t-i.  81,  7.  videtur    esse    similis    sententiae    cum    illo    ps.  Ixxx.    'Divertit    ab    oneribus 
dorsum  eius'.     Quod  videlicet  in  mundo,   ubi  regnant  principes  tcnebrarum, 
frustra  quisquam   moliatur,   ne   sint   impiae  doctrinae   et  cogitationes,  cum 
necesse   sit   venire  scandala.     Verum  id    curandum,   ut  uos   a  doctrinis  et   i« 
cogitationibus  ipsis  avertamur,  quae  nobis  pertinaciter  nituntur  adhaerere  et 
adeo  uou  caduut  a  nobis  unquam,   ut  assidue   etiam   irruant  in  nos  et  ob- 
stinatissime  impugnent.     Quae  si   ita  sunt,   apparet,   eos,    qui  nullas  volunt 
reliquas   haereses,    errores,    irapietates   existere,  aliud  nihil    conari,  quam  ut 
exustis  haereticis  ipsi  soli   sint   libere   haeretici.     Pugnara   enim,   non  ocium   is 
nobis  indicat  hie  versus  contra  cogitationes  hominum,   dum   non    ipsas,  sed 
homines  ab  eis  cadere  precatur.     Glutino   enim   omnium   tenacissimo  et  for- 
nicantissimo  amore  sibi  adhaereut   cor  humanum  et  suum  consilium,  ita  ut 
magna  et  vi  et   opera  etiam  gratiae  dei   opus   sit.      Cadere   autem  potius 
quam  avertere   voluit  dicere,   quod    a  superbia  ad  humilitatem   venire  eos  20 
optat.     Cogitationes   enim  inflant,   ut    se   peccatores   non  possint  agnoscere 
nee  humiliari  ad  gratiam  dei. 

Qui  vero  volet  prophctantis  seusum  sequi  (qui  mihi  placet),  facile  et 
hoc  faciet,  quod  impii  cadent  a  suis  cogitationibus,  quando  fiducia  earum 
ruit,  ita  ut  nequeant  eas  stabilire,  non  secus  atque  in  structura  Babylonicae  '-'s 
turris  moustratum  est  (uam  illic  officium,  Studium,  opus  et  finis  impiorum 
doctorum  pulcherrirae  adumbratum  est),  ubi  quod  coeperant,  non  poterant 
consummare.  Quod  et  Christus  in  parabola  aedificantis  turrim  depinxit. 
qs).  21, 12.  In   hoc   sensu  ps.  xx.   loquitur    'Cogitaverunt  consilia,   quae   non    potuerunt 

stabilire*.  Cadunt  ergo  a  consiliis  perficiendis,  dum  pereunt,  relicto  post  se  30 
raonumento,  quo  omnes  vident,  quid  fuerint  machinati  et  non  praevaluerint, 
sicut  Arriani  ceciderunt,  sed  memoria  eorum  et  cogitationes  eorum  ab  eis 
desertae  et  non  perfectae  omnium  irrisioni  et  fabulae  reliquae  sunt.  Tale 
iudicium  hie  propheta  et  praedixit  et  imprecatus  est  omuibus  imi)iis  cogita- 
tionum  suarum  magistris  et  operariis,  ut  eadant  et  non  perficiant  quae  35 
cogitant  adversus  pietatem.  Hoc  fit,  cum  iudicantur  a  deo  (de  (]uo  dictum 
est),  donec  enim  iudicantur  ab  hominibus,  crescunt  et  surgunt  in  cogita- 
tiones suas. 

Cur  etiam    non   simpliciter  dixit   'Expelle  eos',   sed    addit  'secundum 
multitudinem  impietatem  eorum'?  Ac  verbum  'expelle'  dispersionem  in  hebraeo  40 
significat,  quomodo  autores  turris  Babylonis  divisi  et  dispersi  sunt  in  omnem 

17/18  fornicatissimo  ß.  -V-i  ninuibiis  HC  87   iudicatur  15  40  helj.   A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  I55 

terram  et  cessavemnt  aedificare  civitatem,  Gen.  xi.     Quod  et  B.  virgo  dicit  i;,?'^"]';  jV.^' 
'Dispersit   superbos  raente  cordis  sui'.     Cui  rei  cum  suis  vulpibus  praelusit 
Samson  lud.  xv.     Sic  enim   regnuni   in    seipsum    divisura  desolatur.     Neque9?icf)t.  i5,4ff. 
enim  ulli  unquam  haeretici   victi    sunt  vi   aut  astu,   sed  mutua  dissensione, 

5   nee   aliter   cum   eis  pugnat  Christus   quam  mixto  inter  eos  spiritu  vertiginis 

et  dissensionis,  sicut  inter  Sicchimitas  ludic.  ix.,  inter  Babylonicae  turris  ope- 9{icf)t.  9, 1  ff- 
rarios   et  in   nostro  testamento  inter   Arrianos,  Donatistas,  Pelagianos,     Sed 
et  ludaei  novissima  vastitate   perierunt  dissensione,  ita  ut  Hilarius,    sanctus 
vir,  glorietur  in  libro  de  trinitate,  Bellum  haereticorum  esse  pacem  Ecclesiae. 

it>  Ad  dissensionera  enim  eorum  sequitur   et   corporalis  eorum  dispersio.      Hoc 

Christus  nimirum  significat,  cum  fortem  armatum  armis    spoliandum  ita  de-Suc.  n,  2if. 
scribit,  ut  uni versa  distribuenda  et  dispergenda  asserat,  in  quibus  ille  confi- 
debat.    Sic  et  Oseas  x.    similem  iniquitatum  multitudinem  describens  divisione  §of- 10.  1 1- 
eos  perituros  denunciat  dicens  'Vitis  frondosa  Israel,  fructus  adaequatus  est 

15  ei,  secundum  multitudinem  fructus  sui  multiplicavit  altaria,  iuxta  ubertatem 
terrae  suae  exuberavit  simulachris,  divisum  est  cor  eorum,  nunc  interibunt, 
ipse  confringet  simulachra  eorum,  depopulabitur  aras  eorum'.  Quae  verba 
aptissime  hunc  versum  exponunt.  Quid  enim  multiplicatio  altarium  secun- 
dum multitudinem  fructus    sui   significat    nisi   illud :    Israel    crevit  in  multas 

20  civitates     et    tot     sibi    altaria    erexerunt     iuxta    illud    Hiere.  ij.    'secundum  Sei-.  2,28. 
numerum   civitatum   tuarum   erant    dii    tui  Iuda\      Qua   divisione   mox    sibi 
accelerant    dispersionem ,    dum    unaqueque    pars    alterius   optat   ruinam,    quo 
sua  solius  statuat. 

Est  ergo  sensus:    Multis   modis    sunt   impii,   multas    superstitiones    et 

25  Idolatriae  varia  genera  perpetrant,  sunt  in  seipsos  quoque  divisi  sicut 
Pharisei  et  Saducei  et  eorundem  nostro  saeculo  aemuli,  quare  secundum 
haue  disperge  eos,  ut  desiuat  eorum  impietas  amisso  concordiae  robore. 
Quae  si  vera  sunt,  videtur  Ecclesiae  imminere  grandis  persecutio,  vastitas 
et  dispersio,   quae    in   tot  sectas    divisa,    membris    sibi    misere  pugnantibus, 

30  vehementi  conquassatione  minatur  iugentem  ruinam.  Non  iam  tot  altaria, 
quot  civitates,  sed  pene  quot  capita.  Adeo  periit  fraterna  charitas,  sine  qua 
quicquid  vivitur,  Idolatria  sit,  necesse  est,  quia  non  quaeritur  id,  quod  dei 
est,  quo  fit,  ut  omnium  sacerdotum  et  religiosorum  populorumque  speciosas 
conversationes  posthabita  charitate    (sicuti    nunc    est    Ecclesiae   facies)   recte 

35   appelles  multitudinem  impietatum,  secundum  quam  et  divisi  sumus  et  disper- 

gemur   propediem  unusquisque,  ut  Isa.  liij.  in  viam  suam,   sicut  nobilissime  Sn- 53. 6. 
(ut  dixi)  vulpes  Samsonis  figuraut,  vultibus  disiunctis,  caudis  igne  coniunctis. 
'Quoniam  irritaveruut  te",  hebraice  'Amaricaveruut  te'.     Diximus,  prae 
caeteris    peccatis    hoc   maxime    urere    et    exacerbare    et    araarioare,    quo   id 


7  nostro]    novo    SS.    3-  6.  14   d.    A  30   iam]    tm  C  38    te    fef)U  C 

lieb.  AB 


156  0|)t'iati()m'H  in   l'siilinos.      If)!'.»—  1;V21. 

(unittitiir,  ([iiotl  pracccptum  csl,  et  aliud  lil  \cliif  nullius,  (piod  n(in  csl  prae- 
(•(.'i>ttiin,  Aven,  srilicrt  ipsa  iiiolKxlicntia,  Idulatria,  operatio  iiii(jiiitatis,  Ideo 
prophota  eis  trlbuit,  (piod  irritant  et  amaricant  dciun,  ((uod  ot  alii  j>roplictae 
lai'iinit,  ubi  doimim  Israel  ainarieatricein,  exasj)ei-atri('eni,  irritatricein,  exacer- 
hatrieein  (ut  dietuiu  est)  appellant.  5 

Notandmn  vero,  qiiod  nomen  'impietatiini'  hoc  loco  aliud  est  a  voca- 
hiilis  praecedentibus.  Non  euim  Aveu  aut  Kcscha  sed  pescha  hie  ponitur, 
?fi.  I,  s.qiiod  ijenerale  nomen  est  ad  omnem  transgressionem.  Isaie  i.  'Filios  enntrivi, 
ipsi  autem  sprevernnt  me',  idest  peccaveruut  in  me  seu  trausgressiouibus 
suis  sprevernnt  me.  Unde  et  Hierouymus  transtulit  'Secundum  multi-  10 
tudinem  scelernm  eorum\  Quae  autem  sint  illae  transgrcssiones  in  specie, 
supcrius  rceensuit  dicens  'Non  volens  iniquitatem  tu  es\  Vult  enim  bis 
Omnibus,  multis  modis  eos  peccasse,  transgressos  et  praevaricatos  esse,  ita 
ut  ctiani  irritarint  deum,  dum  ei  placere  sibi  viderentur.  Quare  multitudo 
impietatum  non  modo  dicitur,  quod  secundum  praedieta  in  multas  divisi  15 
sunt  sectas,  sed  quod  quelibet  quoqne  secta  bis  multis  modis  peeeet,  quos 
in  septenario  praedicto  descripsit. 

5, 12.  Et   laetentur  omnes,   qui  speraut   in    te,    inaeternum   exultabunt, 
et  habitabis    in   eis.     Et   gloriabuntur  in   te  omnes,    qui   diligunt 

nomen  tu  um.  20 

Omuia  haec  unus  versus  in  hebraeo.  B.  Hieronymus  sie  *Et  laetentur 
omnes,  qui  sperant  in  te,  in  perpetuum  laudabunt,  proteges  eos,  et  laetabuntur 
in  te,  qui  diligunt  nomen  tuum'.  Ubi  noster  'gloriabuntur'  pro  'laetabuntur' 
dixit.  Sed  et  alias  variant  mire  in  bis  affectuum  verbis  translationes,  ut 
non  nisi  in  fönte  hebraeo  constans  illorum   possit   ubique  haberi  diiferentia.   25 

Quattuor  aifectuum  verba  hie  videmus  cumulata:  laetari,  sperare,  ex- 
ultare,  gloriari.  Sed  et  illud  'habitabis  in  eis'  prope  aifectum  spei  indicat. 
Quomodo  ergo  differuut?  difficile  hoc  est  invenire,  quod  rari  sint  hü  aifectus 
et  ardui  nee  nisi  experto  cogniti  et  docibiles.^  Hoc  unum  certum  est 
iuxta  psalmi  totius  sensum,  loqui  eum  de  gaudio  et  securitate  cordis,  non  30 
quae  in  remotione  malorum  exteriorum  (ubi  patientia  regnat  proprie),  sed  in 
remissione  peccatorum,  puritate  et  fiducia  conscientiae  (ubi  spes  regnat) 
habentur.^     Hoc  enim  egit,  ut  doceret,    qua  via  iusti    et  pii  fierent,  scilicet 


12  d.  A  14  Quare]  Quae  C  21  Sllit  21  beginnt  ©.100  in  BC.    ©.100—115 

tragen  in  B  ben  ftet§  auf  bie  beiben  einonber  gegenüberfte^enben  ©eiten  Dert^eitten  Äotumnen-- 
tttel :  Digressio  autoris  disserens  ||  De  spe  et  desperatione ;  in  C :  Dij,a-editur  (Digressus)  autor 
disserit  II  De  spe  et  imssionibus.  S)et  SSeginn  be§  bamit  bejeic^neten  3tbf($nittc§  auf  ©.100  in 
BC  (=  158,4)  ift  burd§  Unciatfc^rift  fennttid^  gemotzt.  ©.  115  fc^liefet  mit  178,  13  unfrer  2(u§-- 
gabe.       in  hebraeo  liabet.  BC  84  (jgit  A 

')  Wit  biefem  Sa^e  beginnt  bie  Übcrie|ung  in  abc  unb  reirf)t  biy  175,  39.  *)  niemant§ 
befnnt  nod)  geternig,  ban  bcr  ftc  erfaren  f)at  a;  niemaub  befant  u.  311  bcgrciffcn,  beim  bcm  bet 
c3  erfaten  l^at  Roth.  ^'  tcbt  üon  .  .  .  fidier^ett  bcö  {)etijctt ,  nit  Hon  bcr  fidjer^cit,  lucn 


Operationes  in  Psalmos.    1519-1521.  157 

misericordia  et  tiraore  dei,  non  operibus  iniquitatis. '  Omaes  autem  quae- 
runt  gaudere  et  laetari:  Sed  noii  omues  recte  quaerunt,  ideo  nee  inveniunt. 
Quare  hunc  versura  in  dno  dividamus,  ut  sit  velnt  tautologiciis,  idem  hoc, 
quod  dicit  'Et  laetentur  omnes,  qui  speraut  in  te,  in  aeteruura  exultabunt  et 
5  babitabis  in  eis"  cum  isto  'Et  gloriabnntur  in  te,  qui  diligunt  nomen  tuum\2 
Videtur  uamque  hos  laetitiae  affectus  opponere  potissimum  'poele 
Aven'  idest  operatoribus  iniquitatis^  seu  (ut  frequentius  transfertur)  doloris,* 
quod,  ut  dictum  est,  haec  Idolatria  et  operum  species  sit  labor  stultorum,  qui 
affligit  eos  et  tristes  reddit,   nunquam  autem  vere  laetificat  cor,  sicut  dicunt 

lü  Mal.  iij.  'Et  quod  emohunentum,  quia  ambulavimus  tristes  coram  domino"?  EtTOai.  3,  14. 
Isa.  Iviij. 'leiuuavimus,  et  non  aspexisti:  humiliavimus  animas  nostras,  et  ne- 3c[.  58, 3. 
scisti'  et  caetera  per  totum  capituhmi  cum  sequente  hite  haue  miseriam  tractantia. 
Vis    ergo   scire,    ubi    sit   vera   cordis   laetitia?    'Laetentur'    iuquit  'qui 
sperant  in  te'.^    Stat  haec  diffinitio  certa  et  sententia  firma,^  non  in  operibus, 

15    non  in  rebus  ulhs,  sed   in    spe    pura    cor    hominis   laetatur.     Praeter  quam 
spem,  qui  quaerat  aliunde  laetari,''  sudabit  multum,  frustraque  laborabit.   Sed 
et  cum    haemorrhoissa    Euangelica   substantia    in    medicos    consumpta  peiusaJJaics.asff. 
habebit,^  sicut  contingit  iis,**  qui   conscientia  perturbata  huc  illucque  discur- 
runt  nunc  hos,  nunc  illos  consulentes,  nunc  haec,  nunc  illa  facientes  omnia- 

20  que  tentantes,  quo  cor  suum  quietent.^^  Spem  vero,  quae  sola  quietat,^^ 
quam  et  ipsi  apud  seipsos  habere  possunt,  non  quaerunt.  Ad  has  cal-ni- 
ficinas  cooperantur  mendacii  magistri,^^  dum  imprudenter  docent  opera,  satis- 


1   autem  fe'^tt  C  4/5  Et  —  in  eis  imb  Et  —  tuum  in  J^lammem  A  16  quaerit  C 

bo§  "^er^  fidier  ift  bon  bifcrtii^en  fcrtti^eitcn,  .  .  .  fonber  bon  ber  freüb  ünb  fic^er'^eit  bie  bo 
[tat  in  ber  öergebung  . .  .  a;  rebe  boit  . .  .  ^er^enS,  nic^t  bie  ba  fte'^et  tjnn  bem  toegnemen  eufjer^ 
Itä)cr  trubfal  u.  iribbertoettitfeit  .  .  .  fonbern  t)nn  ber  tiergebung  .  .  .  Roth. 

')  burc^  loercf   ber  imgutigfeit  a;  burc§   bie  3(6egottif^e   tcerde  Rotli.  -)  Quare 

hunc  versum  (3-  3)  bi§  nomen  tuum   in  a  unb  bei  Roth  übergangen.  ^)  ben  loircfern 

ber  bo^^eit  a;  ben  luercE^ciligen  Roth.  *)  ober  be§  fd)mer^en-3  a;  ganj  übergangen  bei 

Roth.  6)  ÜJJit    biejem   ©n^e   beginnt    bie  Überfe^ung   in   eh    unb   reicht    bi§    177, 82, 

tooran  fid)  noc^  179,  2  fg.  unb  179,  27  fg.  anfi^tie^en.  —  a  I}at  bor  biefem  ^Ibfdjnitt  aU  Über= 
fc^rift:  23}ortnne  bie  loare  ^er^freüb  fet).  ")  S}ifer  \pxnd)  [tat  geio^fe  Dnb  feft  a    Siefe 

me^nung  önb  grunb   fielet  nu    feft  Roth.  '')  SBeli^er  nun  an  onbern  orten  toil  1)0^-- 

nnng  füc^en  a;    auifer'f)alb   toild^er,    fo    einer  anberöloo    frotideit  fud^ct  Roth.  *)  bar^ü, 

tuen  er  oE  fin  gut  mit  ber  eloangelifd)en  franden  frautoen  ben  ar^ten  geben  ^ai,  luirt  im  toirfer 
fein  ban  bor  a;  ^a  e§  toirb  tfyt  lenger  bnb  lenger  erger  toerben,  loie  mit  bem  tueibi^en  l)m 
(Suangelio,  ha^  ben  blutgang  jluelff  iar  erlitte,  bie  aüe  narnng  ^atte  an  bie  er^te  geioanb  Roth. 
*)  Vi.s  ergo  (3-13)  big  contingit  iis  ift  in  e  folgenbermofeen  aufammengejogen:  3nel)ne  in  ber 
f)offnung  fielet  bie  rechte  frenbe.  5Jid)t  in  loerdenn,  nic^t  in  3el)t(i(^enn  guttern,  Joer  anffertjatb 
ber  Hoffnung  in  gott,  fuc^et  freube  be§  Ijer^en,  ber  arbet)ttet  bergeben§,  bnb  loirbt  l)mmer  erger 
mit  t)^m  in  ber  geftiiffenn.  3)ann  gteid}  aU  bie  fronde  @morol)fc^e  fraln  im  ©uangelio,  aU  t)i)x 
gut  bnter  ben  ersten  beraerete,  bod)  gar  fel)n  befferung  empfanb.  3ltfo  gefc^idit  and)  ben  .  .  . 
'")  3Ü  friben  fteEen   a  Roth;  ju  ru^e  fteEen  e  ^'j  ju  rütoen  fielt  a;  ju  fribenn  bnb 

ru:^e  fe^t  e;  frieb  mac^t  Roth.         '2)  3u  bifen  ^l}nungen  ber  gelol)ffen,  I)elffen  faft  bie  lugen-- 


158  Operaiionos  in  Psalnios.    If.li)— l.VJl. 

üifticmos,  iiululiiviitias,  pciTiiriiiatiniics  i't  (alsas  (i-adiinl  consolationes  et 
siiuilil)iis  n(\ü(H'iis  in  toiicbris  aniliiilautihus  sodiicunl,  sicui  est  hodie  illorum 
umniuiii   milliis   imnu'rus.' 

Cuiu-  vcro  spi's  is(a    jxr  psaltcriuin    tolics    doceatur,  digrcdienmr  hoc 
locd   paulo   l'iisius.   iit   scmcl    pro   tunnilms  vim   et    iiiodum  spei  cognoscainus.''     •'» 
ISiiiit  enim  liaee  tiepiilis  et  pusillis  conseientiis*  scitu  necessaria  valde. 

Igitiir-^  siout  inipatientia,  tristitia,  conl'usio  proprie  et  prirao^  non  j)ro- 
veniimt  ox  imiltitudine  vcl  nuignitudine  allHietioinnn,  advcrsitatnni,  inalonuu 
quoruiuounqiie,  sed  potiiis  ex  att'ectu  talia  exhovresceiite  et  contraria,  pro- 
spera,  iucunda,  gloriosa  a])petentc  insipienter ":  Ita  desperatio,  tristitia  spiri-  '*• 
tualis,  coufiisio  perturbatae  conscientiae  non  proveniunt  projirie  et  prinio  ex 
mnltitudine  et  magnitudine  peccatorum,  sed  ex  aifectu  potius  peccata  ex- 
liorresceute  et  copiam  bonorum  opernm,  iustitiae,  salutis  qnaerente  insipienter. 
Prior  pars^  clara  est,  quia  hie  dicit  'Laetentur  in  te  omnes,  qui 
sperant  in  te*.  Si  omnes,  qui  sperant,  laetabuntur  in  domino,  nnllos  ex-  «s 
ceptos  sinit  intelligi  nee  eos,  qui  in  tribulatione  sunt,  imuio  de  Ins  ipsis 
maxime  loquitur,  quod  in  domino  laetautur,  dum  in  seipsis  vel  homini- 
bus  tristantur.       Hü    sunt    fideles  Christi,    in    quibus     abundant    passiones 

2.  Gov.  1,  5.  Christi,    ita    et  consolationes  eiusdem,   ut  Apostokis  loquitur.     Sciunt  enim, 

ubi  et    in    quo    laetandum   et   gloriandum  sit,   nempe   in  domino.     Ideo  per  20 
hanc   suam    sapientiam    non   tristantur,    non  confunduntur,    non    impatientes 
fiunt,  quia  nee  affectant    prospera,    iucunda,   gloriosa.     Quare    per   medium 

Spr.  12,  21.  trauseunt  tarn  bonorum  quam    malorum  sicut  scriptum  est  'Non  conturbabit 

4  CVm  vero  B    CVM  VEKO  C  18  ut  abundant  B(J 

fjoffttgen  prebtger  ober  lerer  a;  3"  folcf)er  morberei  bcr  geluiffen  "öelffcn  btc  logen  ^srebigcr  e; 
311  foldjer  t)engerel),  I)clffen  gar  it)cl)bli(^  bie  lugen  lerer  Roth. 

')  ber  üff  btefen  tag  fein  jal  ift  a;   ber  anff  :^eh3tigen  tag  fcl)n  jal  ift  e;   2Bie  bcu  bcr 
felbigen  leute  l)eute5  tagc^  feine  jal  ift  Roth.  -)  Über  bem  ^icr  begimicnbcn  ?(bfd)nitt  Ijat 

Roth  (ügl.  B)  bie  Überschrift:  6in  auslouff  Don  Hoffnung  tmb  ffierätociffelung.  ^)  luoUcn  mir 
ein  toenig  an  bifeni  ort  mer  baruon  jagen  ha^  Inir  bie  frafft  Dnb  toljfc  ber  Ijoffnung  erfennena,; 
SBüUen  n)l}r  feljcn  ma§  bie  fr.  n.  hjeiffe  b.  l).  fei)  e  ;  fo  tnollcn  iDtr  an  bicfem  ort  an)ic ,  ein 
au^lanff  madjcn,  Onb  ein  loenig  befte  toeitlauffttger  Onb  flerer  banou  l)anblen,  anff  boä  tüir  ein 
mal  für  alle,  bie  fr.  u.ni.  b.  l).  erfennen  Roth.  *)  ben  btoben  Intb  fordjtfamen  getoiffena; 

bcn  fordjtfamen  flet)ninutigen  gctoiffen  e;  ben  ^itternben  tonb  locljdimutigen  gcnaiffcn  Roth. 
^)  Über  biefen  5lbfcf)nitt  in  a  ol§  Übcrfc^rift:  3)ife  befc^Iu§reb  l}at  jtoen  tet)l.  |1  S5rfad)  ber  ber= 
3h3et)ffelung ;   in   e:  3;er  Hoffnung   gcgentourff  ift   bnfal.  *j  eigentlich  u.  fürnemlid}  a; 

furnemlid)  u.  el}gentli^  e;    eijgentlid)  u.  3U  forberft  Roth.  ■")  fonber  mer  öfe  ber  begirb 

ober  anmüt  ber  follic^e  bing  ft^ül^et ,  tonbglidfelige,  frolic^e  Dnb  Inftbarlic^e  Sing  barfür  Dn= 
h)el)ßlic^  begert  a  Sonbern  biel  me^r  au§  et}genem  gefud)  ba^  ber  menfd)  torlid)  begeret,  3et)t= 
Iic§e  ruf)e  Onb  fribe  jutjaben  in  el)ren,  Inft,  freuben  ünb  glud  3uleben.  (?ntfe^t  ober  f6rd)tet 
fid)  Onb  :^at  e^nen  gratoel  ob  bem  gegentet)l  jc.  e;  fonbern  biel  mcl)r  an»  feinem  Stffect  ünb 
nclignng,  bie  fid)  für  fuld)em  Onglud  cntfe^t  bnb  erfcl)ridt,  tmb  ba^  nsibberfpiel,  nemlic^,  glud= 
feiig,  luftig,  el)rlic^  bing,  Ontoeiölicf)  begevt  Roth.  ^)  $8or  biefem  5rbfd)nitt  :^at  a  aVi  iXbcx- 
fd)rift:  'Meäjtt  g^riftglaubigen  bie  Itjbcn  im  "^errcn.  Serartige  Überfdjriften  not^  mcl)rfad)  in  a. 
SJgl.  aber  3n  170,  IG. 


Operationes  in  Psalnios.     1519 — 1521.  159 

iustum  quicquid    acciderit  e\\    Et  provor.  xxviij.  'Fugit  impius  nemine  per-©pv.  28,  i. 
sequente,  iustus   quasi  leo  confidens  absque  terrore  erit\     Qui  vero  ignorant 
et  insipientes  sunt  nee  volunt  scire,   quod   in   deo  sit  laetandum  et  glorian- 
dum :  Quid  aliud  faciunt,  quam  ut  tristentur,  perturbcntur,  impatieutes  fiant, 

r.  non  quia  adversa  et  tristia  veniunt,  sed  quia  bis  venientibus  aifeetu  suo 
stulto  non  ad  deum,  sed  post  sua  prospera  et  iucunda  respectant?  Sic 
fugiunt  et  non  effugiunt,  quia  non  quo  fugiendum  est,  fugiunt.  Quare  uni- 
versa  cuiuslibet  tristitiae  causa  est  aifectus  laetitiae  et  gloriae  insipiens, 
quibus  nisi  esset  agglutinatus ,  nihili  faceret  adversitates,   ut   sit    verissiraum 

10  proverbium:  Mundus  regitur  opinionibus,  et  tales  cuique  res,  qualis  opinio 
rerum,  contemptae  nulli  ueque  nocent,  neque  prosunt,  aestimatae  autem  tum 
prosunt,  tum  nocent. 

Altera  pars  similiter   certa   est,   quia   multi   et   magni   peccatores  salvi 
facti  sunt,   et  ipsi  quoque,  quos  hie  laetari  dicit  in  domino,  cum  lob  utique  .^Mob  9,  3. 

v<  dicent  'Non  poterimus  ei  respondere  unum  pro  niille'.  Ac  per  hoc  multi- 
tudinem  et  magnitudinem  habent  peccatorum.  In  quibus  utique  deus  ostendit, 
desperationis  causam  non  esse  multitudinem  peccatorum,  sed  insipientiam 
affectus  bona  opera  quaerentis  in  tempore  conscieutiae  perturbatae,  quae 
opponat  peccatis  eum  urgentibus.      Putat    enim    (opinione  perdita)    operibus 

20  peccata  potuisse  ac  posse  vinci.  Quae  ubi  non  invenit  nesciens,  quod  ad 
dei  misericordiam  sit  suspiciendum ,  uecessario  desperat,  non  secus  atque 
ille  uecessario  impatieus  fit,  qui  ueglecto  dei  respectu  bona  quaerit  malis 
oppouere  ac  non  habet.  Non  enim  ulla  opera,  vel  contra  unum  peccatum, 
etiam  veniale  sufficiuut.     Sic  enim   infoelix  conscientia  morituri  impii  et  ad 

25  iudicium  dei  properantis  dicit  secumque  disputat:  O  me  miserum,  si  nunc 
multa  bona  fecissem,  si  nulla  mala  fecissem,  si  mundus  permansissem.  Quid 
haec  verba  plena  stultitiae  et  impietatis  omnium  maximae  indicant,  nisi  hanc 
sententiam  Augustini  esse  veram:  Percutitur  etiam  hac  animadversione 
impius,  ut  moriens  obliviscatur  sui,  qui  dum  viveret,  oblitus  est  dei?  Quae- 

30  rit  bona  et  odit  mala  et  non  sentit,  se  nuuquam  tam  male  egisse  et  minus 
bona  quaesisse,  quam  hacipsa  hora,  qua  haec  dicit  et  insipientissime  sapit. 
Probat  enim,  se  non  in  deum  sperare,  sed  in  opera  praesumere,  quia,  si 
vellet  sperare,  deum  haberet  adhuc  praeseutem,  in  quem  posset  sperare,  qui 
in  opera  praeterita  respicit,  ut  prcsumat,  quae  merito  tunc  non  sunt,  in  quae 

35  praesumat.     Si  propter  opera  in  deum  sperat  (siquidem  tunc  confidentius  et 

laetius  se  in  deum  sperare  somniat,  si  copiam  ante  se  videret  operum),  convin- 

citur  magis  in  opera  quam  deum  sperare,  quo  quid  horribilius  et  magis  impium? 

lusti  vero,  etiam  si  peccant,  non  desperant,  quia  sicut  inter  mala  cor- 

poralia   (idest  passiones   huius  vitae)  et  bona  transeunt  medii,  Ita   et  inter 

4ü  mala  spiritualia  (idest  peccata)  et  bona.  Nee  praesumentes,  quod  bene  vivunt, 
nee    desperantes,    quod    peccant,    Scientes   in    neutro    horura    eis    esse    sive 

5  tristitia  C  9  nihil  facerent  BC 


JgQ  OpiMiitiDiics   in   l'sahnos.     151!»— Ifj'il. 

hu'laiuluiu  soll  Iristaiuliim.  iit  (|ii:ii'  scianl  esso  dona  dr\  aut  (loiioruiu  dci 
abIatii)noiu,  ipsi  vito  in  ipi>ü  datorc  lixi  liaercnt.  lluc  est,  (juod  provorb. 
5pi.  IM,  if..xxiiij.  'Soptics  cadit  iustus  et  rosurget,  Iinpii  vcro  corriicnt  in  nuilnni',  idcst 
nou  rosurguut,  sod  dosi)orati()nis  maluni  inourrunt.  Si  onini  speras  vel  s})e- 
rarcs,   quando  bona  egi.sses,  niulto  niagis  tnnc  sperandum  est,  (juando  mala    r. 

i^i.  49,  ig.egisti,  ne  dioatur  tibi    illiid  ps.  xlviij.  'Coufitebitnr  tibi,   cum   bcncfeceris  ei\ 

i'iic.  8,  13.  Et  illud  'In  tempore  tentationis  recedunt",  neve  addas  iniquitatem  super 
iuiquitatem  et  inobedientiae  blasphemiam.  Unde  vehementer  metuendum  est, 
nc  contingat  impiis  utruuquc  malum,  quod  sicut  in  deo  laetari  et  gloriari 
sibi  videntur  qui  gloriam  et  prospera  omnia  habont,  cum  revera  non  in  lo 
deum,  sed  in  eins  dona  prospera  scilicet  confidant,  sicut  probat  tentatio.  Ita 
et  in  domino  sperare  se  quam  fortissime  putcnt  (praescrtim  lioc  nostro  tem- 
pore periculosissimo  et  larvis  operum  occupatissimo),  qui  sancte,  religiöse  et 
(ut  vocant)  observanter  etiam  vivunt,  cum  vere  in  suam  sanctitatem  iguo- 
rantes  sperent,  ut  probabit  liora  mortis.  Ubi  cum  ad  iudicium  veneriut  ir. 
coufidentiusque  moriuntur,  quod  sibi  conscii  sunt  bonae  vitae,  qua  fiducia 
in  deum  sperant  (idest  spem  veram  pessundaut),  fiet  eis  sicut  illi,  qui  super 
trmicum  in  aqua  natantem  pedera  posuerit  et  subito  ruit  in  profundum,  seu 

5cj.  30,  13.  sicut  Isaias  xxx.  de  eis  dicit  Tropterea  erit  vobis  iniquitas  haec  sicut  Inter- 
ruptio cadens  et  requisita  in  mui'o  excelso',  quoniam  subito,  dum  uon  sperat,  20 
veniet  coutritio  eins. 

Igitur  sicut  patieutia,  quae  in  prosperis  est,  uulla  est,  ita  spes,  quae 
in  meritis  est,  nulla  est.  Atque  quam  facile  aut  possibile  est  patientiam 
habere  in  prosperis,  tam  facile  est  spem  habere  in  meritis,  utrobique  enim 
periculum  est:  illic,  ne  securus  superbiat,  hie,  ne  iustitia  inflatus  timorem  25 
dei  (idest  exercitium  spei)  posthabeat.  Patientiae  siquidem  est  nou  uisi  in 
adversis  esse,  ita  spei  uatura  nou  est  nisi  in  peccatis  esse.  Facienda  ergo 
peccata,  ut  sperare  valeamus?  Absit,  abunde  iam  assunt,  quae  fecimus  et 
in  quibus  nati  sumus,  ut  spei  sat  magnum  sit  certamen  advers us  illa,  quando 
nee  opera  bona  sunt,  nisi  peccata  coram  deo.  Crudelis  itaque  deus,  qui  30 
omnia  nostra  damnat?  Non,  sed  inaestimabilis  dei  misericordia,  ut  se  nobis 
commuuicaret  et  fiduciam  nostri  a  nobis  tolleret  (quae  unice  adversatur  eius 
misericordiae),  dedit  legem,  qua  conclusit  omnes  sub  peccato,  ut  omnium 
mm.  n,  32.  misereatur  Ro.  iij.,  quia,  ubi  non  est  lex,  nee  peccatum;  ubi  non  est  peccatum, 

nee  misericordia;  ubi  non  est  misericordia,  nee  salus;  ubi  non  est  salus,  nee   3.^ 
deus.     Atque  ita  wtus  peccati  Lex,  virtus  autem  legis  Misericordia,  virtus 
misericordiae  Spes,  virtus  spei  Salus,  virtus  autem  salutis  Deus  per  Ihesum 
Christum  dominum  nostrum,  quoniam  ipse  est  deus  salvos  faciendi  et  dominus 

*}ä[.  68, 21.  deus  exitus  mortis  ps.  Ixvij.    Lex  siquidem  operatur  nobis  peccatum,  Miseri- 


9  in  fe:^It  BC  12    putant  BC  13   sanct(^,   religiös^  A  14    qui    cum  A 

26  est]  uatura  est  2ß.  ^.  (£.  34  ubi]  ibi  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  lß| 

cordia  operatnr  (idest  iiuplet)  legem,  Spes  misericordiani,  Salus  spem,  Dens 
salutem  et  omnia  in  Christo,  Ita  descendit  salus  a  Christo  deo  adusque 
peccatum,  et  nos  a  peceato  ascendimiis  ad  salutem  usque  iu  Christo  homine. 
Ex  liis  hoc  sequitur:  Sicut  in  temporalibns  bona  ideo  dantur  a  deo,  ut 
5  per  ea  deum  magis  discamus  colere,  sperare  et  amare,  ubi  vitio  nostri  affectus 
fit,  ut  difficilius  et  minus,  immo  facilius  et  magis  in  adversis  colatm-,  speretur, 
ametur.  Ita  in  spiritualibus  bona  gratiae  et  merita  donantur  a  deo,  ut  per  ea 
in  deum  sperare  abundantius  doceamur.  Et  ecce  vitio  nostri  affectus  in  illa 
pracsumentis  fit,  ut  minime  omnium  per  haec  speretur,  sed  facilius  in  peecatis 

10   sperare   contingat,   ita  ut  divinae  bouitati  necessarium  visum   fuerit   erigere 
crucera  et  per  eins  praedicationem  salvos  facere  credeutes,  stultos  et  pecca- 
tores,  reprobare  vero  sapientes  et  sauctos,  ut  i.  Cor.  i.  dicit  'Nos  praedicamus  i.eor.i.s^' 
Christum    crucifixura,   graecis   quidem    (sapientibus)   stultitiam,    ludaeis   vero 
(idest  sanctis)  scandalum,  ipsis  autem  vocatis  ludaeis  et  graecis  (idest  pecca- 

15  toribus  et  stultis)  virtutem  dei  et  sapientiam",  et  caetera  ibidem  pulclu-e. 

Quocirca  sicut  periculosissiraum  est,  hominem  in  prosperis  semper 
reliuqui,  quod  aut  nunquam  aut  rarissime  discit  diligere  deum,  ita  magis 
periculosum  est,  reliuqui  hominem  in  multis  meritis  et  gratiis  dei  usque  ad 
mortem,  quia  vix  unquara  discet  in  deum  sperare.    Proinde  fit  deo  miserente, 

20  ut  uon  modo  cadant  in  perturbationem  conscientiae,  sed  etiam,  si  sunt  crassioris 
duritiae,  aliquando  in  opus  mauifestarium  peccati,  scilicet  fornicationis  aut 
similis  sceleris,  tantaque  cura  illos  deus  servare  cogitur,  ut  contra  misericordiam 
suam   cos  ad  misericordiam  perducat   et  per  peccatum  a  peceato  liberet. 

Verum  haec  insolita  sunt  multis,  obiicerent  fiartassis :  ergo  tantummodo 

25  peccandum  est  et  bona  prorsus    omittenda?  seu  ut  Apostolo  quoque  eadem  mm.  3,  s. 

docenti   obiiciebatur:     faciamus   mala,   ut  veniant  bona?   Videmur  enim    sie 

dicentes  viam  aperire   peccandi   et  bona  prohibere,   velut  uoxia  ad  salutem. 

Respondemus.     Bona   opera   non  modo   non   prohibentur,    sed  maxime 

commendantiu-  istis  verbis,  et  peccata  optimo  magisterio  ac  penitus  tolluutur, 

30  dura  ab  intra  bona  procedere  et  peccatum  intus  occidere  docent.  Solus  enim 
affectus  ille  (serpentis  antiqui  caput)  occultissime  et  subtilissime  carnalis,  qui 
istis  operibus  confidit  et  spei,  quae  est  in  dei  sola  misericordia,  contentio- 
sissime  resistit,  conterendus,  eruendus,  perdendus  est.  Et  intelligendum,  quod 
si  bona  vita   acta   non  fuerit,   non   ideo   desperetur,  nee  ideo  speretur,    quia 

35  acta  fuit.  At  illud  difficile,  hoc  autem  difficilius,  quia  in  illo  pugnatur  solum 
contra  peccata,  in  hoc  autem  simul  contra  bona  opera  et  peccatum,  idest 
affectum  praesumptionis  in  bonis  operibus. 

Nam  cum  dico,  patientiam  non  subsistere  in  rebus  prospei'is,  nunquid 
ideo  res :  potestatem,  pacem,  vitam  damno,  cum  sine  his  non  vivatur  et  sint 


13  quidem  (id  est  sapientibus)  BC  18  meritis]  meris  A  19  deo  miserente]  deo 

ii=  II  rete  A,  dei  misericordia  BC         29  ac  fe:^lt  BC         34/35  quia  acta  1)ona  fuit  SB.  %  d. 

£utf)cr§  SBetfe.  V.  11 


1(V2  OiMTiitionos  in  rsalnuis.     löl!)— 1521. 

(Ici  optiiui  lidiKic  crcMlurneV  Scd  nllectimi  illdiuin  (hiiiiud,  it:i  iit  res  ipsc 
(|u;iiul()((iu'  ctiiiantiir  vncaUuh»  sc  iii(li!L;,ii()  vocari,  iit  (|ii(nl  vaiiac  xocanlur 
apiul   Iv'cU'siastcii   et   spiiiae   in    luiaiiiivlio   per  ( 'liristuin   sine  (»iiiiii   suct   vitio, 

«Ol».  8, -jo. schI  <•!)  altcrius  \anitalciu,  ut  Ivo.  viij.  Apostoliis  dicit:  suh  (pia  iiiocmiscit 
sul)i('c(a.  11(111  \«>lcii>.  IIa  et  liacc  optima  (t]K'ra  iinpiuruin,  ciiin  siiit  dona 
dci.  (|uil)us  noiiniin(|iiaiii  alii  iii\aii(iir,  et  ipsi  pcrdmitiir,  sine  siio  vitio,  sed 
illonun  coiitaiiio  vocaiitur  Aveii,  iiiicpiitas,  idolaliia,  inoljt'diciitia.     Ita  de  ilHs 

5.a.i!iii.2s,3o.  Moses  Doutro.  xxviij.  in  velaniine  vullns  sni  locpiitur  'nxoivni  duees,  etalins 
dormiet  cnni  ea,  donunn  aedificabis  et  non  habitabis  in  ea,  plantabis  vineam 
et  non  vindeniiabis  eani'  et  alia  quam  plnrinia  in  hunc  niodum,  quo  eis 
labDveni,  alienis  fructuni  jn-aedieat  futurum.  Quid  enim  aliud  ibi  statuit 
quam  f'aeere  (juidem  eds  bona,  sed  (piibus  ipsi  puniautur,  alii  iuventur.  Ex 
(luibus  illud  dissolvitur  argumentum  quorundam,  quomodo  opus  extra  gratiam 
factum  sit  peccatum,  ut  dare  eleemosyuam,  subvenire  egenti  et  similia?  quasi 
vero  Christus  ignoret,  prophetare  et  virtutes  faeere  in  nomine  suo  et  audire 
verbum    suum   esse    bona,    quae   tarnen    danmaturus    pro    iniquitatibus    dicet 

awitti).  7,i;:t. 'Discedite  a  me  omnes,  qui  operamini  iniquitatem'  Mai.  vij.  Aut  si  mere- 
trix  ornetur  aiu'o  et  gemmis,  necesse  sit,  illam  non  in  Ins,  <]uae  bona  gerit, 
peccare.  Igitiu*  aliis  prodesse  possunt  impii  et  bona  faeere  sibi  neipiaquam, 
deus  potius  per  illos  operatur,  qui  operatur  orania  in  omnibus  etiam  in  malis. 
Haee  omnia  hoc  ])robantur  firmamento,  quod  una  omnium  sententia 
Spes  sit  virtus  Theologica,  non  nisi  solum  deum  habens  pro  obiecto  (ut 
vocant),  Dens  autem  bouitas  est  et  misericordia  nostra  nobis  promissa.  Ubi 
si  quis  in  aliud  quam  promissam  misericordiam  (idest  deum)  sperat,  iam 
praesumit  amissa  spe.  Idem  facit,  qui  simul  cum  meritis  in  deum  sperat. 
Sicut  deus  non  potest  amari  cum  alio^  (ut  B.  Augustinus  sentit),  quia  tunc 
non  super  omnia  amatur,  ita  nee  in  cum  potest  sperari  cum  alio  quopiam, 
quia  non  super  omnia  speratur  in  eum.  Sed  nee  credi  potest  in  eum  cum 
alio,  quia  non  creditur  in  eum  super  omnia.  Adeo  istae  tres  virtutes  sunt 
divinae  tantummodo  divinum  obiectum,  subiectum,  operatorem,  opus,  artem, 
modum  obtinentes.  Hie  enim  sponsus  cum  sponsa  secreta  cubilis  capit 
solus  cum  sola,  ubi  in  caeteris  operibus  per  filias  Hierusalem  aut  sodales 
res  geruntur.  Caeteri  omnes  claudicant  in  duas  ])artes,  Baal  suum  colentes 
simul    cum    deo.     Denique   eo   quoque   probautur   haec  dicta,   quod  spes   sit 

1  Minime,  sed  HC  25/26  in  deum  sperat.     Sicut  deus  uon  potest  amari  cum  alio 

fe^lt  ABC,  ergänjt  naä^  2B.  29  tres  i^^t  C 

')  %a%  biefc  ©rgiinäung  uict  älter  t[t  aUi  2B.,  jeicjt  bie  Überi.  aliu:  üc«?  iiltcf)cn  tljut 
Qud),  bcr  mit  beii  öerbicnfteu  in  gott  I)offct,  bnn  loie  got  mit  einem  onbern  bing  nit  tan  lieh 
geballt  toerben  (lüic  f.  31.  f.)  S^on  alfo  lüirt  er  nit  über  alle  bing  lieb  gef)apt.  Sllfo  fan  .  .  . 
Sic  Überf.  eh  bogegen  l}iclt  fid)  an  ben  lexi  Uon  ABC:  2^er  gleid)en  tljnt  oud)  (als  ®.  31.  fpr.) 
ber  burd)  öerbienft  ber  luerd  t)Offct.  Senn  aljo  liebet  man  .  .  .  gbeufo  Roth,  ber  fit^  nnr  ben 
Sejct  in  feiner  aBeife  jnredjtlcgt:  3Uio  t^nt  and;  ber,  h)i(rf)er  ba-j  a^crbienft  rtiiÜ  mit  elinjDljen, 
tüie  ©.  31.  mel}net,  benn  aBbalb  \o  er  anff  öcrbienft  fi^et    liebet  er  .  .  . 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  X63 

rerum  non  appareutium,  sicut  fides  et  cliaritas,  ßo.  viij.  ^Spes  quae  videtur,  SRöm.  s,  24. 
uon  est  spes,  quod  videt  quis,  quid  sperat?"  sicut  qui  credit,  quod  videt, 
quid  credit?  Qui  diligit,  quod  videt,  quid  diligit?  Nihil  profecto  nisi  carnale 
spectrum  lougeque  iuferius  deo,  idest  non  rem,  sed  larvam.  At  qui  in  opera 
R  sua  sperat,  videt,  tenet,  habet,  sentit,  in  quo  nitatui-,  non  in  promissorem 
invisibilem,  insensibilera ,  iucomprehensibilem,  quem  verbo  solo  audivit  sibi 
significari.  Arduissima,  asperrima,  durissima  sunt  haec  carni  nostrae,  quia 
mors  eins  in  his  regnat. 

Proin  de   quae   in    Canticis    de    sjionso   et    sponsa    velut   lascivo   et   de 

10   liominum  carnali  amore  dicuutur,   immo    et   omnia,   quae  inter  sexum  maris 
et  foeminae  etiam  num  geruutur,  non  significant  nisi  extreme  contraria  volup- 
tatibus    Ulis,    Nempe   fidei,    spei,     charitatis    perfectissima    opera,    hoc    est 
mortem  et  infernum,   sicut    ibi    dicit    Tortis   ut  mors   dilectio,   et  dura   sicutJjjoOci.s.ef. 
infernus    aemulatio\      Et    iterum    'aquae    multae    non    potuerunt    extinguere 

15  charitatem,  nee  flumina  obrueut  illam,  Si  dederit  homo  omnem  substantiam 
domus  suae  pro  dilectione,  quasi  nihil  despiciet  eam\  Quae  de  libidiuis 
ardore  intelligi  nequaquam  possuut.  Multi  multa  de  Theologia  mystica, 
negativa,  propria,  symbolica  moliuntur  et  fabulantur,  iguorautes,  uec  quid 
loquantur,  nee  de  quibus  affirment.     Neque  enim  quid  affirmatio  aut  negatio 

20  sit,  aut  quomodo  utra  fiat,  noverunt.  Nee  possunt  commentaria  eorum  citra 
periculum  legi,  quod  quales  ipsi  fuerunt,  talia  scripserunt,  sicut  senserunt, 
ita  locuti  sunt.  Senserunt  autem  contraria  negativae  theologiae,  hoc  est  nee 
mortem  nee  infernum  dilexerunt,  ideo  impossibile  fuit,  ut  non  fallerent  tam 
seipsos  quam  suos  lectores.    Haec  admonendi  gratia  dicta  velim,  quod  passim 

25  circumferuutur  tum  ex  Italia  tum  Germania  Commentaria  Dionysii  super  Theo- 
logiani  mysticam,  hoc  est  mera  irritabula  iuflaturae  et  ostentaturae  seipsam 
scientiae,  ne  quis  se  Theologum  mysticum  credat,  si  haec  legerit,  intellexerit, 
docuerit  seu  potius  intelligere  et  docere  sibi  visus  fuerit.  Viveudo,  immo 
moriendo  et  damnando  fit  theologus,  uon  iutelligendo,  legendo  aut  speculando. 

30  Rursum  iUud  Apostoli  E,o.  v.  obiicitur  'Tribulatio  patientiam  operatur,  mm.  5. 3  ff. 

patientia  probationem,  probatio  vero  spem,  spes  autem  non  confuudit\  Hie 
certe  Apostolus  spem  in  merita  collocare  videtur,  ita  ut  hinc  Magister 
Seutentiarum  cum  universa  theologorum  turba  diffinitionem  spei  amplectan- 
tur  illam :  Spes  est   certa  expectatio  praemii,  ex  meritis  proveniens.     Neque 

35  enim  aliam  spem    illi   habent,   nisi    quae   est   in   meritis.      Ex  qua  sententia 
quid  aliud  potuit  sequi  quam  ruina  universae  theologiae,    ignorautia  Christi 
et  crucis  eins  et  oblivio  (ut  apud  Hieremiam  queritur)  dei  diebus  iimuraeris?3cr.  2, 32. 
Quid  autem  nobis  ad  hoc  dieent,  quod  fidem,  spem,  charitatem  ipsimet  con- 
fitentur  infusas   esse   virtutes   et   priucipia   omnium    bonorum?     Neque   enim 

40  etiam  ipsi   merita   ante   charitatem    fieri    dicuut.     Tum    cum    charitate  simul 


1   quae  non  videtur  A  13  mortem]   nomeu  C 

11 


Ifi4  Op.Miitiou.'s  in   l'saliiu.s.     ir)l!»-ir)21. 

iiiriindi  spciu  et  l'ulcin  t'(Hist;iiiti'r  Msscrunl,  crp»  ('(»nun  (jikxjUc  soiiteiitiii  iion 
spcni  ex  iiu  litis,  scd  nierita  ex  sj«'  provcniiv  ('('rtiiiii  est,  et  tarnen  spem 
(IKVmiciitcs  verdint  lianc  seiitentiain  sil)i(]iie  contradicuiit,  S])Cin  ex  meritis 
Itroduccntcs.  PciiuK^  (|iiid  ad  A|»i)st(iliiin  dic(Mit ,  ciiin  ille  patientlain  opus 
tiil)iilati(>iiis  ponat  V  At  (Hiis  siiic  spc  toleiet  (|uic'((iiain  trilmlationi« ?  Dc- 
spcraiis  cnim  iion  ad  palicntiam  nee  ad  j)robatiünem  nee  ad  gloriationem  in 
trihiilatinnc  itcrNcuil  im(|iiain,  s(h1  contra  peior  fit  tribnlatione  scmper,  nt 
a'.\m:i.  7,  •.>7.  Matt.  xi).  Pc  domo  Mipcr  liaix'iiani  aedifieata  Chri.stus  docet,  ouius  ruina 
''^'"'•io'f.'''"i!\U''i'i  '•*  irniontibns  vcntis  et  tluniinibu,s.  Quod  et  de  seniine,  quod  supra 
]>etrani  ctridit,  signifieat,  quod  natuni  Oriente  sole  aret,  ut  qui  in  tempore 
tentationis  recedunt,  nnde  spem  in  principio  tribulationis  adesse  oportet. 
Sed  et  illud  vide,  spes  solum  ex  meritis  provenit.  Nullus  ergo  peccator 
sperabit,  sed  solus  iustus?  Quis  tum  ad  pocnitcntiam  convertetur?  Ubi 
crit  iustus,  si  nullus  peccator  poeniteat?  At  quomodo  poenitebit,  nisi  speret 
misericordiam  dei?  An  dicendum  est  morituro  peccatori:  Absit  a  te,  noli 
sperare,  non  habes  merita,  ex  qnibus  tibi  spes  possit  provenire?  Hoc  iam 
esset  non  theologissare,  sed  diabologissare.  Huius  enim  tunc  potissiraa  vox 
est:  Noli  sperare,  quia  cares  meritis,  cum  in  morte  sit  prima,  summa,  optima 
omnium  spei  officina,  et  ipsa  mors  spei  sit  artificiosissima  operatrix. 
Falsissima  ergo  est  diffinitio  ista  sp(M,  et  potius  coufitebor,  nie  non  intelligere 
verbnm  Apostoli,  quam  eam  diffinitionem  spei  admittam  ex  ipso  formari. 

Delyrabo  ita(|ue  meo  sensu.  Primum  certum  est,  gratiam,  idest  fidem, 
spem,  charitatcm  non  infundi,  nisi  peccatum  eifundatur  simul,  hoc  est  peccator 
non  iustificatur,  nisi  damnetur,  non  vivificatur,  nisi  occidatur,  non  ascendit 
in  coelum,  nisi  descendat  ad  inferos,  ut  habet  tota  scriptura.  Quare  in 
gratiae  infusione  necesse  est,  esse  amaritudinem,  tribulationem,  passionem, 
snb  quibus  gemit  vetus  homo,  sui  occasum  egerrime  ferens.  In  qua  tri- 
bnlatione si  patiens  sit  et  expectet  operantis  manum  et  gratiam  sibi  infun- 
dentem,  probatus  est  et  obtinebit  spem,  fidem,  charitatem,  quae  hoc  negocio 
infunduntur.  Quod  fit,  quotics  nobis  nostraeque  voluutati  contraria  contin- 
gunt,  et  eo  magis  quo  magis  contraria.  Iste,  inquam,  est  modus  non  modo 
primae  gratiae  infundendae,  sed  et  cuiuslibet  eins  sequentis  augmenti.  Semper 
enim  magis  ac  magis  crucifigitur  vetus  homo,  expelliturque  peccatum,  in- 
grediente  semper  magis  ac  magis  gratia  usque  ad  mortem  iuxta  illud  Apo. 
Crf.  22, 11.  xxij.  'Qui  iustificatus  est,  iustificetnr  adhuc.  Et  qui  mundus  est,  mundetur 
9?öm'  I'  n"  adhuc'.  Et  lohau.  i.  'gratiam  pro  gratia  accipimus'.  Et  iuxta  Paulum  Ro.  i. 
2. 6or.  3, 18.  'lustificamur  ex  fide  in  fidem",  'transferimur  de  claritate  in  claritatem",  'imus  de 
^\.  84, 8.  virtute  in  virtutem',  ps.  Ixxxiij.     Ita  de  spe  in  spem  proficisci  recte  dicemur. 

Perspicuum  ergo  est,  Apostolura  non  tarn  loqui  de  spe  ipsa  obtenta 
quam  de  certitndine  cordis  in  spe,  dum  homo  post  tribulationem  et  in- 
fusionem  spei  (quando  sibi  sine  spe  videtur  esse)  sentit,  se  sperare  et  credere 


1,2  non  .spes  A  17  potississima  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  Iß^ 

et  diligere.  Tunc  euim  gustatur,  quam  suavis  sit  dominus,  et  iucipit  homo 
esurire  et  sitire  magis  pati,  quo  spem  raaiorem  operetur  tribulatio.  Quare 
necesse  est,  fidem,  spem,  charitatem  esse  in  cuiuslibet  boni  operis  et  passionis 
initio,  et  tamen  post  opus  et  passionem  ea,  quae  latuit,  fit  manifesta,  ut,  qui 
5  probati  sunt,  manifesti  flaut.  Quomodo  lob  tentatus  est  et  Abraham,  ut 
coguoscereutur  etiam  sibiipsis  et  certi  fierent,  se  credere,  sperare,  diligere 
deum,  sicut  dictum  est  ad  Abraham  'Nunc  cognovi,  quod  timeas  deum",  idest  is^i^M. 22,12. 
cognoscere  te  feci,  ut  Augustinus  exponit.  Oportet  enim  non  modo  credere, 
sperare,  diligere,  sed  etiam  scire  et  certum  esse,  se  credere,  sperare,  diligere. 

10  Illud  in  abscondito  tempestatis,  hoc  post  tempestatem  agitur.    Sic  et  Petrus 

docet  Nos  satagere,  ut  per  bona  opera  certam  faciaraus  vocationem  nostram,  2.  'm- 1,  lo. 
quando  aliud  est  esse  aut  fieri  bonum  et  aliud  nosse,  bonum  esse  vel  factum. 
Non  secus  atque  vir  sauguinum  et  dolosus,  si  irritatur,  invenitur  vir  sangui- 
num  et  dolosus,   qui  antea  suavis    et   simplex  videbatur  etiam    sibiipsi.     Ita 

15  crux  operatur  in  his,  qui  sustinent  et  probantur,  ad  finem  usque  spem  solidam 
(idest  incipit,  äuget  et  prodit  et  certam  ac  cognitam  facit).  In  his,  qui  uou 
sustinent,  sed  reprobi  iuveniuntur,  statim  ab  initio  desperationem  impoten- 
tissimam.  Hinc  Taulerus,  homo  dei,  et  experti  dicunt,  deum  suis  filiis  non 
esse  unquam  gratiorem,  amabiliorem  et  dulciorem  ac  familiariorem  quam  post 

20  tribulationis  probationem.  Haue  sane  spem  Apostolus  hie  produci  dicit  pro- 
batione.  Sicut  et  filii  patrem  carnis  dulcius  amant  post  virgam,  qua  ver- 
berati  sunt,  Ita  carni  contraria  voluptate  sponsus  sponsam  suam  afficit 
Christus,  Nempe  post  amplexus.  Amplexus  vero  ipsi  mors  et  infernus  sunt. 
Hie  viget   et  regnat   sacramentum   illud   magnum   'Erunt  duo  in  carne  una",  i-2J!oi-2.24. 

25  Christus  et  Ecclesia,  vere  magnum,  quia  durissimum,  sed  suavissimos  pro- 
ducens  fructus  prolemque  deo  similliraam,  opera  prorsus  inculpata,  quia  sie 
vitis  purgatur,  ut  fructum  plus  aiferat.  Quodsi  de  quolibet  gradu  spei  verum 
est,  ex  probatione  eam  fieri,  quanto  magis  de  perfecta  hoc  dicere  et  sentire 
credendus  Apostolus,  quae  multis  ac  diversis  tribulationibus  emergit?  mm.  5, 4. 

30  Videamus  nunc  verba  ApostoH,  qui  spem  vocat  opus  probationis,  pro- 

bationem patientiae,  patientiam  tribulationis,  quae  Magister^  nimis  expressit, 
cum  appellavit  merita,  ex  quibus  provenit  spes,  aut  certe  non  satis  in- 
tellexerunt  merita  illa.  Activa  sane  vita,  in  qua  multi  satis  temere  con- 
fidunt,  quam  intelligunt  quoque  per  merita,  non  producit  uec  operatur  spem, 

35  sed  praesuraptionem,  non  secus  ac  scientia  inflat.  Ideo  addenda  est  vita 
passiva,  quae  mortificet  et  destruat  totam  vitam  activam,  ut  nihil  remaueat 
meritorum,  in  quo  superbus  glorietur.  Quo  facto,  si  homo  perseveret,  fit  in 
eo  spes,  idest  discit  nihil  esse,  in  quo  gaudendum,  speraudum,  gloriandum 
sit,  praeter  deum.     Tribulatio  enim,  dura  a  nobis  omnia  tollit,  solum  utique 

2  operatm*  B  16  cogitatam  B  18  et  omnes  experti  BC  27  fructus  BC 

')  9Jiagifter  (3Jlet)[tei-)  fentcntiarum  a.  e;  5JJei)fter  ücn  .öotjeit  fijtiiteit    Roth,     ©bcnfo 
166,40;  167,2. 


\QQ  Opeiiitiom's   in  l'siilmos.     Ifjü»  -l.Vil. 

(leiiin  r(>liiii|uit.  uci^uv  cniin  (Icum  polest  tolloro,  ininio  dcuin  addiicit.  Ahhttis 
autcin  ciiiu'tis  otiain  oporihus  honis  ac  moritis,  sl  hie  sustiiicanuis,  dcum 
invoniinus,  in  (pu)  solo  fidinius,  ac  sie  spe  saivi  faeli  smnus.  (^noeivea 
opcrarii  saneti,  etsi  tota  fiducia  dieant,  so  eoutidere  in  deuni,  ubi  taincn  vita 
oorinu  activa  (quao  tota  virtus  oornm  est)  eoepcrit  tcntari  vel  despeetn  •'• 
corani  hominibus  vel  tiirbiiie  conseientiae  corara  deo,  statim  dcficiniit  osten- 
duntquo,  sc  niaiiis  in  vitam  snani  praesmnpsisse,  quam  in  dei  niiserieordiani 
sperasse,  Cum  niilla  aetiva  talis  sit,  quae  coram  deo  satis,  inimo  qnac  ctiam 
m-  ui,  2.  coram  hominibus  in  finem    nsqno  ijvata    sit  omnibns  iuxta  illud   'Non  intres 

in  iudicinm  cum  servo  tno,   quia    non    instificabitnr  in  conspectu  tuo  omuis    lo 
vivens'.     Sola  vero  passiva  vita   purissima  est,    ideo    et    spem    et  j^loriam 
operatur,  atque  in  hoc  oportet,   nos   conformari  inia,ü:ini    et   exemplo  Christi, 
regis  et  dncis  nostri,  qni  per  activara  qnidem  vitam   incepit,   sed  per  passi- 
onem  consummatns  est,  omnibus  seilicet  operibns  eins  tarn  mnltis  tarn  magni- 
ficis   adeo   in    nihilura    redactis,    ut    non    solum    coram    hominibus    sit    cum   is 
iniquis  reputatus,  sed  et  a  deo  derelictus.    Adeo  seilicet  omnia  a  nobis  auffe- 
renda  sunt,  ut  nee  optima  dei  dona,  idest  ipsa  merita,  reliqua  sint,  in  quibus 
fidamus,  ut    sit   spes   purissima   in   purissimum    deum:    tunc    demum    homo 
vere  purus  et  sanctus  est.     Quod  negocium  variis    agitur  tribulationibus  et 
multis  saue  doloribus,  raaximis  autem,   ubi  ad  extremum  decus  spei  ineipi-  20 
mus  propinquare,  idest  ablationem  bonorum  operura  et  bonae  in  vita  nostra 
conseientiae.     In   caeteris  cnim   vel   rerum   vel   valetudinis  vel   honoris   ab- 
lationibus    non   tam   spes   quam   patientia   contra    impatientiam    et   hominem 
pugnat,   ut   in  quibus  homo    sie   exercetur,   ut  ea  nunquam  reditura  discat 
patienter  contemnere.     In  his  vero  conseientiae  procellis  et  meritorum  ruinis    25 
spes  ipsa  pugnat  contra  desperationem  et  fere  contra  seipsam,  immo  contra 
deum,  quem   sentit   sibi    iratum,   sicut    ei,   quae   nihil    bonorum    meritorum 
habeat,  et  quibus  non  possit  et  tamen  cogatur  carere,  quod  miserrime  discru- 
tiat  spiritum  et  expansum  cum  Christo  dinumerat   omnia   ossa  eins,  Ita  ut 
spem  recte  quispiam  possit  patientiam   spiritualem   seu  patientiara  in  culpis   3o 
sustinendis  appellare,   Sicut   econtra  patientiam  possit  spem  corporalem  seu 
spem  in  ferendis  poenis.     Quid  enim  aliud  est  in   conscientia  et   de  despe- 
ratione  tentari,  quam  culpas  non  remissibiles  sentire,    deum   nolle  propitium 
fieri,  omnia  opera  bona  funditus  corruere?    Et  tamen   si  perseveret  homo  et 
contra  spem  in  spem  speret,  probatus  invenietur   et    hac  tribulatione  meritis   zh 
exutus  spe  iuduetur   et   coronabitur   inconfusibili   Corona  in  aeternum,     Non 
enim  vere  iratus  est  deus  nee   culpas   irremissibiles  vult,  sed  tentat  nos,  an 
magis  in  misericordiam  suam  puram  quam  in  nostra  merita  speremus. 

Nostri  vero  iustitiarii  activa  meritorum  vita   saginati  nihil    aeque  hor- 
rescunt  atque  hanc  meritorum  suorum  crucem,  decepti  verbo  Magistri,  quando   40 
spem  ex  meritis  provenire  dicit,   quae  illi    opera  intelligunt,  Apostolus  vero 

3  sicj  si  A  13  incqpit  A  36  curoiia  fe^lt  A 


Operationes  in  Psaliuos.     1519 — 1521.  \QJ 

tribulationes,  idest  mortificationes  et  cruces  operum.  A^ide  ergo,  (|iuun  loiige 
simus  progressi  a  v^era  scientia  spei,  unico  verbo  Magistri  imprudenter  intel- 
lecto,  fecitque  hie  error  infinitas  conscientiarum  carnificinas  forte  et  aeternas 
damnationes.  Dum  enim  per  opera  spem  et  pacem  studuerunt  invenire, 
5  quaerentibus  autem  resisteret  obvia  tribulatio  vel  conscientiae  vel  corporis, 
Vera  scilicet  officiDa  spei,  ipsi  eam  non  agnoscentes  et  repellentes,  cum  aliam 
invenire  non  possent,  necessario  desperavernnt.  Nee  mirum,  quaerebant 
enim  spem  via,  qua  itur  ad  praesumptionem  et  impediti  seu,  ut  Oseas  dicit,  §t>|.  i»,  e. 
Septa  hac  eorum  via  spinis,  nee  intelligentes,  hoc  impedimentum  esse  veram 

10  viam  ad  spem,  defecerunt.  Hinc  illa  turba  hodie  infirraorum,  pusillanimorum, 
scrupulosorum  et  inconstantium  in  omnibus  viis  suis.  Non  enim  ideo  ten- 
taris  desperatione  seu  turbinibus  conscientiae,  ut  ad  operum  fiduciam  curras, 
sed  contra  ab  opere  avocaris,  quia  spiritualissiraa  etsi  acerbissima  haec 
pugna  est  intra   te    solum   cum   solo  deo   consummanda,   sola  spe  sustineute 

15   et  expectante,   deoque    causam   totam    commendante   deumque   contra   deum 

vincente,  sicut  lacob  Gen.  xxxij.  Cum  deo  solus  luctatus  scribitur  et  vicisse  '•  ^^"i  ^-' 
eum  ac  ideo  in  eodem  loco  benedictionem  ab  eo  accepisse,  cuius  nomen  non 
licuit  scire,   unde  et  phanuel   eum  locum  appellavit   dicens:  'Vidi    dominum 
facie  ad  faciem,  et  salva  facta  est  anima  mea'. 

20  Quodsi  cui  permittitur  via  praesumptionis  prospere  ire  et  in  operibus 

suis  crescere  sine  hac  tentatione,  quo  veniet?  Forte  non  ipso  in  despera- 
tionem  sed  desperatio  in  ipsum,  quia  deum  non  novit,  nee  didicit  in  his 
consiliis  et  operibus  suis  mirabilem. 

lam  videre  licet,  quid  illa  sententia    valeat  Ciceroniana,  quae  celebris 

25  est:  Conscientia  bene  actae  vitae   recordatio  iucundissima  est.     Verum  qui- 
dem,  sed  simul  perditissima,  quo  iucundissima.     Non  hoc  Christianus  sapiat, 
cui  potius  conscientia  vitae    bene  passae    (idest  ad   nihilum  redactae)   iucun- 
dissima  est,   ut   qui   gloriatur,  in  domino   glorietur.     Non  sie  lob,  qui  cum  §iob  27,  g. 
dixisset  'nee  enim  reprehendit  me  cor  meum  in  omni  vita  mea",   tamen  non 

30   audet  gloriari,  sed  timens  iudicem  suum  deprecatur.     Nee  Paulus  i.  Cor.  iiij.  1.  Gor.  4, 4. 
'Nihil  mihi  conscius  sum,  sed  non  in  hoc  iustifieatus  sxxva.     Non  Hiere.  ix.  Scr.  9, 23  f. 
'Non   glorietur    sapiens    in   sapieutia   sua,   et    non  glorietur   fortis    in    forti- 
tudine  sua,  et  non  glorietur  dives  in  divitiis  suis,   sed  in   hoc  glorietur,  qui 
gloriatur,  scire  et  nosse  me,  quia  ego  sum  dominus,  qui  facio  misericordiam 

35   et    iuditium  et    iustitiam    in    terra,    haec    enim   placent   mihi,   ait    dominus'. 
Non  ergo  in  dona  dei  quaeeunque  (ne  cum  eis  fornicemur,  sicut  in  prophetis 
dicitur),   sed  in  ipsum  deum   donatorem   credendum,   sperandum,  haerendum. 
Hoc  voluit  ps.  cxv.  'Ego  dixi  in  excessu  meo:  Omnis  homo  mendax\     Ex-^pf.  hg,  ti. 
cessus  iste  tribulatio  fuit,  in  qua  homo  eruditur,  quam  vanus  mendaxque  sit 

40  omnis  homo,  qui  non  in  solum  deum  sperat.  Homo  enim  homo  est,  donec 
fiat  deus,  qui   solus    est  verax,   cuius   partieipatione   et  ipse   verax  efficitur, 

14  consumanda  AB        17  iiiomeu  A        18  d.  A     •  28  sie  fe^tt  C        37  credeuduin  est  BC 


168  (»IHMai.ioiu's  in  rsaliiios.     IftlO    -1521. 

tliini  illi  vorn  fidc  et  spc  ndhacict ,  rcdai'tiis  hoc  cxc^essii  in  niliiluni.  Q\\o 
(Miiin  iHTveiiiat,  ([ui  s|t(M:tt  in  (.Icum,  iiisi  in  sni  iiihiliun?  (^,110  auteni  ahcal, 
(|iii  al>it  in  niliilum,  nisi  co.  undc  vcnit?  A'cnit  autcm  ex  deo  et  suo  nihilo, 
(juaro  in  iKinn  ixilit,  tjni  redit  in  nihiluni.  Neqne  cnini  extni  nianum  dei 
quoque  cadere  potest,  qui   extra   seipsum  oninemque  creaturam  cadit,  quam     r. 

3c(.  40,  12.  dei  nianns  nndiqne  complectitur.  'Mnndnm  cnini  ]>ngillo  eontinet",  ut  Isaias 
dieit.  l\'i-  ninndum  ergo  rne,  quo  nies?  nlicjne  in  nianuni  et  sinnni  dei. 
Sic  iustoruni  animae  in  manu  dei  sunt,  quia  extra  mundum  sunt,  visi  oculis 
insipieutium  perire  sicut  lapillns,  si  per  aerem  aut  aquam  ruat,  non  etiani  per 
terrani  ruet.  Operosi  vero  et  speciosi  iustitiarii,  qui  suis  opinionihns  illusi  id  10 
tantuni  quaerunt  universi  s^ustitiis  suis,  ut  sint  crescentes  et  ])ingues  ac  niagni, 
sint  unllo  modo  volentes  nihil,  sed  magnum  ali(piid  fieri,  quo  venient?  nempe 
in  suum  nihil  redacti  iiec  tarnen  in  deum  perducti  inaeternnm  peribnnt. 

Scio  vero,  quam  miilta  ex  sacra  scriptura  ac  patrum  dictis  sanctorum- 
que  legendis  opponi  his  possint.     Rursura  scio,  quam  periculose  intelligantur,   1"^ 
si  non  ad  haue  regulam  intelligantur,  cum  omnia  pro  hac  sententia  faciant. 
Unum  tamen  profero  exempli  gratia.     Legimus  autore  D.  Hieronymo,  dixisse 
sanctum  Hilarionem  ad  animam  suam,   cum    timeret  mori:   Egredere  anima, 
quid  times?    nonaginta  tribus  annis  Christo  servivisti   et  mori  times?   Haec 
si  ita  intelligatnr  locutus,  quod  in  opera  vitae  suae  sit  confisus,  intelligetur  20 
potius  ad  iuferuum  quam   coelum   ivisse.     Cur  non   illud  S.  iVgathonis  quo- 
que   inspicitnr    longe    coutrarium?    qui    triduo    in    coelum    oculis    intentus 
timuit  et  a    discipuHs   interrogatus,   cur   timeret   et   non    confideret  in  vitam 
suam  bene  actam,  Respondit:  In  veritate  timeo,   scio  quidem,  me  servasse 
mandata  dei  quautum  potui,   sed  alia  sunt  iudicia  dei,  alia  homiuum.     Sed   25 
et  ipsius  Hilarionis  timor  idem  arguit,  si  enim  opera  sibi  satis  fuissent,  non 
timuisset.     Ideo   aliam   coactus   est  quaerere   anchoram   fiduciae    suae  et  ex 
praeteritis  donis  dei  sibi  datis  dei  misericordiam  sibi  praefigere.     Non  enim 
seguiter  ad  spem  movet  vel  praeteritorum  vel   praesentium  beneficiorum  dei 
memoria  sibi  collatorum,  immo  radius  est  vultus  dei  et  signum  bonum  super  30 
nos,   fidem  et   spera   accendens.     Sic   filii  Israel  iussi    sunt    operum    domini 
memores  esse  et  eductus  ex  Aegypto,   ut  frenato  eorum   ore  laude  dei  non 
3ci.  48, 9.  perirent,  ut  Isa.  dicit. 

NuUa  ergo  sunt  merita?     Cur   tot  praeceptis   Christi  et  Apostolorum 

docemur  bona  operari,  seminare,  aedificare  aurum,   argentum,  gemmas  &c.?  35 

Respondeo,  hoc  est,  quod  dixi,  plurimos  falli  falsa  operum  bonorum  intelli- 

gentia,  vere  enim  boua  opera  sunt   facienda,   et  arbor  Spiritus  suos  fructus 

®ai.  5, 22.  ferre  debet,  de  quibus  Gal.  v.   scribitur.     Sed   illud   Christi   non   iutelligitur 

300.  12,  24.  lühan.  xij.   'Nisi  granum   frumenti  in  terram  cadens    mortuum  fuerit,   ipsum 

solum  manet.     Si  autem  mortuum  fuerit,  fructum  multum  aifert'.     Et  lohan.  4o 
3oi).  15,  2.  xvi.     'Omnem  palmitem  in  me  ferentem  fructum  purgabit,   ut  fructum  plus 

11  ut  t^int  crescant  A     ut  creseaut  BC  20  opero  ß  22  adj  in  BC     in  coelum  BC 


Operationes  in  Psalnios.     1519 — 1521.  \Qg 

afferat'.  Haec  euira  mortificatio  et  purgatio  (qiiae  fit  infusione  fidei  et  spei 
et  charitatis)  facit,  ut  homo  operibus  suis  exutus  discat  in  solura  deum 
fidere  et  opera  bona  facere,  iam  nou  sibi  tanquam  merita,  quibus  praemiuui 
quaerat,  sed  gratuito  et  libero  spontaneoque  affectii  placendi  deo,  nihil  in 
5  ea  fideus^  sed  per  ea  in  gloriam  dei  serviens,  siciit  dicit  Matt.  v.  *Luceat2«att().5,  ig. 
lux  vestra  coram  hominibus,  ut  videant  vestra  bona  opera  et  glorificent  patrem 
vestrura,  qui  in  coelis  est\  Qui  isto  modo  bona  operantur,  non  sibi,  sed 
deo,.  tanquam  instrumentum  dei  operantur.  Nihil  in  his  sibi  arrogant,  solo 
deo  contenti,  in  quo  sperant.    Qui  non  sie  operantur,  simiae  sunt  sanctorum 

10   virorum:    adeo  necesse  est,   superstitionem  fieri  ex   omuium   sanctorum    vita, 
nisi  patrem  coelestem  in  his  didicerint  glorificare.     Recte  ergo  dicitur:  Uni- 
versae    viae    doraini    misericordia    et    veritas,   idest    tunc    opera    fieri    bona,  *f-  25,  10. 
quando  ipse  solus  totus   ac    totaliter  ea  facit   in  nobis,  ut  operis   nulla  pars 
ad  nos  pertineat.     Quare  hie  tibi  sit  Canon:   ubi  scriptura  praecipit  bonum 

15  opus  fieri,  sie  intelligas,  quod  prohibeat  te  facere  bonum  opus,  cum  id  non 
possis,  Sed  ut  sabbatum  deo  sanctifices,  mortuus  sis  ac  sepultus  sinasque 
deum  in  te  operari.  Ad  hoc  autem  non  pervenies  unquam  nisi  per  fidem, 
spem  et  charitatem,  idest  per  tui  mortificationem  et  omnium  operum  tuorum. 
Sunt   itaque  merita,  et  nulla  merita   in  nobis:   sunt,   quia  dona  dei   sunt  et 

20   opera  ipsius  solius.    Nulla  sunt,  quia  non  plus  de  illis  possuraus  praesumere 
quam    ullus   novissimus    peccator,    in   quo    nondum    aliquid    operatur    deus. 
Ita  sumus,  fuimus,  mauemus  omnes  coram   deo  aequales  semper,  ut    pereat 
inflatura  unius  adv^ersus  alterum  iuxta  illud  Pauli  i.  Cor,  iiij.     'Quid  habes,  i.  eor.  4, 7. 
quod  non  accepisti?  Si  autem  accepisti,  quid  gloriaris,  quasi  non  acceperis?^ 

25  Nota  verbum:  Qui  inflatur  et  gloriatur  donis  dei,  idem  facit,  ac  si  dicat,  se 
non  accepisse.  Ubi  ergo  reliqua  est  inaequalitas?  Nusquam,  sicut  ibidem 
dicit  'Quis  te  discernit?'  idest  quis  te  meliorem  aliis  declaravit?  quasi 
dicat:  nullus. 

Ex  his   Omnibus   perpeude    diviui   iudicii   aequitatem   aequissimam,    et 

30  quam  universara  larvam  et  personam  operum  vitaeque  contemptam  velit, 
quod  in  oculis  eins  idem  sit  iustus  et  iniustus,  quantum  ad  opera  pertinet, 
dum  utrinque  omnibus  hominibus  in  hac  vita  viventibus  eam  statuit  legem, 
qua  cognoscimus,  (][uod  quam  nullam  habent  iusti  causam  praesumendi,  tam 
nullam   habent   peccatores   desperandi,   utrique    vero   eandem    legem    in  cum 

35  sperandi,  quae   sola   discernit   inter    desperautes    et    praesumentes ,   ut    recte 

cantet  ps.  cxviij.  'Coguovi  domine,   quia  aequitas  iudicia  tua,   et  in  veritate  »jjf.  119, 75. 
tua  humiliasti  me\     Ecce  in  veritate  dei   ille  nihil  fit  et  iusto  aequoque  dei 
iudicio    novissimus    omnium   factus  est.     Hoc   etiam    vult   lex   fidei    et  spei, 
idest  nos  omnes  facere  priraos  peccatorum   et   novissiraos,    idest  aequales  et 

40  tarnen  inaequalissima  per  nos  ac  diversissima  operari.     Vere  mirabilis   deus 


17  pervenias  A  21  ulifiuid]  aliud  BC  27/28  q.  d.  ABC 


170  Opi'iatiüiu's   in   l'salnios.     löU»— lä'Jl. 

in  sauet is  suis.  Ouuics  ergo  inandato  dei  ad  spem  iu  euni  urticinur  ec^leni- 
t|ue  a  desperatioMO  et  pvaesuni|>tione  det(>rrenuu',  et  est  iani  deus  vcrc  oninia 
in  oinnihiis,  ao(]iuis  ot  idem,  siinul  tanieii  inaequalissinuis  et  diversissimus. 
Ipse  est  onini,  (jui  in  nuiltitudine  siin])l(>x,  in  siniplieitate  multiplex,  in  in- 
aoqnalitate  aecpialis,  in  aetpialitate  inae(|ualis,  in  suhliniitatc  infunus,  in  ex- 
eelsis  profundus,  in  intiniis  extremus  et  e  diverHO.  Sic  in  inlinnis  potens, 
in  potentibus  infirnuis.  In  stnltis  sapiens,  in  sapientibns  stultus,  breviter, 
onniin  in  oninibus.  Sed  luiec  dicta  volo  extra  pias  aures  eorum,  qui  veritate 
oftenduntur,  quam  in  suis  infoelicibus  questionibus  nunquam  didicerunt. 

Dicet  adlmc  pusillanimis  et  infinna  conscientia,  quid  si  Don  possini 
sperare,  atque  ita  sentiam  meam  iuviucibilera  desperationem  ?  Dicemus  et 
nos,  uec  sie  desperandum,  etiani  si  despcrare  te  seutias.  Non  est  desperatio, 
quae  noa  vult  doletque,  se  desperare,  sed  est  spei  tentatio,  omnium  tenta- 
tionura  sine  onmi  dubio  gravissima,  quod  mox  et  simul  secum  involvat 
suramum  et  aeteruum  odium  dei,  blasphemias,  maledicta  et  omnia  inferni 
mala  (quae  nou  liceat  loqui)  in  summam,  beuedictam  et  gloriosam  maiestatem.^ 
Quid  ergo  facies?  Hoc  scilicet,  primum  agnoscas,  id  te  meruisse  et  hoc 
peccatis  tuis  debitum,  ubi  prudens  sis  oportet,  gratusque  ac  landaus  haue 
iufirmitatem  et  tentationem  feras,  tanquam^  saluberrimam  satisfactionem  pro 
i'icb.  10, 4.  peccatis  tuis  iuxta  illud  Eccle.  x.  'Si  Spiritus  potestatem  habentis  ascenderit 
super  te,  ne  dimittas  locum  tuum,  quia  curatio  faciet  cessare  peccata  maxima^, 
id  solum  eures,  ut  odio,  blasphemiis,  desperatioui,  quantum  potes,  non  con- 
Scf.  42, 3.  cedas,  sed  vel  unico  extremo  geraitu  remurmures  ac  iuxta  Isaiam  scias,  quod 
linum  fumigans  ille  non  extiuguet  nee  calamum  quassatum  coufringet. 
Dicam  unum  temere  et  libere^:  Non  sunt  deo  propiores  ulli  in  hac  vita 
quam  hü  osores  et  blasphematores  dei,  sed  nee  gratiores  nee  amiciores  filii.* 
Atque  hie  in  uno  momento  plus  satisfit  pro  peccato,  quam  si  multos  annos 
poeniteas   iu    aqua   et  pane  ^.      Ita    verum    est,    in   morte    (ubi  haec   tentatio 


4  qui  fe'^tt  BC  5/6  in  inexcelsis  A  24  ligiium  BC 

»)  Sor  bem  ^icr  beötnueiibeit  Slbfc^nitt  ^at  e  als  ÜBcrft^rift:  SBie  man  fid)  in  anfcditungc 
be§  lierän)ciffe(cu§  Rotten  fol.  %i)nüd)  Roth:  2ßie  man  [id)  t)nn  bet  3lufcc^htug  ber  lier,jn3eiffe= 
Inng  f)oltcn  fol.    dagegen  tjat  a  ^icr  nid)t  einmal  einen  ^cileno^fa^-  ■)  ^^Hjic  muftn  nun 

öorfid^tig  ünb  Wlf]^  fin,  tmnb  mit  ber  banrfberfcijt  imb  lob  biffe  blobidcit  Dnb  toerfüdjung  liben 
lüie  .  .  .  a;  $Bnb  atl)l)e  mnftn  fur|id)tig  fein,  intnb  banfbarlic^  mit  gottcö  lobe,  fold)e  anfec^tnng 
tinb  fvondl)el)t  tragen,  gleicl)  aU .  .  .  e;  ha  bu  benn  !tng  intb  toil^ig  fein  mnft,  banrtbar  intb  ®ott 
loben,  ha'5  bn  bicfe  fd)mac^eit  imb  anfedjtung  tragen  magft,   gleid}  al^i  Roth.  ^)  3c^  mit 

ein  fred)§  tmb  frl)c§  fagen  a ;  gi}n3  mil  id)  frcc^  intnb  frei)  f.  o ;  3d)  to.  ein§  fagen  tt)urftig  imb 
frei)  Roth.  *)  fein  angenemer  önb  ticbgeljapter  finber  a;   nic^t  ongene^mer  (önbi  frennbt^ 

liefet  finber  e  Roth.  °)  ^^nb  in  biffem    einigen  angcnptid   befc^id)t  mer  für    bie  \ünb, 

bann  toen  bn  gltd)  Dil  jar  ,^ü  toafier  ünb  brot  fafteft  a;  Sönnb  al^lje  loirbt  gnng  tljonf.  b.  f.,  in 
el)nem  augenblid  me^r,  mann  fo  bn  öiel  iar  buffc  t^etcft  mit  maffer  ünb  brobt  e ;  äJnb  alljie 
toirb  ijnn  einem  angenblid  mel)r  genng  gettjan  f.  b.  f.,  benn  loenn  bu  üict  iare  pnö  tljetteft, 
bnb  mit  maffer  imb  brob  bidj  caftei)eft  Roth. 


(Jperationes  in  Psalmos.     1519—1521.  171 

viget)  posse  Christianum  brevi  momento  ^  omnia  peccata  solvere  et  evolare,^ 
si    prudenter   agat    in    eo   negocio.     Hie    regnat    gemitus    ille    inenarrabilis, 

Ro.    viij.  mm.  8,  3ö. 

Secundo  id  agas  tota  väta,  ut  pro  spe  ores,  sie  tarnen,  nt  non  recnses  ^ 

5  dei  volnntatem    in  hac   infirmitate   tua  ferre   usque    ad  mortem ,  dieens  cum  üKattf).26,38. 
principe  ac   domino   tuo  'Tristis   est    anima    mea    usque   ad    mortem'.     Sic 
autem  orabis,  ut  non  dubites,  futuram  tibi  spem  a  deo  dandam.    Nam  qui  te 
orare  voluit,  immo  qui  te  doeere  orationem  hanc  sine  tuo  studio  voluit,  ideo 
voluit,   quia  exaudire  te  proposuit.     Itaque  dilatam  patienter  feras,*  dandam 

°   vero  non  diflfidas,  suo  tempore  veniens  veniet^  et  non  tardabit,  interim  contra 
spem  in  spem  sperandum  est.     Habebis  vero  ad  hoc  virgam  et  baculum  dei, 
qui  te  sustentet  et  consoletiu-,  nempe  ipsum  praeceptum  dei  primum  et  maxi- 
mum    omnium  'Non  habebis   deos   alienos  praeter  me\     In   quo   credere  et'^.  ö?oi.  20,3. 
sperare  et  diligere  deum  non  monemur,  hortamur,  allicimur  tantum,  sed  sub 

ö  omnium  maxima  poena  et  culpa  iubemm-^  (hoc  enim  est  deum  habere).  Hoc 
autem  praeeepto  nuDis  peccatis  solveris,  quin  omnibus  praeponderat  peccatis, 
praesertim  cum  eo  tempore  huius  praecepti  servaudi  et  implendi  assit  oceasio.'' 
Neque  enim,  si  omnium  aliorum  praeceptorum  peccata  feeisses  idque  multis 
modis,  tantum  peccasti,  quantum  si  hoc  momento  contra  primum  hoc  prae- 

!o  ceptum  desperes.  Nam  hoc  esset  iam  deum  directe^  negare,  quod  horren- 
dum  est  cogitare.  Quis  enim  deo  suo  in  faciem  dicit:^  Tu  non  es  deus? 
immo  quis  hoc  audire  potest?  et  tamen  desperans  hoc  dicit  ardentissimo  et 
aeterno  affectu.  Videtur  sibi  idem  dicere  tentatus,  immo  nonnihil  idem 
dicit,  ^"  vel  quod  verius  est,  patitur  id  in  sc  diel  a  diabolo. 


22  hoc  fe^tt  BC 

')  fc^ier  in  einem  augenpücf  a;  in  furzet  mii^e  e;    t)nn  einem  fnr^en  angcnbltd  Roth. 
^)  frl)  Irerben  a;  öon  munbt   anff  gen   ^l)mel  faren  e:    bauon  flic£)en  Roth.  ^)  mit  bem 

gebinge,  ba^  bu  bic^  nitt  loiberft  a;  ®od)  atjo  bcv5  bn  nic^t  luegercft  e;  boi^  otfo,  ha^  bu  nid^t 
t)erfd)(ef)eft  Roth.  *)  §iermnb  loen  bir  bie  l^offnnng  fff,3ogen  loirt,  \o  lib  e§  buttig!üd;  a; 

barumb  foUu  gebulbigftirf)  tragen,  ]o  er  bi)r  bie  t)offnnng  angeben  Herjen^et  e;  2cr!)alben  fo 
leibä  gebuüiglid),    toenn    er    bir  b.  ()offnnng   onfficu^et   Roth.  ^)  fommcnb   lüirb  fie  [b. 

l)offnung]  fommen  a;  ber  ha  funfftig  ift  toirbt  Salbt  fomen  e;  hjirb  er  getoiä  fomen  Roth. 
*)  jonbcr  e^  tüirt  Dnö  bt)  ber  oEer  groften  peen  önb  fdjnlbt  gebotten  a ;  ©onbern  bei  b.  a.  I)öd)ftenn 
fd^ulbt  u.  peen  öerpflid;tet  tnerben  e;  fonbern  e§  lüirb  bna  gebotten,  b.  b.  a.  groften  pein  u. 
fd)ulb  Roth.  ■'i  aber  öon  biffem  erften  gebot  loirftu  mit  feinen  fünben  erlebiget  aU  icen 

bu  fagen  toelteft  id)  i)ab  grofje  fc^mere  fiinben  t)olbrad)t,  ii^  fan  nit  in  gott  ^öffen  gtauben 
trutoen  k.  ia  e§  überlüegt  aße  fünben  biß  gebot  feitmate  fo  ju  ber  felben  3l)t  örfac^  öor^anbcn 
ift  ...  a;  S3on  biefem  gepott  toirftn  burc^  fei)nerlel)  funbe  entlebiget,  ^a  e§  bringet  für  alte 
funbe  furberltc^,  bie  Weit  ouff  bie  ,5ei)t  urfai^en  furl)anben  finb  .  .  .  e;  3lber  burc^  bi§  gepot 
tüirftn  Don  feinen  fünben  entpunben,  ia  eä  betrifft  aüc  fünben,  ,]unoran§  ha^  jur  felbigen  seit 
brfac^  für()anben  ift  .  ..  Roth.  "j  ganj  ünb  gar  a;  ftrads  e;  geftrad-?  Roth.  ^)  toelc^et 
fpridjt  311  finem  gott  inä  angefid)t  a;  luer  tt)ar  feinem  gott  unter  augett  fagen  e;  Söili^er  toolte 
f.  g  intter  äugen  f.  Roth.  ^°}  ia  er  fagt  etloa-s  bcffelben  a;  unb  ift  etluO'S  barane;  ia,  er 
fagt  iDot  aud)  ber  glci(^cu  Roth. 


172  OpiM-ationos  in   rsiiluu.s.      l'.r.l-IMl. 

St>(l  i|iiiil,  in(|iii('s,  si  nie  de  praedeslinutiuiie  vexet  et  iii(|iiie(et ,  (|iio(l 
fnisli-a  sperem,  si   noii  sinn  j^raedestliialns'." 

l>e  hoc  |)s.  XX.  latius  (^hri.sto  propitio.  Interim  lioe  satis  est,  Ilanc  (>sse 
l)erieulosissiniam  tentatiouom,  (|aani  qua  causa  niovcat  diabolus  vcl  sapientia 
carnis,  uhi  seioris,  siiuul  scies,  quo  remodio  occurras.  Primum  itaquc  firnuis  5 
osti)  ac  certissinius,  haue  cogitationem  non  esse  ex  deo,  ideo  omni  studio 
oxpellendam,  tauquaui  eaiu,  quae  deo  tuo  displicoat  multis  modis.  Non  esse 
autem  ex  deo  cognosces  hoc  siguo:  Quod,  quicquid  ex  deo  est,  ad  mandata 
et  facieudain  suam  voluntatera  movet.  Neque  eniui  aliud  facit,  cogitat,  vult 
deus,  quam  wi  sua  voluutas  fiat.  At  curiosam  istara  de  tui  praedestinatione  lu 
¥i- 55, 23.  sollicitudinem -^  adeo  uon  praecepit  tibi,  ut  eani  prohibuerit  (juoque  ps.  xxxvi. 
ffljattf).  6, 33. 'laeta  super  dominum  curara  tuam\  Et  Matt.  vi.  'Nolitc  solliciti  esse, 
Quaerite  primum  regnum  dei'.  Nee  diabolus  ulla  causa  hac  inutili  cura  et 
noxia  te  occupat,  quam  ut  iuterim  obliviscaris  praecepti  dei  tui,  (pio  iuberis 
sperare  et  credere,  simulque  subdole  te  trahat  in  aifcctum  et  amorem  tui-  15 
ipsius,  ut  iucipias  quaerere,  quae  tua  sunt.  Haec  enim  est  ultima  et  summa 
eins  machina,  qua  nos  amore  nostri  sollicitos  reddat  ac  sie  in  dei  prae- 
ceptum  reos  statuat.  Quid  autem  prodest,  si  usque  in  finem  raundi  hac 
cogitatione  occupareris?  Nihil  inde  sequeretur,  non  ideo  certus  fieres ,  aut 
aliud  de  te  deus  cogitaret.  Quare  contra  hunc  laborem  stultorum  et  in  20 
faciem  diaboli  haec  suggerentis  fulmina  scripturae  torqueas.  Primum  illud 
$1".  1, 2.ps.  i.  'In  lege  domini  (non  in  praedestinatione  sui)  meditabitur  die  ac  nocte'. 
Sir.  6, 37.  Et  illud  Eccle.  vi.  "Cogitatum  tuum  habe  in  praeceptis  dei,  et  in  mandatis 
2.9Koi.i3,i6.  eins  assiduus  esto\  Exo.  xiij.  'Erit  quasi  signum  in  manu  tua  et  quasi 
anott^.  7,2i.appensum  quid  ante  oculos  tuos\  Et  Mat.  vij.  'Non  omnis,  qui  dicit  mihi  25 
domine  domine,  intrabit  in  regnum  coelorum,  Sed  qui  facit  voluntatem  patris 
raei  &c.'  et  multa  similia.  Neque  enim  aliud  deus  requirit,  quam  voluntatem 
suam  nobis  esse  assidua  sollicitudine  commendatam.  Quod  ubi  fecerimus, 
praedestinatio  sua  sponte  implebitur  sine  nostra  cura.  Ille  vero  perversor 
primo  vult,  te  de  te  sollicitum  esse  et  postremo  de  dei  praeceptis,  ut  sie  te  30 
praeferas  deo  tuo  nee  super  omnia  eum  diligas,  immo  nee  deum  habeas. 
Nam  si  illi  vix  perseverant,  qui -mandatis  dei  intentissime  inhaerent,  ubi 
parebunt,  qui  eis  desertis  misceri  se  permittunt  extraneis  et  vanis  cogita- 
tionibus?  Ita  diabolo  vel  cordi  tuo  dices:  Non  hoc  praecepit  deus,  sed 
sperare  me  iussit,  huic  iutendam  soll   negocio,    illud  si  vellem,  non  possem.    35 

Secundo,  non  esse  ex  deo,  etiam  hoc  indicio  facile  intelliges,  quod 
his  machinis  duo  maxima  mala  tibi  intentat:  primum,  ut  tentes  deum,  quod 
Christo  in  pinnaculo  templi  quoque  intentavit.     Conatur  enim  hoc  te  negocio 

3  esse  fe^ü  B  15  te  traliat]  retrahat  B  23  et,  in]  et  B  24  assidue  B 
33  apparebunt  BC 

')  öerfe^ett  bin  a  e  Roth.             -)  %bn  bifc  fiirluHiicje    iovgfelttgfett    a;    ''iibn    iotdje 

(biefc  beinc)  fiirm.  forijfelttgfeijt,  ob  bu  t)etief)eti  feieft  [ohbex  uic^t)  e  ßotli. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  173 

occupare,  ut  optes  certus  esse  de  tua  praedestiiiatione  ant  signiim  videre  de 
coelo.  Quid  enini  est  anxiiim  de  praedestinatione  esse  aliud,  quam  impa- 
tientem  esse  de  incertitudine  diviui  consilii?  Quid  autem  impatientia  illa 
aliud  facit,  quam  quod  tentat  deum,  dum  illius  consilium  certum  sibi  esse 
5  optat  ?  Breviter,  odit  deum  esse  deum,  quia  non  alia  vult  illum  scire,  quam 
ipse  seit.  Itaque  huic  terribili  peccato  occurres  verbo  dei,  sicut  Christus 
fecit  dicens  'Scriptum  est :  Nou  tentabis  dominum  Deum  tuum'.  Debes  ajjntto.  4  7. 
enim  velle  nescire  eius  secreta,  quae  voluit  te  nescire,  atque  gaudere  in  hac 
eins    voluutate,    quam    praecepit   tibi   obsei-vare    in  omnibus.     Amata  autem 

10   hac    occulti   eius    consilii   voluntate    iam   praedestinatus   es.      Ita   semper  ex 

praeceptis  servatis  sua   sponte  sequuntur   sine    omni   cura   nostra,  quae  per- 

verso  studio  ante    praecepta  tam    anxie   et    frustra  quaerimus    et   tamen  non 

•  invenimus  unquam,  quia  praeceptum  dei  via  est  ad  deum,  qua  amissa  aliam 

dum  quaerimus,    tentante  diabolo    per   curam    nostrae    salutis    et   praedesti- 

if>  nationis,  necessario  erramus  et  utrunque  amittimus,  tam  viam  dei  quam 
nostram,  ac  per  hoc  et  praedestinationem  et  salutem. 

Alterum  maximum  malum,  quod  te  in  idem  praecipitium  tollere  uititur, 
quo  ipse  cecidit,  et  Adam  deiecit.  Quid  enim  aliud  molitur  ista  cura  prae- 
destinationis  tuae,  quam  ut  optes  scire  (ut  diximus)  consilium  dei?    At  velle 

*^o   scire    consilium   dei   est,   fieri  velle  aequalem  deo,   sicut  ipse   voluit,   quando 

dixit:  Ascendam  in  coelum,  similis  ero  altissimo.    Et  ad  Adam:  Eritis  sicut ^''^j^'^la^^*; 
dii,  scientes  bonum  et  malum.    Atque  hoc  iterum  est  nolle,  deum  esse  deum 
tuum,  quod  est  summum  omnium  peccatorum.    Atque  ita  vides,  quam  astute 
his  monstris  te  contra  mandata  dei  tui  soUicitet,  ut  eo,  quo  ipse  cecidit  casu, 

25    cadas.    Quare  et  hie  fulminandus  est  verbo  dei  dicentis  prover.  xxv.    'Sicut  ©pr.  25,  27. 
qui  comedit  mel  midtum,  non  est  ei  bonum,  Sic  qui  scrutator  est  maiestatis, 
opprimetur   a  gloria'.     Et  Ecclesi.  xxx.  'Altiora  te  ne   quaesieris  et  fortiorasir.  3,22ff. 
te  ne  scrutatus  fueris,  sed  quae  praecepit  tibi  deus,  illa  cogita  semper  et  in 
pluribus   eius  operibus   ne   fueris   curiosus.     Non  est   enim   necessarium   tibi 

30  ea,  quae  abscondita  sunt,  videre  oculis  tuis.  In  supervacaneis  rebus  noli 
scrutari  multipliciter  et  in  pluribus  eius  operibus  non  eris  curiosus.  Plurima 
enim  supra  sensum  hominum  ostensa  sunt  tibi.  Multos  enim  supplautavit 
suspitio  illorum  et  in  vanitate  detinuit  sensus  eorum'. 

Quando   ergo   his   praeceptis  dei  prohibetur  cura  ista   curiosa   operum 

SS    dei,   quae  nobis  ostensa   sunt  esse  supra   captum  et  sensum  nostrum   et  in- 
comprehensibilia  iudicia  eius,   cum  timore   in  praeceptis   dei  potius  occupari 
debemus,  ut  in  eum  speremus  cum  fiducia,  et  haec  studia  impossibilia  dia- 
bolo  in   Caput  suum   vertere  et   cum   loab  ij.  Reg.  xi.  fidenter  in  opus  dei2.€am.io,i2. 
accincti  dicere   'Esto  vir  fortis   et  pugnemus,   dominus  autem,   quod   bonum 

40  est  in    conspectu    suo,  faciat'.     O   pulchrum    exemplum!     Si   hie  prius  dis- 


6  occurras  C  7  d.  A.  15  utranque  B 


174  Openitionos  in   l'saliiios.     1519—1521. 

putnssot ,    an  ossot   virtoi'i:i    pracdcstinat:!  apud  (Iciiiii,    ikhi   |)iii;iiassc't,  imino 
(lispiitaiulo  lu'iiliiii'ns   i'acliis   vi   aliciia   (»[x'ratiis,  vicliis  tiirpilci-  iiiissol. 

Ac  vulf  \\\v  iinpiissiniain  iinpii'latcin,  stiillissinuun  stultitiiun,  ])ei'- 
vcrsissimain  pcivorsitatom  iiDstram.  Diiciimis  uxorcs,  acclifioaimis  domus, 
]>lantan\us  vinoas,  omiimi.s  siihstantias,  et  nemo  liic  ])nus  dispntat,  pracdesti- 
natinii  >it  uvv  no,  nxoroni  fore  castam  vel  adnltcram,  donnnn  arsurani  vel 
niansiirani,  suhstantiani  peritni'ani  vol  duratnnun.  JJrcvitor,  oninia  nostru 
opcra.  niaxinie  ])oocata,  cum  fiducia  incipimus  perficimuscjuc,  nihil  solliciti, 
(piid  de  iis  dens  praedestinarit.  8atis  hie  tntum  est  a  no.stra  temeritate 
altissinuim  eins  eousilium.  Nemo  hie  n<Mi  prins  eogitat,  sollicitus  est,  aestuat, 
quomodo  faeiat,  qiiod  proposuit,  quam  disqiiirat  ac  dis[)utet  de  j)raedesti- 
natioue.  Qiiare  hoc?  Quia  non  sunt  a  deo  praeee])ta:  nostra  scihcet  sunt, 
a  nobis  eleeta.  At  ubi  ad  opera  dei  et  praeeepta  eius  venitnr,  hi(!  statini 
quaestio  nascitur,  hie  consilium  dei  tentatur,  denique  hie  dennun  disputamus, 
an  dei  praece})tis  debeamus  obedire,  antequam  eius  secreta  noverimus.  An 
hoc  non  est  diviuam  maiestatem  amarissima  perversitate  exaeerbare,  quod 
in  nostris  tarn  sumus  patientes  et  obliviosi  suorum  consiliorum  et  in  suis 
tarn  impatientes  et  curiosi?  Nonne  aeque  folium  arboris  non  cadit  in  terram 
sine  eius  voluntate,  atque  anima  tua  salva  fiet  sine  eius  consilio?  Nee  unus 
capillus  tibi  crescit  sine  eius  consilio  nee  panem  comedis  nee  potum  bibis. 
Hie  non  disputas,  nihil  cunctaris,  nihil  trepidas,  nihil  inoraris  eius  consilium, 
(juin  ruas  in  opus?     Illic  vero  totus  es  quaestio  et  eunctatio. 

Vel  nunc  ergo  intellige,  non  ex  deo,  sed  ex  diabolo  et  quidem  tunc 
oifensissimo  et  astutissimo  has  cogitatioues  tibi  venisse,  ut  supervacaneis 
rebus  te  a  praeeepto  et  suavissima  voluntate  optimi  dei  tui  distrahat.  Recte 
5rob.  11, 4i.  et  aptissime  in  hos  dicit  Ecclesi.  xi.  'Qui  observat  ventum,  non  seminat,  et 
qui  eousyderat  nubes,  uunquam  metet.  Quomodo  ignoras,  quae  sit  via 
Spiritus  (idest  venti)  et  qua  ratioue  ossa  compingantur  in  ventre  praegnantis, 
sie  nescis  opera  dei,  qui  fabricator  est  omnium\  Quid  ergo?  nihil  faeien- 
dum,  quia  ille  omnia  fabricat,  et  nos  ea  neseimus?  Absit,  sequitur  enim: 
Mane  semina  semen  tuum,  et  vespere  ne  cesset  raanus  tua,  quia  nescis,  quid 
magis  oriatur,  hoc  aut  illud  (idest  matutinum  vel  vespertinum),  et  si  utrun- 
que  simul,  melius  erit.  Vides ,  quam  omnia  nos  doceat  nescire  et  tamen 
non  ideo  cessare,  immo  eo  magis  operari  iubet,  quo  neseimus,  quid  futurum 
sit,  cum  illi  perversi  ideo  nolint  agere,  quia  nesciant,  quid  futurum  sit. 
Hoc  enim  quaerit  diabolus,  ut  non  operentur  in  vita,  nee  in  pace  et 
spe  obdormiant  in  morte  siutque  utroque  tempore  deo  propter  deum 
rebelies  et  inobedientes,  sie  tamen,  ut  culpa  sit  non  ipsorum,  sed  ipsius 
dei,  ut  qui  non  prius  consilia  sua  revelaudo  evacuaverit  et  divinitatis  suae 
gloriosam  maiestatem  evacuatis  consiliis  nuUam  fecerit,  quam  illos  prae- 
eepto suo  molestaverit,  Siquidem   sanctissimi    homines  _tunc    omnia  libenter 

2G  observet  A  34  quo]  quod  B 


35 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  175 

essent  facturi,  quae  praecipiuntur,  si  primura  scirent,  quid  de  eis  deus  cogi- 
tarit,  hoc  est,  si  niiUns  deus  et  praeceptor  eis  fuerit,  nee  enim  deus  esse 
potest,  si  uou  aliud  est,  supit,  novit,  quam  uos  sumus. 

Sed  vide  iterum,  si  nobis  deus  sua  eousilia  revelaret,  prinium  trepidi 
5  fieremus,  deinde  conternptores  aut  desperantes,  sicut  et  modo  sunt,  qui 
putent  noxium  esse,  praedicari  gratiam  et  praedestinationem ,  quod  hinc 
multi  offendantur.  Adeo  quicquid  deus  vult  et  facit,  liomo  pulvis  temerat, 
unum  hoc  aestuans,  ut  sit  sine  timore  dei,  hoc  est  sine  deo,  neque  enim 
timeri  posset,  si  non  secreta  de  nobis  cogitaret,  nee  tunc  fides  nee  spes  nee 

10   charitas  locum  haberet.     Ye  tibi  furentissima  impietas! 

Ad  spem  revertamur,  ut  prolixitati  aliquando  finem  faciamus.  Duo 
sunt  in  spe  observanda:  Merita  nostra  et  promissio  divina.  Inter  haec  duo 
sie  constituas  spem,  ut  ex  promissione  spem  peudere  scias  et  ex  spe  merita 
provenire,   ut  merita  siut  opus  spei,  spes  vero  opus  verbi   seu  promissionis, 

15  Quare  ut  speres,  non  est  necessarium  merita  habere,  sed  potius  ut  purissima 
simplicitate  in  verbum  promissionis  gratuitae  spectes,  in  quod  sperando 
possis  tunc  merita  producere.  Non  secus  atque  Apostolus  Paulus,  qui  ad 
Galatas  fere  aliud  non  facit,  quam  quod  iustitiam  nostram  non  ex  lege  nee 
operibus    sed    ex   promissione   benedicentis   dei   fluxisse  probat.     Haec  enim 

20  dei  misericordia  gratuito  promittens  et  veritas  promissionem  adimplens 
causae  sunt  spei,  his  animus  provocatur  ad  speraudum,  iuvocandum  beneque 
vivendum,  quae  nisi  essent  et  nobis  revelata  fuissent,  nee  fidei  nee  spei  locus 
esset.  Quare  obiectum  fidei  et  spei  est  deus,  promissor  gratuitus,  seu  ipsum 
verbum  promittentis  atque   aliud  nihil.     Quod  nisi  ubique  et  semper  obser- 

25   vetur,   spes   quoque    simul   ruat  necesse   est,    non   aliter   quam   domus  ruat, 
quae  super  arenam  fundata  est,  ubi  flumina   et  venti  irruerint.     Super  hanc 
enim  promissionis  et  infallibilis  verbi  petram   aedificata  est  Ecclesia  Christi 
sicut  prover.  xviij.  'Turris  fortitudinis  nomen  domini,  ad  ipsam  currit  iustus  epv.  is,  lo. 
et  exaltabitur',  ut  et  ps.  Ix.    'Factus  es  spes  mea,   turris  fortitudinis   a  facie^f.  ei,  4. 

30  inimici'.  Nihil  hie  de  meritis,  sed  de  deo  ipso,  de  nomine  eins  tautum  est 
memoria,  in  quibus  spem  collocet. 

Sequitur  ergo,  spem  ex  meritis  non  provenire,  sed  contra  ex  spe  merita 
aut  spem  ex  spe  in  spem,  ut  sit  ante  merita,  cum  meritis,  post  merita,  sicut 
in  hac  vita  non  apprehendimus  iustitiam,  sed  ad  eam  nos  extendimus,  semper 

35   quaerimus,  semper  iustificari  petimus,    semper   dimitti   peccata,  semper  fieri 
voluutatem  patris  nostri,   qui  in  coelis  est,   semper  sanctificari   nomen  eius. 
Atque  hoc  ipso  tameu  iusti  a  deo  reputamur  sicut  dicit:  Beati,  qui  esuriunt  iötnttr).  5,  c 
et  sitiunt  iustitiam.     Ita  et  spes   semper   ex  seipsa   augeri   recte   intelligetur 
operantibus  eam  tribulationibus,  modo  sie  ferantur,  ut  probati  inveuiamur. 


4  tepidi  A  12  promissia  A  16  speres  B  22  esset    .  .  .    fuisset  A 

25  dumus  ruit  C  38  spem  AB  39   feraniur  C 


176  (^p.M-alioncs  in   Tsiiliuos.     15111-1521. 

Kx  (|uil)iis  hoc  sc(jui  \i(lctiir:  (Ju(h1  ciictofac  vii'liilcs  lorlc  i)()(crmit 
ngend»)  |H'ri'u'i,  V'n\vs  vcro,  spes  et  cli:iril:is  hdu  nisi  patieiido:  pa- 
tioiulo,  iii(|naiu,  indis  oporationeni  divinam,  (piia  cacloraruni  opcra  siml 
f'iiictu>  lidci,  spei,  charitatis,  quasi  vidoas  iiu-aniatain  lidoin ,  iiicar- 
iKitaiii  spciii,  iiuaniatani  cliaritatcm ,  atquo  oinnino  in  crassis  laiitiiiu  ■' 
opcrihus  cxcrccntiir.  A((|U('  liic  spousa  Christi  nirsuni  iiiquinat  pedcs, 
(|ii(is  hivissc  sc  iaclat,  el  iiuhiit  tunicam,  qua  sc  spoliasse  gloriatur, 
cum  siiH'  vitio  iioii  possint  ficri,  quae  per  viciatam  carnem  fiunt.  At  fidei, 
spoi,  charitatis  i)piis  et  esse  videntur  ideni  esse.  Quid  enim  est  fides,  nisi 
motus  ille  cordis,  qui  credere,  Spcs  motus,  (lui  s[)erare,  Charitas  raotus,  (pii  ki 
diligere  vocatin-?  Nam  phantasniata  ilhi  puto  humana  esse,  quod  alind  sit 
habitns  et  aliud  actus  eins,  praesertim  in  Ins  divinis  virtutibns,  in  quibus 
non  est  nisi  passio,  raptus,  motus,  quo  movetur,  formatur,  purgatur,  im- 
pregnatur   anima  verbo    dei,  ut   sit  omnino    negocium  haruni  virtutum  aliud 

SoH.  15,  2.  niliil  quam  jiurgatio  palmitis,  ut  Christus  dicit,  quo  fructum  purgatus  plus  !■' 
atf'erat.  Denicjue  eaeterae  virtutes  versantur  circa  res  crassas  et  corporales 
externe,  lllae  vero  circa  purum  verbum  dei  interne,  quo  capitur  et  non  capit 
anima,  hoc  est  exuitur  tunica  et  calciamentis  suis,  ab  omnibus  tarn  rebus 
quam  phantasmatibus,  rapiturque  per  verbum  (cui  adhaeret,  immo  quod  eam 
*ot-  2, 3.  apprehendit  et  ducit  mirabiliter)  in  solitudinem  (ut  Oseae  ij.  dicit),  in  invisi-  20 

j&o^ci.  2, 4.  bilia,  in  cubiculum  suum,  in  cellam  vinariam.  At  hie  ductus,  hie  raptus, 
haec  expolitio  misere  eam  discrutiat.  Arduum  est  enim  et  angusta  via 
relinquere  omuia  visibilia,  exui  omnibus  sensibus,  educi  ex  consuetis,  denique 
hoc  mori  est  et  ad  inferos  descendere.  Videtur  enim  ipsa  sibi  fuuditus 
perire,  dimi  subtractis    omnibus,  in    quibus   stetit,   versabatur,   haerebat,  nee  25 

C-oDci.  5, 8.  terram  tangit  nee  coelum,  nee  se  sentit  nee  deum  dicens :  Nunciate  dilecto 
meo,  quia  amore  langueo,  quasi  dicat:  redacta  sum  in  nihilum  et  nescivi. 
In  tenebras  et  caliginem  ingressa  nihil  video,  fide,  spe  et  charitate  sola  vivo 
et  infirmor  (idest  patior),  cum  enim  infirmor,  tunc  fortior  sum.  Hunc  duc- 
tum  Theologi  mystici  vocant  In  tenebras  ire,  ascendere  super  ens  et  non  ens.  so 
Verum  nescio,  an  seipsos  intelligant,  si  id  actibus  elicitis  tribuunt  et  non 
potius  crucis,  mortis  iufernique  passiones  significari  credunt.  CHUX  sola 
est  nostra  Theologi  a. 

Ex  his  inteUigi  puto  verbum  Apostoli,  quo  modo  spes  sit  opus  probatae 
per  tribulationes  patientiae,  quod  his  omnibus  homo  velut  excolitur,  expolitur,  35 
excluditur  sicut  vas  manu  artificis,  ut  longe  emineat  ultra  visibilia  et  com- 
prehensibilia,  non  in  merita,  sed  in  solum  deum  confidere  doctus.  Sicut  vas 
aureum  igne  et  malleis  in  usum  honorificum  domini  sui  paratum  non  autem 
in   suum   vel   colorem   vel    quodcunque  opus  naturae  suae  (quae  est  aurum). 


9  opus  videtur  idem  esse  BC  17  externae  BC     iuternae  BC  21  vniariam  A 

unariam  B  22  expositio  BC  27  q.  d.  ABC  37  Sicut]  Sie  A 


Operationes  in  Psahiios.     1519 — 1521.  177 

non  enim  ut  aurum,  sed  ut  vas  usura  hunc  habet  nee,  ut  fieret  aurum, 
expolitum  est,  sed  ut  vas  in  usura  fieret,  paratum  est.  Ita  homo  per  spem 
ad  solius  dei  usum  paratur,  non  autem  opera  ipsa  spem  parant,  hoc  enim 
esset  prius  ex  posteriore  facere.  Quare  satis  placet  tropus  scripturae,  qui 
5  hanc  purgationem  et  spei  operationem  verbo  exitus  designat.  Proverb.  xxv.  ©»ji'.  2r.,  4  f. 
'Aufer  rubiginem  de  argento  et  egredietur  vas  purissimum.  Aufer  impietatem 
de  vultu  regis,  et  stabilietur  iustitia  thronus  eius\  Et  vitulus  ille  aureus 
Exo.  xxxij.  dicitur  eodem  tropo  "egressus",  idest  paratus.  Inde  illud  'Dominus  f^f^°2h's^*' 
custodiat  introitum  tuum  et  exitum  tuum',  idest  initium  et  finem  tentationis, 

10   ut  S.  Augustinus  tractat. 

Error  est  itaque,  liberum  arbitrium  habere  activitatem  in  bono  opere, 
quando  de  interno  opere  loquimur.  Velle  enim  illud,  quod  credere,  sperare, 
diligere  iam  diximus,  est  motus,  raptus,  ductus  verbi  dei  et  quaedam  continua 
purgatio   et   renovatio   mentis    et   sensus   de   die   in   diem  in  agnitionem  dei. 

15   Licet   non   semper  aeque  intensa  sit  illa  passio,  tamen   semper  est  passio. 

'Ecce  (inquit  Hiere.  xviij.)  sicut  lutum  in  manu  figuli,   ita  vos  domus  Israel  Scr.  is,  e. 
in   manu  mea\     Quid,  obsecro,   activitatis  habet  lutum,  quando  figulus  for- 
mam  ei  affingit?    Nonne  mera  passio  ibi  cernitur?  qua  tamen  proficit  de  sua 
deformitate   in    formam   similem    artificis   Ideae.     Ita  per  spem  tribulatioue 

20   operante   nascentem   divinae   imagini   conformamur  et   creamur  ad  imaginem 

(iuxta  Paulum)  eins ,   qui   fecit  nos.     Voluntas    vero   incarnata   seu   in   opus  Soi.  3,  10. 
externum  eifusa  recte  potest  dici  cooperari  et  activitatem  habere,  sicut  gladius 
in    suo   motu    prorsus    nihil    agit,   mere  autem  patitur.     At  in  vulnere  facto 
cooperatus  est  per  raotum  suum  secanti  per  ipsum.    Quare  sicut  gladius  ad 

25  sui  motum  nihil  cooperatur,  ita  nee  voluntas  ad  suum  velle,  qui  est  divini 
verbi  motus,  mera  passio  voluntatis,  quae  tum  cooperatur  ad  opus  manuum 
orando,  ambulando,  laborando  &c. 

Iam  vero  plusquam  satis  digressi,  aliquando  ad  psalmum  redeamus. 
'Laetabuntur  omnes,  qui  sperant  in  te'.  Primum  verborum  vim,  deinde  pro- r,,  12. 

30  phetae  occasionem  sie  loquentis  videamus.  Soli  sperantes  laetabuntur:  qui 
autem  sint  sperantes,  iam  satis  diximus.  Et  'in  te',  non  in  sua,  non  in  ullam 
creaturam,  siquidem  sunt,  qui  confidant  etiam  in  homine. 

Illud  videndum,  quod  'olam"  usitatissimum  in  scripturis,  quod  inaeter- 
num,  semper,  in  saeculura,  in  saeculum  saeculi,  et  si  quod  aliud  transfertur, 

35  hebraeis   significat  tropo  linguae  proprio  tempus  incertae  et  iudefinitae  dura- 

tionis    non   autem  (ubique   saltem)  aeternitatem.     Unde   in    lege  Mosi   sepiusä.wJof. 28,43. 
dicitur  'legitimum  sempiternum    in   generationibus   vestris'',   cum   tamen    ali- 
quando   finienda    essent    omnia    illomm,    quod   mihi  latine   non   inepte  dici 
videtur   'semper,   perenniter,    perpetuo',  Alraauice    'ymerdar',  vel   'ymer   und 

4ü   ymer\     Sic  enim   nostra   vernacula  dicimus,  quod  ps.  ciij.  scribitur  'Non  in^f.  103, 9. 


24  cooperatum  AB  35  indifinitae  ABC 

Sut^etS  aSerfe.  V.  12 


178  (^IxMiitionos  in   rsuhnos.     1519—1521. 

lHr|H'tiniin  irascrtiir,  iu'(|iu'   iiKU'tcrnuiu   comminahilui':  'vuirl    iiit   his  ans  eiul 
/unu'ii,  auch  iiil  yuu'rdar  (In^viu'n'. 

Quid  niovit  autoin  l'r<)i)lu'tani,  ut  hos  aiVoctus  lani  ('()i)i()S('  connnen- 
darot?  Inipionun  soilioot  eonvorsatio ,  (juos  vidi!  in  honis  ducorc  dies  suos 
iMoi.  L'i,  i;t.  ^ut  loh  ait)  iw  sie  vivovo,  quasi  ooruni  sit  itroprium  hictari,  cxultare,  gloriari.  r, 
Quod  taiii  lailax  vi  officax  est  scandahnn,  ut  nnilti  prophctae  se  in  hoc 
tentatos  et  atia  cjuadani  iiemesi  connnotos  querulentur.  Öieut  enini  specie 
operum  et  meritorum  teniporalium  offendicula  sunt,  ita  et  specie  praemiorum 
X^i.  Vi,  1  ff.  teniporalium.    Unde  de  eis  ps.  Ixxxij.  'Quam  bonus  deus  Israel  his,  qui  recto 

sunt  cordo.  Mei  autem  pene  moti  sunt  pedes,  pene  effusi  sunt  gressus  mei,  lo 
quia  zolavi  super  inicjuos,  pacem  impiorum  videns,  quoniam  non  est  respectus 
morti  eorum  et  firmamentum  in  ])laga  corum,  in  laboribus  hominum  non 
sunt  et  cum  honiinibus  non  flagellabuntur.  Ideo  tenuit  eos  superbia'  &c. 
3cv.  12,  1.  Kt  Hiere.  xij.  'C^uare  via  impiorum  prosperatur,  bene  est  omnibus,  qui 
iJf.  144,  u.  praevaricantur    et    inique    agunt?"      Et    ps.  cxliij.   'Non    est    ruina  maceriae   i.s 

neque  transitus  &c.  Beatum  populum  dixerunt,  cui  haee  sunt'.  Latius  autem 
vioti  21,  7.  lob  xxi.  'quare  ergo  impii  vivunt,  sublevati  sunt  confortatique  divitiis?'  <&c. 
Contra  has  larvas,  speties,  scandala  propheta  sevocat  pios  homines,  ut 
contemptis  illoruui  gaudiis  ad  verum  gaudium  se  convertant,  quod  est  in 
deo.  Quare  per  totum  geminam  quandam  anthithesin  oportet  observare  in  20 
hoc  versu  in  hunc  modum:  Tristes  videmur  illis,  quod  rebus  subtractis  pati- 
mur,  in  quibus  illi  nixi  laetantur,  utrunque  horum  ad  sensum  expositum 
fortiter  scandalisat  fallitque  plurimos.  At  intus,  ubi  nos  vivimus  in  spe  et 
illi  mortui  sunt,  laetamur  laetabimurque,  illi  vero  nee  laetantur  nee  laeta- 
buntm".  Nostrum  vero  gaudium  adeo  vermii  et  solidum  est,  ut  de  ipso  solo  25 
dici  merito  debeat  'laetabuntur',  cum  illorum  laetitia  magis  tristitia  sit,  si 
interna  videas.  Ita  in  totum  damnat  impiorum  gaudium  et  gaudium  piorum 
commeudat.  Quod  quia  sine  spetie  est,  illud  vero  magna  specie,  fide  opus 
est.  Verba  spiritus  loquitur  in  spiritu  positus,  alioquin  et  non  intelliges  et 
1.  eor.  2, 14.  illormii  scandalo  offenderis.  'Non  enim  potest  carnalis  homo  sapere  quae  30 
dei  sunt',  idest  gaudium  esse  in  subtractione  omnium  bonorum  etiam  spiri- 
tualium,  cum  gaudium  esse  nesciat,  nisi  in  re  praesente  et  sensibiliter  possessa. 
Nos  autem  oportet  gloriari  in  Cruce  domini  nostri. 

Cum  autem  Hebrei  optativi  loco,  quem  non  habent,  futuro  indicativi 
utantur,  et  ex  dictis  cognovimus,  omnes  huius  psalmi  affectus  miro  ardere  35 
zelo,  Sanum  est,  et  hunc  versum  quadam  indignationis  sanctae  emulatione 
dictum  intelligere  ac  tale  quippiam  sonare:  Quid  insaniunt  impii  illi?  quid 
ludunt  animas  hominum  pessima  specie?  obsecro  domine,  damna  eos  et 
gaudium  eorum,  expelle  eos,  revela  eorum  hypocrisin,  decidant  a  suis  larvis, 
ut  laetentur  solum  ii,  qui  sperant  in  te,  ut  notum  fiat  et  sciant  omnes,  non  40 
esse   uspiam  gaudium   nisi  in  multitudine  misericordiae  tuae.     Uror  domine 

1   cumniendabitur  A  14   Here.  A  25  solum  A  34  optäui  B     uptaui  C 


Operationes  in  Psaltrios.     1519 — 1521.  179 

nirais,  quod  haec  nou  persuadere  possum,  quod  non  audiunt.  Tu  ergo  iudica 
illos  et  ostende  eorum  vanitatem  ac  nostram  veritatem  Atque  ita  habemus, 
ubi  et  quid  sit  verum  gaudium,  uempe  fiducia  et  secura  conscieDtia  in  divi- 
nani  misericordiam.  Hoc  enim  experti  quoque  dicunt,  non  esse  gaudium 
■>  super  conscientiam  puram  nee  maiorem  tristitiam  quam  perturbatam  con- 
scientiam,  sicut  dicit  Sapiens  'Secura  mens  quasi  iuge  convivium'.  Et  ps.  xxv.  If/'aeV'g/^' 
'Quoniam  misericordia  tua  ante  oculos  meos  est,  et  complacui  in  veritate 
tua\  Neque  enim  aliunde  quam  intuitu  misericordiae  dei  conscientia  laeta 
et   pura   venit,    ut   ps.  iiij.  dictum  est  'Lumen  vultus  tui  domine  super  nos,  ^i".  4, 7. 

10  dedisti  laetitiam  in  corde  meo\  Gaudium  vero  illorum  quid?  frumenti, 
vini,  olei  copia,  idest  porcorum  gaudium  in  coi^oris  saturitate. 

'Inaeternum  exultabunt\  Hoc  verbum  Hieronymus  Maudabunt"  transtulit 
non  male.  Yolunt  enim  eo  significari  laetitiam  vocalem,  sive  cantaudo,  sive 
loquendo,   sicut   gaudentes  solemus  iucunde  loqui  aut  etiam  cautare,  garrire, 

15   laudare,  iactare  eum,  in  quo  gaudemus  ps.  1.  "^Exultabit  lingua  mea  iustitiam  *t-  si,  le. 
tuam'  (idest   cum   gaudio   praedicabit),     Sive    ergo   'Inaeternum'   pertinet  ad 
verbum  'laetabuntur'  sive  'exultabunf,  perstat  in  aemulatione  et  coutentione 
propheta,  ac  si  dicat:  Garriant  illi  in  suis  rebus,  iactent  se  et  sua,  cantent 
seipsos,    non  modo  non   vere  exultant    aut   laetantur,    sed  nee  in  aeternum. 

20  'Gaudium   (ut  lob  ait)   hypocritae  instar  puncti'.     Et  xxi.  'Ducunt  in  bonis  |-°^  21',  13. 
dies  suos  et  in  puncto  ad  inferua  descendunt'.    Adeo  incerta  et  instabilis  est 
iactantia  eorum,   sed  nee  perpetua,  ut  quae  multis  tristibus  casibus  iutertur- 
betur.     Atque   ut   beue  cedant  omnia,  tamen  extrema  gaudii  luctus  occupat,  s^jr.  i4,  13. 
et  manifesta  erit  eorum  insipientia  sicut  lamris  et  Mamris.    Quid  ergo  miseri  2.  Xim.  3,  s. 

25   sese   fallunt  et  perdunt?     At  sperantes  in  te  laetabuntur  et  exultabunt  ])er- 

petuo,  nee  miscebitur  eis  ullus  extraneus  (ut  Sapiens  dicit).  ©vi-  u,  10. 

Hie  videmus  fructus,  ex  quibus  possumus  scire,  an  sumus  (ut  vocant) 
in  gratia.     'Fructus  Spiritus  gaudium',  Gal.  v.     Nee  est,   quod  dicamus,  nos  ®ai.  5, 22. 
hoc  nescire.     Si   iuaeternum   et  stabile  sit  gaudium  et  laus  dei,  perseverans 

30  etiam   in   passionibus,   fallax   signum    non   potest   esse.     'Ex  fructibus  enimajfatti).?,  le. 
cognoscetis  eos'.     Crux   probat  omnia.     Quare  si  cum  ps.  xvij.  dicere  potes  *1S).  i  s,  4. 
'laudans    invocabo    dominum   et   salvus   ero",   vere  salvus   eris.     Hanc   enim 
crucem   quia   inipiorum   gaudium   non  sustiuet,   ideo  inaeternum  et  stabiliter 
non  gaudent.    Alius  fructus,  qui  sequitur,  est  garrire,  libenter  loqui,  iucunde 

a^  predicare,  audire  verbum  Christi,  exultare  iustitiam  eins,  cantare  miseri- 
cordiam eins,  detestari  vero  fabulas  impias,  detractiones,  obscenitates  et  similes 
feces  mundi.  An  haec  non  possumus  sentire?  praesertim  si  tentati,  prohi- 
biti,  passi  fuerimus  propter  haec  vel  invidiam,  opprobria,  terrores  aut  quae- 
cunque  mala.    Nam  nee  hoc  tum  erit  fallax  signum  Clu'isti  in  te  viventis,  si 

40  perseveres  laudans,  exultans,  iactans  gratiam  dei  contra  superbiam  hominum. 
Non  ergo  frustra  'inaeternum"  cum  verbo  'exultabunt'  composuit,  quod 

1  haec  feP  C  27  simus  BC  28  quo  AB 

12* 


180  OlKM-.itioiH's  in  l'sali.ios.     ir.iit-ir)2i. 

U'iuitliuin  >|)iritus  l'nrns  crumjx'iis  siiscilct  sihl  lulvcrsarios  vcritalis,  sicul.  in 
Apostolis  vuli'imis  fontigisso  Act.  ij,,  iij.,  iiij.,  v.  <^c.,  et  (juod  iiiveniantur 
(|ui(loin,  <]iii  laiulont  C'hristum,  misoricordiain ,  voritatom,  iustitiam,  ^Tatiani 
(Ici,  si'd  non  iiiaetiTimin ,  (jnia  noii  satis  sperant  ncc  satis  laolantur  in  eo: 
(H'ilunl  (Miiin  in  toni})üro  tcntationis  neque  perseverant  contra  fuciem  iniquitatis,  :< 
noo  ubicjni«,  nee  oninibus,  uce  omni  tempore  audentes  iactare  dcum  (idest 
uratiani  ilei).  Qnales  et  hodie  multi  sunt,  qui  veritatem  dicuut  tantum  vulgo 
oinnia  patieuti,  non  iis,  quos  timent  sese  persecutiiros,  quibus  tarnen  maxime 
(»nniiinn  dieenda  est.  Quodsi  dices,  principes  populorinn  snnt,  extra  syna- 
gogas  faeient,  exconnnunieahunt,  extra  civitatem  eiicient.    Aiidi,  <|nid  secpiitur.    lo 

'Et  habitahis  in  eis',  (jiuhI  Ilieronymns  dicit  'Et  proteges  eos\  ]pso  pro- 
teetore  quis  praevalebit?  Atqne  nisi  tanta  res  esset  adversus  operarios  iniquitatis 
et  locutores  mendaeii  dei  misericordiam  exultare,  non  esset  opus,  nobis  promitti 
hanc  exhortatoriam  })romissioneni.  Seit  ipse,  portas  inf'eri  insurrecturas  ad- 
versum  gaudium  nostrum,  sed  confidite,  j)rotector  noster  deus  lacob,  non  prae-  ir. 
5oi).  4, 4.  valebunt.     Habitabit  in  nobis  ipsemet.     Maior  est,  iuqnit  Joannes  (i.  lolian.). 


jHoin.  8, 31.  qui  in  uobis  est  quam  qui  in  mundo.    'Si  deus  pro  nobis,  quis  contra  nos'i 


2,  G.  Hebraicum    cousulens    invenio    hie    verbum    absolutum,    quod    ps.  ij. 


ponitur    'Ego    autem    constitui    regem    meum',     quod    ordinäre,    constituere, 
praeponere  Reuchlino  signifieat.    Uude  in  hebraea  proprietate  sonat  ^  Habitabis   20 
in  eis",  idest    Ordinationen!   super   eos   faeies,  constitues  super  eos,  ordinator 
super  eos  eris,  tu  curabis  eos,  tu  reges  eos,  quod  Hieronymus  reete  etsi  non 
plene  dixit  'Proteges  eos":  latior  enim  hebrei  verbi  significatio. 

Sicut  et  illud  absolutum  est:  'Exultabunf  seu  laudabunt,  quasi  dicat: 
erunt  et  sint  praedieatores  et  Euangelisatores  (quod  proxime  huius  verbi  25 
alludit  significatio).  Euangelisare  enim  est  laetum,  iucundum,  suave,  bonum 
verbum  nunciare,  quod  'leranenu"  hebraeis  diximus  significare.  Laetum  autem 
verbum  aliud  non  est  quam  remissio  peccatorum,  Multitudo  misericordiae 
dei,  consolatio  tristis  conscientiae.  At  quid  bis  nunciis  et  iaetatoribus  gratiae 
contigerit,  videmus  in  Apostolis  et  Martyribus  et  omnibus  sanctis.  ßursum,  30 
quomodo  in  eis  habitaverit  Christus,  rexerit  et  servaverit,  scimus.  In  illis 
vero  quis  habitabit?  quis  eos  proteget?  quis  reget?  non  his  egent,  fortes 
sunt,  Gygantes  in  terra  sunt,  potentes  portae  inferi,  sedes  diaboli,  hie  enim 
princeps  mundi  est  et  habitat  in  eis. 

Sequitm-  altera  pars  versus  huius:  35 

,2.         Et   gloriabuntur  in    te    omnes,   qui    diliguut   uomen    tuum. 

Quanquam  Hieronymus  recte  vertit  'Et  laetabuutur,  qui  diliguut  nomen 
tuum',  tarnen  noster  translator  pulehre  vocem  hebream  expressit,  quae  aliud 


■i  quidam    B(J  5    cQduiit    A      cjsdunt   B  10   sequatur   BC  12    esse  A 

16    (iiiqnit)    loänes  i.  Toliaii.)  qui   A      (inquit)   loliiuiiios.  j.  Qui  B     (inquit    loliaunis.  j.)  qui  C 
24  q.  d.  ABC  26  significatu  AC  27   lieb.   A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  281 

genus    gaudii  significat  quam    prinium  verbum  'laetabuntnr'.     Et  sicut  mihi 
divinat   meus    Morpheus,    ilhid   significat    proprie   gaudere,    gaudium   in    se 
recipere   et  habere,   hoc   vero  gaudium  reddere  et  laetari   ac  vehit  laetificare 
seu,  ut  dicunt  Latini,  iucundum  esse.     Ubi  si  quis  in  seipso  de  suo  gaudio 
5   iucundus   est,   gaudium   est  in   gaudio,  de  quo   ps.  Ixvij.  'Et  delectentur    in«uf.  es,  4. 
laetitia'.     Et  xx.    'Laetificabis    cum    in  gaudio'.     Alioquin    nobis   laeti,    aliis  «Cf.  21,  7. 
iucundi   sumus   (ut  volunt).     Sic  i.  Reg.  ij.    'Exultavit  cor  meum   in  domino'i.sam.  2, 1. 
(idest  iucundum  fuit).     Et  i.  Paral.  xvi.   'Exultabunt  agri  et  omnia,    quae  in  i- eormt.  le, 
eis   sunt',    sicut  ille   dixit  'Laetas  segetes'  figurate,  quod  uos  reddant  iucun- 
10   ditate  sua  laetos.     Verum  ego  stultus,  qui  in  vocabulis  adeo  torqueor,   cum 
multa   alia  sint    huius    linguae,    quae   laetitiam    significent,    quorum    ego  nee 
possim  nee  velim  constantem  diiFerentiam  profiteri.    Sufficit  vel  opinari,  hoc 
praesens  gaudii  genus  pertinere  ad  aifectum  gratitudinis,  quo  in  benefactorem 
grati  et  iucundi  rapimur,  de  cuius  dono  laetati  sumus,  qua  gratitudine  iucundi 
15  sumus  benefactori   eiusque  votis  respondemus,   sicut  ager  laetus  suo  cultori. 
Et  hoc  ita  esse  videtur  eo  signo  intelligi,  quod  in  versus  initio  verbum  ab- 
solute  dicitur   'Et  laetabuntur",    liic  vero   'Et  laetabuutur  in   te",   ut  priore 
verbo  sensum  beneficii  absohite  indicet,  posteriore  vero,  acceptum  beneficium 
referri  in  benefactorem  cum  iucunda  gratitudine.     Nam  in  beneficio   laetari 
L'o   etiam   ps.  cxxi.  ostendit    'Laetatus    sum    in  his,    quae   dicta  sunt   mihi'  &c.,  ^pf.  122, 1. 
ubi  ponitur  verbum  huius  versus  in  principio  positum.    Non  dico,  haec  con- 
stanti  Canone  verbis  istis  duobus  propria  esse,  sed  ex  regimine  et  absoluto 
statu  in  hoc  loco  sie  posse  distingui.     Nam  ps.  xxxi.  'Laetamini  in  domino'sßf  32,  u. 
et  xcvi.  'Laetamini   iusti    in    domino'    idem  verbum    habetur   cum   regimine,  <j5f.  97, 12. 
25  quo  hie  versus  incipitur  absolute,   nisi  id  Canonem  faciat,  quod  in  domino 
laetandum  sicut  in  beneficio  illi  dicant  citra  gratitudinis  affectum. 

Haec  auteni  significatio    apte  quadrat   ad  sententiam.     Ut  enim  priore 

huius   versus   parte   gaudium   in   tribulatioue   descripsit,    ita   hac   posteriore 

gaudium   in   prosperitate    seu    gaudium    in   gaudio   describit,    quod   non   est 

30  verum   nee  syncerum,    nisi    in    domino    gaudeat   iuxta    illud   Isa.    'Gaudens  Sei-  gi,  10. 

gaudebo   in  domino'.     Quae  omnia  non  aptius   intelligi   possuut   (ut  dictum 

est),  nisi  cum  propheta  nobis  ob  oculos  ponamus  adversariam  generationem, 

de  qua  penitus  invertere  oporteat  hunc  versum  totum,  ut  qui  in  adversitate 

pro  laetitia  tristantur,  desperantes  de  deo  nee   exultant  inaeternum,  bene  de 

35   deo   lo({uentes,   sed  assidue   murmurant,   male  loquentes   de  deo.     Ideo   uec 

protegit  eos  deus  nee  habitat  in  eis.     Contra:  In  prosperis  eifusi  insipienter 

gloriantur  non  in  domino,  sed  in  se  suisque  operibus,  sibiipsis  placent  suaque 

mirantur,   qui  diligunt  nomen   suum  et  quaerunt  gloriam  suam,  ita  ut  recte 

hunc   versum  totum   de   talibus  liceat  in   hunc   modum  vertere:    Et  trista- 

40  buntur  omnes,  qui  non  sperant  in  te,   semper  murmurabunt,  et  deseres  eos, 

et  gloriabuntur  in  seipsis,  qui  diligunt  nomen  suum. 

25  id]  ad  B  36  prosperis]  adversis  AB 


182  Operationen  in   Psiilnios.     1515)— 1521. 

Ita(|iu'  in-dpriissiinc  ii(niii(|U('  (einpiis,  nlraiKnic  homitnim  gciicralionein, 
utriiisque  affortiis  vi  opera  lu)o  vcrsii  brevitcr  i't  inirc  clistiiij2:iiit  et  j)ingit 
Spiritus  prophotae  autithosi  aptissima.  Ini])ossil)ilo  est  cnim,  ut  non  triste- 
tiir,  qui  non  sperat  in  doniino,  (juotios  irruit  qnaeounque  tribulatio.  Tristatus 
autem  non  potest  non  nnn-niurare  continuc,  cum  laus  dci  sine  cxultationc  :, 
cürdis  nulla  si(.  At  liic  uiurniurutor  tristis  et  inipatiens  deo  (juo(jue  dis- 
]>liocat    ae   nuiiiis    niagisque   dcseratur    necessc    est.     Non    enim    in   Babilone 

^'i.  76,  3.  habitat,  sed  in  salem,  idest  *iu  pace  factus  est  locus  eins"*,  ps.  Ixxv.  'Et  super 

3ci.  C6,.'.qnietum  et  humilem  requieseit  Spiritus  eius',  Isa.  ult.    Contra  impossibile  est, 

ut  non  laetetur,  qui  sperat  in  domino,  etiam  'si  fractus  illabatur  orbis,  impa-   lo 
vidum  enim  ferient  ruinae'.     Laetatus  autem   non  potest    non  benc   cogitare 
de  deo,  exultare  in  laude   eius    et   exhortari    seipsum.     Quare   liic   laudator 
patieus  et   laetus    dignus   est,    quem  protegat  et   inhabitet  deus,   nee   frustra 
laetari,  sperare,  exultare  permittetur,   servans  serv^abit  eum.     Atfjue  hoc  est 
bivium,   in  (juo   se  dividunt  viri   sanguinum    et  dolosi   a  viris   misericordiae    ir. 
et  hominibus  bonae  voluntatis,  quantum  pertinet  ad  tempus  nul)ilum  et  horam 
tentationis.     Quare,  ut  saepius  dixi,   Saul  noster  a  spiritu  domini  malo  non 
i.€am.i6,23.  habet  Icvius  remedium,  nisi  David  noster  psalterio  arrepto  psallat  manu  sua, 
hoc  est:    Si   tristatur  anima   tua,   incipe   iucundam   aliquam   cantionem  vel 
memoriam  in  deum  tuum  et  mox  senties  levamen  et  probabis,  probum  esse  20 
iir.  30',  25.'  consilium  sapientis  'In  die  malorum  memor  esto  bonorum^  Et  iterum  'Multos 
occidit  tristitia,  et  non  est  utilitas  in  illa'.    Hie  euira  musica  in  luctu  etiam 

*i.  43,  5.  contra  proverbium^  est  oportunissima  narratio  sicut  ille  ps.  xlij.  'Quare  tristis 
es  anima  et  quare  conturbas  me?  Spera  in  deo,  quoniam  adhuc  confitebor 
illi,  salutare  vultus  mei  et  deus  meus'.  25 

Kursus  impossibile  est,  ut  non  placeat  sibi,  infletur,  glorietur,  gaudeat 
in  seipso,  qui  non  dei,  sed  suum  nomen  et  gloriam  diligit  et  quaerit,  quoties 
acciderit  quaecunque  prosperitas.  Placens  autem  sibi  in  sua  prosperitate 
Quid  aliud  faciat,  nisi  quod,  ut  proverbium  est,  'Mutuuni  scabunt  muli',  ita 
ipse  suos  benedictores  benedicat  et  laudatores  landet,  illique  vicissim  bene-  ;w 

*).  10, 3.  dicentem  benedicant,  laudantem  laudeut  luxta  ps.  ix.  'Laudatur  peccator  in 
desyderiis  suis,  et  impius  benedicetur".  'Gefatter  ubir  den  zun  und  ervvider\2 
Atque  hoc  est  novnssimum,  quod  possunt,  vane  scilicet  gloriari,  iactare,  seipsos 
praedicare,  quorum  finis  in  confusione. 

Contra  Impossibile  est,  ut  sibi  placeat,  in  seipso  gaudeat  aut  glorietur,   35 
qui  non  suum,  sed  dei  nomen  diligit,  quautalibet  arrideat  serenitas  et  foelicitas. 


8  (.i.)  pace  A  11  ferient]  fierent  ABC  18  remedium  fcf)tt  A  19  cau- 

tionem  A  28  prosperate  A  32  benedicitur  C 

')  toibber  bo§   gemet)ne  fpriditüort ,  Gs   fte^et  fein   froltdjer   fo^ff  ouff  etm  traurigen 
'i)tx^in  Roth.  -)  3n  2nt()er§  f)anbfc^riftl.  ©prtc^toörterfamnituitg  (je^t  in  Dsforb)  finbet 

ftd):  lnd)t  \)bn  ben  ^axm,  tndjc  fjcttoibber,  IjcUt  gute  gefatterfc^üft  i:tadjbaticf)nft)\ 


Opcrationes  in  Psalmos.     1519—1521.  |g3 

Hac  autetu  ratioue  cHspliceus  sibi  atque  vilescens  uecesse  est,  ut  non  nisi 
dei  nomeu,  laudem,  gloriam  quaerat  et  araet  et  dicat:  Sauctificetur  nomeii 
tuum,  prophanetur  vero  nomen  meura  et  oranium.  Benedieant  omnia  opera 
domini  domiuo,  nee  benedicat  iusto  nisi  tu  solus.  Impiorum  benedictio 
^  maledictionis  vice  ducenda  est. 

Finge  ergo,  immo  observa,  prophetam  (si  vis  hunc  intelligere  versum) 
positum  eo  loco,  ubi  impiorum  intiitus  vitam  duplo  scandalo  vexetur.  Altero, 
quod  sibi  omnia  ad  versa  cadiint,  deinde  omnia  sua  et  dicta  et  facta  pro 
stultitia  et  impietate  ducuntur,   quibus  ad  tristitiam,  impatientiara,   despera- 

10  tionem  moveatur,  Altero,  quod  impiis  omnia  prospera  abundant,  omniaque 
eorum  dicta  et  facta  vehuntur,  celebrantur  ac  iam  immortalitati  omnino 
consecrantur,  quod  est  atrocissimum  omnium  et  quod  maxime  irritet  scan- 
dalum.  Tum  irascens  quidem,  sed  non  peccans  loquitm-  in  corde  suo  in 
cubili  suo,  tacet  et  finem  expectans  dicit  hunc  versum.     Nam  si  quis  quae- 

15   rat,    quid   loquendum    sit    in    cubilibus,    de    quo    ps.  iiij.  dictum  est,   recte  qj,.  4, 5. 
respoudebitur:   Non  aliud  quam   ea,   quae  hoc  versu  traduntur,    ut  seipsum 
consoletur  in  domino,  dum  illi  vanissime  iactantur  in  semetipsis. 

Unde  et  aptissime  servat  ordinem.  Tentatio  enim,  quae  a  sinistris 
est,  prior  est  et  minus  periculosa,  quod  a  latere  tantum  cadant  raille,  sed  a^j,  91, 7. 

20  dextris  decem  milia,  quae  et  multo  gravior    et   periculosior  est  nee  nisi  iis, 
qui  priore  sunt  diu  exercitati,  obeunda.     Utraque   fornax   quaedam   est  pro- 
bationis  sicut  scriptum  est  Ecc.  xxvij.  'Vasa  figuli  probat  fornax,  et  homines  sir.  27,  6. 
iustos  tentatio  tribulationis'.     Altera   prover.  xxvij.    'Quomodo   probatur   in  @pv.  27, 21. 
conflatorio  argentum  et  in  fornace  aurum,   sie  probatur  homo  ore  laudantis'. 

25  Quo  modo?  Nempe  quod  in  illa  invenietur  tristis  et  murmurator,  in  hac 
gloriator,  diligens  nomen  suum  et  benedicens  seipsum.  Atque  ut  in  priore 
casus  proprie  vulgi  et  eorum,  quos  peccatores  contemnimus,  est,  ita  in 
posteriore  gravior  est  perditio  pinguium  Israel  et  electorum,  et  quos  sapientes 
et  iustos  veneramur,  hoc  est  impiorum  iuxta  ps.  Ixxvij.     'Et  occidit  piugues  *i.  78, 3t. 

30  eorum  et   electos  Israel  impedivit^     Et  Isa.  v.     'Descendeutque  sublimes  et3ff-  5,  h. 
gloriosi  ad  eum'  (scilicet  infernum).     Adeo  semper  deus    percussit  magnates 
et  primates,  ut  nos   terreret  humilitatemque  nobis   tutissimam    commeudaret, 
ita  ut  proprie  de    magnatibus  dicat  ps. 'Terribili   apud   reges   terrae,    et  qui^i-^e,  13. 
aufert  spiritum  principum'.     Nee  sie  tamen  quicquam  proficit  apud  Tyrannos. 

35  Quis  enim  legitur  usquam  in  sacris  literis  primo  loco  habitus,  qui  non 
aliquo  insigni  casu  gloriam  suam  nobilitarit,  si  ab  Adam  ad  Petrum  usque 
numeres?  Tanta  scilicet  cura  fuit  deo  pro  humiliandis  magnatibus,  ut 
quibus  uecesse    sit    pro    subditorum    salute    vel    honoris    et   dignitatis  pro- 


18  3Rxt  18  löegtnnt  ©.  120  in  BC.  @.  120—127  tragen  in  B  ats  .ßölumnentitet; 
Digressio  autoris  disserens  ||  De  nomine  domini;  in  C:  Digreditur  autor  et  (Digressus  autor) 
disserit  11  De  nomine  domini.  33  ita  vta  A      Terribilis  BC 


Jg4  Opi' ratio  lies  in  l'.sahnos.     l[>li)— 1521. 

siHM-itatcm  obvi'uiiv,    \\v    iieivnt    inipii    suae   oloriao  amutorcs    et  noniinls  sni 
diloctoros,      Kunsus  vix  umi.s  vi   alter  c  vuloo  lucmoratiii-,  (pii  .scelore  sc  iii- 
?.Voi.'i!;fimmnt  »iiuilis  Aohan  vi  illo  Nunu.  xv.,  (lui  liona  sabhatc  collogerat. 

^'^  ^-  Nomen   ilojuini    liie    (lu'nl    sit,  quaerciKlmn   est,  de  quo  nuilta  nuilti  in 

iliversis  (juociue  liniiiiis.  llcbraei  deceni  nomina  Dei  iactant  teste  etiani  d.  r. 
Hieronvnio,  iiiter  «lue  illud  magna  .superstitione  eelebrant,  quod  Tetra- 
^Tanunaton  vocant,  ouius  virtnte  ncscio  quantum  tntelae  et  operationis  sibi 
promittnnt,  oum  iuterim  per  impiam  iucredulitatem  et  blafsiihcmiani  nominis 
Christi  sine  finc  nomen  dei  sui  assumaut  in  vanum,  uec  alicjuid  mimis  curant, 
quam  ut  nomine  domini  salutem  animarum  sibi  pareut.  Dimanavit  autera  ui 
et  in  Cln-istianos  eoruudem  superstitio,  ut  passim  iactent,  scalpant,  figant, 
gestent  quattuor  istas  literas,  sive  impii  sive  pii  sint,  nihil  curantes,  velut 
Magi  in  literis  et  characteribus  virtutes  se  liabere  presumentes. 

Nos   vero,   sicut   decet  ehristianos,    oportet  hoc    scire,   quod    sine  fidei 
pietat€   omnia   sunt  superstitiosa  et   damnabilia,   adeo   ut   nee   Christus    nee   i.^ 
deus  ipse  ulli  sit  salutaris,  nisi  per  fidcm  habeatur.    Quare  quodlibet  nomen 
dei,  immo  quodlibet  verbura  dei,  omnipoteutis  est  virtutis  in  salutem  corporis 
et   animae,  si  fidei   reverentia   possideatur.     Non   itaque   nomen,  sed  fides  in 
nomen  domini  facit  omnia,  nee  unum  altero  efficatius  est.     Si  enim  nomen 
Tetragrammaton  solum  tantae  ^^rtutis  est,  stulte  facit  Ecclesia,  quod  non  in    20 
ipso,  sed   in  nomine  potius  Patris  et  Filii   et  Spiritussancti   benedicit,   bap- 
tisat  et  omnia  sacramenta  sua  perficit.       Mirumque    sit,  Ecclesiam   Christi, 
quae  spiritum  dei  habet,  haec  noudum  novisse,  quae  omnia  novit,  quae  dei 
sunt.    Quodsi  dixeris:  Et  ipsum  Tetragrammaton  haec  omnia  in  se  continet 
omniumque   perfectiones,    ita   ut  nominato   sanctae   trinitatis  nomine  aut  dei   25 
aut  domini  simul  ibi  nomiuetur  tetragrammaton.    Cur  ergo  ab  aliis  seceruitur? 
Cur  non  efficit   in  omnibus,   quod  efficit  seorsum?     An  tam  sanctum  est  et 
alia  tam   prophana,   ut  his   mixtum  polluatur?     Aut  tam  invidum,    ut  aliis 
hanc  virtutis  gloriam  invideat?  Sint  ergo  ista  ludaeorum  figmenta.    Christiani 
melius  sapiant,  unam  scilicet  esse   omnium  nominum  dei  virtutem,  si  fidem  30 
piam  habeas,  sine  qua  nee  Sanctae  Trinitatis  nomen  tibi  prosit. 

Veruntamen  quando  omnia  illis  contigerunt  in  figura,  ut  uec  iota  nee 
apex  frustra  seriptus  credatur,  non  negarim,  in  nomine  Tetragrammato  aliam 
et  singularem  prae  caeteris  figuram  fuisse  signatam,  in  novo  scilicet  testa- 
mento  revelandam,  unde  et  tunc  ineifabile  habitum  est  et  etiannum  habetur  3^ 
ludaeis,  quia  revelatum  eiusdem  mysterium  pertinacissime  exhorrent.  Quare 
ut  et  nos  sive  nugemur  sive  cum  eis  cabalisemus,  putemus  nomen  Tetra- 
grammaton esse  symbolum  nominis  sanctae  trinitatis,  et  nomen  patris  et  filii 
et  Spiritussancti,   nunc   revelatum,    tunc    sub   quattuor  literis   fuisse    adum- 


7  A  fjal    ^inttx    vocaut    eine  2Mz;    BC  iTifT^-,  2B.  3.  lehoua.  8  promittant  BC 

9  assument  BC  11  scalpent  AB  18  fidei  et  A  33  Tetragrammaton  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  135 

bratum.  Quod  ut  faciamus  verisimile,  ex  ipsis  literis,  ex  numero,  ex  signi- 
ficatione  earuni  argutemur.  Siguificatio  est  haec:  loci  principium ,  he  ista, 
vaf  et,  he  ista  componautur  grammatiee  et  latine,  resultabit  haec  oratio :  princi- 
pium istius  et  istius.  Quod  cum  nomine  sanctae  Triuitatis  per  omnia  con- 
5  venit,  quod  pater  in  divinitate  sit  principium  istius,  scilicet  Filii,  et  istius, 
scilicet  Spiritussaucti.  Nam  ista  pronomina  'istius  et  istius'  obscurius  Filium 
et  Spiritumsauetum  representant,  sicut  conveniebat  illi  testamento,  in  quo 
non  erat  revelandum,  sed  indicandum  duntaxat  mysterium  triuitatis.  Sed  nee 
patris  nomen  elare  expressum  est,  licet  nomine  principii  plus  notificetur  quam 

10  Filius    et   spiritussauctus ,   in    quo    simul   siguificatum   est,    nulli    esse,  sicut 

Christus  Matt.  xi.  dicit,  cognitum  patrem  neque  filium,   nisi  cui  fuerit  reve-TOatti).  11,27. 
latum.      Siquidera   nee  hodie    Sanctae   Triuitatis   mysterium,  etiam  si  uomen 
proferatur,    cognoscitur,  nisi  docente   spiritu  fidei.     Apparet  itaque,   illis  sub 
nomine  Tetragrammato  persouarum  divinarum  numerum  et  naturam  non  secus 

15  esse  adumbrata  quam  nobis  sub  isto  nomine  'trinitas",  ut  sicut  vocabulum 
trinitas,  si  resolvatur,  eins  seutentia  dabit  Patrem  et  Filium  et  Spiritum- 
sauetum, ita  Tetragrammaton  resolutum  reddet  'principium  istius  et  istius"", 
obscurius  quidem,  tamen  idem.  Aeque  enira  tres  commendantur  personae  et 
duae  processiones  atque  in  nomine  patris  et  filii  et  spiritussancti. 

20  Secundo:  Numerus  est  quaternarius.    Hie  est  quadratus  planus  primus, 

qui  coustat  duabus  proportionibus  simplis  primis,  quarum  prior  est,  unius 
ad  duo,  posterior  duorum  ad  quattuor.  Nascitur  igitur  gemina  processione 
et  proportione  quadratus  unius  ad  unum  et  duorum  ad  duo,  ab  unitate  in- 
cipiens,   in  quaternitate  desinens.    Sunt   autem   proportiones   iste   iuxta  arith- 

25  meticam  inaequales,  sed  iuxta  Geometricam  aequales.  Sed  haec  ad  Mathe- 
maticam.  Ita  in  quadrato  huius  divini  nominis  significatur  unitas  paternae 
substantiae,  ex  qua  unus  procedit  filius  aequalis  eidem  simpla  proportione 
prima,  ex  utroque  autem  spiritussauctus  seeunda  processione,  velut  altera 
proportione  simpla  aequalis  patri  et  filio,  sicut  proportio  duorum  ad  duo  et 

30  unius  ad  unum  aequalis  est  geometrice.  Cum  autem  proportio  ista  simpla 
omnium  sit  perfectissima,  prima  et  proportiouum  fons  et  caput,  ubi  neutra 
partium  alteram  excedit  nee  exceditur  utra,  quia  unum  uui,  duo  duobus  per 
omnia  aequalia,  fit,  ut  aequalitas  persouarum,  in  divinis  per  duas  tantum 
processiones   et    non    plures   subsistentium ,    pulcherrimi   istius    quadrati    seu 

35  tetragrammati  symbolo  significata  sit  antiquis  patribus  in  occulto.  Aequalis 
enim  patri  filius  processione  prima,  aequalis  utrique  Spiritus  processioue 
seeunda. 

Huc  iam  fiicile  est  referre  Quattuor  istas  relationes,  quas  Theologi  habent 
usitatissimas,  generatio  activa,  geueratio  passiva,  spiratio  activa,  spiratio  pas- 

2   eorum  C         14  Tetragrammaton  C         16  et  (bor  Spiritum)  fel^tt  A  17  Tctrag- 

maton  BC  22  unius  ad  unum,  posterior  duorum  ad  duo  2B.  ^. 


18(>  (»IMTatioMcs  in   l'saliMos.     l.M!)     1521. 

si\a.      Ihu'f   cniiii   (|ii;ittu(»r  consdliiimt   (ut   sie  dicam)  di'iim   triiiiim  et    iiiiuin 
siciil   istai'  ((uattuor  litorao  rius  iionieu. 

Teroio  ex  ipsis  litoris  ac  natura  oanim  syllaha  prima  tonninal  pr()[)or- 
tioiiem  primain  in  litoram  Ile,  (juao  est  louis  ,s])iritu.s,  ut  indicot,  proccssioneui 
illani  in  divinis  t'sse  nou  carnalem,  sed  spirituiilem  et  suavissimam  ac  blau-  ü 
dissiniani.  Aspirationis  enim  litera,  si  profcratur,  aliud  non  est  nisi  (juidani 
blandus  jirooessus  venti  scu  flatus,  ut  aptissiuic  haue  processionem  iilii 
sijriiifioot.  Similiter  et  totum  nomeu  terminatur  j)n)[)ortione  secunda  in 
oaudoiu  aspirationis  leuitatein,  ut  et  secunda  proccssio  intelligatur  spiritualis, 
nee  ab  ea  differens,  nisi  quod  est  secunda  et  a  prima  procedens,  nee  differt  n> 
Spiritus  a  patre  et  filio  nisi  processione  sola  ab  utroque.  Cum  ergo  spiri- 
tnales  sint  istae  processioues  et  spiritualissimac  naturac,  necesse  est,  totum 
principium  in  totum  fluere  principatum,  quod  divisibilis  non  sit.  Ita  in- 
aestimabilis  pluralitas  subsistit  iu  simplicissima  unitate. 

Haec,  inquam,  et  si  qua  sunt  similia,  videntur  esse  in  Tetragrannnato  i-, 
veteri  figurata,  nunc  vero  in  omnibus  Unguis  revelata,  ut  iam  tctragrammato 
non  sit  opus,  non  magis  quam  tota  lingua  hebrea  pro  intelligcndo  deo. 
Hiis  suffragatur,  quod  Burgensis  dicit,  Tetragrammaton  idcirco  iucffabile 
dici,  quod  nullius  vocis  hebreae  Etymologiam  sapiat,  ncc  Aualogia  liceat 
significationem  eins  agnoscere,  ut  appareat,  consilio  divino  has  literas  20 
hebreas  quidem  copulatas,  sed  tarnen  velut  extraneam  et  non  gentilem 
ludaeorum  dictiouem  insignificabilem  constitutam,  quoraodo  latinis  literis 
liceat  dictionem  aliquam  constituere  grammaticis  ignotara  tantum  significandi 
et  memorandi  causa,  quod  Valentiniaui  videntur  aemulati  in  sua  abraxas, 
graeca  dictione.  2,') 

Recte  ergo  ineifabile  nomen  domiui  dictum  est ,    quod    tuuc  non  fuerit 
revelatura  trinitatis  sacramentum,  etsi  occulte  insinuatum.     Recte  qnoque  soli 
deo   hoc  unicum  nomen  tributum  dicitur,    et  quod  deum  secundum  substan- 
tiam  et  internam  naturam  significat.     Nam  vere   deus    in    seipso    aliud  non 
est  nisi  pater  et  filius  et  spiritussanctus,    trinitas   et  ea,  quae  de  nativitate   30 
et  processione  dici  solent.     Quae  res  in  nuUa  creatura  inveniri  potest,  quare 
nee  tetragrammaton  ei  aptari,  cum  alioquin  nomina  regis,  domini,  dei,  fortis, 
excelsi,  eloim  et  similium  aliis  et  conveniant  et  tribuautur,  vicera  dei  geren- 
tibus.     Operibus    enim    dei    externis    angeli    et    homines   assimilari    possunt, 
Sed  trinitas  in  unitate  esse  non  possunt.     Ideo  et  nominibus  dei  fungi  pos-  35 
sunt,  sed  Tctragrammato  et  Trinitatis  vocabulo  uti  non  possunt. 
2.  TOo).  G,  3.  Hinc  puto  facile  solvi  difficultatem  illam  Exo.  v.,   ubi    multi  aestuant, 

quid  velit  Spiritus,  quando  dicit   'Ego  dominus,  qui  apparui  Abraham,  Isaac 
et  lacob  in  deo  omnipotente,  et  nomen  meum  Adonai  non  indicavi  eis",  cum 


8  et]  &  &  A  16   tuTic  C  19  nnllus  A  HO  nativitate]  unitate  BC  SB.  3f. 

32  nomen  AB  .36  Tetragramiuatun  BC  39  A  l^at  glittet  meum  eine  2üd£e;  BO  ^'^i'i'' 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  Jgy 

tarnen  nomen  tetragraminatou  louge  ante,  etiam  Gen.  iiij.  et  deinceps  ponatur. 
Nou,  inquam,  puto,  id  volnisse  literas  illas,  scilicet  non  fnisse  eis  indicatas, 
nisi  forte  tunc  literae  nominis  eins  nondum  fuissent  aut  compositae  aut 
scriptae,  sed  quod  vim  huius  nominis,  idest  fidem  trinitatis  et  notitiam 
5  Christi  non  foecerit  publicari  tempore  patrum  nee  Mosi  nee  totius  veteris 
testamenti,  sed  tantnm  occulte  inspirari  et  fignris  adumbrari. 

Sunt    qui   putent,    Tetragrammaton  esse   nomen   Ihesu   interserta   litera 
schin,  quod  optarim  esse  probatum  et  verum.     At  quando  Matthaeus  Euan-ißiattf).  1,21. 
gelista  c.  ij.  salutis  etymologiam   illi  tribuit,  dicente  angelo  ad  loseph  Vo- 

10  cabis  nomen  eius  Ihesum,  ipse  enim  salvum  faciet  populum  suum  a  peccatis 
eorum",  Tetragrammaton  vero  (ut  dixi)  nullius  sit  etyraologiae  prorsus,  difß- 
cile  erit  idipsum  tueri,  ut  id  taceam,  quod  in  hebraeo  vocabulo,  quod 
salutem  vel  salvatorem  significat,  necessaria  et  substantialis,  quam  vocant, 
litera  sit  Ain,  quam  et  Tetragrammaton  non  admittit,  et  nomen  Ihesus  exinde 

IS  constitutum  non  habet.  Verum  aliorura  in  hac  re  iudicium  esto.  Haec 
pro  vitanda  superstitione  ludaeorum  dicta  sunt. 

Quod  est  igitur  nomen  dei,  quod  hoc  loco  propheta  diligeudum  tradit? 
Neque  enim  unum  est  tantum.     Paulus  i.  Timo.  i.  ^sapientem'  vocat  dicens  1.  xim.  1,17. 
'Soli  sapienti  deo',  ibidem  'regem  saeculorum  immortalem,  invisibilem'.     Eius- 

20  dem  vi.  dicit  'Beatus  et  potens ,  qui  solus  habet  immortalitatem'.  lohannes  i.Jim.  6,  isf. 
i.Ioh,  iiij.  'Dens  charitas  est'.  Heb.  xi.  'Nou  confunditur  vocari  deus  Abra-kcjr^n' Je" 
ham,  Isaac  et  Iacob\ 

Et   quid,  si  totum    huc  Dionysium    de   divinis   nominibus   advehamus? 
Et  eundem  rursus   de   mystica  Theologia,    donec    nulluni   nomen   deo   relin- 

25   quamus?    Siquidem  qui  cogitatu  incomprehensibilis  est,  ([uo  nomine  effabilis 
esse   queat?    sed    aliis    ociosioribus    ista    speculanda    relinquamus:    nos   pro 
simplicitate  intelligentiae    Hoc  loco   nomen   domini   accipiamus   non  id,  quo 
vocatur,  sed  quod  de  ipso  praedicatur.     luxta  illud  prover.  xxii.   'Melius  est  ®pr.  22,  1. 
nomen    bonum     quam     divitiae    multae'.        Eiusdem   x.    'Nomen    impiorura  ©pr.  10, 7. 

30  putrescet'.     Ps.  xxi.   'Narrabo    nomen    tuum    fratribus    meis\      Nomen   ergo  ^f.  22, 23. 
dei  bona  fama,  laus,  gloria,  praedicatio,   praeconium  dei,    ut  clarc  monstrat 
ps.  ci.     'Ut    aununcient    in  Zion    nomen  domini    et    laudem  eius   in    Hieru-?5f.  102,22. 
salem\       Ecce    nomen     domini     et    laudem     eius     idem     dicit      et     eadem 
anuntiatione    praedicari    ps.  cxlix.   'Laudent    nomen    domini,     quia     exalta- $f.  i48, 13. 

35  tum  est  nomen  eius  solius,  confessio  eius  super  coelum  et  terram\  Cum 
autem  solus  deus  operetur  omnia  in  omnibus,  consequens  certe  est :  Soli  deo 
deberi  nomen  omnium  operum.  Solus  ergo  bonus,  sapiens,  iustus,  verax, 
misericors,  clemens,  sauctus,  fortis,  dominus,  pater,  iudex,  denique  quicquid 
nominari  usquam,  aut  de  quopiam  praedicari  potest  in  laudem. 

40  Qua   sententia  efBcitur,    ut  sicut  nobis    nihil    relinquitur    virtutis   aut 

operis,  ita  nihil  quoque  nominis  possumus  nobis  arrogarc.    Atque  ut  sumus 

5  veteri  A  18  sapientiam  B         d.  A  20  d.  A  33  dicit  eadem  B 


18g  Oponitioiu's  in   Psahnos.    If)!*)  — lö'il. 

homiiu's  iion  uisi  prccatiim,  incinlacium,  vaiiitatcni  opcninte-s,  Nomen  piilri- 
(lum  et  t'ctliiiii  lialtcimis,  u(  sit  oinnis  homo  meiulax,  Kt  iiniversa  vauitas 
oiniiis  homo  vivt'iis.  (^narc  iiomcn  iiostrum  est  peccatiim,  mcndnciuin, 
vauitas.  iniustitia,  malitia,  pcrvorsIta.s  et  (|niequi{l  male  dici  de  (jaopiam 
poti'st.  llaec  cum  ai^nosoimus  ot  confitemur,  rccte  agimus,  tum  cnim  nos,  ■< 
uostra  opora  uostnumiue  nomen  odimus,  abiicimus,  amittimus;  dcum,  dei 
»Vi.  54,  3.  opera,  dci  nomen  diligimus,  desyderamus  et  quaerimus  dicentes  cum  ps.  liij. 
'Pens  in  nomine  tuo  salvura  rae  fac',  quasi  dicat:  In  nomine  meo  peribo, 
immo  pt'rditus  sim,  in  tuo  autem  salvus  ero. 

ITaec  autem  adversus  inii)iani  inipiorum  hypocritarnm  cenodoxiam  omnia    i" 
dici  a  propheta  satis  darum  est.    Horum  enim  ut  est  temeritas  seipsos  iusti- 

"jj[- ^^' J^ -ficare  cum  pliariseo  et  Symoue  leproso  in  Enangelio,  ita  furor  quoque  est 
seipsos  iactare  et  nomen  suum.  amare,  praedicare,  omnibus  aliis  insultare, 
publicanos  peccatoresqne  pessimis  nominibus  accusare,  iudicare,  vituperare. 
At  pii  et  fideles  dei  homines,  si  gloriantur,  in  domino  gloriantur,  nomen  ir> 
domini  sanctificari,  magnifieari,  glorificari  potentes.  Horum  est  seipsos  ac- 
cusare, iudicare,  darauare,  omnibus  inferiores  se  existimare,  in  novissimo  loco 
sedere  atque  ita  nomen  suum  prorsus  ignorare.  Verum  et  hie  crux  ipsa 
sola  iudex  est  testisque  veritatis,  quandoquidera  sunt,  qui  nomen  domini  a 
se  diligi  iactent,  magna  fiducia  etiam  chartis  illiniant  'in  Nomine  domini'  -.-o 
et  'soli  deo  gloria\  Item  'laus  deo'  et  'in  nomine  Ihesu'  et  similia,  denique 
cui  non  est  in  usu  vulgatissimo  insignis  illa  et  christianissima  oratio  'Deo 
gratias'?  Quid  enim  foelicius  Ecclesia  esse  possit  hodierna,  si  nemo  eorum, 
qui  haec  iactant,  mentiretur  et  nomen  domini  sui  in  vanum  non  assumeret? 
sed  rara  haec  avis.  Si  enim  vere  nomen  domini  diligunt  ac  non  potius  sui-  25 
ipsius,  cur  indignantur  et  impatientissime  ferunt,  quoties  nomine  proprio 
tanguntur,  hoc  est  dum  v^el  stulti  vel  mali  vel  alio  opprobrio  onerantur? 
Cur  hie  non  aguoscunt  nomen  suum  et  dicunt  'deo  gratias"*  et  'soli  deo  gloria'? 
Cur  veritati,  quam  alias  coram  eis  profitetur,  tam  atrociter  resistunt,  quando 
eandem    ipsi   tam   vero   corde   (ut    garriunt)    de   seipsis    profitentur?     Itaque   ^"^ 

$1. 116,  11.  Crux  ipsa  omnes  ostendit  meudaces,  ut  vere  ille  dixerit  'Ego  dixi  in  excessu 
meo:  Omnis  homo  mendax'.  Vides  ergo,  quam  repente  odium  nominis  sui 
mutatum  est  in  impetuosissimum  amorem  nominis  sui,  simul  falsus  amor 
nominis  dei  prodit  seipsum,  dum  impatientissime  fert,  nomen  domini  sibi 
aufFerri  per  alium,  quod  ipse  eontinue  et  mendaciter  a  seipso  rciecit  et  sibi-  35 
ipsi  abstulit  dicens:  Deo  gloria  et  deo  gratias,  Ego  autem  peccator.  Hunc 
profundissimura  affectum  quis  digne  observare  posset,  nisi  Christus  Cruce 
et  contumeliis  nos  probari  curaret?  Atque  haec  est  sententia  Gregorii  exi- 
mia:  Qualis  unusquisque  apud  se  lateat,  illata  contumelia  probat.  Nam  hie 
mox  deo  gratias  vertitur  in  dei  blasphemiam.  40 


2  habeamus  A  :J  umiiis  fe^tt  BC  S  q.  d.  ABC         22  vulgarissimo  B 


Operationes  in  Psalnios.    1519 — 1521.  \Q() 

Sed  inveuit  iste  Struthio  frondem,  qua  se  tegat  et  in  peccatis  excuset: 
Primum  illud  Augustini:  Qui  negligit  famam,  crudelis  est.  Et  iterum: 
Conscientia  tibi,  fauia  proximo  uecessaria  est.  Tum  illud  i.  Petri  iiij.  'Nemoi-?äetr.4,i5. 
patiatur  ut  homicida  aut  für  aut  nialeficus  aut  alienorum  appetitor.  Si 
•''  autem  ut  Christianus,  non  erubescat,  glorificet  autem  deum  in  isto  nomine'. 
Sed  et  D.  Hieronymus  palam  doeet,  in  suspitione  haereseos  non  debere 
patientem  esse  quenquam.  Primum  hoc  loco  loquimur  in  spiritu  cum  pro- 
pheta  et  coram  deo.  'Providere  utique  debemus  bona,  non  solura  coram 
deo,  sed  etiam  coram  omnibus  hominibus",  Po.,  xij.  Et  ij.  Cor.  iiij.    'Commen- ^"2^;^.^^^ '']; 

10   dantes    nosraet    ipsos    ad    omnem    conscientiara    hominum    coram    deo\     Et 

i.  Thessal.  ult.   'Ab  omni  specie  mala  abstinete  vos\    Christus  quoque  Matt,  y-li^Mitn'. 
persecutionem  passos  praedicat  beatos,  sed  propter  iustitiam. 

Ita  verissimum  est,  coram  hominibus  nos  non  debere  mentiri  et  falsum 
crimen   agnoscere,    sed   potius  mori,    sicut  mulier  illa  septies  percussa  apud 

15  Hieronymum.  Veruntameu  sicut  pati  debemus  mortem  et  quaecunque  mala 
propter  iustitiam  innocentes,  ita  libenter  debemus  pati  nominis  nostri  iniuriam 
nee  ipsum  repetere  cum  tumultu  aut  retaliare  iniuriam,  sed  quantumlibet 
innocentes  coram  hominibus,  tamen  coram  deo  confiteri  oportet,  nos  meruisse 
multo   maiora   tarn  rerum   vite    quam   nommis    incommoda.      Sicut  enim  res 

20  et  vitam,  ita  et  nomen  bonum  debemus  agnoscere  esse  bonas  dei  creaturas 
optimaque  dona.  Verum  non  debemus  nos  his  dignos  aestimare  et  iniuriam 
fieri  nobis  putare,  si  aufferantur,  immo  indignos  nos  his  omnibus  agnoscere 
jiatienterque  eis  volente  deo  carere.  Quare  non  est  necesse,  adulterum  aut 
liomicidam  te  confitearis,  si  non  sis,  aut  agnoscas  crimen  eiusmodi  tibi  inten- 

•^■^  tatum,  immo  nee  confiteri  nee  agnoscere  debes,  ne  mentiaris  tu  simul  cum 
eo,  qui  te  mendaciter  afficit  ignominia.  Et  tamen  paratus  ac  quietus  esse 
debes,  si  testimonio  tuae  iunocentiae  a  te  dato  non  credens  nihilominus  te 
crmiinetiu-,  sicut  non  debes  dicere,  vitam  tuam  esse  nihil  aut  carnem  tuam 
esse   Phantasma,    aut  aurum  tuum  esse    cuprum,  quo  humiliter  sapias,   Sed 

30  haec  confiteri  talia,  qualia  sunt,  et  tamen,  si  aufferantur,  non  resistere  neque 
repetere  nee  vindicare. 

Ita  famam  tuam  obscurantibus  et  detrahentibus  resistere  non  debes, 
etsi  debes  inuoceutiam  tuam  protestari,  nee  eorum  raendatia  sileutio  malo 
confirmare.     Sic   olim  Christiani  Lugduno  Galliae  accusati,  quod  in  occultis 

sr.   infantes    vorareut,    usque   ad   mortem    constanter  negabant,   et  Hiere.  xxxvi.  Ser.  37,  i3f. 
Cum  Hierias  criminaretur  Hieremiam,  quod  ad  Chaldaeos  folgeret,  respondit: 
'falsum  est,  non   fugio  ad  Chaldaeos'.     Nihilominus  tamen,  cum  non  crede- 
retur   ei,    passus   est,  se   caedi    et    in   carcerem   mitti   innocentem.     Sed  et 
Christus    coram  Anna  constanter  tutatus  est  doctrinam  suam,   quam  ille  in- 

*^  terrogans  oblique  damnavit,  et  tamen  alapam  accepit  a  ministro,  passus  inno- 


26  ignomia  A  36  crhninarentur  C  39  illi  B 


JQQ  Oporationos  in  rsalmos.    \b\^-U)2\. 

trntcr  i'iuli'in  criiniiic  al)  incri'diilis  tr:uliu-i.  Ilac  ivpila  vi  liodic  nohis 
neoessimiini  est  iiu'0ili'n>,  ([iiando  iinj>iissiini  ina»;natuin  adiilatoros  insanientcs 
et  ferocienti'S  innoeontiac  bonorum  insidiosissimo  obtrudunt  iiomoii  luioreticnni, 
si-andalosiim,  oiToncnni,  scHlitiosuni,  auriiiin  offensivnin,  pontificali  rovorentiao 
di'tractoriuin  ot  id  »2:enus,  pront  libitum  est  suis  opiuionibus. 

Ferenda  simt,  inquam,  haec  portenta,  sed  non  agnoscenda.  Quodsi 
praevaleant  rationeqne  reddita  non  contenti  pergant  fnrero,  deo  confitcndum 
est,  nos  digna  pati,  et  nomen  non  nostrum,  sed  dei  nobis  vi,  immo  et  iure 
auterri,  ut  qni  indigni  sumns  eo  nomine,  intus  vero  per  fidcm  et  conscien- 
tiam  forisque  per  confessionem  constautissime  ei  adherere.  Nee  enim  nobis  lo 
nomen  bonum  aufi'erunt,  (luorum  non  est,  sed  deo,  cuius  dono  in  nobis  erat. 
Quin  sibiipsis  nostrum  nomen  auferunt,  cum  ideo  nobis  datum  fuerit,  ut  ipsi 
53Jatti). :.,  16.  per  hoc  ad  deum  moverentur,  luce  bonorum  operum  nostrorum  eruditi,  ut 
glorificarent  patrem  nostrum  in  coelis.  Nihil  ergo  nobis  autfertur  de  bono 
nomine,  (piando  ipsum  nee  in  eonscientia  nee  confessione  autferre,  sed  tantum  i:. 
in  opinione  sua  propria,  suo  scilicet  damno  extinguere  possunt,  ita  ut  magis 
illorum  miseriae  condolendum  quam  uostro  damno  tristandum  sit.  Qua  in 
re  dum  iunocentes  nos  confitemur  et  reddita  ratione  nomen  malum  repellimus 
non  nobis,  sed  ipsis  etiam  invitis  calumniatoribus  servimus. 

Hoc  affectu,  hoc  Canone  non  curant  famam  suam  Struthiones  isti,  sed  20 
id   tantum  quaerunt,    ne  patiantur  infamiam,   nee  quiescentes,    donee  adver- 
sariis  (si  possunt)  oppressis   nomen  suum  receperint   iuxta  iuris  regulam  vel 
errorem   potius,    vim  vi  repellentes.     Atque  ne  flaut  crudeles,   famam  negli- 
gendo  (ut  putant)  Impii    fiunt   et   crudeles    simul,  nomen   bonum   vindicando 
tanquam  suum,  non  dei.    Itaque  perversissime  abutuntur  seutentia  Augustiui   ''''■> 
pulcherrima:  Qui  negligit  famam,  crudeiis  est.    Et  iterum:  Fama  tua  proximo 
necessaria  est,     Non  enim  ideo  furendum  est,  et  contra  Euangelium  pallium 
repetendum,  quia  pallio  tuo  opus  est  proximo  tuo.    Nee  res  quaelibet  defen- 
denda  nee  ipsa  sane  vita,  quod  bis  eget  proximus  tuus.     Sic  non  est  fama 
per  vim   repetenda,  quia  necessaria  est  proximo.     Satis  est  in  his  omnibus  30 
smattf).  5, 39. non  agnovisse    crimen,   deinde    opus   est   velle   pro   deo  maiora  pati,    ut  sie 
altera  maxilla  quoque  parata  sit,  et  tamen  prioris  percussio  non  agnoscatur 
tanquam  merito  inflicta. 

Esse  autem  meram  simulationeni  in  his  pugnacibus  et  pertinacibus 
famae  Tutoribus,  eosque  falsissime  dicere,  se  amore  nomiuis  domini  haec  an 
moliri  nee  suum  sed  dei  nomen  quaerere,  probabis  hoc  signo.  Primum  quod 
in  caeteris  rebus  dei  sunt  incuriosissimi,  neque  enim  ita  aestuant,  ut  faciant 
vol Untätern  dei  et  regnum  eius  quaerant,  quae  tamen  maxime  facerent,  si 
nomen  dei  pure  diligerent.  Deinde  idem  nomen  domini  et  famam  bonam  in 
proximo    suo  patientissime   tolerant  perditum  iri.     Quin  ipsi  primi  omnium   40 


2  iuc^dere  A  9  simus  C  30  quia]  quae  C 


Opevationes  in  Psalmos.    1519—1521.  191 

sunt,  qiii,  ut  uomen  domiui  in  se  statnaut,  in  proximis  perdunt,  ut  hodie 
sunt,  qui  Christiani  et  CathoHci  sibi  videntur  esse  non  posse,  nisi  inquirant, 
quos  haeretico  opprobrio  condemnent,  ut  probent,  aliud  nomen  domini  et 
alium  deum  in  seipsis  habere  et  aliud  persequi  in  proximis  suis.  Quare  ne 
5  credas,  eos  esse  amatores  nominis  domini,  qui  prompti  sunt  alios  malo 
nomine  insignire  et  se  solos  bono  nomine  commendare.  Idem  nomen  est  in 
Omnibus,  nee  plus  potest  diligi  in  teipso  quam  proximo.  Erras,  si  doles 
et  ureris,  te  haeretieum  vocari,  et  rides  gaudesque,  proximum  haereticum 
haberi,  quanto  magis,  si  tu  ipse,   ut  speciosus  sis,  alium  defoedes,  cum  ideo 

10   speciosus    esse  debeas,   ut  alterius  foeditatem  tegeres,  sicut  membra  honesta 

tegunt  inhonesta.     i.  Cor.  xij.  i.Sor.12,23 

Sed  ad  verba  prophetae  redeamus.  'Diligunt  nomen  tuura\  Nomen 
domini  diximus  esse  famam,  notitiam,  laudem  domini,  quae  utique  oportet 
ut   sit  in  aliis,   hoc  est   in  nobis  per  fidem  et  confessionem,   ut  scilicet  non 

15  nostra  iustitia,  virtus,  sapientia,  sed  dei  in  nobis  reveletur,  crescat  et  regnet. 
Sic  enira  in  nomine  domini  baptisati  sumus,  ut  iam  non  nos,  sed  deus  vivat 
in  nobis,  et  nomen  impiorum  pereat,  quo  solum  dei  nomen  in  nobis  sit,  ubi 
ut  omuia  opera  nostra  illius  sunt,  ita  et  nomen,  sie  tam  res  ipsa  quam 
nomen  non  nobis,  sed  deo  tribuatur. 

20  Quocirca  ne  hoc  quidem  inepte   dicitm':    Nomen    domini    intelligi   sive 

Ihesum  Christum  sive  Patrem  et  Filium  et  Spiritumsanctum,  Quod  haec 
sint  nomina  dei,  qui  solus  habet  omne  nomen  bonum.  Ita  qui  diliget  nomen 
Ihesu,  diligit  simul  salutem  dei,  veritatera  dei,  misericordiam  dei,  virtutem 
dei,   sapientiam  dei    et  omne  bonum.     Haec   enira    omnia  in  nomine  domini 

25  quocunque  includuntur.  Quodsi  hoc  facit,  necessario  simul  odit  nomen  suum 
nee  gloriatur  in  sapientia,  salute,  virtute  hominis,  quia  vana  sunt,  ut  habere 
dignus  sit  in  se  nomen  domini,  quo  et  ipse  salvetur  et  deus  glorificetur. 

Quare  Eraphasin  utriusque  vocabuli  observemus  'Diligunt'  et  "^nomen'. 
Non  ait:    qui    scribunt,    dicunt,   sonant,  indicant,  cogitant,  acute  disputant, 

30   cognoscunt,  sed:  qui  diligunt  nomen  tuum.     Quis  enim    non  videat,   quanti 
sint,  qui   deum    et   nomen   eins   tractent,   nee   tarnen  gloriantur  in  eo?     Cor 
eorura  vanum  est  et  Intimus  affectus    amoris   perversus,   quo   perverso  nihil 
rectum   geri  potest,    quo    recto    nihil   perversum    geri    potest.     'Cum  sancto^f.  18,26 f. 
sanctus,  cum  perverso  perversus  est  deus\ 

3.1  Quid   autem  sit  diligere   nomen  domini,   non   intelligitur   melius  quam 

ex  ipsa  vi  naturaque  dilectionis,  quae  est  non  quaerere,  quae  sua  sunt,  seci 
quae  illius,  quem  diligit.  Quare  is  demum  dihgere  probabitur  nomen  domini, 
qui  contempto  suo  et  omnium  nomine  solius  domini  nomen  optat  exaltatura, 
dilatatum,  magnificatum  omnibusque  cognitum.     Quod   ut   fiat,   necesse    est, 

*o  ut  omnia  cogitet,  dicat,  faciat,  jiatiatar,  quae  pro  nomine  domini  cognoscendo 


14  sint  BC  18  ut]  et  AB  31  tractant  BC 


U»-)  ()l)rniti()n.>s  in    l's;iln>os.    ir)l!)-ir)21. 

o.\alt;uul(i(HU'  xalcMf  pulavcril,  cuin  dispcndii)  (am  rci  (iiiam  Hominis  sui. 
Qiu)  tirt,  ut  vaiK'  uloriosns  esse  ncqueat,  scd  siiiipsius  prodigus  contcmptor 
invcniatur,  uw  in  iiUa  re  supcrbus  gloriclur  (|uam  in  domino,  cuius  nomen 
solius  diliü;it  et  (luaerit.     Qui  ergo  tempore  sereno  et  siui  intutus  sibi  plaeet 

«vv.  i'7,  •.'!.  siiunupie    iiomen    libenter    audit,    hie   fornaee   illa,    quam    provcr.  xxvi.    'os    :> 
laudantis'  appellat,  })robatur   non    dilij;'ere   nomen  domini,   sed  suum,  qualcs 
propheta  impios  illos  hoc   loco    sugiUat    in   lidntia  iustitiae   siiae    gloriantes. 

*-'^J]"'g -'"^'De  quibus   et  i.   Ke.  ij.  'Nolite   loqui    sublimia   gloriantes,    reeedant     vetera 
%m.  4,  i:<  de  ore  ve.stro'',  '(luia  iiou  in  fortitudine  sua  roborabitur  vir'.     Pauhis  quoque 

gloriatiir,  oninia  se  posse,  sed  in  co,  qui  se  coufortat,  alioquin  non  gloriatur   »« 

2.  iiür.11,30.  nisi  in  infirmitatibus  suis,  ij.  Cor.  xi.  Pulclu'C  et  breviter  haec  B.  Yirgo 
üiic.  1, 49.  coniprehcndit  hoe  versu  'Fecit  mihi  magna,  qui  potens  est,  et  sanctum 
nomen  eins',  quasi  dicat:  Nihil  ego  feci,  ilie  foecit  mihi  magna,  qui  sohis 
operatur  oumia,  qui  solus  potens  est  in  omnibus,  cuius  ob  id  solius  nomen 
quoque  est,  ipsi  soli  gloria,  qui  solus  facit,  sanctum  videlicet,  quod  nulli  i") 
liceat  attingere  et  sibi  usurpare.  Qui  enim  opus  suum  non  esse  intelligit, 
qua  temeritate  nomen  sibi  de  opere  alieno  vendicet?  Ille  ergo  sanctificat 
nomen  domini  vere,  qui  ab  ipso  usurpando  sibi  teraperat.  Hoc  facit,  qui 
opus  omne  bonum  agnoscit  nihil  prorsus  ad  se  pertinere,  sed  ad  solum  deum, 
<j5i.  145,  17.  ut  sit  iuxta  psalmum    'Sanctus   quoque   in   operibus    suis'.      Ecce  hoc  est  20 

2  gjjoj.  20,7.  praeceptum  secundum  'Non  assumes  nomen  domini  dei  tui  in  vanum'.    Hoc 

gjiatti).  6,  9.  oramus    dicentes    ""Sanctificetur    nomen   tuum'     hoc  est,    quod   ps.  ex.   dicit 
i!i.  111, 9.  ^  .,  .,  1      .  .,  '     1  t 

öanctum  et  terribile  nomen  domini , 

At  impii  isti  iustitiarii,  temere  irrueutes,  nomen  domini  sine  fine  pollu- 
unt,  dum  sibi  iustitiam,  virtutem,  sapientiam  tribuunt  et  in  bis  nomen  suum  2r. 
libenter  audiunt.  Ex  quibus  illud  sequitur,  quod,  quo  pluribus  donis  dei 
(piispiam  est  adornatus,  eo  periculosius  vivit,  nee  sit  ulli  hominum  tam 
necessarius  timor  dei,  ne  polluat  nomen  eins  et  sibi  tribuat  quicquam  de  iis, 
^i.  91,  äff.  fiuae   dei   sunt,  aut  tributum  ab  aliis  patienter  ferat.     Haec  est  illa  tentatio 

a  dextris,  ubi  cadunt  decem  milia,  Sagitta  scilicet  volans  in  die  et  daemo-  30 
nium  meridianum.  Propter  quam  solam  causam  S.  Gregorius  audet  in  multis 
locis  asserere,  omnium  sanctorum  bona  opera  esse  immunda,  quod  videlicet 
a  nomine  domini  satis  abstinere  nequeant,  nee  tam  sanctum  ac  terribile 
habeant,  quam  haberi  debeat,  nisi  plene  mortificata  sit  naturae  passio,  quod 
in  hac  vita  non  perficitm\  Quotusquisque  enim  est,  qui  ad  nomen  et  laudem  35 
sui  terretur  et  expavescit  tanquam  a  re  dei  sacratissima,  quam  terror  sit 
attingere?  Quin  suaviter  ridemus,  ac  sicut  porci  patieuter  sustinemus  con- 
fricationem  eiusmodi  laudis. 

Sed  ubi  illi  parebunt,  qui  velut  Gigantes  monte  monti  imposito  et  turri 


8  Ro.  ABC  IS  q.  d.  ABC  28  bis  BC  35  Quottusquisque  A   Quotus- 

quisquam  B  38  coniVictionem  BC 


Operationes  in  Psalmof?.     miO— 1521.  193 

Babylonis  extructa  contra  dominum  et  uomen  eins  belligerantes  immensa 
libidiue  laudis  et  famae  insaiiiunt,  ut  domino  tam  opus  quam  uomen  penitus 
auiferant  sibique  solis  vendicent,  Interim  aliud  non  garrientes  quam  'saucti- 
ficetur  nomen  tuum',  'Soli  deo  gloria',  Meo  gratias",  'in  nomine  domiui  Amen" 
5  et  similibus  fucis  et  stibio  oculos  lezabelis  suae  tingentes,  pingentes,  fingentes.  ü.ffüii.9,  so. 
Adeo  scilicet  mundus  refertus  est  rapinae  aequalitatis  divinae,  prophanationis 
nominis  dei,  pollutionis  gloriae  dei,  et  non  est  qui  intelligat,  adeo  ut  pro 
nomine  dei  contra  uomen  dei  horribiliter  etiam  ])uguent  et  implacabiliter 
disseutiant. 

10  Calices,  pallas,  lintea  Ecclesiarum  et  altariom  quanta  est  religio  tangi 

a  laicis,  quod  videlicet  sint  consecrata  in  nomine  domini?  At  ipsum  nomen 
domiui,  quo  omnia  consecrantur,  nemo  foedius  polluit  et  conspurcat,  foe- 
dissimi  scilicet  aifectus  gloriae  contactu  quam  illi  ipsi  execrati  consecratores, 
reprobi  iustitiarii,   vauissimi   iactatores  operum  et  verborum  snorum.     Igitur 

!•>  ille  venerabiliter  diligit  uomen  domini,    qui  pia  reverentia  trepidat,    a  laude 

et  nomine   bono   tanquam  ab  ungento  illo  abstinens,  quod  Exo.  xxx.  praeci-^'  ^i^lj.^'^' 
]iitur    sauctum    haberi ,    nee   similem   eins   compositionem    fieri,    nee   carnem 
hominis    ungi  ex   eo,    sed   solum   tabernaculum  et  vasa  eius  &c.     Qui  enim 
sie  nomen  domini  colit  et  sanctificat,  rursum  sauctificabitur  ab  eo  luxta  illud 

20  ps.  xvij.  'Cum   sancto   sanctus  eris\     Non  solum  autem  ita  reveretur  nomen  V\-  i«,  '<*(!■ 
domini,  ne  tangat,   ne  usurpet,   ne   ungat  se   illo,   sed  cupit,  omnibus  idem 
nomen   hoc   modo   sauctum   et  terribile  fieri,   atque  ut  hoc  fiat,  nihil  omittit 
sive  faciendo  sive  patiendo.    Sic  sauctum  Thomam  Aquinatem  legimus,  quo- 
ties  sui  laudem  audiret,  se  sub  veste  sua  cruce  signasse,  optima  certe  et  pia 

25   reverentiae  consuetudo.    Summa  omnium,  ea  quae  dicta  sunt,  vulgo  dicuntur 
in  hunc  modum :  ne  quis  in  prosperis  elevetur,  bene  et  facile  verbum  dictu, 
sed    obscurissimum    et   jirofundissimum    intellectu    nee    nisi    expertis    cogni- 
tum,  sicut  ps.  ex.  dicit  'Sauctum    et    terribile  nomen  eius,  initium  sapientiae^i.  iii,9f 
timor    domini.      Intellectus    bonus    omnibus   f'aeientibua    cum,    laudatio    eius 

30  manet  in  saeculum  saeculi'. 

Qui  vero  timorem  domini  non  intelligunt  nisi  cum,  qui  a  crassis  pec- 
catis  et  voluptatibus  metu  penae  absterret,  nihil  intelligunt,  nee  unquam  di- 
scent  gloriari  in  domino,  cum  timor  domini  is  sit,  quo  timemus,  ne  quicquani 
eorum,  quae  domini  sunt,  idest  virtutem  et  nomen  nobis  arrogemus  et  arro- 

ar,  gantes  polluamus,  non  secus  atque  res  sacras  tangere  veremur,  ne  polluamus. 
In  quo  timore  sie  proficiendum  est,  ut  non  solum  temporalia,  sed  et  spiri- 
tualia  bona  non  usurpemus  nobis  uec  in  bis  quicquam  nostrnm  esse  sciamus, 
nisi  usum  ipsum  necessarium  pro  nobis  et  proximis  solius  largitate  domini 
nobis   eoncessum,   pia   reverentia  possidendum  et  in  ipsum  cum  fideli  grati- 

4^'  tndine    referendum.      Qui    tales    sunt,     eorum    laudatio    manet    inaetermuu. 


5    et    sie    similibus    C  C    rapina    AV.C      luopliruiatioiie  P.C  7    pollntione    BC 

26  bene]  Breve  BO  28  terribile  est  BC  :J1   eaui  (' 

£utf)er^3  2Öerfe.  V.  13 


104  '  Opn-ationos  in  rsalmos.    lälü— ir)21. 

'Laudatio  coninr?    Scilicct,  (|in)il  ikmi  sci|)sis   nee  ullis  li(iiniiiil)us  laudaiilihus 

i.6ov.4,3ft.  iiloriaiitur.   Scd   iiixla  l*aiiluin  i.  Cor.  iiij.  a  dco  solo  volunt  landari.     "riiiic/' 

i?i.  34,  3.  in(|iii<  'ciil  uin(iii(|iu'  laus  a  d(>o\    Et  ])s.  xxxiij.  *In  doniiuo  laudahilui-  aniina 

•j.Gov.  10,  IS.  mca'.      l"]t    i-ursun\   ij.  Cor.  \.  'Nnu    ciiiiu,    (|ui   scipsuui   eonuncndat,    illc  ])ro- 

l)atus  est,  scd  (|U<'Ui  di'us  coinuuMidat '.  llos  aiiicui  solos  dcus  laudat  ot  '• 
('oiuiucudat.  t|ui  laudciu  (|uaincuu(|UO  al)s  sc  iu  ipsuui  rclulcrnul,  Nee  volu- 
crinil  \id('i'i  opcra  sua.  uisi  ul  tzloriiicciur  palcr  coruiu  iu  ('(.clis,  cuius  uoiucu 
i.£iuii.j,:i(i.  (lilcxcnuif.  ( Juarc  rursus  cos  i]>s<'  laiidal  et  i;l()ri(ica( ,  sicul,  dicil  i.  Ivcji:;.  ij. 
'Qni  liounrilicaM'rit  uic,  tiloi'ilicaho  cum,  1^1  (|ui  coulcMiiuuil  luc,  cruul 
iii-iuihilcs'.  '" 

Ardiiissinuun  anteni  est,  sed  nocossariuni  a  solo  dco  c.xpcctarc  laudom 

ot  noincn,  ainissis  Interim  omnium  Omnibus  nominil)us,  et  si  (jua  «'ontio'erint, 

vciut    non    eontigerint,    in    dcum    relatis,   nee    nisi  pro    alioruni    salnte    cum 

-}?i.  2,  11.  timorc  toleratis  potius  (|uam  possessis.     Hoe  nimirnm  est  servire  domino  in 

liiu<M-(^   et    exultare   ei    cum   tremore  Nee  desperaro  tentatum  nee  praesumere   '^ 
eousolatum,  ui   iam  saepe  diximus. 

5,13.  Qnoniam    tu    lienediees    Insto    domine,    ut    seiito    l)0uae 

volunlatis   tnae   eoronasti    nos. 

Hieronymus  sie:    'Qnoniam  tu   henediees    insto   domine,   nt  sento  pla- 
eal)ilitatis  eoronabis  enm'.    Pronomen  'tnae'  omittit,  et  pronomen  'enm^  aptins   -^o 
est  quam  'nos",  refert  enim  instum.     Videtur  etiam    mihi   genitivus  in  al)la- 
tivum  rectius  mutari:    ut   sento,  plaeabilitate   eoronasti  enm.     Verum  maior 
vis  in  distinetione  sita  est.     Nostra  enim    translatio  incipit  ultimum  versum 
a   voeativo   'domine",   qui   hebraeis    est    finis   medii   versus.     Habet  vero  hie 
'^l  3,  9.  versus  paulo  aliis  verbis  eundem  sensura,  quem  ultimus  versus  psalmi  tercii  25 
'Domini  est  salus  et  super  populum  tuum  benedictio  tua\     Unde  sicut  illic 
Epitasis  et  Emphasis  in  pronomiue   'Tua"   et   genitivo  'Domini',  Ita   hie  in 
pronomine  'Tu"  et   voeativo  'Domine"  observauda.     Cnius  intellectus  pendet 
ex   antithesi    utriusque    generationis ,    piae    et   impiae.      Impiam   benedieuut 
homines  et  maledicunt  piam.     At   piam    Tu   benediees    domine,   sieut   supra   '-^o 
ps.  iij.  versu  ultimo  expositum  est  latius. 

E,eddit  antem  rationem  versus  praecedentis,  in  quo  dictum  est:  Laetari 
omnes  sperantes  in  dcum,  tempore  adversitatis  exultare  et  curae  esse  deo. 
In  pros])eris  vero  gloriari  in  domino  omnes,  qui  diligunt  nomen  eins,  quod 
ideo  faciunt,  quia  sciunt  te  unum  esse,  qui  insto  benedicat.  Qua  scientia  35 
eruditi  contemuunt  benedictiones  et  maledictiones  honu'num,  qui  cos  tantum 
benedieuut,  quisuum  proprium  nomen  diligunt,  cos  vero,  qui  solius  domini 
nomeu  diligunt,  idest  iustos  semper  maledicunt.  (^uare  non  ociose  addit 
'iusto",  manifeste  adversarios  im])ios  indicans,  quibus  non  deus,  sed  homines 


1   Laudatio  eorura?  fef)lt  2Ö.  3.  S.  ö   eos  fef)(t  BO  12  quae  BC  15  exaltare  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  ]95 

benedicunt  contraria  beuedictioue.  Ubi  iteruin  in  spiritu  loquentis  proplietae 
verba  observanda  sunt,  quod  sicut  superius  appellavit  eos  operarios  iniqui-  s,  5  ff. 
tatis,  nialignos,  impios,  qui  nihil  minus  quam  hanc  speciera  malam  coram 
hominibus  et  in  oculis  suis  habent,  sed  habent  speciem  pietatis  virtutem 
5  eins  al)negante.s,  ita  iustos  appellat  eos,  qui  in  spiritu  tales  sunt,  nihil  minus 
hominibus  quam  iustitiae  nomine  digni  visi,  ut  quos  oportet  esse  stultos, 
malos,  insanos  coram  speciosis  illis  sanctis,  qui  suarum  benedictione  virtutum 
sibi  securi  sunt.  Qui  morbus  seu  potius  impetus  impietatis  in  Ecclesia 
hodie  usque  ad  desjierationem  remedii  praevaluit.     Adeo  quiequid  magnatibus 

10  visum  est,  abunde  invenit  benedictores  suos  tanquam  deo  ipsi  simul  visum 
ac  placitum.  Contra  quod  si  mutias  aut  dubites,  necesse  sit,  te  mox  haere- 
ticum  et  filium  diaboli,  filium  perditionis  sine  tiraore  pronunciari.  Sic  hodie 
patitur  nomen  sanctum  et  terribile  dei,  Sic  prostituitur  insanissimis  cupi- 
ditatibus  homiuum,  sie  servit  immauissimae  tyrannidi  Turcorum  Ecelesiasti- 

15  corum  pessimorum,  factum  prorsus  operculum  omnium  nequitiarum  omnium- 
que  malorum,  Ita  ut  nihil  horribilius  videri  possit,  si  oculos  spiritus  aperias, 
quam  quod  nomiui  dei  tribuuntur  non  nisi  summa,  infinita,  diabolica  opera, 
rursum  diabolico  nomini  non  nisi  optima  et  Christianissima  opera.  Neque 
enim   hodie    licet,    si    cui    teterrimo    facinori    quispiam    adulator  Magnatum 

20  praefixerit  nomen  domini  et  autoritate  dei,  Christi  et  Apostolorum  diaboH 
sui  studia  adduxerit,  resistere  et  reprobare.  Sed  nisi  haereticus  exnri  velis, 
hunc  Satanam  et  Antichristura  propter  nomen  Christi  praetextum  oportet 
adorare  et  pro  divinis  operibus  celebrare.  Contra  si  quid  moliatur  deus 
monstris  illis  contrarium  in    nomine  domini,   prorsus   non   licet  huic   favere, 

25  consentire,  assistere,  Sed  diaboli  autoritate  et  nomine  ista  geri,  oportet 
credere  et  dieere.  Quid  enim  aliud  mereretur  furens  nostra  in  Christum 
ingratitudo,  quam  ut  in  sensum  reprobum  traditi  peccato  blasphemiae  in 
S])iritumsanctum  hie  et  illic  irremissibili  sine  fine  sine  timore  permittaraur 
peccare,   deum    sub    nomine    diaboli    damuantes    et    diabolum    sub  nomine 

30  Christi  adorantes?  'lustus    es   domine,  et  rectum   iudicium   tuum\     Si  enim  *Pf- "9- 127. 
gentes,   quod   cognito  deo  gratias  non  egerunt,   sie  tradidit  deus  in  sensum 
perversum,    ut   monstra   illa,   quae   Ro.  i.  Apostolus   recenset,   patrarent,    Si  ^0111.1,21  ff. 
ludaeos    ita  percussit,   quod  Christum    non    susceperunt,    quanto  malo   nos 
eramus   dignissime   feriendi,   qui    susceptum   et    nomen   eins    professi,   tanta 

35  malitia  subversi,  nomen  eins  illudimus  et  conspurcamus?  At  haec  quantae 
putamus  esse  cruci  iis,  qui  diligunt  nomen  domini?  quam  horreudum 
vivere  in  hoc  tempore  et  nominis  divini  has  intolerabiles  contumelias  audire 
et  videre? 

Discamus    itaque   nos   interim    et  ob    oculos   ponamus   adversantia  illa 

40  sibi  iudicia  dei  et  hominum,  ne  erremus  cum  insipieutibus  neve  consilium 
dei  ignorantes  deficiamus.  Stat  firraa  sententia:  Qui  volet  iustus  fieri,  pee- 
cator  fiat  necesse   est,    qui  volet   sauus,    bonas,   rectus,  deuique  deiformis, 

13* 


IDG  Oponitionos  in  rsalinos.     If)!!)— liVil. 

Cliristiamis  ( ';illinli(iis(|ii('  lici'i,  insainis,  malus,  pciA'crsiis,  (l('iii(|ii('  diaholicus, 
i.isor.  3, 18.  Iiaorc'tic'us,  inlulclis,  Tiirca  liat ,  ot  ut  Paulus  dixil  \l\i'\  \iil(  inicr  \(is  esse 
sapiens,  stultiis  dal,  ut  sit  sapiens'.  Stat,  iucjuani,  liaec  sciitcntiu  lirnia,  quin 
sie  est  voluiitas  in  ooelo,  quod  per  stultitiaui  sapientcs,  pci-  nialitiain  bonos, 
|)»'r  pcccaluu»  iustos,  per  perversitatcni  rcctos,  per  insaniani  sanos,  per  liaere-  s 
>iiii  Cathiilicos.  per  inlidclitati'iii  ( 'hristiauos,  per  diaholicaiu  Inrniani  dei- 
turuu>s  t'accre  propusuit.  (.^uaeris,  (pio  uutdo?  cito  et  hreviter  dicctur.  Talis 
uou  poleris  lieri  in  deo,  (pialis  vis,  nisi  talis  [)rius  fias  in  teij)S()  et  liomini- 
l>us,  (|ualeni  ij)se  vnlt.  N'ult  auteni  te  tieri  in  teipso  ot  lioniinibus  lioe, 
ijiiud  \ere  es,  idost  peceator,  malus,  insanus,  perversns,  diaholicns  &c.  HaG(^  lo 
noinina  tua,  hacc  res  tua,  liaec  veritas  ipsa,  liaec  humilitas  est,  quae  ubi 
faeta  fuerint,  iani  talis  es  corani  deo,  qualis  tu  volcbtus,  idest  sauctus,  bonus, 
\erax,  rectus,  pius  &c.  Hac  ratione  alius  tibi  et  homiuibus,  alius  soli  deo 
eris.  C^uid  ergo  miraris?  Quid  turbaris,  si  vel  tibi  vel  honiinibus  dis- 
plices?  quibus  nisi  displiceas,  deo  })laccre  non  possis.  'Si  adliuc  honiinibus  is 
Will.  1, 10.  plaeereni  (inquit  Paulus  Gal.  i.),  servus  Christi  iiou  essem'.  Sed  id  uos 
fallit,  quod  homines  esse  non  arbitranuu'  duces  Israel  et  eos,  qui  horum 
studio  iusaniunt,  quasi  ignoremus,  sub  uoniine  Christi  etiam  Apostolis  ipsis 
fuisse  insidiatuni  a  pseudoapostolis,  Adeo  secure  nos  falli  delectat  nomine 
beatoruni  Apostolorum  et  apostolicorum,  modo  liceat  eis  placere,  ut  impleatur  20 
^i.  53,  c.  illud  ps.  xiij.  'Dens  dissipavit  ossa  eorum,  qui  homiuibus  placent;  confusi 
Sc).  3,  12. sunt,  (pioniam  deus  sprevit  eos\  Et  Isa.  iij.  'Popule  mens,  qui  te  beatum 
dicuiit,  ipsi  te  decipiunt  et  viam  gressuum  tuorum  dissipant\  Obsecro,  quam 
robusta  et  libera  haec  diffinitio:  decipiuntur  omnes,  qui  laudautur,  lauda- 
tores  sunt  deceptores.  Quis  non  expavescat  laudari?  Quis  non  optet  25 
vituperari?  Uli  ne  soli  recte  ducunt  ac  docent,  qui  nostra  arguunt  et  miseros 
Cff&fl- 3, 17.  nos  dieuut?  Vere  ita  habet.  Nam  et  Apo.  iij.  Angelo  Laodiciae  dicitur 
'Dicis,  quia  dives  suni  et  locupletatus  et  nullius  egeo:  Et  nescis,  quia  tu  es 
miser  et  miserabilis  et  pauper  et  nudus  et  caecus'. 

Istis  autem  sie  habeutibus  diligentissime  cavendum  est  cuique  Christi-  -io 
ano,  ne  turbam  turbeque  secutus  iudicium,  eum  contemnat  vel  landet,  qui 
honiinibus  vel  laudatus  vel  vituperatus  habetur.  Periculum  est  enim  hie, 
ne  ineurratur  in  dominum  gloriae,  qui  cum  sceleratis  reputari  voluit  et  cum 
sie  reputatis  manet  usque  ad  cousuraatiouem  saeculi:  Quia  peccatores  coram 
hominibus  ipse  iustificat  et  sanctos  saeculi  daranat.  In  illis  enim  amisso  35 
eorum  nomine  habitat  nomen  dei  sanctum  et  terribile,  quo  sanctificantur.  In 
Ins  eiecto  nomine  dei  inest  noincn  hominum  prophanum  et  abominabile,  quo 
polluuntur.  Eadem  ratione  nee  teipsum  licet  contemnere  ac  de  te  desperare, 
eo  minus,  quo  miserior  in  teipso  fueris.  Nam  dum  nullnin  peccatorem 
licet  iudicare  ac    damuare   nee   de  eo  desperare,   nee   teipsum   licet   iudicare   40 


27  Angelo]  Geuio  BC  36  habeat  B       sanctificetur  B 


Operationes  in  Psalnics.    1519 — 1521.  |97 

ac  damnare,  sive  tibi  .sive  hominibiis  factus  fiieris  peccator:  Non  aliter  atque 
uon   licet   tibi    te  laudare  ac  iustificare  uec  de  te  praesuraere,   sive  til)i  sive 
homiiiibus   aliquid  esse  videberis,  sed  de  solo  deo  gloriari  et  iu  nomine  eins 
delectari,  qiiod  bouum  est  iu  couspectu  sauctorum  suoruui. 
5  Credo   autem   satis   notam  Synecdochen   figuram,  quod  'iusto'  singulari 

numero  pro  'iustis'  pkirali  dicitur  seu  pro  generali  sententia  distribuendo 
'Benedices  iusto',  idest  quicunque  fuerit  iustus.  Deiude  beuedicere  usu  scrip- 
turae  esse  idem,  quod  laudare,  glorifioare,  bona  optare,  bene  [)recari.  Contra 
maledicere:  vituperare,  maluni  optare,    Quod  si  a  deo  fiat,  res  est  et  factum, 

'0  quia  ipse  dixit  et  facta  sunt,  Si  ab  liomiuibus,  nihil  sequitur. 

Iustus  vero  ex  multis  iam  dictis  ps.  i.  in  spiritu  et  abscondito  dicitur, 
qui  non  in  suis  nee  hominum,  sed  dei  oculis  iustus  est.  Hie  est,  qui  credit 
et  fidit  in  deo,  de  quo  recte  dixeris :  Iustus  est  peccator,  sed  diverso  theatro 
et  couspectu,  ut  diximus. 

15  'Ut  scuto  placabilitatis  coronasti  eum',  hoc  est  circumdedisti  cum.   luxta 

illud   ps.  cxxiiij.  'Dominus   in   circuitu   populi   sui'.     Et  xxxiij.  'Immittet  an- 1|;  j^^'^,^- 
gel  US  domini  in  circuitu  timentium  eum\     Et  Deu.  xxxij.  'Circumduxit  eums.spjof.  32,10. 
et  custodivit    sicut   pupillam   oculi'.     Verum   et  hoc  insensibiliter   agitur  in 
spiritu,  cum  sensibiliter  illud  sentias  ps.  cxvij.  'Circumdantes  circumdederunt  *f.  ns,  iif. 

20  me,  sicut  apes'  &c.    Quare  fide  apprehendenda  est  placabilitas,  bona  volun- 
tas,   benevolentia  ista  dei,  ne   deficiamus,   cingente   nos   in   modum    coronae 
Säule  nostro,  i.  Reg.  xxiij.    Ita  videmus  variam  dei  in  nos  consolationem,  sed  i.Sain.23,26. 
in   spiritu,   ut  provocet  nos   ad    fiduciam    sui,    sicut  Deutero.  xxxij.    'Quasi  s.ajiof. 32,11. 
aquila  provocaus  ad  volandum  pullos  suos  et  super  eos  volitans'.    Sic  enim 

25  'ascendit  super  Cherubim  et  volat,  v^olat  super  pennas  ventorum^  ps.  xvij.     *'"  ^^-  n- 

Atque  haec  verbosissime,  nee  tarnen  satis  digne  de  his  aff'ectibus,  fidei, 

spei,  charitatis,  gaudii  dicta  sint,  ad  quae,  cum  deinceps  occurrerint,  remit- 

temus,  ut  serael  prolixitate  absoluta  post  haec  breviores  simus.     Sitque  cum 

hoc   quinto   psalmo  finito  hie  primi  stadii  modus,  ut  reereati  parvula  quiete 

30   ad  sextum  alaeriores  veniamus. 

Et  quoniam  visum  est  hoc  loco  paulum  subsistere,  propter  uonnuUorum 
usum  adiieiemus  coronidis  vice  duos  versus  per  ecclesiam  cantatissimos  in 
fine  psalmorum:  Gloria  Patri  et  Filio  &c.,  quaudo  ipsi  penitus  affines  sunt 
ultimis  duobus  huius  psalmi  versil)us,  in  quibus  nomen  domini  glorifieaudum 

35  et  diligeudum  doctum  est. 

Gloria   (inquit)   Patri   et    Filio   et  spiritu isancto,    Sicut    erat    in 
priucipio  et  nunc  et  scmper  et  in  saecula  saeculorum.     Amen. 

In  versibus  religiosissimis  erigendus  est  affectus,  ut  quod  psallitur 
voce,   psallatur   et   mente  et   spiritu.     In   quibus  summa  omnium  orationimi 

27  ud  feljü  ß  33  &c]  et  iiinrkm  sancto  &c.  2Ö.  3.  3G  inquit  fc^lt  HC 


198  Oponitioiu's  in  Psalinos.     1519— liVJl. 

et  atVcctuiiin  coniiJrcliciKlitur,  iu>ii  scciis  ;i(((ii("  in  |)riiiKi  doiniiiiciu'  oralioiiis 
parte  (Sanetitiectiir  iioiiumi  (lumi)  oiiines  secjiu-iites  Kl  in  prinio  ilecalogi 
praecepto  omnia  sc(jiu'ntia,  Ita  nt  siciit  priinmn  praeeeptnni  ineti'um  et  nieii- 
snra  est  omiiiiun  aliorum  et  prima  oratio  onuiiuni  oratiomim,  Ita  huiiis  ver- 
sus afteetus  priinus  et  sumimis  est  oinniuni  atVectuiun.  Neque  euim  quic-  s 
(inani  orari  (lebet,  quod  non  prinunn  in  gloriam  inaiestatis  referatur,  nt 
sanctifieetur  nonicii  eins,  Nee  (juicqiiam  fieri  in  opere,  in  ((iio  non  prinunn 
(piaerantur  ea,  qnae  dei  .sunt,  ut  uc  habeatur  deus  alienus.  Ita  nullius 
atteetu  debenius  impeusius  moveri  (juam  gloriae  dei.  Denique  lioe  versu  si 
spiritu  et  meute  psallemus,  brevi  eonipendio  absolvemus  totam  illam  sacri-  lu 
fieioruni  veteris  testamenti  turbani.  Quid  enini  aliud  erat  deo  oiferre  pecudes 
mortifieatas,  nisi  uos  caruales  homiues,  peccato  mortuos,  offerri  deo,  viventes 
^lof.  14,  3.  iustitiae  in  laudeni  et  gloriam  gratiae  suae?  sicnt  Osee  ult.  dicit  *Tuuc 
*lii.  51, 2i.i-eddemus  vitulos  labiorum  nostrorum'.  Et  ps.  1.  'Tunc  acceptabis  sacri- 
C^ctn.  13, 15.  fitiuni  iustitiae,  tunc  imponcnt  super  altare  tuum  vitulos\  J]t  heb.  *Per  15 
ipsum  ergo  oiterannis  hostiam  laudis,  idest  fructum  labiorum  confitentiuni 
noraiui  eius'.  Nee  aliud  est  novi  testamenti  sacrifitium  quam  liuius  versus, 
Ita  ut  et  altaris  sacramentum  appelletur  Eucharistia,  idest  gratiarum  aetio, 
(juod  in  eo  officio  huius  versus  vim  et  aifectum  proprie  persolvamus.  Non 
enim  satis  est  communicare  corpori  dominico,  nisi  in  memoriam  eins  id  20 
faciamus,  sicut  praecepit.  At  quam  multi  sunt,  qui  hune  versum  quottidie 
murmuraut,  tarn  pauci  sunt,  qui  id,  quod  significatur,  adimplent.  Quare 
necesse  est,  unumquemque  seipsum  observare  et  admonere  huius  versus 
monitorio  et  Invitatorio,  quidnam  deo  debeat. 

Igitur  tribus  personis  diciraus  non  'gloriae',  sed  'gloria',  quod  aecpialis  25 
sit  gloria  eademque  unius  et  triui  dei  sicut  una  maiestas  et  divinitas,  in  quo 
dei  veri  nomen  sanctum  revelatum  confitemur.  Ubi  fides  summa  ueces- 
saria  est,  (piae  et  hoc  versu  exercenda  proponitur:  Incomprehensibilia  sunt 
quae  loquimur,  et  summa  nostrae  fidei  capita.  Verum  ut  ad  nsitata  nos 
accommodemus,  placeat  Interim,  quod  Patri  potentia  et  virtus,  Filio  sapientia  30 
et  consilium,  Spirituisancto  bonitas  et  charitas  tribuatur,  atque  his  notionibus 
apprehendantur,  ut  qui  psallit  gloriam  patri,  suam  simul  oöerat  vanissimam 
gloriam,  confessus  suara  innrmitatem  et  irapotentiam,  nee  optet  fortis  et 
potens  esse  nisi  in  deo  patre.  Dum  psallit  gloriam  filio,  abominetur  suam 
sapientiam  et  consilium  mactatisque  his  bestiis  offerat,  confessus  suam  insi-  35 
pientiam  et  stultitiam,  nee  optet  sapiens  prudensque  haberi  nee  apud  se  nee 
apud  homines  nisi  in  deo  suo  filio.  Dum  psallit  gloriam  spirituisancto, 
ponat  fiduciam  iustitiae  et  bonitatis  suae,  peccata  confessus,  optetque  ex  deo 
spiritusancto  iustus  et  bonus  fieri  mactetcpie  opinionem  bestialem  suae 
iustitiae.    Ita  fit,  ut  omnia  deo,  nobis  nihil  relinquamus  nisi  confusionem  et  40 


14  reddentes  1?  16  fructuum  A  28/29  sunt  enim  quae  BC  30  placet  BC 


Operationcs  in  Psalmos.     1519 — 1521.  |99 

confessionem  maloriuu  et  nihili  et  miseriae  nostrorum.     Itii  iu.stificati  .suiiiu,^ 
reddentes  unicuique,  quod  suum  est. 

Verum   nullus   ita   sapiat,    ut   sese    credat    digne  posse   huuc    versum 
pallere,  Sed  magis  Optative  quam  indicative  psallat,  ut  sit  simul  oratio,  laus 

5  et  gratiarumactio,  cum  nemo  sine  vana  gloria  virtutis,  sapientiae,  bonitatis 
suae  sit,  uec  ullus  reperiatur,  qui  non  aliquid  deo  detrahat  gloriae  impureque 
sacrificet  lioc  sacrifitium.  Hoc  autera  sie  oraudum  est,  ut  communis  sit 
oratio  ^Sicut  olim  et  nunc  et  semper  et  in  saecula  saeculorum',  lioc  est  ut 
optet,  omuem  creaturam  al)   initio   usque  inaeternum  secum  glorificare  deum, 

0  in  quo  pro  omnibus  et  cum  omuibus  oratur,  laudatur,  glorificatur  deus,  quae 
est  gratissima  et  efficacissima,  quia  communissiraa,  in  quo  id,  quod  in  uobis 
deest,  suppletiu-  per  communionem  omnium  sanctorum  et  praecipue  Christi, 
in  qua  universitate  tutissimum  est  concinere,  ubi  vocis  nostrae  defectus 
multitudine  perfectorum  invatm*  et  perficitur,    Unde  impossibile  est,  homiuem, 

5  vanae  gloriae  deditmn  hunc  versum  psallere,  nisi  velut  horribili  ruditu  totam 
hanc  iucundam  harraoniam  uuiversae  creaturae  confundat,  quo  sibi  ipsi 
malum  in  caput  provocat  et  accelerat.  Non  enim  tolerabilis  est  importuna 
ista  dissonantia,  dei  melodiam  intertiu-bans.  A  qua  perdita  gloria  nos  liberet 
ipse  Cliristus,  gloria  nostra  in  saecula.     AMEN. 


20  PSALMVS  SEXTVS. 

AD  Victoriam   in   organis   super  octavam,   psalmus  David.      6, 
De  victoria  et  organis   dictum   est  psalmo  quarto.     Octavae  vero 
mysticam  significationem  multi  exquisitissime   tractaverunt,   quos    suo  sensu 
abimdasse    permittamus    et   eos,    qui    simpliciter   citra    mysterium  loquuntur 

25   sequamur,  grammatica    sive    historica    sententia    arbitrantes,  octavam   fuisse 
Organum  seu  citbaram   ogdochordam,    siquidem  ps.  xxxiij.  indicat  psalterium  m 
decachordmn,   ut  sit  sensus,   hunc  psalmum  esse  unum   eorum,   qui  ad  vic- 
toriam canerentur    in    organis   (de   quibus   supra   ps.    iiij.   ex  i.  Parali]).  xv. 
diximus),    sed    ita,    ut  proprio    instrumento    ogdochorda,    scilicet    Cythara, 

30  caneretur,  ut  octava  sit  in  titulo  addita  designandae  speciei  gratia.  Nee 
mihi  cognitum  est,  ogdochorda  fueritne  summa,  media  aut  infima  Citha- 
rarum.  Psalterium  decachordum  apparet  summum  fuisse,  ut  quod  in 
iucundis    et   festivis    psalmis    legamus   celebrari.     Certum   est,    psalmos   ad 

6  impurtjfiue  A  impurseque  B  11   est  oratio  gratissima  BC  20  PSALMVS 

SEXTVS  fc^tt  A 


200  Openitioiu-s  in   l'siilmos.    If)!'.!— I;VJ1. 

\ic|ni-i;iiii   in   citliari-   cani   soliUis,    (|iias    rrci(uciilci'    u,ciii'i-ali    Nocalmlo  <tii;aiKi 
vitcaiit   psaliinniini   tiliili. 

Nun  autrin  ol  (liil)itaii(liiiii.  (|ii«>(l  liacc  (iiniiia  fiicriiil  liLiiirac  riiliironiiii, 
t't  octo  istas  cliorilas  noii  l'nisda  \'\\\<-v  tiiiii  institiitas  tiiiii  coinmcndatas. 
Kj^o  .saiie  pro  mt'U  tt'iiu'i-itatc  iitm  taiituiii  atl  octavmn  rcsnrrcctionis  l'iiturac  r. 
diciu  cum  illis  cum),  scd  ad  pracscntis  Kcclusiao  (|I1(m|ii('  conditioucin  et 
allV'flum  (|ii('ndain  siiij^ulaiviu  lidcliiiin  Christi,  noii  tjiiod  et  tniK'  in  vctori 
tcstaiiniito  nun  Incrit  liacc  conditio,  scd  (|Uod  iion  rcvclahatiir.  (iiian;  vcl 
aninii  cau>a  pic  nicditcmur:  Ogdochordani  Citharani  fiiisse  .siininiani  et 
principein  prae  caeteris  insignera,  siciit  psalterium  decachordinn  suniiiHnn  m 
f'nissc  putanuis,  idcoiine  oain  lioc  titulo,  adiecto  iioniiiic  octava,  iiisinnilain. 
hictnni  (St  antcni  in  priiicipio,  psalteriniii  et  citharani  in  hoc  dilTcrrc,  (|ii(id 
l'salteriuni,  (piia  cavitatein  superno  ligno  habet,  resonantiam  desiirsum  r(!(hlit, 
contra  Cithara  inferno  ligno  cava  ab  inio  sonat.  Quibus  reljus  figin-entur 
duo  iUa  sacranienta  mortis  et  resm-rectionis  Ciiristi,  in  noljis  mortificatio  15 
caruis  et  vivificatio  spiritus,  ut  Citharae  cantu.s  aliud  in  veritatis  revelatione 
non  sit  quam  opus  crueis,  mortificatio  meml)rorum,  destructio  corporis  pec- 
cati,  (jua  sursum  ducitur  a  terrena  sua  sa})ientia,  ut  sapiat  ea,  quae  sursum 
sunt,  ubi  Christus  est.  ]^salterii  vero  cantus  sit  opus  spiritus,  iustificatio, 
Salus,  pax  et  similia,  quae  fide  et  spe  sursum  veniunt.  Unde  et  citharae  20 
proprie  psalmi  ad  victoriam,  sicut  dictum  est,  aptabantur,  (piod  opus  domini, 
idest  crux  Christi,  indigeat  exhortatorio,  (juo  ad  fincni  nscjue  perferatur  et 
victoriam  perseverantia  obtiueat. 

Quando  autem  hoc  psalmo  summa  illa  crueis  et  mortificatiouis  ex- 
tremaque  linea  mortis,  puta,  et  inferni  describitur,  non  inepte  ei  summa  20 
Cithara  (idest  octava)  adaptatur.  Octonarius  autem  numerus  et  celebris  et 
sacer  est  in  sacris  literis  (ut  Hieronymus  recitat)  ex  octava  die  circura- 
cisiouis  et  octo  animabus  in  Area  Noe.  David  quoque  octavus  et  novissimus 
filius  lesse  dicitur,  et  Zacharias,  lohannis  pater,  octava  die  rece[)it  loquelam 
et  similia.  Sunt  autem  octo  numerus  solidus,  quadratus  pariter  par,  sex  30 
aequalibus  lateribus,  habens  xxiiij  triangulos  planos  et  octo  solidos  sicut 
tessera,  quae  et  ipsa  quadrata  figura  in  sacris  literis  usitata  est,  a  philo- 
sophis  aequal)ilitati  et  stabilitati  tributa.  Porro  seuarius  (quo  et  hie  psalmus 
ceusetur)  est  primus  numerus  perfectus,  ut  siguificetur  solida,  stabilis  perfecta 
absolutaque  veteris  hominis  mortificatio  huius  citharae  cantu,  quae  revera  35 
hoc  psalmo  describitur.  Cur  autem  non  et  aliis  Psalmis  eiusdem  argumenti 
idem  titulus  praefigitiu-,  volumus  libeuter  (ut  Augustini  verbo  dicam)  nescire, 
quod  noluit  deus  nos  scire.  Quare  huius  psalmi  verba  ei  convenient,  qui 
super    octavam    canit,    hoc   est     qui    extremis     mortis   et    infiirni    doloribus 


8    revelatur    B  21    psalmis  BC  26   (idest)    ABC  07   praefigatur    BC 

38  conveniet  A 


Operationes  in  Psalnio«.    1519—1521.  201 

crutiatiir,  qiiod   et   ipsa   vorba    osteudunt.     Unde   ineo   iudicio    Hie  psalinus 
faeit,  quod  praeeedens  docuit.     Dixinius   euim    illic,  naturam  et  vini  spei  in 
medio  raaloriim  et  peccatornm  laborantis  consistere.     Cuius  qiii  sint  afVccttis, 
qui  aestus,  qui  gemitiis,  quae  verba,  quae  consilia,  hoc  psalmo  declaratiir. 
5  Proiude  generalein  jjiitemus  esse  sententiain  et  doctrinani  })sahiii,  (juae 

iion  modo  ipsi  Christo,  sed  cuilibet  Christiano,  haec  patieuti  coiupelat. 
Quodsi  purgatorii  peiia  est  (ut  mea  fert  opinio)  pavor  mortis  et  iiiferni 
horror,  defectu  sanae  et  perfectae  charitatis,  aptissime  iu  persona  defnnetorum 
ab   Ecclesia   oratnr,   ut  nee   aptius    quiequam   possit,     His  autem,    qui    hoc 

lu  affectu  laborant  et  erudiuntur,  implacabile  bellum  est  cum  operariis  iniqui- 
tatis,  qui  operibus  nisi  et  uiti  doceutes  huic  mortificationi  peruiciosissime 
resistunt.  Non  enim  nostrum  hie,  sed  solius  dei  opus  agitur,  quod  sola  spe 
fortissime  patiente  sustinetur,  non  autem  operibus  hominum  aut  tollitur  aut 
consolatur,  quin  in  hoc  excessu  positus  videt,  quam  omnis  liomo  sit  mendax. 

15  Unde  et  hie  non  persecutores,  sed  operarios  iniquitatis,  subdolos  consolatores 
acerrime  arguit,  (juod  specie  blanda  huic  operi  dei  noxii  sunt,  ut  (|uorum 
opinio  non  ferat  haec  a  deo  fieri,  semper  desperationis  et  ])raesumptionisj 
nunquam  autem  spei  Magistri  et  autores. 

Nee  putaudum  est,  universos  Christi  fideles  huius  psalmi  cruce  vexari. 

-ü   Non  enim  omues  omnibus,   etsi    omnes  multis   et  variis  tribulationibus  pro- 

bantur,  Sicut  in  Euangelio   non    legimus   nisi    unam    mulierculam   Cananeam  ^'^J^l  ^*' 
Syrophoenissam  huius  generis    (juadam  passione  exerceri,   dum  Christus  nee 
ad  eins   clamorem    nee    ad    discipulorum    intercessionem   audire   eam   voluit, 
donec  se  catellis,   non  filiis  extrema  abnegatione  comparari  passa  est,  Caeteris 

'J5   aut   caecis    aut   claudis   aut   similibus   crassis   passionibus   et    raalis    vexatis. 
Ita  et  haec  tentatio  eorum  proprie  est,  (juorum  magna  est  fides,  et  quäle  de 
David  dicitur,  Virorum  secundum  cor   dei  electorum.     Discenda  tamen  est,  i.(Enm.i3,i4. 
ut,  si  quo  tempore  nos  illa  velit  deus  probari,  parati  simus. 

Atque  cur  non   tentemus,   quod   a  multis    tentatum    est,    pro    varietate 

30   passionum  cognoscenda  rationem  ordiuis  quaererc  iu  psalmis  praecedentibus? 

Siquidem  varii  psalmi  sunt  non  nisi  variarum  passionum  affectus  et  consilia. 

Primus  itaque  absolutam  imagiuem   pii    viri    seu   populi    brevibus  qui- 

dem  et  generalibus  tum  verbis  tum  sententiis  proponere   videtur   ac  prorsus 

talem,  qualem  varii    psalmorum  affectus  ostendunt,    scilicet  spiritualem,   qui 

.i:,  non  nisi  lege  domini  afficiatur  nee  ulla  seu  prosperitate  seu  adversitate 
mutetur,  Kursus  contrariam  impiorum  imagiuem,  Deinde  utrorumque  finem, 
quod  deus  illos  noverit,  hos  non  noverit,  ideo  hos  perituros,  illos  servandos, 
ut  rectißsime  idem  psalmus  vice  argumenti  in  vestibulo  i)oni  vidt-atur,  iu 
quo,  quid  toto  psalterio  agatur,  videri  liceat, 

40  8ecundo  autem:    caput   et   autorcra  pii  populi  Christum,  deiiid<!  locum 


29   varietate]  varie  A  40  .Seciiiulus  autem  docet  I5C 


20-2  Opciationes  in  Psiilmos.    1510—1521. 

i'l  n'i;iiiun  eins,  iiM  vi  iiiulc  ni'iatur  et  (|Uous(hk'  pi'opaücdir,  ncnipi'  ex 
/idii  in  tiimics  tcnuiiiiis  terrae,  imitis  seilieel  el  (Viistra  reiiileiitiltiis  imiversis 
atKcrsariis.  (aiidem  modmn  ae  mores  liiiiiis  i'ei;ni,  (|uisuii(:  servii-e  in  (imorc! 
et   laetitia,  :it(|iie  paratos  esse,  iidere  et  sperare  in  eum  tempore  iraemuliae. 

Tercio:   Ipse  Rcx  et  eaput   populi    fidelis  inducitur    pro   exemplo   |)as-    5 
sionis  et  u;lorifieationi.s,  iie  sit  diix  solo  nomine,    (jui  niultu  iuhcat  et  exi^at, 
nihil  vero  faeiat,  sed  (|ni  popnlo,  eui  praefeetus  est,  legitinio  dueis  et  autoris 
olVicio  preeat   pi>tens  in  opere  et  sermone,  ineipiens  faccre  et  doeere. 

Ciuartd :   lam   populus   dncem    seqnens   per   passiones   primo  eorporales 
et  leviort's    inducitnr,   (piilius    exerceatiir,    coutemptis    rerum    copiis    et   bonis   i" 
iuiins   vitae   ((jnae   ahundantia   vini    et  frnmcnti  si<:;nificat)    ad  spcm,    in  qua 
doruiiat  in  pace.     At(|ue  hie  Crueis   prinius    et   infinins   est  j^radns   pro   in- 
oipientibus  et  niollioribus  descrij)tns. 

Qninto:  tcmporalibns  passionibns  firniatns  obiieitnr  s])iritnalibus  peri- 
enlosioribus  tentationibus  bellisque  verbi ,  ul)i  emn  eogitationibns  Satanae,  ts 
haereticis  scilicet  perversisque  opiuionibus  adversus  puraui  fidem  et  spem 
piiguantibus,  atque  adeo  cum  ipsa  spiritualissima  belua,  superbia,  ex  ipsis 
bonis  nata,  qua  angelus  e  coelo  cecidit,  })ugnet.  Idee  hie  veliementioribiis 
et  auctioribus  atfectibus  res  agitur.  Hie  solius  cordis  patiimtur  vires,  et 
Spiritus  discrutiatur  pro  veritate  et  syneeritate  fidei,  qualem  in  Paulo  ad-  20 
versus  ludaeos  et  pseudoapostolos  fuisse  videnius  afFectum. 

Hoc  sexto  taudem  extreme  et  perfecto  agone  cum  morte  et  inferno 
certatur,  quod  certamiuis  geuus  uon  cum  hominibus,  neque  super  terapora- 
libus  neque  spiritualibus  geritur,  sed  intus  in  spiritu,  immo  extra  et  supra 
spiritum  in  exstasi  illa  supreraa,  ubi  nemo  audit,  videt,  sentit,  nisi  Spiritus,  05 
(jui  gemitibus  inenarrabilibus  postulat  pro  sanctis  ac  cum  ipso  quodammodo 
deo  certat,  ueque  nomen  potest  huic  dari  nee  nisi  experto  cognita  fieri. 
De  qua  iam  videamus. 

6,2.  Domine,   ne   in   furore   tuo   arguas  nie    neque  in    ira  tua 

corripias   me.  30 

Quaesitum  est,  an  aliud  'ira'  quam  'furor',  aliud  'arguere'  quam  'corripere' 
sit.  Et  notum  est,  aliis  quoque  locis  argui  et  castigari  simul  coraponi,  ut 
Dftbfl.  3,  19.  Apo.  iij.  'Ego  (juos  amo,  arguo  et  castigo',  ut  et  hie  sit  ultimum  'corripias' 
id,  quod  'castiges'  sive  'disciplines'.  Q,ui  volet  tautologiam  esse,  abundet  suo 
sensu.  Nos  interim  sie  distinguamus  :  Quod  argui  sit  reprehendi,  corripi  sit  35 
reprehensum  percuti.  Quae  ex  usu  hominum  accipimus,  ubi  reus  primum 
accusatur  et  reprehenditur,  deinde  senteutia  data  plectitur.  Sic  et  pueri,  ubi 
peccaveriut,  primum  arguuntur,  deinde  verberantur. 


ut  hie  BC 


Operationes  in  Psalnios.     1519—1521.  203 

Eeprehensio   auteiu   ista   cordis  iu  spiritii  est  pavor  ille  et  horror  coii- 
scientiae  a  facie  iudicii  dei,  qua  Christus  pro  nobis  laboravit  iu  horto,  sicut 
de  eo  Isa.  liij.  })raedixerat  'Laboravit   auiiua   eius\     Et   cum   ipse   coepisset  Sei.  53,  11. 
tedere  et   pavere,  ait  'Tristis  est  auima  raea  usque  ad  mortem'.     Hie  cuimTOnttf).26,38. 
5  omui    fiducia   exuta  uou   uisi   horribiliter  rea    sibi   iuveuitur   auima    et  sola 
corara  aeteruo  iratoque  dei  tribuuali  coustituta.     De  quo  lob  ix.  'Si  repeute  'jjiob  9,  12. 
interroget,    quis    respondebit  ei?'    obmutescit    euim ,    uou    secus   atque    ille 
couviva  Euangelicus  Mat.  xxij.,  qui  de  veste  uuptiali  iuterrogatus  obmutuit.OTaitf).  22,12. 
Tum  illud,  quod   ibidem   sequitur    'Ligatis  illi  mauibus  et  pedibus  proiicite 

10  iu  teuebras  exteriores',  exprimit,  quod  hie  dicit  'iu  ira  corripi'.  Repreliensa 
euim  couscieiitia  et  couvicta  mox  uou  seutit  aliud,  quam  aeteruam  sibi  iu- 
tentari  damuatiouem.  Nee  est  ullus,  qui  huuc  aifectum  (quaudo  uec  iuferi- 
ores)  summum  iutelligat,  uisi  qui  gustaverit,  ideoque  uec  digue  possumus 
eum   tractare.     Passus    est   eum   prae  caeteris  lob   et  quidem   crebro.      lüde 

15  David  et  Ezechias  rex  Isa.  xxxviij.  et  pauci  alii,  Deuique  theologus  ille  ger-3cf.  ss.  1  tf. 
mauicus,  lohau.  Taulerus,   uou  raro  eius  memiuit  iu  suis  sermonibus.     Haec 
mihi   videtur    teutatio    illa,    quam    Christus  praedixit  Lucae  xxi.,    Ubi  interüuc.  21,  26. 
caetera  novissimi   temporis   mala   terrores   etiam  numerat  de  caelo,   qua  fiat, 
ut  arescaut  homines  prae  timore  et  expectatioue,  quae  superveuient  universo 

2u   orbi,  ut  periculosissimo  et  pessimo  tempore  pessima  quoque  et  periculosissima 

regnet  tribulatio.     Sed  et  iam  vidimus,  miütos  talia  passos  et  iguaros  cousilii 

versos   esse  ad  iusauiam   aut    assidue  tabescere,  tristari   et   cousumi.     Hac 

quidam  patrum  in  Eremo  laboraus:  Timor  dei  (iuquit)  etiam  ossa  cousumit. 

Nemo  hie  nobis  oggauuiat  uec  crasso  cerebro  suo  praesumat,  se  medium 

25  distinctorem  praestare   inter  servilem  timorem   et   charitatem.     Non   capitur 
hoc   opus  dei   ulla  intelligentiae   magnitudiue,    tenebrae  super  faciem  abyssi 
hie  sunt,  simul    sunt  servilissimus  timor   et  fuga  penarum   et  ardentissiraa 
charitas,   sicut  Christus  ps.  cxli.    'Periit  fuga  a  me,   et  non  est  qui  requirat  *}5i.  142,  5. 
aniraam  meam'.     Latet  charitas   iucomprehensibili  profunditate,   apparet  ser- 

30  vilis  timor  iutolerabili  vi.  Spiritus  fertur  super  aquas,  et  gemitus  inenarra- 
bilis  solus  est  reliquus,  Deuique  quid  faciat  haec  tribulatio,  ex  indiciis 
colHgitur,  quae  psalmus  deuumerat. 

Primo  deprecatur  iram  et  furorem  dei,  quod  uou  faceret,  uisi  sensisset 
iram  et  furorem  eius,  uou  enim  recusat  argui  et  castigari,  sed  hoc  fieri  petit 

35  iu   misericordia  sicut  ps.  xxv.    'Proba   me   domiue,   et    tenta  me,   ure   renes  «pf.  26, 2. 
meos  et  cor  meum'.    Et  ps.  cxxxviij.  'Proba  me  domine,  et  scito  cor  meum,  q3[.  139, 23  t. 
interroga  me  et  cognosce  semitas  meas'.    Unde  hoc  versu  manifeste  duplicem 
virgam    dei   docet:    aliam    misericordiae,   aliam   irae.     8ic  Hiere.  x.    'Corripe  3".  lo,  24. 
me  domiue,  veruutamen  iu  iudicio  et  non  iu  furore  tuo,  ne  forte  ad  nihilum 

40   redigas   me'.     Et  lob  vij.  'Quare   me    posuisti  coutrarium   tibi?'     'Quid   est i^'^J ^  ^^^  20 
homo,  quod  magnificas  eum?   aut  quid  apponis  erga  eum  cor  tuum?       Ista 


30/31  iiitiiaarrabilis  A     iiiaenarrabilis  B 


•_>().|  ()p.-n.tionPs   in   I's,.)im(.s.     ir.l!»    -IfrJl. 

liil»iil;itii>  in  -(  ri|iliiris  \i)caliir  ctiaiii  dies  visitat  ioiiis  cl  iiispcciionis ,  (jiuxl 
^Mibac.  3, 6.  solo  as|)cclii  Mio  iii|i.|rial)ili  (lcii>  discriiticl  iiii|iios  siciit  Ahaciik  iij.  'Asprxit 
•j.Wof.u,24f. i>(  (lissolvit  <j,ciilcs,  cl  ••oiilrili  siiiit  inontcs  sacciili'.  Si<'  l^^xo.  xiiij.  Rospcxisso 
loiiitiir  solum  super  castni  7\.c«:;ypti()niin,  et  mox  sccudiiu  |)avor('in  f'ii^auKiuc 
Ai'uvplionim.  ncnitiiic  liaoc  est  dies  ilhi  cxtrcmi  iudicii  actciMialilcr  dura-  5 
iura,  (juani  nemo  teuere,  iicnio  (uü;cir  potcst  ,  iiisi  uuscrii-ordiain  dci  spc 
ap|)i('li('iulal    iu   Christo    Ilicsu   douiiuo   noslro. 

l>occt  aulciu  nos  psahuus,  si  (piis  Ixte  nialo  aii«;us(ia(us  fucrit  ,  noii 
ui<i  ad  ipsuni  couCuuiat  donununi  ifaluu).  N'cnuu  lioc  arduissinnuu  et 
lal)oriosissiMuun  est  a((juc  ouiuiuo  est  spcrai'c  conlra  speui  plau(M|n<'  in 
contra  inipossibilia  uili,  ((uantuni  sentit  art'ecrtus,  uhi  auitur  puti;ua  illa 
3ci.  38,  11.  niiscrriina,  (juain  ]\ex  E/eeliias  de  seipso  r(>eitat  Isa.  xwviij.  'Domino 
(in([uit),  vini  palior,  rcsponde  pro  nie'.  Kursus  mox  vcliit  repiilsam  sentiens 
sul)iuni;it:  (^uid  dieam?  ant  quid  respondehit  mihi,  cum  ipso  fecerit?  «juasi 
C>icb  ?,  16  diccret  ilhid  loh  ix.  'Kt  cum  iuvoeautem  me  oxauchei'it,  non  credo,  i'' 
(juod  andient  voeem  ineain*.  Adeo  seilieet  hie  variant  spes  et  desperatio 
vicissim,  iit,  si  etiara  exaudiantur  invocantes,  adeo  tarnen  id  non  sentiuut,  ut 
ne  voeeni  (|uidem  eornni  auditam  pntcnt.  Qnare  et  hie  j)salmus  dum  dicit 
'In  fiirore  tuo',  utique  confitetur  ah  i))so  deo  fieri,  (piae  patitnr,  ut  possit 
dicere,  quid  dicani?  (jnid  respondehit  pro  me?  nuniquid  exaudiet?  numquid  i-o 
prodest,  si  orem,  qnando  certus  sum,  quod  ipsemet  haee  facit?  Quare,  qui 
in  levioribus  tentationibus  non  didiccrnnt  confugere  ad  percutientera  se  (idest 
ad  deum),  sieut  in  prophetis  loenpletissirae  scrihitur  esse  faciendum,  cum 
ipse  omnia  faciat,  quomodo  in  hac  raaxima  pressura  ad  eum  oonfugient,  nbi 
maxirae  sentitur  deus  ipsemet  facere?  Proinde  aliae  omnes  tentationes  sunt  2n 
huius  perfectissimae  vehit  rudimenta  et  praeludia,  in  quibus  assuescamus  ad 
deum  contra  deum  confugere.  Atque  ex  hoc  loco  sumpta  mihi  sunt,  quae 
de  poenis  animarum  in  purgatorio  aliquando  dispntavi^  quod  purgatorium 
mihi  videretur  esse  vekit  quaedam  prope  desperatio  et  prope  infernus,  a 
quibus  animae  neque  modis  suifragii  neque  iudulgentiis  possint  redimi,  nisi  ao 
oratione  Ecclesiae,  sive  his  purgentur  ac  perficiantur  in  cliaritate,  sive  satis- 
taciant  pro  peccatis,  quod  ego  uescio.  Nam  neque  viventem  talia  patientem 
possint  ullae  indulgentiae  iuvare,  Sed  sola  spes  et  intercessio  fidelium. 

Hoc  autem  sciendum,  quod  talia  passis  huius  psalmi  doctriua  diligen- 
tissime   servanda    est,    ut    non    evagentur,    non   querulentur,    non    ([uaerant  35 
solatia  hominum,    sed  apud  sese  consistaut,    manum   dei  ferant   et  cum  pro- 
pheta  nusquam  convertantur  nisi  ad  dominum  dicentes  'Domine,  ne  in  furore 


17   invocantes  ;i 

deo,  tarnen 

;   HC     seul 

laut  3.  e.  . 

18   ne] 

nee 

11               24  pri.s- 

sura   A  jjrjessura  15 

:}:3  spes 

fcf)tt  (i. 

intercessio    (1 

ilelinni]     or 

atio 

Ecclesiae    3B.  3., 

intercessio  ecclesiae  G. 

:57  (1. 

A 

1)  2ut'f)er  bestellt  fid)  ()ier  lüaljridjciitüd^   auf  feine   Kjefeit  Dom  Ml.   Dctobcr   1517,  be= 
fonbevi'  auf  Itjcfe  8-26.     ^fll.  33b.  I,  233  f. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  205 

tuo  argnas  me\  Qua  prudentia  nisi  praestent  (ut  volunt  huius  rei  mystae) 
snmmo  siio  damno,  e  manu  dei  medentis  et  purgautis  elabuntur,  dum  ad 
consolatiunculam  creaturulae  coufugiunt:  Non  secus  atque  si  lutum  e  manu 
figuli  inter  formandum  elabatur  peiusque  collidatur,  douec  peuitus  inutile 
5  fiat  aut  proiici  mereatur  tanquam  reprobum.  Hoc  Treu.  iij.  Hieremias  siaflci.3,24ff. 
pulchre  et  late  docet  inter  caetera  dicens  'Pars  mea  dominus,  dixit  anima 
mea,  propterea  expectabo  eura.  Bonus  dominus  sperautibus  in  eum,  animae 
quaereuti  illum,  bomuu  est  praestolari  cum  silentio  salutare  dei.  Bonuni 
viro,  cum  portaverit  iugum  ab  adolescentia  sua.    Sedebit  solitarius  et  tacebit, 

10  quoniam  levabit  se  super  se,  ponet  in   pulvere  os  suum,    si  forte  sit  spes', 
idest  abscondet  faciem  suara  et  conversationem  subtrahet,   quasi  sepultus  in 
pulvere  cum  mortuis.     Quo  aifectu  et  illud  ps.  cxlij.   dicitur  'Collocavit  me^f.  143, 3. 
in  obscuris,  sicut  mortuos   saeculi,   et   auxiatus   est  super  me  spiritus  mens, 
iu  me  turbatum  est  cor  meum\     In  hoc  silentio  et  hac  solitudine  perficitur 

15   haec  purgatio  sicut  et  ps.  Ixiiij.   'Cor   meum  conturbatum  est  in  me,  et  for-'^h  f>r,, :,. 
mido  mortis    cecidit  super  me.     Timor    et    tremor    venerunt    super    me,   et 
contexerunt   me   teuebrae,    et   dixi:    Quis   dabit   mihi   peunas,   et   volabo    et 
requiescam?  Ecce,  elougavi  fugiens  et  mansi   in  solitudine.     Expectavi  eum, 
qui    me    salvum    foecit    a    pusillanimitate    spiritus    et     tempestate\      Quod 

20   hebraeis  a  commotione  spiritus  et  turbinis  dicitur,  tarnen  idem  est  in  sensu. 

Miserere   mei    domine,   quoniam   infirmus    sum;    sana   me  g,  3. 

domine,   quoniam    conturbata    sunt   ossa   mea. 

Secundo  imbecillem  se  confitetur,   scilicet  destitutum    viribus,   ut  quae 
ferre   nequeant   insustentabilem    illam    reprehensiouem    et    correptiouem    irae 

25   dei,  quasi  dicat:   Terror  irae   tuae   violentior  est,    quam  ut   ferre  possum,  et 

nisi   gratiam   virtutis  tuae  praebeas ,   desperatus  funditus  pereo.     Sic  lob  ix.  .Sioi)  9,  13. 
'Dens,    cuius   irae   nemo   resistere    potest,    sub   quo    curvantur,    qui    portant 
orbem'.     Et  Moses  ps.  Ixxxix.     'Quis  novit  potestatem  (idest  vim  et  impetura)*f.  90, 11. 
irae  tuae  et  prae  timore  tuo  iram  tuam?'     Et  affectus  magnitudinem  ostendit 

30  toties  repetitum  nomen  domini  'Miserere  domine,  sana  domiue,  usquequo 
domine",  ita  enim  faciunt  et  ii,  qui  levioribus  teutationibus  premuntur,  ut 
adiutorium  et  nomen  dei  iterent  corde  et  ore.  Volunt  autem  verl)um 
'Miserere'  proprie  significare  hoc  loco,  non  remissionem  peccatorum,  quod 
verbo  clemeutiae  aliquoties  significatur  seu  miseratoris  ut  ps.  ex.     'Misericors  ^i-  ni,  4- 

35  et  miserator",  sed  gratiam  seu  virtutem,  qua  roboratm*  anima,  ut  apte  con- 
ciuat  nomini  'infirmus  seu  impotens  sum'.  Impotentia  enim  virtute  iuvatur. 
Talis  itaque  est  huius  tentationis  natura,  quae  jiropriissime  istis  verbis 
describitur,  sed  non  nisi  experto  cognoscitur  (ut  dixi).    Imbecillitatem  autem 


6  diceiis]  cens  A  18  aiixitiis  A  17   pennasj  pcciiiiias  AB  20  heb.  AB 

25  q.  d.   ABC     possim  BC  27   quin  B  31    pii^muutiir  A     prgemuntiir  BC 


200  Oponitionosi  in  l'siiliuos.     Ifil!)— ir)21. 

s|>iriliis,    iKtii   caniis   liac   particuln   lanuil  ,    idcst    (|ii(i(l   iicc  s])('s   iicc  cliarilas, 
iiiiiuo   iifc  ti(l(>s   satis   sit   ad   fi'rciulmii,   nisi    rdlxirtMitur. 

Tfriiti  cliam  ossa  ('(iiilurhala  dicil  et  idco  saiiari  pclil.  Chilis  vcro 
iiili'Uipit,  (|uid  sit  ossa  c'ontiirhari?  Non  ciiiin  de  curponili  ossiiim  tiirhalioiio 
l<M|iiitiir.  iilii  \(1  Mnv  vcl  alui  curiliidinc  liirhaiitnr.  At(|U('  Itacc  in('\|)('n-  •' 
cnlia  ftiaiii  illusti-il)iis  pafriltiis  causa  liiit,  iit  ossa  intcUiuvri'iil  virtutes 
aniiiiac.  (|ii(innn  sculcnliain  nun  daiiiiu).  Scd  virtutes  aniniac,  sivo 
>int  \ii(s.  ul  intcllcctus,  xoliuitas,  ralio,  ujcmoiia  similesquo,  sivc  vir- 
tul<'s  \(1  iuliisac  \('l  a('(|uisita(',  «lixi  in  prioi'c  parte  versus  signilieatas 
sul)  iiitinnitale.  Nain  ^ratia  ])roprie  ((|uani  xcrlx»  'niiserere'  poslulat)  cor  ki 
et  \iies  eins  stahilit  contra  infiniiitalein  illani  spiritualeni,  In  spirilu 
cnini  lo(|uitur.  Quare  ossa  hoc;  loeo  dehent  seeundnni  üi-amnuiticani  pi-oprie 
iiocipi  pro  (»ssihus  ij)sis  eorporaJibus  in  earne  nostra,  quae  ex  infir- 
niitate  et  turhatione  ista  Spiritus  tuihantur,  ut  treniant  nulliusque 
virtutis     sin(,    deni<|ne    nee    ossa     iam    sint   nee    corpus    ipsum    ferre    pos-   15 

3ci.  38,  13.  sint.  Sic  Jsa.  xwviij.  'Sicut  leo  contrivit  oninia  ossa  mea.  Nam  hoc 
est,  quod  et  in  niorientibus  aliquando  videmns,  nbi  treraunt  (piidam 
et  horrihiliter  distenduntur  prae  angustia  et  agonia.  Ibi  enini  deus  operatur 
baue  tribulationeni ,  ubi  iam  honio  ad  solatia  humana  currere  non  potest 
cogiturque  tnni  purgantis  nianuni  sustinere.  Oportet  enim  hac  ratione  pec-  20 
catuni  oceidi  et  a  nohis  separari,  ut  deuni  super  oninia  diliganuis  et 
inaestimabili  desyderio  eins  ardeanins,  et  aftectiones  istae  terrenae,  quas 
peeeatuni  operatur,  inconiparabiliter  minores  fiant,  quam  nunc  sit  hoc  desy- 
derium  quaerentis  deum,  idest  gratiam  et  misericordiam  eins.  Hoc  est,  quod 
dicunt,  oportere  deum  tantum  et  phis  diligi,  quantum  dileximus  creaturas.  2:> 
Quod  qui  ad  mortem  usque  distulerint  eflficere,  haue  magnam  cogentur  pati 
purgatiouem.  Non  autem  diligitur  deus  nee  desyderatur  tam  magno  ardore, 
nisi  tam  magna  prematur  homo  tribulatione ,  quae  cogat  clamore  cordis 
valido  eum  quaerere  et  invocare,  praesertim  si  sit  vitiis  profunde  immersus 
et  segnis  fuit  mortifieator  carnis  suae,  tanto  enim  diu-ior  erit  haec  mortificatio,  30 
quanto  vivaciorem  reddiderint  aifeetum,  qui  mortiticandus  est,  multiplicatae 
peccatorum  operationes.  Atque  sperandum,  quod  qui  in^  vita  has  mortes  et 
infernos  tulerint,  in  morte  mitius  habituros.  Absurda  forte  et  inaudita  hie 
loquor,  praesertim  iis,  qui  indulgentiis  aut  literis  aut  operibus  sibi  facilem 
praesumunt  introitum  ad  deum.  Ego  vero,  ut  haue  meam  seutentiam  demon-  3;, 
strare  non  possum,  si  quis  verbis  his  prophetae  non  credit,  Ita  ego  propter 
eos  a  verbis  prophetae  non  recedam.  Unusquisque  in  suo  sensu  abundet. 
Ego  scio  quid  loquar,  ipsi  quoque  viderint,  an  sciant  quid  loquantur.  Hoc 
certum  est,  neminem  perventurum  ad  dei  misericordiam,    nisi  eam  vehemen- 

qsj.  42, 2  ff.  tissime   esuriat  et  sitiat  cum  illo,   qui  ait  'Quemadmodum  desyderat  cervus   40 
ad  fontes   aquarum,    ita   desyderat  anima  mea   ad    te,   deus.     Fuerunt   milii 

23  inconipeiabiliter  A  25  quautum]  (juam  C  29  jjrofmule  A 


Operationes  in  Psalmos.     1.019—1521.  207 

lachrymae  meae  panes  die  ac  nocte'.  Et  illud  'Sitivit  in  te  aninia  mea,  in  *ui.  r.s,  2  f. 
terra  deserta,  invia  et  inaquosa,  sie  in  sancto  apparui  tibi'.  Nemo  speret 
saturam  aut  fastidienteni  animara  a  deo  repleri,  qui  esurientes  soliimmodo 
implet  bonis,  qnanto  minus  aeternam  vitam  largietnr  fastidiosis,  immo  ])rae 
5  hac  vita  contemneutibus ,  sed  ardentissime  et  ineffabili  gemitu  quaerentibus, 
petentibus,  pulsantibus.  Qnod  quia  in  vita  nou  faceremus,  praesertim  quieta, 
posuit  nobis  mortem  et  varias  tribulationes,  quibus  pressi  cogamnr  qnaerere 
misericordiam  et  vitam,  sicut  lob  dicit  'Vitam  et  misericordiam  tribuisti  CmoO  lo,  12. 
mihi,  et  visitatio  tua  custodivit  spiritum  nieum'. 

10  Certum   est  itaque,  passis  hanc  tribulationem  ossa  corporis  ita  coutur- 

bari,  ut  ossium  officium  implere  non  possint,  sicut  ecoutra  videmus,  ubi  cor 
fuerit  exnltabundum  et  gaudio  perfusum,  ossa  vekit  roborari  ac  ad  saliendiun 
secumque  gravissimam  ac  foetidam  carnem  levandam  prompta  fieri,  nihilque 
non  posse  portare,  Ita  ut  gaudium  sentiatur  diffnndi  per  ossa  velut  irrigatio 

15   quaedam,  sicut  proverb.  iij.  dicit  'Et  erit  irrigatio  ossium  tuorum'.    Quin  etspv.  3,  8. 
poeta   dicit  'Gelidus   per   ossa  cncurrit  tremor\     Adeo   affectiones    animi  in 
corpus  redundant. 

Recte  ergo  'sana   nie   domine"  dicit,   quod   etiam  corpore  tam  eger  sit, 
ut  ossa  non  subsistant.     Tanta  est  vis  isla  tribulationis,  non  permitteus  vel 

20  angulum  in  omnibus  viribus,  quem  non  pertui-])et  et  conterat.  Atque  haec 
est  summa  ])urgatio  jieccati,  poenitentia  et  satisfactio  plenissima. 

Et   anima   mea   turbata  est   valde.  6,4. 

Quarto   auimam   turl)atam  queritur,   hoc  est  inferiorem  partem,    vitam 
scilicet  sensitivam.    Nam  turbato  spiritu  et  ossibus  nullus  sensus  non  tristis 

25  quoque  redditur,  ut  iam  nihil  reliquum  sit  in  spiritu,  corpore,  anima,  quod 
non  sit  amarissima  tristitia  et  pavore  occupatum.  Anima  enim  sentit  mortis 
impetum,  qui  maxime  sensum  contristat,  sicut  Spiritus  sentit  infernum,  qui 
est  intolerabilis.  Quod  autem  mortis  et  inferni  sensus  sit  in  hac  turbatione, 
sequentia  ostendent.    Interim  sciendum :  Quod  positis  in  hac  tnrbatione  nihil 

30  est  in  creatura  tam  iucundum,  quod  visum  possit  vel  pilo  recreare,  Nihil 
tam  dulce,  quod  aures  mulcere,  luiUus  gustandi,  edendi,  bibendi,  tangendi, 
olfaciendi  aifectus,  quin  onmia  amarissima  sunt.  Est  vero  mors  undi(|ue, 
quicquid  aspexerint  et  senserint.  Inter  vitam  et  mortem  miserrime  disten- 
duntur:    mortem    exhorrent,    vitam   non   habent.     Notura    autem   esse   cuivis 

35  credo,   quod  anima  et  Spiritus  usu  scripturae  differunt,  licet   philosophi  sua 

sectentur.     Nam   ex  Apostolo  ij.  Thessa.  ult.  habemus  ita  *Ipse  autem  deus  i.Jf)cfi..'i,23. 
pacis  sanctificet  vos  per  omnia,  ut  integer  Spiritus  vester  et  anima  et  corpus 
sine   querela   in   adventum   domini   uostri  Ihesu  Christi   servetur'.     In  quam 
rem    multa    Origenes    et    Hieronynuis    in    variis    locis.      Ter    omnia'    dixit 

3  a  feP  BC  9  spi^l  tum  A  IG  carrit  B  2:J  f|iicritnr  A  38  quQ- 

rela  A     quaerela  B 


208  Olioriitioiios  in   rsahuos.     If)!;!   -1;VJ1. 

Aptistoliis,   idcst    iit    >ci|>siim   cxiKiuit,   |icr  s|>iriliiin,   |)«r  aniiiKiiii ,    per  coritiis. 
ajJavc.  i-.',:to.  Seil  r(  f\   l'JKiniicIiis    IkiIhihii,--   '  ]\\    lnl(.   ('(irdc.  r\    lola   aiiiiiia,   ex    tola   mculc, 
i'\   (iiniiil)U>    xii'iliiis'.      Pc   (jnilms    lumc   iioii    est    luciis   plma   (licciuli. 

c,  4.  VA    tu    tldiiiinc,    iis(|  ii(M|  HO? 

llit'  alii|iii    siiliiulcllimiiil    \crliiiiii,    scilicct :    iis(|IK'((I1()    uoii    criitis,    ikhi 

enu'iiilasV  (|iios  iinat   [)i'()iiuiiR'n  'Tu',  'et   lu   (loiniiic,   iis(HK'(HI(i?'     (^110  aUbclu 

i^i.  i;t,  2f.c't  ps.  xij.  (.Heil   'Us(jue(jUO  doiuiiu',  ()l)livisc('ris  inc  in  riiicnr.'  us(jii('(|iio  avertis 


üii'it'm    tuam    a    mo?    (|uanuliu    poiiani    cousilia    in    aninia    nica,    di 


in 


ctirdo    nieo    jut    diiMnV'  ul)i    iion    sohnn    [)ctil    nialnraii    auxiiinni ,    scd    ctiam 
\tlut    inipaticiis   niorae  (jucritur  dilationis  gnivitatem,  .liquidem  cum   in  omni    10 
atloctu,    tinidiis,    amoris,    spei,    odii    &c.   sit    dum    et   gravis    mora,    sicut 
spv.  n,  12.  proverb.  xiij.  dicit  'Spes,   quac  dift'ertur,  alHigit  animum'.     In  hoc  mortis  et 
inferni   atfectu   est   onmium   gTavissima.     Hie   enim  verum  est  quod  dicitur, 
ktngiorem  esse  uiiam  Iioram  in  purgatorio  quam  imiltos  annos  in  hoc  saeculo. 
Breviter,  uec  fert  humana  natura  hanc  tribulationem  durare  vel  modico  tem-   15 
pore  neque  totam  capit,   sed  gustat  sohmi  stilhis  eins  ali(iuot.    Sic  ediverso 
dicitur  de  iis,  qni  coelestem  aifectnm  rapti  ])atiimtur,   (piod  vix  gnttam  per- 
cipiunt,    cum    vila    ista     non    fcrat   divitias    voluptatis    illius   vitae.      Quodsi 
praevaleat  aü'ectus  uter  aut  diti'eratur,  animam  mox  egredi  putant,  nisi  mira- 
culum    subsit    virtutis   dei.     Quare    his    verbis    'Et    tu    domine,   usquequo?'   2u 
insigni  nota  gcniitinn  indicat  iUum  ineftabilem  intimi  Spiritus  haec  patientis. 

6.5.      Couvertere   domine,  et   eripe   animam   meam,    salvuni   me  fac 
propter   mi  sericordiam    tuam. 
Iteruni  indicat  hoc  versu,  animam  suam  esse  perditam  seque  damnatum 
(ita   enim   sentit  in   hora   excessiis   huins),    dum  petit,    ut  cripiatur  scilicet  a  ^r, 
morte  urgente  et  salvetur   ab  inferno,   iam  aperto  ore  deghiticute,   sicut  pro 
animabus   legimus   'Libera   eas  de  ore  leonis,  ne  absorbeat  eas  tartarus,   ne 
?t.  9,  14.  cadant  in  obscurum'.    Et  ps.  ix.  dicit  'Qni  exaltas  me  de  portis  mortis'.    Et 
Sei-  3s,  10.  Ezechias  'Ego  dixi  (inquit),  vadam  ad  portas  inferi". 

Et  pulchre  vim  spei  ostendit,  dum  ante  oculos  snos  non  nisi  miseri-  30 
coi-diam  dei  habet  dicens  'Propter  misericordiam  tuam",  quasi  (hcat,  non 
propter  merita  mea,  quae  quam  nulla  sint,  satis  et  nimio  probat  tei-ror  iste 
irae  tuae  et  conturbatio  cordis,  ossium  et  animae  raae,  ideo  propter  miseri- 
cordiam tuam  salva,  ut  stet  tibi  gloria  et  laus  misericordiae  tuae  in  mea 
Salute  inaeternum,  quia,  etsi  ego  sum  indignus,  qui  eri])iar  et  salver,  tu  3.5 
tarnen  dignus  es,  qui  lauderis,  glorificeris,  ameris  in  saecula.  At  laudari  non 
poteris,  nee  misericordia  tua  glorificatur,  nisi  sint,  quos  eripias  a  morte  et 
^'^'if.T.'"'' salves   ab   inferno.     Sic   in    oratione  Manasses,    regis  Inda,    'Quia  indignum 


10  queritnr  A     qnroritm-   H  27  eas]   eos  AB  :',]    ().  d.   ABC 


Optn-iitiones  in  Psalmos.    ir)19-lf)21.  209 

salval)is  nie  seoundiun  niagnam  misericordiam  tuam  et  landal)o  te  senipcr 
Omnibus  diebiis  vitae  meao,  qiiouiam  te  landat  omuis  virtus  coeloruni\  Ecce 
hae  arte  reddit  deus  misericordiam  suam  nobis  commendatissimam,  dnlcissi- 
mam,  suspiratissimam,  sicut  digmim  est,  eam  (cum  sit  aeterna  et  tantae 
5  maiestatis)  commendari,  dum  nobis  intentat  malum,  <(uod  meruimns.  Qiiibus 
vero  mala  haec  non  intentat,  sed  sinit  ire  insensatos:  quid  mirum,  si  vilis 
et  fastidio  sit  misericordia  dei,  naiisecntqne  super  hoc  Manna  coelesti? 
Perit  quoque  universus  hoc  examine  unoque  momento  garritus  eorum,  qui 
actibus  cougruis   gratiam    et   condignis  gloriam   sibi   merentur,    (jui  operibus 

10  iustitiae   suae   se   ad   iudicium   hoc   dei    intolerabile    sustinendnni   parant  in- 
credibili  furore.     Ideo  acerrimo  animo   eos  in  fine  adortus  apostrophe  robn- 
stissima  invadit.     'Discedite    (inquit)    a    me   onines   operarii    iniquitatis^    ut  c,  9. 
videbimus.     Stat   seutentia:    Salvum    me   fac    propter    misericordiam    tuam. 
Evanuit  institia  mea,  cecidit  virtus  mea,   ])eriit  meritum  meum,  inventa  est 

15  iniquitas  mea  ad  mortem  et  iufernum.  Beatus  et  gloriosus  ero,  si  in 
misericordia  tua  respirare  detur.  Atque  ita  docemur,  nt  sicut  de  nobis 
prorsus  nihil  praesumere  debemus,  ita  uequaquam  de  misericordia  dei 
desperare,  sed  etiam  contra  vim  mortis  et  inferni,  quautumlibet  indigni,  eam 
invocare,     Quae  enim  peecata,  quae  mala  tanta  sunt,  ut  desperare  te  cogere 

•M  debeant,  quando  hie  audis,  ne  a  morte  quidem  ac  inferno,  ubi  summa 
peecata  et  mala  esse  necesse  est,  eogi  ad  desperationem  debere  quenquam? 

Quoniam    non   est   in   morte    qui    memor   sit   tui:    in    inferno        e,  c 
autem   quis   confitebitur  tibi? 

Hie   plane  aperit  totius    psalmi   huius   aifectum   confessus,   se   mortem 

2&  et  iufernum  seusisse.  Nee  enim  haec  loquitur  sophistarum  ritu,  de  re  sibi 
iucognita  quodlibet  divinare  audentium,  sed  experientiam  suam  recitat  et 
affectum  hunc  plane  depingit.  Salvum  me  fac  (inquit),  ut  misericordiam 
tuam  praedicem  inaeternum,  nee  me  in  furore  tuo  isto  argue,  in  ({uo  cum 
sit  mors  et  infernus,   non    est  memoria   nee  laus  tua.     Hie  enim  verum  est 

lii)   illud   proverb.  xvi.     'Nuncius   mortis,   ira  regis\     Sic  Ezechias  Isa.  xxxviii.|fj^"'3g*^",'| 
'Viveus  vivens    ipse    confitebitur   tibi,    quia    non    infernus    confitebitur  tibi, 
neque    mors    laudabit  te,    non  expectabunt  descendentes  iu  lacum   veritatem 
tuam\     Et  ps.  cxiij.  'Non  mortui  laudabunt   te,    domine,    neque    omnes  qui  *Pf.  ito,  n. 
descendunt  in  iufenium\     Sed    et    multis    aliis    locis    jier    psalterium    hunc 

^^   affectum  signatum  videbimus. 

Quid  igitur  'in  morte  et  inferno"  est?  Oblivio  dei  priinnni,  deinde 
sempiterna  blasphemia.  Hie  enim  em^a  et  amor  suiipsius  regnat  impetuo- 
sissima  et  confusissima  sollicntudine,  ideo  misericordiam  dei  non  jiotest  ante 
oeulos  suos  habere.     Quaerit  enim  effugium    et    non    invenit,    tunc^  mox  in- 

*"  volvitur  odium    dcl  ardeutissimum,    cupieus    primo  alium   deum,    deinde  se 
2utf)et8  SBerle.  V.  14 


210  (^peratioiifs  in   rsaliuos.     If)];)- 1;V_M. 

iioii    c'sso,    ao     sie     l)las|)li('iii:it     siimiiiain     iiiaicslalcm ,    (inain    nptat  (iit  dixi) 
suiumo   iiisii   iioii   i-ssf.    et   si    possct ,    iion    esse    raccrcf.      At(|ii('    istu    Inga  et 
'15).  1,  I.  ii)imiritia    dci    at't«'nia   i'st.       Tunc    illiid     ps.    piiini     iiiii)lctiir    'liiipius    sicut 
l)iil\is   vciito  a>2,i(alus',  scilicct    liiui(>ns  et    noii  ('tl'ii<;i('iis. 

Seil   liic  ohstiTpat  (juispiaiu:    (juid    crud    dicitiir    u.sitatu    vt-rlx»   'In   in-    :. 
li'riK»  nulla  est  rodeiu[)tio'?   A^'idcftii-  (müiii   luilli  contingere  poena  iiil'cnii  nisi 
damnatis.     licspondco:    (|naii(]iiain    lioc  vt'i'buni  in  sacris  litcris  non  nicmini 
nio  logisso,  tanion  dosnniptuni  videtnr  ex  hoc  versu  liuius  psalnii,  tnm  aliis 
pltM'is(|no    loeis    scripturae.     Male    autcni    intelHgitnr    a    carnalibns    istis    et 
onmilins  iiobis  inexpertis  Theologis,  quasi  ideo  nullus  infcrnnni  gustet,  qnia   ^^ 
nulla  sit  redeniptio    in    iuferno,    cum    eadem    ratioue    nee  Paulum   gustasse 
coclostia  diccivnius,  (|uia  beatitudo  ainitti  non   potest,    nee  pcecatum  sentiri, 
(juia  diniissuni    est    in  Baptisnio.     Igitnr  verum    est,    praesente    hac  agouia 
alind  uon  videri  nisi   inicrnnm,    nee  nlhim    apparerc    redomptioneni:    aeterna 
(•nuiia  putantnr  esse,  quae  sentiuntur.      Ira  enim    non   mortalis    hominis    ali-   ir. 
quaudo  iiuieuda,  sed  aeterni    dei    nunquam    linienda    hie    sentitur.      'Tu  tuo 
(iuquit)  furore  ne  arguas  nie',   in    furore    hominis  temporalis  tcmjiorali  argni 
j)arum  est.     Tum    et    omnia    aguntur,    quae   in    iuferno,    uon  nmUum  abest 
odiiim  et  blas]>hemia  dei,    nisi    quod  fortis    ut    mors    dilectio    et  dura  sicut 
internus  aenmlatio,    hie  tandem  in  laude  dei    praevalet,    alioqniu  amor  cum   ao 
odio,  spes    cum    desperatione,    misericordia   cum   ira,    laus    cum    blasphemia, 
jK'rseverantia  cum    fuga,   breviter   coelum   cum    iuferno   durissime,    acerrime, 
exquisitissime    pugnat    iucredibili    cruciatu    animae.      Verum    quid  perdimus 
vcrba,    cum  tamen  nihil  possinuis    onmibus    verbis  consequi    quam  indicium 
hnius  tribulationis?    Intellectum    et    sensum    non    dat   nisi    ipse  affectus  et  '^^ 
experientia,   quamvis  unicuique  nostrum,  si  non  est  insensatus,    cor  et  con- 
scientia  sua  his  auditis  dictet   esse  non  nihil,    quod    his  verbis    significetur, 
noudum  cognitum,  formidabile  tamen  cognitu. 


7.      Laboravi   in  gemitu  meo,  lavabo  ])er  singulas  uoctes  lectnm 
mcum,   lachrvmis    meis    Stratum    meum    rigabo. 
Hie  versus  })otest  ordiuari  dupliciter,  aut  ut  verl)um  'laboravi'  seorsum 
absolute    accipiatur,    aut    ut    cum    'in   gemitu  meo'  copuletur.      Posteriorem 
ordiuem,  etsi  usitatissimus  est,  hac  vice  omittemus  priore  servato,  in  quo  et 
tautologia  aptius  mihi  quadrare  videtnr,  ut  sit  in  gemitu  seu  suspirio  lavari 
•    lectnm  idem,    quod    in    lachrymis  rigari    Stratum,    gemitum    cum   lachryniis, 
lavari  cum  rigari,  sicut  lectnm  cum  strato  conferendo. 

In  hebraeo  habetur  'Natare  faciam  lectnm  meum  et  liquefaciam  Stratum 
meum'.  Merito  quaeritur,  unde  tantum  ulli  hominum  lachrjinarum ?  Augu- 
stinus sequitur  more  suo  mvstica,  sequnutur  eum  et   alii  multi.     Nos  autem 

3   Iniiiii   A 


Openitiones  in  Psalmos.     1519-1521.  211 

lectura  et  Stratum  omnino  ad  vim  gramraaticam  accipimus,  in  quo  requiescit 
corpus  per  noctem  usu  hominum,  et  lachrynias  atque  geniitum  per  hyper- 
bolen  intelligimus  lavare  et  rigare  lectum.  Non  enim  unquam  aut  usquam 
auditum  est,  aliquem  sanctorum  tot  fudisse  lachryraas  vel  una  nocte,  ueduui 

5   per  singulas  noctes,  ut  lectum  rigaret,  uedum  natare  faceret. 

Verum  hyperbolen  sie  accipiemus,  ut  ad  opus  lachryraarum  tantum 
foris  aptetur,  Caeterum  cum  verba  spiritus  spiritu  sint  pouderanda,  nulla 
erit  hyperbole,  si  aifectum  haec  patientis  consyderes,  qui  uon  quautum  possit, 
sed  quautum   velit    et    optet,    osteudit,    sicut    de    Maria   Magdalena    dicunt 

10  patres,  eam  fuisse  nou  secundum  vires  suas  locutam^  quando  ad  hortulauum 

dixit:  "^Si  sustulisti  eum,  dicito  mihi,  et  ego  eum  tollam\    Omnia  enim  pos-soi).  20,  i.'). 
sibilia  credenti,  sperauti,    anianti    praesumuntur.     Itaque  cum  sit  deus  spiri- 
tu um  ponderator,  nou    autem    operum,    scruteturque   non   facies  operum,  sed 
renes  et  corda  hominum,  sine  hyperbole  immo  vero  corde  hie  dicit,  se  lectum 

15  suum  loturum  suspiriis  et  lachrymis.  Quod  etsi  non  potest,  quia  tamen 
tam  ardens  est  votum,  ut  velit,  iam  coram  deo  factum  reputatur.  Proinde 
recte  fecerimus,  si  in  optativo  modo  legamus:  O  utinam  tantum  mihi  esset 
lachrymarum,  quo  per  singulas  noctes  lectum  meura  natare  facerem.  Sicut 
Hiere.  ix.    'Quis  dabit  capiti  meo  aquam  et  oculis  meis  fontem  lachrymarum,  Ser.  9,  1. 

•20  et  plorabo  die  ac  nocte  iuterfectos  filiae  populi  mei\ 

Testis  est  ergo  et  hie  versus,  quam  horrendus  sit  ille  Agon  mortis  et 
inferni,  quod  optat  impossibilia  facere,  quo  liberetur  ab  eo.  Et  hinc  non 
difficile  credo  illorum  relationibus,  qui  scribunt,  animas  seu  viventes  seu  iam 
defunctas   aliquoties    se   fuisse  confessas   malle  in  hac  vita  usque   ad   diem 

25  iudicii  ferre  maximam  poenarum  huius  vitae,  quam  brevi  tempore  in  purga- 
torio  pati.     Vehementer   enim   consonant   cum  huius    versus  sententia.     Sed 
et  Ezechias.  Isa.  xxxviij.  confitetur,  se  totam  vitam  malle  agere  in  amaritudine  Sei.  38,  15. 
quam  has   portas   inferi  sustinere.     'Recogitabo  (inquit)  tibi',    seu   ut  melius 
hebraice  dicitur,  "promovebo  ad  te  omnes  annos  meos  in  amaritudine  animae 

30  rneae'.  Totam  vitam  optat  amarissimam,  modo  liceat  hunc  furorem  et  iram 
evadere. 

Et  id  quoque  firmat  Tautologia,  quam  supra  diximus  esse  firmitatis 
indicium,  qua  serium  suum  maximum  signat  afiectus  iste.  Vide  ergo,  cpiot 
indiciis   prodat  hanc   miserrimae   pugnae  crucem,   quam  eligat  omne  malum 

35  mundi  sustinere,  qui  tot  sibi  lachrymis  plorandum  decernit.  Quid  huic  in 
mundo  reliquum  est,  in  quo  possit  delectari?  Nonne  hie  perfectissime  est 
mortificatus  carne,  qui  adeo  vivere  spiritu  proponit  et  eligit,  ut  non  in 
mensa,  nou  in  labore,  non  in  die,  non  in  opere,  in  quo  alii  forte  plorarent, 
sed   in    lecto   et   strato   et   in  uocte,   ubi   caeteri  omnes  requiescere  solent  et 

40  fatigati  recreari,  statuit  sibi  tantum  negocii,  et  eins  inauditi,  ut  ploret  lachry- 


13  scrutetur  C  32  firmat,  quuqiie  C  37  quia  Deo  (B. 

14' 


212  ()l..M-ation."s  in   l'salmos.    ir)i;»-lWl. 

Ulis,  ns(|iic  dum  iiatd  in  eis?  INissiml  l'orlassis  lii,  (|iil  :ili(|ii:iii(l<>  in  pci'iciilo 
siiltitti  iiKHlis  riicnmt,  Imius  \crsiis  \  im  :ili(|ii:ml:mi  sciilirc:  N'cnim  in  k'j^'i- 
limo  aiidUf  mortis  et  iiilrrni  hoc  xotiim  d  stiidium  Ihcilc  ('\i<;ilMr  al)  li(imin(>, 
llicih'  et  i|tsc  |ii-(i|)(init  et  üicit ,  si  poicsl,  |)ai:i(iis  iiuillo  maiora  |ii'(imillcr(> 
fl    lacciv. 

'Lalxiraxi '   (iii(|nit),    a|»lissimnm    xcrhimi    ad     iic^iiciinn     praesens,    <|ii() 

3cf.  f.3,  11.  siti'niUcal    anxiiun    et    in    ma>;na   dil'lleultate  sese   Inisse.      IIa  enim   et    Isa.  liij. 

aocipitur,  'p'"*'    '""'    •!""''    lahnravil    aninia   eins\    idest  velienienler  an.xia  fuit, 

ajJattii.-.'6,38.  siout  aiit    "IVislis    est    aniinu    mca   iis(|iu'   ad    morlcnr.      llie,    in(|nam,    lahor 

3)hittr).  5,  4.  cogit,   nl    lam    ardna    el    grandia   sit    pronijtlns    Inm    liieeie  Inm   pali.      Px-ati    '" 

ergo,  qui  lugeiil,  (inoniain  ipsi  eonsolahunlui",  fjui  seipsos  arHigiinl,  plorant  et 

liuniiliant,    iie  haue  alHietioneni  ferre  coganlur.     C-aetera  relinquitniis  usui  et 

experientiae. 

6  g  ^rurhatns    est    a   fiirore    oculus    mens,   inveteravi 

iiiter   onines    ininiico.s    nieos.  i5 

Reuehlin  sie:  'verniinavit  ex  iracundia  specne.s  iiiea',  volens,  translative 
verniiiiare  id  esse,  qnod  eorrodi,  sienl  vestis  a  tiiiea  oorroditnr,  vastatur  et 
perditur.  Est  anteni  ideni  sensns  enni  nostro;  vnlt  enim  propheta  dieere: 
Hnius  agonis  eam  esse  vim,  ut  immutet  totnm  hominis  aspectiim.  Nee 
niiriim,  cum  consumat  et  ossa  et  sanguinem,  ideo  pallidum  ac  deformem  20 
tieri  se  dielt  hac  trihnlatione.  Nam  et  quaelibet  tristitia  tandem  deformat 
liabitum  et  vultum  hominis.  Verum  (juod  aliae  effieiunt  paulatim,  hoe  ista 
aceelerat  hrevi,  nimio  tristitiae  impetu.  Legimus,  luultos  magna  tristitia  re- 
peute  eauos  esse  iactos,  quanto  magis  liac  agouia  tabeseent  et  veterascent 
'Pj.  39,  11  f.  homiues?  Simile  ))s.  xxxviij.  "^Amove  a  me  jilagas  tuas,  a  fortitudiue  manus  25 
tuae  ego  defeci,  lu  increpatiouibus  propter  iniquitatem  corripuisti  homiuem 
et  tabescere  foecisti  sicut  araneam  animam  eius",  hebraice  '(juasi  tineam  posuisti 
desyderabilia  eius",  idest  faciem  seu  speciem  eins,  (|uod  hie  dieit  S^erminavit'' 
sive  'tiueavit  species  mea'.  Facies  enim  est  id,  secundum  qnod  homo  desy- 
^1.  31,  10.  deraliilis  est,  Denique  eadem  verba  ps.  xxx.  pommtur  'Conturl)atus  est  in  30 
ira  oculus  mens',  quae  hoc  versu. 

Igitur  'oeulunr  pro  *aspectu'  et  'sjiecie"  accipit,  siquidem  et  hebreis  eadem 
dictio  et  oculum  et  speciem  significat,  ut  sit  sensus:  Turl>atus  est  oculus 
mens,  idest  toto  habitu  repente  immutor  deformisque  reddor.  Hoc  faeit  ira, 
non  mea,  sed  absoluta,  idest  ipsa  tribulatio  mortis  et  inferni.  Sic  et  Apo-  35 
3iöm.  5, 9.  stolus  saepius  appellat  absolute  iram  mortem  et  infernum,  ut  Ro.  viij. 
'Quanto  magis  recouciliati  salvi  erimus  ah  ira  per  ipsum?' 

Idem  est,  quod  sequitnr  'Inveteravi  inter  omnes  inimicos  meos\    Melius 
hebraeus    'lu    oranibus    tribulautibus    me^    quod    est    dieere:    Undique    mihi 


2 '3  lecrittimo  A  27  heb.  ABC  39   heb.  ABC 


Oiierationcs  in  Psalmos.    1519 — 1521.  2113 

angustiae,  omnia  me  tribulant,  omuis  creatura  mihi  adversatiir,  non  eist,  (juo 
fugiara.    Ideo  sie  aDxiatus  inveterasco  ante  diem,  mutato  universo  aspectu  meo. 

Indicat  et  hie  versus  aliam  viin  liiüus  raiseriae,  quae  est,  quod  pave- 
factus  ac  conterritus  a  furore  dei,  simul  nullius  creaturae  habet  solatium, 
s  sed  quicquid  aspexerit  adversatur  sibi.  Creatura  enim  cum  Creatore  suo 
agit,  praesertira  quando  ipsa  conscientia  propria  ab  eo  disscntit.  Ideo 
undique  ira,  omnia  tribulant,  ubique  iuiraici.  Hoc  indicat,  quod  non  simpli- 
citer  dicit:  inter  inimicos  meos,  sed  'inter  omnes  inimicos',  idest  inter  eos, 
qui  sunt  omnes  inimici,  qui  sum  in  eo  loco,  in  quo  nulkis  mecum  sentit. 
10   Sic  lob  ix.  "^Nemo  audebit  pro  me  testimonium  dicere'.  g^iob  9,  19. 

Ego  autem  his  tribulationibus  vexatura  David  eo  devenisse  credo,  (piod 
circa  fiueni  vitae  multum  debilitatus  fuit  et  ita  infrigidatus,  ut  multis  opertus 
vestibus  non  calefieret,  sicut  scribitur  iij.  Reg.  i.  Nara  ut  dixi:  Iste  furor  1.  srn.  1,  1 
omnia  consumit  et  tabescere  facit.  Ita  haberaus  horribilem  hanc  tentationem 
15  suis  signis,  aifectibus,  consiliis  descriptam.  Nunc  sequitur  cousolatio  et 
reductus  ille  a  morte  et  inferuo. 

Discedite  a  me   omnes,   qui  operamiui  ini(][uitatem,  g  9 

quoniam  exaudivit  dominus  vocem  fletus  mei. 

Kogo,   cur   j)i'ae   caeteris   solos   operatores    iuiquitatis    tam    indignanter 
20  repellit?    Diximus  enim  ps.  v.  'Poele  aven'  significare  religionem  inobedientiae, 

iustitiam   propriam,    idolatriam    spiritualcm    operantes.      Deinde   discedere   a 

se  iubet,  cum  de  eis  nihil  hucusque  questus  sit,  sed  tantum  de  furore  domini. 

Quid  im})iis  o[)erariis  cum  furore  domini?  praesertim  cum  tales  et  securissimi 

et  omnia  contraria  de  deo  praesumentcs,  quam  hoc  psalmo  (piestus  est,  nihil  ei 
25   potuerunt   in  hac  tentatione  exliil)ere  negocii.     At<[ue  ne  (piid  desit  absurdi- 

tatis,    ideo    discedere    iubet,    quia    domimis    exaudiverit    vocem    fletus    eins. 

Numquid  impii  illi  operarii  hoc  egerunt,  ne  dominus  cum  exaudiret?     Dici- 

mus  ergo: 

In  affectibus  totus  lal)orat  iisque  arduissimis,  ideo  non  (piare,  sed  quid 
3u  faciat,   tantum   loijuitur.     Ita  enim  videmus,   eos   qui  aliquo  rapti  vehementi 

atfectu   secum  loquuntur,   velut  insanire  et  aliena  loqui,  dum  uescimus,  qua 

causa  loquantur.     Ingrediamur  ergo  aifectum  verborum  istorum. 

Hoc    f'ere  observatum   video  per  Psalterium,    ut  quoties  exstasi  insigui 

locutus   fuerit  propheta,   statim   subiungat   apostrophen  ad   adversarios   indi- 
^ä  gnationis  aut  quaerimoniae  plenam,  ut  ibi:  'Credidi,  propter  quod  locutus  suni,  s^l.  jie^  jof. 

ego   autem  humiliatus   sum    nimis.     Ego  dixi  in  excessu  meo:    Omnis  homo 

mendax'.     Et  ps.  xxxviij.  cum  dixisset    'Et   tabescere  foecisti  sicut  araneam  -^i  39^  12. 

animam   eius\    statim   addit  'Vei-untamen  vanitas    omnis   homo'.     Sed  et   in 


5    aspicit    B  '21/22  a  sc  dis(;eclere   BC  24   lioc  [>saliii()]   in    hie    psalmus  B 

33  in  extasi  t;  38  sicut  arenain  eius  ABC  sicut  araneam  eins  SÜ. 


214  Openitiones  in  rsulinos.    151!)— IMl. 

liuinanis  ri'hiis  i(a  licri  vidcimis,  ut  (t|)|)()si(()rimi  si(  cadcm  (lisciplina ,  ot 
locus  liic  (•oiuimmis  pluriimiin  in  oinnibiis  valeat ,  uhi  si  (|uis  rc  f()<;ni(a 
veritatom  appn'luMidat,  niox  Icratur  vel  iiidigiians  vcl  (luacnilaiis  in  cos,  (jiii 
contraria  vcl  sapiimt  vel  doccnt.  Excinplum  exiiniuin  est  J5.  Augiistiiuis  li.  ix. 
coulcss.  in  cxj>ositione  j)salnii  (piarti,  quo  impotu  fcnitur  in  Manichcos  inter  •> 
cxponeuduni  psalmum,  et  artis  sit,  sie  proposita  docerc,  ut  simul  contraria 
rctcllas  et  in  ndvcrsarios  cxcurras.  Nani  quoniodo  jiossumus  et  nos  (^)n- 
tincrc,  si  (piando  rcctani  et  verani  pietatcni  dtx'canius,  (juin  invcluimur  siinul 
in  cerimoniistas  et  subdolos  o})erarios  vcrbi  indi<;nali,  (piod  vcl  liae(!  non 
sciant  vcl  contraria  nos  aliqiiando  docueriut?  lo 

Ita  et  hie  euni  exstasi  liac  insigni  cruditus  esset,  in  solam  dci  miscri- 
cordiam  confidere,  nuUamque  iustitiani  sufficere,  sciret  autem,  quam  hi,  qui 
hac  tentationc  non  erudiuntur,  stulta  et  impia  sub  pictatis  specie  doceant  et 
faciant  quamque  siut  in  bis  rebus,  si  coutingant,  imperiti,  alioqui  omnes 
liomines  mimdi  docere  prompti  (ita  enim  ferme  seiet  hoc  hominum  genus  15 
insipientissimc  sapiens  et  sapientissime  insipiens),  caeci  caecorum  duccs, 
seniper  discentes  et  nunquam  ad  scientiam  veritatis  pervenientes.  Deinde 
quod  sumniuin  est  maloruni:  Indociles,  impersuasibiles ,  incorrigibiles  sunt, 
quin  sicut  lamres  et  Mamres  Mosi  restitcrunt,  ita  et  ipsi  bis,  qui  banc 
sanam  scientiam  adepti  sunt  usu  tam  magni  certaminis,  sine  fine  et  impu-  -'o 
denti  resistuut  temeritate,  quibus  pius  homo  tribulatur  super  tribulationem. 
Ideo  zelo  cbaritatis,  quo  cupit  omuibus  veritatem  sibi  uotam  fieri  communem, 
erroremque  contrarium  traduci,  invehitur  iustissime  indignans  'Discedite  a 
me  omnes  operarii  iniquitatis"  &c.  Deuique  vix  erit  psalmus,  in  quo  huius 
tentationis  describitur  quaerela,  in  quo  non  simul  hos  impios  operarios  arguat  25 
et  accuset,  ut  videbiraus. 

AiFectus  ergo  merus  est,  quod  eos  discedere  ideo  iubet,  quia  dominus 
exaudierit  eum.  Quid  enim  hac  causa  velit,  ex  superioribus  relinquit  intelli- 
gendum,  videlicet  quod  propter  solam  misericordiam  suam  deus  salvos  facit 

2.  TOof .  34, 7.  clamantes   ad  se,    apud    quem   nuUus    iustus  et  (ut  Moses  Exo.  dicit)  nullus   30 
Innocens  per  se  invenitur.    Quae  cum  ita  siut,  et  id  toto  psalmo  declararit, 
recte  infert,  se  nolle  eos  agnoscere,  qui  contraria  sapiunt  et  docent,  sibi  satis 
esse  hoc   nosse,    quod  dornmus  exaudit  vocem  fletus  sui  &c.     Huc  et  illud 

smatt[).7,23.  Mat.  vij.    pertinet,    quod    dicturus    est    dominus    iis,    qui    in    nomine    eins 

prophetaverunt  et  virtutes   foecerunt,  'Discedite  a  me  omnes  operarii  iniqui-   35 
tatis",  quod  videlicet  in  generali  sententia  huius  psalmi  versum  accipit  contra 
omnes,  qui  in  seipsos  confidunt  et  non  in  puram  misericordiam  eins. 


4  sapient  B  9  indignatique  BC  27  ideo  fc^lt  B  30   dicit  nnlkxsj  A 

35  virtutes  eius  BC 


Operationf's  in  Psalmos.    1519  —  1521.  215 


Exaiulivit   dominus   deprecationem   meaiu,  6,10. 

domiuus  orationem  meam  suscepit. 
Generaliter  dixerat:  Exauditara  vocem  fletus  sui,  nunc  in  specie  definit, 
quae  vox  fletus  fuerit.     Et  observa,  quod  et  hie  nomen  domini  iterat  tribus 
5  vicibus:    dominus    exaudivit,  dominus  exaudivit,  dominus  suscepit  ad  signi- 
ficandum  affectum  fiduciae  et  confirraandam  spem  contra  adversarios,  quibus 
insultat. 

Est  vero  'deprecatio^  in  hebraeo  dictio,  quae  proprie  significat  miseri- 
cordiae   seu   gratiae   implorationem,   ut  respondeat  verbo  superiori  ^Miserere 

10  mei  domine'  et  sequentibus,  ubi  diximus  implorari  gratiam  et  virtutem. 
'Oratio'  vero  in  deprecando  malo,  ut  respondeat  illi  'Domine  ne  in  furore'  &c. 
nisi  quis  dixerit,  aifectus  erigendi  et  firmandi  causa  liaec  ingeminari. 

Sunt  autem  haec  verba  spei  exercentis  et  exhortantis  conscientiam  ac 
iam  praevalesceutis ,   sicut   praecedentia  fuere    verba    spei   patieutis   et  labo- 

is  rantis  ac  pene  occumbentis,  in  quibus  videmus,  non  doceri,  sed  geri  ea,  quae 

ps.  V.   docta   fuere  in  versu  illo  'Laetabuntur  omnes,    qui  sperant  in  te'  &c.  ^f.  5,  12. 

Ipsa  enim  verba  satis  arguuut  animi  eins  habitum  et  aifectum,  quod 
videlicet  magno  nisu  ob  oculos  sibi  ponit  divinam  misericordiam,  quam 
opponat   peccati,   mortis    et  inferni  turbulentis  figuris.     Cum  enim  in  spe  et 

20  spiritu  eum  loqui  certum  sit,  necdum  coram  deo,  praesente  visione  positum, 
certum  simul  est  spe  salvum  factum,  spe  dei  gratiam  consecutum,  spe  se 
coDsolatum  haec  universa  sonare,  quo  abigat  malorum  illorum  molestissiraam 
turbam.  Atque  lioc  est,  quod  repetitionibus  tot  sibi  inculcat  dei  clementiam, 
vehit   magnis  et  fortibus   ictibus    adversantia  persequens   et   potentibus   ser- 

25   monibus    suam    infirmitatem    ad    spem   exhortans.     Ita  enim   (hoc   magistro) 
agendum   est    in  tristitia   aut  peccato  vexante  conscientiam,    non  stertendum, 
non  cedendum,  sed  nee  hoc  expectandum,  donec  sua  sponte  recedat  tribulatio,  . 
aut  donec  res  ipsa  cousolationis  praesenter  appareat,  haec  omnia  perditionis 
sunt  negotia:  sed  fortiter  contendendum,  ingeminaudum  et  omni  studio  niten- 

30  dum,  quo  bonam  opinionem  de  deo  erga  nos  stabihamus,  sicut  ps.  xxx.  foecit  «cf.  3, 4. 
'Tu  autem  domine,  susceptor  mens  es,  gloria  mea,  et  exakans  caput  meum'. 
Et  ps.  xxix.,    ubi   similem  tribulationem  questiis  de  deo  sibi  firmat  optimam  <{5f.  3o,  s. 
opinionem   dicens    'Quoniam   ira   in   indignatione   eins,    et  vita  in  vohintate 
eins'.     Hoc   est,   deus   noster  non    vult   mortem   et   infernum,    sed   vitam  et 

35   sahitem.    Sic  et  ps.  xxxi.  *Tu  es  refugium  meum  a  tribulatione,  quae  circum-  *ef.  32, 7. 
dedit  me\     Denique   in  omnibus  psalrais,  ubi  haec  vel  similis  passio  deplo- 
ratur,  mox  subiungitur  formatio  spei  et  bonae  cogitationis  de  deo  iuxta  illud 
Sap.  i.  'Sentite  de  domino  in  bonitate'.     Nisi   enim   haec  cogitatio  et  fiducia  SBcie-o.  1, 1 


8  significet  A  27  ct^deudum  A  So  d.   A  35  Sic]  Sicut  liC 


2\{\  Opciiitioiuvs  in   l's;iliiu)s.      IT)!;»     1521. 

(•(.nsficilliac  .-iii'uat  .  \iii((l  tiü^iihitio,  cl  ihmi  (  lit  (|iii  ciiiüal.  Miillo  aiitciu 
lahorc  li>riiiatur,  iii>n  laiiicii  iiisi  per  vcrhiiiu  dri  cl.  llicsiiiii  ('lii-is(iiiii.  Sic 
(1  hie,  ciiin  iilii|iic  iicscirct,  suiui»  llctiim  esse  cxaudilimi,  (amen  |»lciia  coni- 
tatioiic  sibi  haue  (ipiiiioiicin  ctmcipit  et  linnat  rcpeicns  et  coiitciulcns,  ita  ut 
et  adversarios  (|ii(»(inc  iiivadat  cerlus,  qiioil  sicut  tlc  deo  praosiimitnr,  ita  et  5 
liahcliir.  (iualis  spos,  talis  res;  vere  enini  et  liic  opiiiinnüxis  lionio  rc^itiir, 
sed  opinionibiis  dei  (idest  de  deo),  sivc  bonis  sivc  inalis, 

6,11.      Kiiibcscaiit  et  conturbcntur  vehementer  omnes  iniiiiici    mei; 
eonvertantur   et   erubescant   valde   velocitcr. 
Tosset    hie  versus  de  persecutoribus  forte  intellij^i,   qnia  iiiiiiiicos  siius    10 
uniiiiiiat,  sed  ut  praeccdcutibus  cohaereant  haec  novissima,  intelligamus  nun 
alios  inimicos  eius,  (luain  ipsos  'j)oele  aveu",  operarios  iniquitatis.     Dixiraus 
ciiiiu  in  onuii  psahno,  siinul  in  cos  ferri  spiritum  propheticum,  ubi  tribuUitio 
ista   dcscribitur,    ([uod    j)erpeluuni   sit  (sicut  dixi)  cum   his   impiis  belhun  et 
exereitium,    (|ui    haue   piorum   humilitatem   et   gratiae    dei    commendationem   15 
*i.  109.  16.  öon   modo   non   audiunt,    sed   etiam   persequuntur,  sicut  dicit   ps.  cviij.   'Et 
persecutus   est  homiuem   inopem  et   mendicum  et  compunctum   corde  morti- 
qjj.  69, 2  7.  ficare'.     Et  Ixviij.   'Super   dolorem   vuhierum   meorum    addiderunt'.     Horuni 
est  sicut  amicorum  lob,    piorum  hominuin  tribulationes  a  deo  iuste  inflictas 
iactarc   et  pro  deo  contra  illos  stare  dcumque  eis  iuste  alienum  esse  factum   -m 
pronunciarc,  ipsi  intcrim  securissimi  de  deo,  (juasi  iudicium  dei  ipsi  efiugere 
possint. 

Quando    ergo    his    impiis    omnia    narrantur    sicut    fabula    surdo,    nee 

possunt    iutelligere,    prae    sensu    carnis    suae   inflati,    ea  que    s])iritus   sunt, 

optat  propheta  compendium  et  subitam  iniquitatis  eorum  subversionem,  quae  25 

est,  si  et  ipsi  hoc  geuere  tentationis  apprehendantur,  sentiant  iram  dei,  mor- 

5cr.  17, 18.  tis  et  inferni   turbationem,    sicut  et   Hiere.  xvij.  orat 'Confundantur  illi,   et 

3cr.  17,  17' uon  confundar  ego;   paveant  illi,  et  non  paveam  ego'.     Et  ibidem  'Non  sis 

*t.  9,  18.  mihi  tu  formidini,  spes  mea  tu  in  die  afflictionis\     Et  ps.  ix.  'Convertantur 

55f.  9, 21.  peccatores  in  infernum,  omnes  gentes,   quae  obliviscuntur  deum'.     Et  'Con-  3u 

stitue  domine  legislatorem  super  eos,  ut  sciaut  gentes,  quouiam  homines  sunt' 

Körn.  4,  15.  (idest   vani    et  mendaces).     'Lex   enim  iram  operatur",   Ro.  iiij.,  quia  revelat 

peccatum,  quo  confunditur   conscientia,   quae   confusa   perturbatur  ab  ira  et 

morte,  quam  lege  indicaute  videt  se  meruisse.    Hie  enim  excessus  subito  et 

vehementer  convertit,   confundit  perturbatque  superbos  redigens  eos  in  nihi-  35 

lum    cogitque   posito    iustitiae   supercilio    misericordiam    dei   quaerere.     Nisi 

enim  et  ipsi  hoc   affectu  quoque  experientia  propria  probat!  fuerint,  frustra 

Sei.  28,  19.  legunt,  audiunt,  faciunt  omnia.    'Vcxatio  enim  (ut  Isa.  xxviij.  dicit)  sola  dat 


couverteiitur  B  24  pussiut  AB 


Opei-ationes  in  Pwalnios.    1519—1521.  217 

intellectimi  auditiii",  ide.st  verbiun  dei  fit  iiitelligibile  iuseusatis,  .si  bene 
vexati  fiierint  pas.sionibus.  Crux  Christi  imica  est  eruditio  verborum  dei, 
Theologia  syncerissima. 

Potest  auteni  'vehementer^  et  'valde  velociter"  intelligi  bifiiriaiu,  iit  vel 
5  referautur  ad  teiiipus  vel  ad  tentationis  genus.  Teniporis  significatio  est 
haec,  ut  nou  diu  ditferautur,  sed  cito  vexentur,  quo  citius  ab  iniquitate  cou- 
versi  misericordiam  sitiant.  Sed  tentationis  genus  est,  ut  non  levi  aliqua 
tribulentur  passione,  sed  huius  summae  et  maximae  turbine,  cuius  vis  et 
natura  est,   esse  vehementissimam,   ideo  vehemeutissime  humiliat  et  ad  gra- 

lü  tiam  erudit,  quandoquideni  operarios  iniquitatis  adeo  reddit  obstinatos  ac 
prefractos  sua  tum  sa])ientia  tum  iustitia,  ut  si  levioribus  aliquando  pul- 
sentur  tentationibus ,  sine  timore  glorientur  et  ipsi  in  tribulationibus  quasi 
veri  et  synceri  martyres.  Adeo  pertinaciter  aemulantur  lupi  isti  rapaces 
vestimenta  ovium.   Ita  quibus  percutiuutur,  ut  emendentiu-,  his  ipsi  induran- 

13  tur  et  in  sua  impietate  confirmantur.  Verum  ante  faeiem  huius  frigoris  non 
sustinent,  si  peccatorum  confusione  et  furore  dei  conturbentur.  Haec  enim 
est  turbatio,  quae  subvertit  securos  impios,  in  qua  non  perseverant,  nisi 
syncera  corda,  timore  dei  et  spe  recte  institnta.  Quare  ut  impossibilis  est 
haec  irae  dei  sustentatio,  ita  incredulis  et  iusensatis  vehementer  necessaria  et 

20  sola  potens  ac  sufBciens  eos  humiliare.  Tali    Paulus  de  coelo  tactus  est,  cum 
esset  plenus   secmissimo    impetu  zeli  dei,    mox  luce  cireumfusus  ac  tremens 
dixit  'Domine,   quid    vis   me  facere?'     Act.  ix.  Hie  illud  agitur  Hiere.  xxiij.^'J'v";  2^3/2'.» 
*Nunqnid   verba   mea   sunt    sicut   ignis   et  sicut   malleus   conterens   petrani?' 
Et  ps.  XX.    'Pones   eos    ut    clibanum  ignis   in   tempore    vultus  tui,   dominus  ^^if.  21, 10. 

25  in  ira  sua  conturbabit  eos,  et  devorabit  eos  ignis'.  Non  haec  diceret,  nisi 
expertus  fuisset.  Iste  enim  clibanus  et  ignis  est  ipsa  reprehensio  in  furore 
et  correptio  in  ira  domini,  quae  in  angustiam  urget  insu[)erabilem  et  inevita- 
bilem  reas  conscientias  a  solo  vultu  et  respectu   divini  iudicii. 

Comparat   autem   hoc  versu  aut  potius  aliis  verbis  exponit  furorem  et 

30  iram    domini.     'Argui   enim   in  furore'  aliud  non  est  quam  erubescere,   con- 
fundi    et    ream    inveniri    coram    aeterno    iudicio    dei    conscientiam    hominis. 
Invenitur  autem  nullius  hominis  non  rea  conscientia  coram  lioc  iudicio,  sicut 
dicit  ps.  cxlij.  'Non  intres  in  iudicium  cum  servo  tuo,  quia  nou  iustificabitur^j.  143, 2. 
in  conspectu  tuo  omnis  vivens'.    Quid  est  'non  iustificari',  nisi  reum  inveniri 

3j  et  confundi?     Et  iterum  'Ego  dixi  in  excessu  raeo:    Omnis  homo  mendax'. 'JJi  nc,  11 
Ideo    optat    illis    insensatis,    ut    huc  convertantur  et   confundantur,    qui    in 
seipsis   securi    adhuc    gloriantur.     'Inveniatur   (inquit)    manus    tua    omnibus^iüi.  9. 
inimicis    tuis,    dextera    tua  inveniat   omnes,    qui   te    oderunt'.     Et    riu'sum  *^3i.  83,  i7. 
'Imple  facies    eorum   ignominia,    et    qnaerent    nomen   tuum,    domine'.     Hoc 

40   enim  differunt  (ut  saepius  dixi)  Impii  a  piis,  (juod  utrique  sunt  quidem  men- 


sync(jrissiina  A;  syuctjr  —  auc^  3-  ^■^'  1^  ""^  lüeitcr^iu  oft  in  A  9  esse  et  A 


218  OptTiitionos  in  rsiilmos.    lf)19— 1521. 

(l;u'(>s   vi    uow    iiistilicaiitur    foi-Min    dco    suii((|ii('   \;mi(;is   \;mit:i(imi ,    sc<l    pios 
liaci-    (filxilatio    in    siii    iiotitiaiu    coiiNcrlil ,    (|iia    coti-iiila    a    iiidicii    fiirorc   ;ul 

«pv.  u',  ;.  iiiiscricoi-diain    coid'uü'iimt    et    salvi    liiint,    siciit    |)i-«)V('r.  xij.   'X'^crlc    iinj)i()s   et 
iioii  iTiuit',  (|U()il  aliciiii  sie  accipiiuit:    W'rte,  scilicd   in   siii   co^iiitionoin,  vi 
liumiliati    iam    im|»ii    i'ssr   dcsiiuMit  n(k'j)ta  üratia.     A(   iil»i   vcisi   iioii  fiiorint,    5 
siii    notiliain    mui    lialx'iit,    idco    iicc    lii'afiain    (|ua(M'iint    iiiaiicntcs   in   vaiiilatc, 
int'ndatio,   iiiiiniitatc  sna. 

Torro  'corripi    in    '\\-y   aliud    non    est    t|uani    coiiturhari    (iil   dicil)  vclie- 
niontei-,   inttMitari    sciliwt    nioi-tcni   et   internum   et  oiini    liaec  im  in  brevi  et 
iM- 2,  i-.'.  subito    exarserit  (nt   ps.  ij.   dictum   est),   beati    omnes,   qui   confidunt   in   eo.   lu 
"Vi.  2,  5.  Hoe  enini  iuipii  non  faciunt.     Nam  et  eodem  psalnio  iiaec  duo  mala  osten- 
dit,  nbi  dieit  'Tunc  lotjuctur  ad  eos  in  ira  sua  (idest  arguet  et  repreliendet) 
i.3iim.:',  10.  et    in  furore  suo  conturbabit  eos"    (idest  corripiet).     Et  i.  Reg.  ij.  'Dominum 
formidabunt   adversarii    eins,    et   super  ipsos    in   coelis    tonabit'.     Et   nuilta 
similia   in  scripturis  habemus,   quibus  ista  vehemens  confusio  et  couturbatio   is 
cordis    tam    in    sanctis    describitur   quam   super   impios    praedicitur,    ut   illi 
humiliati    consolentur  et  exalteutur,    Hi    vero   hurailiati  affligantur  et  depri- 
mantur,  et  sie  vult  omnes  homines  salvos  fieri  et  neminem  perire. 

Est  autem    in    hoc    versu    hebraeis    pulchra    quaedam    allusio    duorum 
verborum   'convertantur'   et  'erubcscant',    quam    latinitas    non  retinuit.     JUic   2u 
enim    per    metliathesin    literarum    'lasobu    iebosu'    dicitur.      Repetit    autem 
'iebosu',  'erubescant',  affectus  vehementia,  optaus,  ut  quae  ipse  patitur,  ver- 
tantur  ad  adversarios,  quo  et  ipsi  desinant  superbire  et  humiliatos  persequi, 

<spr.  n,'  l'.  f'icut    ps.  liij.  'Averte    mala    inimicis    meis'.       Et    proverb.  xi.      'lustus   de 

^).  32, 10.  angustia   liberatus    est,   et   tradetur    impius    pro    eo'.     Et  ps.  xxxi.     'Multa  25 
flagella  impio,  sperautem  autem  in  domino  misericordia   circumdabit'.      Quo 

"läf.  79, 6t.  modo  oratur  et  ps.  Ixxviij.,  ut  a  se  recedat  ira  ad  impios,  dicens  'Usque- 
quo  domine,  irasceris  in  finem,  accendetur  velut  ignis  zelus  tuus  ?  Effunde 
iram  tuam  super  gentes,  quae  te  non  noverunt  (ut  cognoscant),  et  super 
regna,  quae  nomen  tnum  non  invocaverunt^  ut  et  ipsa  discant,  se  egere  so 
gloria  tua  et  invocare  nomen  tuum.  Ita  et  hoc  psalmo  orat,  ne  furore 
domini  corripiatur.  corripiantur  autem  illi,  qui  non  invocant  dominum  nee 
tiraent  furorem  eins.  Dictum  est  autem,  iuimicos  piorum  esse  potissimum 
eos,  qui  iniquitatis  operarii  vocantur,  autores  male  securi  cordis  et  ignoratae 
fidei  et  spei  in  deura ,  })ro  qua  perpetuo  cum  illis  negocium  habent  non  35 
habituri,  si  et  ipsi  aliquando  simili  tribulatione  cribrarentur.  Quodsi  quis 
per  operarios  iniquitatis  et  inimicos  volet  intelligere  daemones,  qui  in  hac 
hora  mali  fortiter  instant  et  ad  desperationem  urgent,  dum  ob  oculos  ponunt 
opera  bona,  quae  si  quis  foecisset,  non  haberet,  quod  desperaret,  ut  despe- 
rationem per  praesumptionem   et   praesimiptionem   per  desperationem    stabi-  40 


27  cedat  BC     d.  A.  39  quo  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  219 

liant,  ac  interini  his  iniquitatis  formis  auimam  occupent,  iie  vera  pietatc 
fidei  et  spei  deum  colat  propter  misericordiatu  suam;  si  quis,  iuquani,  ita 
velit  intelligere,  non  resisto.  Nana  daeraones  vere  sunt  callidissimi  incita- 
tores  animaruni  ad  inobedientiam  sab  specie  obedientiae,  quando  proprium 
est  eis  se  transfigurare  iu  angeluni  lucis  tum  maxime,  quando  minime 
orportet,  idest  in  tribulatione.  Ego  tarnen  credo  contra  homiues  proplietam 
loqui  (ut  dixi)  vere  pietatis  inimicos,  quos  pigeat  euni  vel  audisse  vel 
nosse,  quod  plurimos  sua  insipientia  secum  trahunt  in  foveam. 


PSALMYS  SEPTIMVS.  7, 1. 

'"     Tgnorantia   David,   quam  cecinit    domino    super   verbis    Aethi- 
J.    opis,   filii  lemini. 

A  multis  sudatum  est  super  hoc  psalmo,  quisnam  scopus  eins,  quem 
titulus  indicet,  et  adhuc  sub  iudice  lis  est.  Sequemur  interim  Burgensem, 
qui    mihi    propius    ad    rem    videtur    accedere,    qui    non    de  Säule,    sed    de 

15   Semei    ipsum    intelligendum    iudicat,      Quod    ut    capiamus,    verba   historiae 

ex  libro  secundo  Regum  referamus.     Ita   enini    scribitur  c.  xvi.,  cum  David'-®«'"-  i^, 
fugeret  a  facie  Absalom  fihi  sui,  'Venit  ergo  Rex  David  usque  ad  Bahurim. 
Et  ecce  egrediebatur    iude    vir    de  cognatione    domus    Saul,   nomine  Semei, 
filius    Gera,    procedebatque    egrediens    et    maledicebat    mittebatque    lapides 

20  contra  David  et  contra  universos  servos  regis  David.  Ita  autem  loquebatur 
Semei,  cum  malediceret  regi :  Egredere,  egredere,  vir  sanguinum  et  vir 
Belial.  Reddidit  tibi  dominus  Universum  sanguinem  domus  Saul,  quoniam 
invasisti  regnum  pro  eo.  Et  dedit  dominus  regnum  in  manu  Absalom  filii 
tui,   et  ecce  premunt  te  mala  tua,  quoniam  vir  sanguinum  es\     Cum  autem 

25  servi  David  vellent   illum    occidere,  dixit  David    'Dimittite  eum,  ut   male- 

dicat,    dominus   enira   praecepit   ei,    ut  malediceret  David.     Et  quis  est,  qui 

audeat  dicere,  quare  sie  foecerit?  Ecce  filius  meus,  qui  egressus  est  de  utero 

meo,  quaerit  animam  meam,  quanto  magis  hie  filius    lemini  maledicet  mihi?' 

Patet  ergo,  filium  lemini  vocari  Semeiam  hunc  maledicum,  licet  et  ipse 

30   Saul  filius  lemini   dicatur  i.  Reg.  ix.,   quia  de  eadem   cognatione  fuerunt,    ut  i.Sam.  a,  1. 
dictum  est.    Simul  habemus  verba,  super  quibus  hunc  psalmum  cecinit,  nempe 
maledicta  Semei,   quibus   ei   falsa   crimina   impegit   gravissimus   et    importu- 
nissimus   calumniator.      Non    enim   de   Säule   legimus    talia    verba,    quae   in 
David  evomuisset.     Quare  de  insigni  verborum  iniuria  necesse  est  hxjuatur, 

35  quae  hoc  loco  recitantur,  et  hoc  textus  ipse  psalmi  dabit. 


7   vere  A  verae  BC     eum]  cu  A  ipsum  BC  12  est  fe^^lt  C     eius  sit,  BC 


2'JO  DpeniÜuiu's  in   P.siilmos.     Ifjül— l.VJl. 

Iuli(|iimii  t'st,  i'iir  ;»|t|t('llct  fuin  niauis  '("lisch',  (|iiti(l  :i('(liii>|)»'i)i  siii'ni- 
ticnt.  ( )iiinil>us  li'iv  placot  inothapliorain  csso,  (jiiod  ni^ivdo  infainiam  siislinet 
inalitiac,  iit  t't  poeta:  Hie  niü'cr  est,  liunc  tu  Jvomaiu!  cavcio,  Siciit  ecoutra 
«.•aiuliiliiin  (liciiiuis,  t|ui  syiiciTiis  ot  integer  est:  Et  candor  aiilmi,  (|iii  sine 
livore  sit.  ut  niiIü'o  (|iitt(|ue  provcrhia  sonaiit.  A'olimt  ergo,  de  iiidustria  s 
lunneii  eins  a  l>avid  (»missuiu  et  novo  iiiorihiis  suis  din'iio  insijj^nitum.  Quodsi 
lioe  n<m  |)laeet,  arhitrari   lieel,  eiini  l'uisse  biiioininem,  (jiiod  fVecjueiitissimuni 

yiic.  3^  23'ff! in    sacris    liteiis    ()l)servatmn    est,    ut    e\    linea  Christi    Matt.  1.    et    Lucae  iij. 

ai{rttti).-.'3,3:..  collio'itur.     »Sicut   et  de    Zat'hariae    patro   loiada   dicitur,    Matt,  xxiij.     Tum 

adhiie  ratio  vij»;et,  altero  nomine  Aethiopem  appelhu'c  maluisse  quam  Semei,  lu 
tancpiam  aptioro  malitiae  eins  vucabulo.  Porro  'ignorantia"  his  acccptis  sua 
iani  sponte  se  aperit,  (piaenam  sit.  Cum  enim  nutledieta  Semei  David  adeo 
non  aguoverit,  ut  etiam  in  morte  sua  filio  Sah)moni  mandarit,  ut  eanos  eins 
cum  sanguine  deduceret  ad  inferos  pro  maledictionis  illius  ultionc,  plane  est, 
iunocentiam  suam  eum  doniino  confiteri,  et  iguorantiam  liane  non  esse  aliud  15 
quam  iunocentiam.  Nam  euius  non  sumus  nobis  conscii,  recte  ignari  quoque 
eiusdem  dicimur.     Verum  eum  sit   inipium   confidere   in  cogitationibus   suis, 

(£fr!^-.'8,'''iG!  proverb.  xij.  'Et  (i|ui  confidit  in  eorde  suo,  stultus  est',  Eiusdem  xxviij.  Ideo 
sie  de  innocentia  ista  est  praesumendum,  ut  tarnen  iudicium  dei  timeatur, 
nee  in  securitatc  de  ipsa  gaudendum,  nisi  data  ])rimum  gloria  deo,  coram  eo  -" 
confessi  fuerimus,  alia  esse  sua,  alia  nostra  et  hominum  iudieia,  ut  sie  aeeepta 
lieentia  et  salvo  illius  iudicio  eoram  hominibus  eam  profiteamur,  id  (|uod 
discitur  in  tentatione.  Sic  enim  David,  cum  audiret,  falsa  sibi  (quantum  in 
conscieutia  sua  erat)  crimina  obiici,  tarnen  quia  deo  praecipieute  illa  male- 
dicta  in  se  congeri  sciebat,  timuit,  ne  coram  deo  vera  essent,  nee  suae  con-  25 

loh^'il^'af  scientiae  satis  confidens,  sicut  Apostoli  non  sibi  fidebant,  dum  audirent,  uuum 
inter  eos  esse  traditorem.  Talis  est  enim  miiuscuiusque  pii  conscieutia, 
(juantumlibet  innocens,  ibi  eulpam  timere,  ubi  culpa  non  est.  Timor  dei 
faeit  hoc  et  iudicii  eins  inscrutabilis  altitudo.  Proinde  David  innocens  (^[ui- 
dem  tiraet  tarnen,  sese  Ibecisse,  (]uae  obiici  sil)i  audit,  praesertim  tempore  •'*" 
tentationis,  in  (]uo  deus  [)artes  adversarii  videtur  iuvare,  percutere  creditus 
pro  iis,  (|uae  tunc  obii(;iuntur,  etsi  iguorantur.  Ideo  (juantumlibet  coram  se 
et  hominibus  non  sit  sibi  illius  mali  conscius,  metuens  tamen,  ne  eorde 
saltem  sit  reus   (deus  enim  scrutatur  reues  et  corda),   docet  nos  hoc  psalmo 

2  aoi.  10, 18.  illud  Apostoli   *Non  enim,   (jui    seipsum   commendat,   ille   probatus  est,    sed   3,i 
quem  deus  commendat'. 

Quare  licet  psalmus  sit  de  David  et  sua  ignorantia  compositus,  tamen 
cum  sit  hoc  malum  calumniarum  in  mundo  frequens,  generaliter  ad  omnium 
nostrum  doctriuam    scripta   esse   etiam  haec   credere  debemus,    sicut  Paulus 

mm.  15, 4.  Ro.  XV.  dicit  'Quaecuuque  scripta   sunt,   ad  nostram  doetrinam  scripta  sunt,   4u 


3  Koraaue  A  14  satignineni  A  25  se]  eum  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  221 

ut  per  patientiam  et  consolatiouem  scriptiirariira  spem  habeanius\  Videbinnis 
autem,  qui  aff'ectus  sint  et  esse  tlebeant  et  possint  iis,  qui  fidelitei-  et  pie 
oaluniniatn  ferre  et  vincere  volunt.  Nani  hanc  persecutiouem  optime  posiiit 
septinio  loco,  ubi  praecedentibus  psalmis  orndiit  in  bis  malis,  qnibiis  puri- 
5  ficamiir  a  peccatis,  perfecte  nunc  tandem  erudiat  ad  perfectum  dei  tiinoivni, 
ut  ibi  etiani  peccasse  nos  timeanins,  ubi  nou  peecavinius,  et  tanto  peecati 
odio  deique  dilectione  perficianiur,  ut  ignorata,  imnio  nulla  peceata  pro  pec- 
catis timeanius.  Ad  hanc  jierfectioueni  opus  nobis  est  non  persecutore 
Absaloni,   quem  certuni    sit   nos   inique   persequi,   sed  Calumniatore  Seiiieia, 

1"   quem  timeanuis  vere  maledicere  etiam  inuocentes,  nee  tarnen  sie  innoceutiani 
(b'mittamus,   Sed  cum  lob   sentiamus,   qui  et   ipse   a   suis    amicis    tale    quid 
passus  dieit  xxvij.  'Absit  a  me,   ut  vos  iustos  iudicem,  douec  deficiam,  non  §iob  27, 
recedam  ab  innocentia  mea,  lustificationem,  quam  coepi  tenere,  non  deseram. 
Neque   enim   reprehendit   me   cor  meum   in   omni  vita   mea'.     Ita   (ut  supra 

i&  ps.  V,  non  nihil  horum  tetigimus)  coram  deo  ignorantiam  uostram  quidem 
confiteamur,  qui  solus  novit  corda  hominum,  sed  coram  hominibus  in- 
nocentiam  nostram  non  deseramus,  si  cor  nostrum  nos  non  reprehendit. 
Sicut  enim  coram  deo  peceata  non  sunt  neganda  (coram  quo  nemo  iustus 
est),   Ita  coram  hominibus  veritas  est  confitenda  et  asserenda,  coram  quibus 

•20  vivere  possumus  et  debemus  sine  crimine.  Et  hanc  eruditionem  David  suo 
eventu  consecutus  nobis  facit  communem,  qua  longe  foelicius  calumniam 
ulciscimur,  quam  olim  Apelles  ultus  est  sua  tabula.     Dicit  itaque: 

Domiue,   deus   mens,    in    te    speravi;    salvum    me   fac  7,2. 

ex    Omnibus   persequenti  bus    me   et  lil)era   me. 

25  Primus   afFectus   est  non   ad   vindictam    et   zelum   ferri    contra  Calum- 

uiatores  et  persecutores,  ut  solet  homo  vanitas  et  mendacium.  'Mihi  (inquit) 
viudicta  et  ego  retribuam",  sed  ad  dominum  ante  onmia  confugiendum  est, 
et  tarn  persecutio  quam  calumnia  coram  illo  pronuncianda  cum  pleua  spe 
et  fiducia,   quam  in  hoc  casu  iuvat  innocentia  et  bona  conscientia.     Ita  hie 

30  ex    Omnibus   persequentibus    salvus    fieri    petit.      Duo    enim    persequebantur 
David:  Absalom  viribus  et  opere,  Semeia  lingua  et  calumnia,  qui  sine  dubio 
vel  solus   non  fuit,   vel    saltem   soli   sibi    non   placuit    in    hoc  malo,   vel  ex 
Omnibus  dicit  affectu  eo,  quo  ps.  vi.  dictum  est  'Liveteravi  inter  omnes  ini-  <^j.  o,  s. 
micos  meos',  quod  videlicet  vim  et  calumniam  simul  passis  omnia  videantur 

35  adversari  neminemque  relictum  esse,  qui  succurrat,  sicut  revera  omnia  ad- 
versantur  solitario.  Ita  dicit  'ex  omnibus  persequentiljus",  idest  quia  omnes 
et  omnia  me  persequuntur.  Quid  differant  'salva  me"  et  'libera  me",  non 
magnopere  puto  referre,  uisi  'salva'  ad  bonum,  'libera'  ad  mal  um  retulisse 
aut  affectus  gratia  tautologicos  idem  repetiise  putandus  est. 


11   tale  quiddam  BC 


222  Op.M-iitionos  in  l'saliiK.s.     ir)i;»-ir)t>i. 

Illos  ('(MiNciiiri  lioc  vcrsii  licc(,  (|ui  lum  ('i'ciliiiit,  lUH'Ossariain  csso  lidcm 
ot  sjHMii  vol  oiatnris  vcl  simiptiiri.s  <>:ratiain  l^ci  seil  ctlcctimi  (iit  dicitur) 
saoranuMitoriim,  cmn  idro  liic  ))r()j»lu>ta  sc  salvum  et  lihcraiiduin  jietat,  qiiia 
sporasso  etiaiu  gloriatur  in  ditniiiiiiin.  Adco  cci-lnin  est  sciliccl  iiiiiciii(jiio, 
si  orcdat,  sjicvot  auf  dilitial.  D'w'ü  vcro  'in  io  spcro',  iioii  'in  mc^  iion  'in  r, 
hoiniiuMir,  de  (|iiil)us  siipra   |)salin()  (Hiinlo  latius. 

Nc    (|iiand(t    raj)ial    iil    Ico   aniiuain    nicaiii,  dum    iion   est 
(|iii    red  i  mal    ueque    qui    salvuni    faciat. 

Hiei'ouyiaus  sie  ex  hebraeo  'Ne  forte  rapiat  ut  leo  aniiiumi  incain, 
laceret  et  noii  sit  qui  eripiat\  'Rapiat'  (iuquit),  laniet,  j>raedetur,  sieut  solet  lo 
furens  bestia,  ne  quis  simplicem  eaptioueni  iutelligat,  deiude  sieut  leo,  im- 
placata  scilicet  bestia,  laeeret  atque  diseerj)at  ctiani.  Quid?  doniuiu  aut 
pecus?  non,  sed  aiiiniam  raeain,  idest  vitani  meani,  quaui  ex  aninia  eorpus 
habet,  ut  ]>sahu()  praecedente  dictum. 

liaec  omnia  tanta  auxesi  maguificat,  ut  ueeessitatem  suam  exaggeret  1.1 
et  commendet,  quo  velotius  exaudiri  mereatur,  imrao  quo  seipsum  ad  ardeu- 
tiorem  auimi  iutentionem  provocet,  fortiter  euim  et  seria  inteutioue  oraudum 
est,  si  quid  impetrare  volumus.  Nou  est  autem  dubium,  fuisse  David  eo 
tempore  iu  eo  conditione,  quod  ab  Absalom  et  Semeia  velut  rugientibus 
leonibus  rapi  lacerarique  timebatur  et  sperabatur,  nee  nisi  in  deo  erat  sibi  '-^o 
spes  et  auxilium.  Quo  loco  sunt  et  omnes  alii,  qui  vim  cum  calumnia 
patiuntur,  (jui  liaec  verba  et  sensum  eoruni  pulelu-e  intelligunt. 

Doniine,   Dens   mens,   si    foeci   istud,   si   est   iniquitas 
in   mauibus   nieis. 

Si   reddidi    retribuentibus   mihi   mala,    decidam    merito  25 

ab    iuimicis    meis    inanis. 

Hie  ingreditur  rem  psalmi  et  iuxta  titulum  verba  Aethiopis  Semei 
tractat.  Impegerat  calunniiator  Primo,  quod  in  sanguine  domus  Saul  reus 
fuerit.  Egredere  (inquit)  vir  sanguinum  et  vir  Belial.  Secundo,  quod  regnurn 
eins  vi  invaserit,  ideo  reddita  sibi  a  domino  duplicia,  ut  a  proprio  filio  rur-  :io 
sum  sanguis  eins  funderetur,  et  regnum  ei  auiferretur:  utruuque  queritur  et 
sese  innocentem  confitetur.  Duplici  autem  ratione  hunc  secundum  affectum 
nos  docet  tractare,  negative  et  conditionaliter  scilicet,  ut  innocentis  con- 
scientiae  fiduciam,  quantum  est  coram  horainibus,  afferamus  et  occultum 
nostrura  vitium  coram  iudice  deo  raetuaraus.  Nam  utruuque  hunc  affectum  35 
hü  versus  praestant  hoc  modo:  Domine,  deus  meus,  adeo  nou  foeci  istud, 
adeo  non  est  ista  iniquitas  in  manibus  nieis,  adeo  nee  sanguinis  eins  nee 
amissi  regni  autor  fui,    ut  etiam    non  reddiderim  ei   et  suis  mala  pro   mahs, 

9  lieb.  A  19  temporis  A  -il   qutjritur  A  quoeritiir  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  223 

quae  mihi  faciebant,  cum  itl  saepius  potui.ssem,  dum  in  speluuca  solnni 
apprehendi,  i.  Reg,  xxiiij.  et  in  castris  eius  hastani  abstuli,  i.  Reg.  xxvi.  Non  jJnm^lj^/i^; 
solum  autem  non  reddidi  mala,  sed  contra  reddidi  bona  pro  malis,  sicut 
ipsemet  Saul  i.  Reg.  xxiiij.  testatus  est  dicens  'lustior  tu  es  quam  ego,  Tu  i.sam.24,i8. 
5  tribuisti  mihi  bona,  ego  autem  reddidi  tibi  ma]a\  Tantum  abest,  ut  vir 
sanguinum  esse  possim.  Quodsi  (}uid  occultius  in  me  fuit,  quominus  syn- 
ceriter  praestitisse  inveniar,  et  tu  ita  iudicas,  praesto  sum,  fiat  mihi,  quod 
merui,  "^persequatur  inimicus  mens  animam  meam'  &c. 

Videtur  autem  iniquitatem  hie  ad  posteriorem  calumniam  aptare  sicut 

»0  ad  priorem  hoc  'si  foeci  illud",  ut  sit  sensus :  non  foeci  illud,  quod  de  san- 
guiue  calumniatur.  Nee  est  iniquitas  in  manibus  meis,  quod  reguum  obtinui, 
nemini  in  hoc  foeci  iniuriam,  quia  non  mea  temeritate,  sed  tno  praecepto  id 
foeci.  Vehementior  est  autem  affectus,  quod  sibi  imprecatur  tot  mala,  si 
foecisset,  quam  si  simpliciter  narrasset,  se  non  foecisse,  ut  et  nos  doceamur 

15  magno  corde  contra  calumniam  orare,  Sed  sie,  ut  innocentiam  qnidem  teste- 
mur,  occultum  tamen  eius  iudicium  timeamus,  parati  ferre  quaecuuque  mala, 
si  inventi  fuerimus  culpabiles.  Nam  licet  pro  te  etiara  dei  praeceptum  habeas 
in  quocunque  opere,  tamen  adhnc  timere  debes,  ne  forte  non  recte  iucesseris 
et  contrarium  praecipi  merueris,  sicut  Abraham  licet  in  Isaac  repromissionem 

20  accepisset,  tarnen  volens  et  timens  dei  iudicium  obtulit  eum  in  holocaustum. 
Sic  et  David  in  hoc  negocio,  licet  sibi  esset  nullius  conscius,  tamen  regnum 
resignans  ait  ij.  Reg.  xv.   'Si  dixerit   mihi:    non  places,   praesto  sum,   faciat,2.sain.i5,26. 
quod   bonum   est   coram   se^    et  Semeiam   maledicere   perraisit,  etiam   a    deo 
iussum  esse  credidit,    omuino  timens,   recta  sibi   et  digna    contigisse.     Adeo 

25  quautumlibet  iusta,  sancta,  iunocens,  vera  divinaque  sit  causa  tua,  necesse 
est  in  timore  et  humilitate  eam  agas,  semper  iudicium  eius  metuens  et  nihil 
de  te,  sed  de  sua  tantum  misericordia  confidens.  Cecidit  ludas  Machabeus 
in  hello  iustissimo,  succubuerunt  multi  in  iustissimis  causis  et  divinis  nego- 
ciis,   sicut  de  filiis  Israel  ludic.  xviij.  scribitur,   quia  non    in  timore,   sed   in  SRi*t.2o,2off. 

30  fiducia  iustae  causae  egerunt,  non  in  misericordia.    Sed  et  Apostolus  i.  Cor.  iiij.  i.  eor.  4,  4. 
'Nihil  mihi  conscius  sum,  sed  non  in  hoc  iustificatus  sum'. 

Hoc  est,  quod  David  in  tribulatione  positus  exemplo  suo  docet,  nulli 
licere  iustitiam  sibi  arrogare,  pro  ea  tnmultuari,  vindicta  furere,  vi  aut  iure 
retalionem  meditari,  sicut  nunc  insaniunt  Ecclesiastici,  qui  prae  caeteris  iusti 

35  et  sapientes  videri  volunt,  sed  humili  timore  prinmm  raetuere  oportet,  ne 
vere  id  meruerit  coram  deo,  et  ad  poenam  dignam  sese  oiferre,  deinde  iuxta 
innocentiam  contra  adversarios  orare,  qui  non  possunt  iustam  causam  habei-e 
adversum  ullum  hominem,  qui  conscientia  innocente  praestat,  hoc  enim  solus 
deus  habere  potest  et  habet.     Alia  sunt  iudicia  dei,  alia  hominum.     'Homo 

<'>  videt  ea,  quae  patent,  deus  autem  intuetur  cor\     Ideo  homo   iudicans  aliter  i.Sam.  ic,?. 

4  d.  A  27  Cecidit  A  Cfficidit  li  40  videtur  A 


224  OporationoH  in   Psalmos.    151!»     ir)21. 

(|ii:im  scciindiiiu  lliricin  caliimiiialor  est  siciil  liic  Scincias.  Al((U('  iil  liaiic 
Imiiiililattin  et  limoriMii  tlci  iiidioarcl,  oiuito  in  titiilo  posiiit  'Super  vorhis 
Cluisi',  (|iin(l  iioii  ignoi'arc't,  sc;  im'i'iiissc  jHTSt'cutioiu'in  Absalom,  noo  lianc 
excusat,  st'd  nialedicta  Soinci  uou  at^uoscil,  aul  si  Ncra  suut ,  iji;uorata  sibi 
ooulitetur.  Mcrucrat  adultcrin  cl  lioinicidid  Ahsoloiui  inaluni,  scd  vorha  Scniei  '■> 
de  saniiuiut'  Saul  unu  erat  couscius  sc  uicruissc,  cl  lanicn  iiincl  niornissc 
proptcr  iudiciuui  dci  trcuicndiuu  et  occultum.  Quomodo  liacc  ai>autur,  sentit 
piuni  et  tiuicns  dcuiii  jx^-tus,  si  (|uaii(l(i  \(.\atui'  \'cl  ab  houiinibus  vel  dae- 
inonibus  caluinniantibus. 

\"()cabu!uni,  ((uod  hoc  loco  'iuicjuitatcnr,  et  recte  vertit,  hebraeis  'AvaP  1»^ 
sioiiiHcat  id  jn-oprie,  (piod  'iniquitas'  Latinis,  idest  laesioneni,  iuiuriani,  minus 
aut  plus  (juani  debet,  sicut  in  negoeiis  fieri  solet.  Ita  hie  regiuuu  alieuuni 
invito  })r()xini()  iuvasisse,  iniquum  erat,  si  id  foecisset.  Et  (piod  nos  habe- 
mus  'deeidani  nierito  ab  ininiieis  meis  inanis',  Hierouynius  re{^tius  transtulit: 
Et  non  diniisi  hostes  raeos  (tribulatores)  vaeuos,  volens  (quod  dixi)  David  is 
non  soluni  non  reddidisse  maluni  })ro  nialo,  verum  etiam  uou  vaeuos  di- 
misisse  hostes,  idest  benefecisse  nialis.  Nam  lioe  ipsum  vindictae  genus  est 
benevolentiam  subtrahere  offensoribus ,  cum  et  diligendi  sint  inimici,  (piau- 
quam  ignorem,  an  et  ista  translatio  hebreum  satis  referat. 

llhid  vide,  (juam  Euangelicum  gradum  iustiliae  David  praestiterit,  :'u 
Nam  re(ld(!re  maluin  pro  malo  videtur  aequum  sensui  caruis,  sed  pro- 
i9_is  hibitum  etiam  lege  Mosi,  uisi  iudieio  superioris  fiat,  non  autoritate  propria. 
Huic  contrarius  est  reddere  bonum  pro  bono,  hie  mercennarius  et  sei'vilis 
est.  Sic  serviunt  deo,  qui  nee  mala  nee  mortem  pati  volunt,  cum  ideo  malis 
nos  premat,  ut  pure  ei  servire  discamus  nullius  respectu  boni  aut  premii.  -js 
Tercius,  reddere  malum  })ro  bono,  qui  feralis,  immo  plusquam  feralis  est. 
Quartus,  reddere  bonum  pro  malo,  Hoc  est  Euangelium  C-hristi.  Hunc 
autem  gradum  excellentiori  modo  servasse  se  dieit,  quia  non  solum  non 
reddit  malum  pro  malo,  sed  Ins,  qui  aceeptis  bonis  ingrati  reddiderant  mala 
(sie  enim  habent  verba),  reddidit  bona,  ut  supra  de  Säule  dictum  est.  m 

7,6.         Persequatur   inimicus   animam   meam   et   comprehendat  et 
coneulcet   in    terra    vitam    meam   et   gloriam    meam    in   pulverem 

dedueat. 
Non  haee  affeetu  fiduciae  dici  mihi  videntur,  nt  }>lerique  putant,  quasi 
eertus  fuerit,  haec  non  fore,  quia  non  meruerit.  Nos  enim,  quia  humili  ;« 
oratione  coepit,  arbitramur  in  eodem  tiraore  dei  haec  quoque  psalli,  quia  ut 
dixi,  Etsi  conscius  sibi  non  erat  meritae  maledictiouis,  quin  potius  praecepto 
dei  se  in  regnum  vocatum  sciebat,  multis  tanien  uomiuibus  non  ])otuit  in 
hoc  fidere  et  gloriari,  tum   (ut  dixi)  quod  deus  mirabilis  est  in  onmibus  viis 


10  et  fe^lt  BC     heb,  A  lö   nun  fef)(t  AB  25   prtjmat  A   prseniat  BC  34   pl^ri- 

que  A  plserique  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  225 

suis,  tum  quod  nos  ipsi  cor  nostrum  uon  coguoscimus  satis.  Quibus  rebus 
fieri  potest,  ut  vel  praeceptum  noii  recte  intellexeris  vel  uon  recte  explc- 
veris  atque  ita  occultissimo  demerito  dignus  fueris,  praeceptum  tolli  aut 
mutari,   et  tum  deum  contra  te  stare,  quem  pro  te  stare  putaris. 

Isto  timore  (ut  dixi)  Abraham  eruditus  est  in  Isaac  offerendo.  Est 
plane  supremus  hie  gradus  timoris  dei,  ubi  et  ipsum  deum  et  praeceptum 
eius  pro  te  cogeris  abnegare  et  timere  esse  contra  te.  Breviter,  ubi  timerc 
habes,  ea  deum,  quae  praecepit  et  vohiit,  non  velle,  sed  prohibere 
et  odisse,   cum   in   caeteris    id    timeatur   sohim,   ne  fecerimus    quae    constet 

10  esse  praecepta. 

Quis  haue  contradictionis  divinae  (ut  sie  dixerim)  inconstantiam  in- 
comprehensibili  constautia  constantissimam  ferat,  nisi  sit  vir  secundum  cor 
dei  electus  sicut  iste  David  et  Abraham,  cum  hie  videatur  veritas  dei  ipsa 
nutare    et    odium    sui   (omni   humano   iudicio)   provocare?     Verum    sie    est 

15  occidendus  aifectus  ille  servitutis  merceunariae,  qua  deum  propter  nos  ipsos 
colimus,  qua  in  deo  et  propter  deum  invicem  inflamur,  superbimus,  zelamus, 
odimus  et  nihil  non  mali  sub  nomine  et  cultu  eius  et  pro  salute  animarum 
(ut  vocamus)  facimus.  Quis  enim  nostrum  habens  vel  Abrahae  vel  David 
promissionem    uon    hocipsum    praeceptum    dei    etiam   contra   angelos    obten- 

20  deret,  si  quis  nobis  contraria  intentaret?  Adeo  profunde  caruis  affectus 
satus  est  in  hominem,  ut  necesse  sit,  deum  se  nobis  quasi  incoustantem 
oiferre,  quo  erudiamur  nulli  rei  nee  divinae  et  aeternae  perverso  afPectu  ad- 
haerere. 

Tria   offert   perdenda,   quae   magno   dolore  amittimus:   animam,  vitam, 

2,';  gloriam.  Animam  persecutioni  et  captioni,  vitam  conculcationi ,  gloriam 
sepulturae  devovet.  In  hebraeo  enim  dicitur  'Et  gloriam  meam  in  pulverem 
sepeliat^  'collocet",  quod  tarnen  idem  est  cum  nostro,  sed  clarius. 

Videtur  autem  animam  'et  vitam  sie  discernere,  ut  auima  siguificet  (ut 
diximus   supra)   ipsam    substantialem    vitam,    qua   corpus   vivificatur.     Vita 

30  vero  conversationem  seu  res  gestas  in  corpore  per  animam,  sicut  et  Graecis 
videtur  Zoe  et  bios  differre,  et  in  nostra  vernacula  licet  eodem  vocabulo 
(leben),  tamen  valde  distincto  sensu  utimur,  quaudo  de  naturali  vita  et 
operibus  vitae  loquimur. 

Et  explicat  his  verbis  affectum  suum,  in  quo  erat,  quando  ij.  Reg.  xv.  2.Sniii.i5,26. 

35   dixit  "^Si  dixerit  mihi:   non  places,   praesto   sum".     Et  illud   xvi.   'Dominus  2.£am.iG,io. 
praecepit  ei,  ut  malediceret  David\    Tunc  enim  paratus  fuit  animam,  vitam, 
gloriam   regni   amittere,   ut  patet.     Ideo  in  hunc  affectum  haec  nunc  psallit, 
ut  exemplo  suo  erudiat  omnes  nos,    quid  cogitandum,   quid  dicendum,  quid 
faciendum  sit   et  iis,   qui   sirailia  paterentiu*.     Est  ergo  sensus:   si  coram  te 

4u  talis  flu,  fiat  quod  fit,  libens  cedo.    Occidat  Absalom  et  Achitophel  animam 


26  lieb.  A  34  Et  fe^  BC  40  fit]  fiat  G     cejdo  A  cajclo  B,  cfienfo  227,  14.  18. 

Sut^erg  2Bcrte.  V.  15 


•_>2G  Opomtioiics  in    Psahnns.     If)!!)-  LVil. 

lucain ,  UVV  si(  (|ui  inc  salvot  a  jirrscMfiuMitc ,  uvv  (|ui  iripial  a  comprclKMi- 
ilouti'.  Paratus  suiu  tuain  vtilimtalcm  i'orre  et  poeiiani  nieritam  solvere. 
Doiiulo  et  uiiiversa,  (|Iku'  vixi  seii  viveiulo  gessi,  conculcet  in  terra m ,  idcst 
(lestniat  et  deiieiat,  iit  iion  siiit  iillia  alii|iii(l  in  ociilis  et  auribus  ae  memoria 
lioinimim ,  liheiis  liaec  amilt»».  lii\cniar  et;()  in  vita  mea  malus,  imitilis,  s 
peruieiosus  fuisse,  tligims  (|ui  eoneiileetur  vilissime  iu  terra,  quem  omnes 
supplantent  et  ut  lutiuii  platearum  terant.  luimieum  vero  omnes  elevent, 
extdllanl,  in  (■(-eluni  Ncliant.  Sint  (unnia  illius  coram  te  et  hominibus  mira- 
bilia  et  magna  et  digna,  quaeeuuque  lueeit,  f'acit  facietque.  Nee  hoc  con- 
tentus.  Age  et  gloriam  meam,  potestatem  praesentem,  futuram  non  wolum  lo 
minuat,  sed  et  in  pulverem  sepeliat,  unnquam  redituram,  aeternalitcr  ob- 
.seuratam.  Eat  tlironus  regni  mei,  Eant  uxores  et  liberi,  eant  amici,  eant 
res  et  onmia,  P]at  (juoque  gloriosa  illa  promissio  de  futuro  mihi  facta  Christo, 
quam  omuibus  aliis  incomparabilitcr  chariorcm  habui.  In  qua  una  mihi  spes, 
gh)ria  et  gaudium  erat,  ofi'ero  et  ego  meum  hunc  Isaac  cum  patre  meo  is 
Abraham  longe  dileetissimum. 

()  vir  secundum  cor  dei  vere  electus!  qnis  huius  cordis  aff'eetum  digue 
aestimet,  nedum  eloquatur?  Nos  maximum  arbitramur,  si  mortem  oppetimus 
et  animara  ponimus.  Hie  non  mori  simpliciter,  sed  a  persecutore  comprehendi 
paratus  est  et  in  manibus  hostium  traditus  extingui,  non  inter  charorum  turbam  20 
lamentautem  obdormire,  sed  inter  furentes,  ilkidentes,  triumphantes  hostes  occidi. 
Nos  quid  non  facimus,  quas  non  tragedias  raovemus,  si  vel  unum  opus  aut 
verbum  nostrum  vituperetur  aut  etiam  non  celebretur?  Hie  tot  bellorum 
triumphis,  tot  miraculis,  victo  Goliath,  urso,  tot  piis  operibus,  tot  cultus 
divini  augmentis  clarissimus  non  modo  sinit  sua  illaudata  haberi,  sed  etiam  25 
sicut  lutum  platearum  iu  ])erpetuum  omnia  conculcari  et  magis  ac  magis 
eonculcantibus  omnibus  annihilari. 

Nos,  quas  caedes,  quos  impetus  saltem  non  molimur,  si  non  possumus 
opere  explere,  vel  in  Universum  humanum  genus,  sive  pro  vetustis  ditionum 
titulis,  sive  pro  praesentibus  privilegiolis  quibusdam  rerum  suarura?  Hie  30 
ter  inunctus  divino  praeeepto  in  regem,  aecepto  Christi  nascituri  oraculo 
infallibili,  Universum  regnum  cum  tanta  gloria  non  modo  libentissime  ponit, 
sed  paratus  est  nunquam  recipere,  mansurus  reprobus  et  iuglorius  inaeter- 
num,  tantis  et  inaestimabilibus  bis  omnibus  ornamentis  in  pulverem  usque 
sepultis.  Quid  potest  hoc  aifectu  cogitari  purius,  profundius,  sublimius,  35 
breviter  mirabilius?  Habuit  haec  omnia  iure  divino  nee  uno  loeo  divinitus 
mandata.  Cur  non  insanit  jiro  iure  divino?  An  impius  est,  quod  contra 
ins  divinum  suam  Monarchiam  non  per  sanguinem  et  mortem  repetit,  tuetur, 
servat?    sicut  hodie  videmur  esse  omnium  piissimi,  si  pro  rebus  temporalibus 


14  incomperaliiliter    A  18  loquatur   B  20/21  inter   charorum   turba   lamen- 

tate  ABC   in  charorum  turba  himentante  2B.  ^. 


Operationen  in  P.salnios.     1519—1521.  227 

affixo  iuris  divini  titulo  coelum  et  terram  misceamus,  nihil  timentes  deum, 
qui,  si  quid  etiam  iure  divino  haberemus,  hac  tarnen  superbia  et  contentione 
oifensus  merito  cassaret  omuia.  Si  David  timuit  praeceptum  dei  in  sc 
mutatum,  qui  tot  signis,  tot  mandatis  dei  tot  unctionibus  prophetarum  rex 
5  creatus  est,  tarn  solida  promissione  Christum  futuriun  accepit:  Obsecro, 
quod  praeceptum,  quae  promissio  quantumlibet  dei  nobis  esse  potest  occasio 
superbiae,  belli,  contentionis  et  similium  tragediarum?  Metuendum  profecto, 
quod  ibi  Eeclesia  quam  rainime  sit,  ubi  maxime  pro  Ecclesia  tnmultuatur, 
quandoquidem  videmus,  deum  esse  impatieutissimum  abusionis  suorum  pro- 

lu  missorum  ac  terribilem  in  consiliis  et  mandatis  super  filios  hominum.  Sed 
haec  satis.  Nou  haec  dico,  quod  velim,  ulli  suum  ins  ac  debitum  auffcri  vel 
irapugnari,  sed  quod  docendi  sumus  per  haec  scripturae  verba  et  exempla, 
ut  is,  qui  aliquid  obtinet  ac  possidet,  quantumlibet  iusto  titulo  cum  timore 
possideat  et  non  vi,  sed  oratione  et  patientia  illud  defendat,  paratus  cedere. 

In  si  deo  placuerit.  Nee  enim  satis  potest  scriptura  explicari,  si  non  prae- 
sentis  saeculi  exemplis  aptetur  et  monstretur.  Sic  enim  Graeca  et  latina 
Ecclesia  in  contentione  de  principatu  utraque  peccasse  videtur,  quod  neutra 
alteri  cesserit,  cum  in  timore  dei  utraque  cedere  debuisset,  nee  ideo  amisisset 
utra   principatum    huiusmodi,  sed    longo    foelicius    fuisset   servatus,    si    non 

■20  pugnantibus  pontificibus,  sed  orantibus,   hoc   est    non   volentibus  hominibus, 
sed  miserente  deo  fuisset   servatus,    sicut   hie  David  orat  quidera,  et  tamen 
simul  sese  oifert  velut  petens  cum  Christo,  transferri  calicem  a  se,  et  tamen 
voluntati    dei    obedienter    cedeus.     Sic    in    lege    Mosi    scriptum    est    'Quod  ö.anof.  16,20. 
iustum  est,  iuste  exequaris\     Ita   fit,    ut  etiam   habens    iustissimam   causam, 

25   coram    deo    sit    reprehensibilis ,    si    non   in    timore    dei    eam   tutetur.     JSTon 
respicit  deus  superbos   et   contentiosos   quantumlibet  iustos.     Sic  legimus  in 
lob  contigisse,  pro    cuius    causa  deus    ipse   sententiam  tulit,  et   tamen    eum  C^tob  :j8,  1  ff. 
ipsum  reprehendit.     Talis  timor  et   humilitas   et   hodie  nobis  necessaria  est, 
qui  certamus    de   Theologiae    synceritate   et   Ecclesiae   potestate.     Possumus 

30  utriuque  deo  repreheusibiles  esse  etiam  in  iustissima  causa,  nisi  magis 
oratione  misericordiam  dei  quam  nostrae  causae  fiducia  victoriam  quaeramus. 
Orandum,  ut  veritas  triumphet.  Quodsi  non  per  nos  id  fieri  placitum  est, 
fiat  per  quemcunque  placuerit.  Nemo  speret,  sese  foeliciter  mandatis  dei 
ullis  servire  aut  ea  tutari,   si  primum   omnium   mandatum   (quod  est  cultus 

3:.  dei  in  timore  et  humilitate)  praevaricetur.  Nam  hoc  mandato  omnia  alia 
regulantur,  sine  quo  iam  mandata  non  sunt.  Nihil  ergo  placet,  quod  non 
in  timore  et  humilitate  geritur.  At  ubi  haec  facies  hodie  in  Ecclesia?  Quid 
est  Ecclesia  hodie  nisi  quaedam  schismatum  confusio?  ubi  non  nisi  pro 
iustis    causis    et    divino    iure    sine    ullo   timore    dei    tumultuamur,    et  dum 

40  omnia  mandata  implemus,  Caput,  vitam,  regulam  mandatorum  j^essundamus. 
Caecitas,  caecitas,  caecitas! 

3  cessavet  B  21    iniserante  BC 

15* 


228  Op.M-ationes  in   IValino.-^.    If)!!»  -  lf)21. 


7,7.      Siirjio    (loininc,  in    iia    lu;i    vi    ex  :i1 1  :i  ih'    in    l'iiiihiis   i  ninii  forum 
nu'onini   et    oxuroe    (loiuinc,   dcus    mous,    in    pruecepto, 

(|U()(1    nnnMlasti. 
Haee  in  hcbraco  iiuo  ver.su  diountur.    Est  autem  versus  obscurissinuis, 
nee  hodie  coonitum,    quid  aut  de  quo  loquatur.     Hierouymus    sie   transtulit    i^ 
'Surue  doniiue,   in    furore  tuo  et  elevare  indignans  super  hostes  lueos,    con- 
surge  ad  me  in  iudieio,  quod  niandasti'.    Verum  'indignans  super  bestes'  nou 
ita  in  ht'lnaco  lialx'tnr.     'rcnicrabo  et   ego  versum  ad  verbum  sie  transferens  : 
Surge  doniine,  in  ira  tua  et  leva  in  iraeundiis  tribulatornm  meorum  et  sus- 
cita  ad  me  a  iudieio,  mandasti.     Ubi  voeabulum,  quod    nostra  dieit  'in  lini-   lu 
bus',    hebreis    affine    et   aequivoeum   ferme    est   eum   iraseeudi  verbo,    quare 
'ab  irascendo'  magis  quam  'a  finibus'  Hieronymum  secutus  deduxi. 

Soloeeismus  autem  iste  'a  iudieio,  mandasti',  quem  nostri  per  pronomen 
>läi.  51,  lü/quüd'  sustulerunt,   etiam  in    aliis  loeis  invenitur  ut  ps.  1.  'Exultabunt   ossa, 

humiliasti',  ubi  nos  'ossa  humiliata^  dicimus,  ac  si  hie  'a  iudieio  demandato'  i5 
dieeres.  Ego  pro  meo  sensu  addereni  nou  quod,  sed  quia,  ut  'quia  tu  humi- 
liasti",  'quia  tu  mandasti'.  'Exaltare'  autem  seu  'elevare'  seu  'leva'  aeque  est 
aequivoeum  ad  levandum  et  ad  vastandum,  quod  et  in  statu  absoluto  hie 
ponitur  potens  signifieare,  ut  dominus  va.stationem  mittat  in  iras  inimieorum, 
hoc  modo:  Elevare  in  iras  inimieorum,  idest  fac  vastitatem  et  destruetionem  20 
irarum,  quibus  fremunt  in  me  tribulatores  mei,  seilieet  Absalom  cum  suis.  Ad 
idem  redit,  quod  'leva'  seu  'elevare'  seu  'exaltare'  dieitur.  Vult  enim  dicere: 
leva,  idest  fac,  ut  leves  et  mittas  super  eos  manum  tuam  in  furias  eorum, 
^i-  138,  7.  omnino  eodem  sensu,   quo  ps.  exxxvij.  dieit  'Si  ambulavero  in  medio  tribu- 

lationis,   vivifieabis   me  et   super  iram  inimieorum  meorum  exteudes  manum   üs 
tuam\ 

'Et  suscita  ad  me',  ubi  pro  'ad  me'  nos  habemus  'domiue,  deus  mens', 

quia    sine    punctis    potest    legi   vel   'deus   mens'   vel   'ad   me'.     Et   'suscita' 

131'.  44,  LM.pertiuet  ad  eum,  qui  excitatur  et  expergiscitur  velut  a  somno,  sicut  et  alibi 

dieit  'Exurge,  quare  obdormis  domiue?'  30 

'A  iudieio'  seu  ut  nostra  habet  'in  praecepto'  mihi  intelligendum  videtur 

¥1".  1, 5.  de  officio,  a  quo  iudices  et  rectores  nomen  habent,  de  quo  psalmo  prirao  dic- 

■^i.  122, 5.  tum  est  'Nou  surgent  impii  in  iudieio'.    Et  ps,  exxi.  'Illic  sederunt  sedes  in 

iudieio'.    Et  sit  'a  iudieio'  idem,  quod  'propter  iudieium'  seu  'causa  iudieii' 

*Pi.  68, 20. sicut  ps.  Ixvij.   'A  templo   tuo,    quod    est  in  Hierusalem,    tibi  Offerent  reges  3r) 

«Pj.  4, 8.  munera'   (idest  propter   templum).     Quo    modo   et   ps.  iiij.    'A   tempore  fru- 

menti  et  vini  sui  multiplicati  sunt'.     Qui  usus  huius  literae  Mem  seu  prae- 

positionis  'a'  vel   'ab'  coniunctioni   rationali   apparet    equivalere  ad   sensum 

^j.  81, 5.  illius  ps.  Ixxx.  'Quia  praeeeptum  in  Israel  est  et  iudieium  deo  Jacob'.     Sic 


4  heb.  A  8  heb.  A  22  levare  B       enim]  eu  A  34  Et]  ut  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  229 

et  hie  ^i  iudieio',  idest  quia  iudicimn  est,  quod  mandasti.  Sicnt  losaphat 
ij.  Paralip.  xix.  'Praecipiens  iudicibus  videte  (ait),  quid  faciatis,  non  enim  2  eftvoii^  19, 
homiuis  exercetis  iudiciuni  sed  domini\  Et  infra  'ut  iudicium  et  causam 
doaiiui  iudicarent,  habitatoribus  eius".  Ita  propter  iudicium  ad  se  exurgere 
.1  petit,  ut  non  praevaleant  irapii,  qui  magis  tyrannidem  suam  quam  iudicium 
domini  agunt  in  populo.  Facile  autem  est  hoc  sensu  accepto  per  'praeceptum' 
idem,  quod  per  'iudicium"  iutelligere,  quia  in  iudicio  praeceptum  dei 
exequuntur  iudices,  quod  tyrauni  potius  subvertunt,  ut  dictum  est. 

Esto  ergo  sensus,  hac  grammatica  adiutrice :  Surge  domine  et  irara  tuam 

10  ostende,  ue  diutius  ista  patiaris.  Occurre  furori  persecutorum  meorum  et 
mauum  tuam  super  ferociam  eorum  extende,  ut  impetum  eorum  in  me 
extinguas.  Expergiscere  tandem  et  recordare  mei,  et  id  peto  non  propter 
me,  sed  propter  iudicium,  ne  omnia  temere  versentur  et  confundantur,  dum 
non   est,    qui  res   administret,  praesertim    quando  te  ordinante  et  mandante 

15  res  administrari  debet.  Haec  grammatice.  Nunc  Theologiam  consultantes 
quaeramus:  Cur  praecetur  iram  dei  inimicis  et  arroget  rursus  regnum,  qui 
hucusque  tarn  promptus  fuit  illo  carere  et  inimicis  benefacere? 

Primo  postquam  in  tiraore  et  humilitate  se  suaque  obtulit,  certum  est, 
non   malo   animo    haue    orationem  fieri.     Deinde   data   deo    gloria  et  iustitia 

20  secure  contra  eos  orat,  qui  tyrannidem  vi  occupant.  Timor  enim  dei  facit, 
ut  iuste  divinum  mandatum  exequatur,  quo  sibi  regnum  et  iudicii  admini- 
strationem  mandata  novit.  Adde,  quod  non  sua  quaerit,  sed  quae  dei  sunt, 
quia  tu  (inquit)  mandasti,  ut  officium  in  populo  agerem  iudicii.  Ideo  non 
regni,   sed   iudicii  vocabuUuu  maUiit  pouere,  ut  causam  dei  se  agere  et  non 

25   pompam,   sed   opus   se    petere  ostendat.     'Qui  enim  Episcopatum  desyderat,  i-  Xtm.  3,  1. 
bonum  opus  desyderat\ 

Provocat  autem  iram  dei,  non  quod  optet  illos  perdi,  sed  iuxta  ea, 
quae  psalmo  praecedente  dicta  sunt,  ut  iram  dei  seutientes  et  deo  eis  repug- 
nante   eorumque  conatus  irritos  faciente  resipiscant  et  sani  fiant,    quam  nisi 

30  senserint,  procedunt  insensati  sua  peccata  augentes,  pios  piorumque  studia, 
ipsa  etiani  dei  mandata  sine  fine  persequentes,  deo  obsequium  se  facere 
arbitrantes.  Quomodo  enim  piorum  Ecclesia  in  mundo  subsisteret,  nisi 
tandem  super  impios  iram  suam  manifestaret  et  iudicium  faceret  inopis  et 
vindictara  pauperum?    Itaque  ut  ipse  conturbat  profundum  maris,  ita  rursum 

35  mitigat  fluctus  eius,  pouens  mari  termiuum  et  dicens  'Hucusque  venies,   et 

hie  frangentur  in  teipsum  tumentes  fluctus  tui',  ut  in  lob  scribitur.    Ita  qui$iob38,  11. 
suscitat  impiorum  ferociam,  rursus  idem  eandem  compescit,  quo  ostendit  iram 
suam,  quod  non  placuerit  ei  illorura  malitia. 

Tria  ergo  petit.     Primum,  ut  surgat  et  iram  ostendat  subtracta  vohin- 

40  täte,  in  qua  ilU  praesumunt.     Secundo,  ut  furias  illorum  premat  et  conatus 

4  eius.]  eius  praecipit.  BC  10  patiarias  A  11  forocitatem  BC  15  debeiit  BC 

grammaticQ  A  40  prfjmat  A  prsemat  BC,  efienfo  237,  21. 


230  Oporationes  in  l'siilinos.     ir>l!)-]r)21. 

pessiinos  sul»vort:it.  Toivio,  iit  ;ul  (Uiin  ivversus  iiuHciiiin  dci  rostitiial.  El 
hoo  iion  (|iii;i  moriiorit,  secl  (juia  non  soliim  promiserit  et  foeccrit,  st'd  et 
inamlavei-it  iam  nihil  quaercns,  iiisi  ut  \-oritas  dci  stabiliatiir  et  luandato 
eins  satistiat;  (piod  nisi  esset,  libens  illoruni  liirori  cederet.  Et  liic  iam 
incipit  teiitationis  aff'eetns  peracta  oaligine  tribulationis  nirsuin  respirare  in  r, 
lidiieia  dei  iiiisericordiae,  ut  et  iu)s  ita  facere  discamus  in  iiu.sti'is  tribu- 
lationibu.s.    Exeniplo  enini  uobis  haec  et  gesta  et  scripta  .sunt. 

7,8.  Et  Synagoga   populorum  circumdabit  te, 

Et  propter  haue  in  alt  um  regredere. 
Hoc  versu,  ut  cepto  uostro  sensu  persevercmus ,  ostendit  David  non  lo 
pro  se,  sed  pro  populo  sollicituin  esse.  Primuin  enim  petiit  in  indicium 
restitui  nee  sni  nee  populi  respectu,  sed  solius  dei  intuitu,  qui  sie  maudarat, 
ut  primo  dei  in  hoc  vohmtati  serviret.  Iam  a  charitatc  dei  desccndit  in 
charitatem  proximi,  ut  homiuibus  eodem  dei  praecepto  serviat.  Fac  (inquit) 
oro,  ut  populorum  turba  rursum  circumdet  me,  mihi  adhaereat,  mihi  subiiciatur  10 

i'i.  144, 2.(nam  Optative  loquitur  per  futurum  indicativi),  sicut  gloriatur  ps.  cxliiij.  'Qui 
subdis  populum  meum  sub  me',  hoc  enim  in  eorum  redundat  salutem,  si  tibi 
obedieriut,  qui  me  illis  dedisti  regem,  ne  errent  sicut  oves  sine  pastore,  ne 
sicut  populus  sine  duce  cuilibet  latroni  expositi  siut.  Si  ego  indignus  sum, 
tu  tamen  dignus  es,  cui  obediam  et  illi  digni,  ne  propter  me  tradantur  in  20 
direptiouem  et  dispersionem.    Sed  rursus  me  in  caput  restituto  colligas  dis- 

qji.  147, 2.  persiones  Israel  ps.  cxlvi.  et  membra  ad  corpus  suum. 

Ita  enim  pius  rector  populorum,  quantum  ad  se  pertinet,  libens  omnia 
amittet,  tantum  obsequium  deo  et  homiuibus  debitum  optabit  implere  et  sua 
mala  metuet  in  populi  periculum  et  perditionem  redundare.  Huius  exempli  2r) 
finge  vel  S.  Athanasium  vel  Hilariura  aut  similes  tempore  Arrianae  factionis 
in  exilium  eiectos  de  sedibus  suis.  Nam  nostro  saeculo  non  video  unde 
possit  peti  exemplum,  quando  nulli  committere  audent,  quo  digni  fiant  eiec- 
tione.  Hü  ergo  Saucti  patres,  ut  ab  ambitionis  uequicia  fuerunt  alienissimi, 
ita  (ut  ipse  Hilarius  confitetur)  debito  impositi  sacerdocii  optabant  Arrianis  30 
deiectis  in  sua  sede  ministrare  deo  et  populo  per  verbi  miuisterium  prodesse, 
sua  vero  absentia  populis  sibi  creditis  misere  et  anxie  metuebant  a  lupis 
haereticis  et  verbo  dei  vim  fieri  amare  ferebant.  In  horum  persona,  si  hos 
versus  ores,  et  exemplum  David  videbis  et  apte  ad  affectum  verba  quadrare 
experieris.  Esset  idem  exemplum,  si  quis  Episcopus  vel  prelatus  pro  veri-  35 
täte  et  pietate  officii  sui  excommunicaretur  vel  deiiceretur,  et  populus  ab 
ipso  alienaretur  pestiferis  suasionibus,  detractionibus ,  mendaciis  seductus. 
Nam  ut  alio  malo  non  periclitetur  populos,  certe  calumnia  et  detractione 
prelati  sui,  boni  viri,  ad  meudacium  et  odium  veritatis  animaretur.    Qualibus 


4  cijcleret  A,  cöenfo  233,  28.  30  cuiupositi    C 


Opei-ationes  in  Psalmos.     1019—1521.  231 

totum   Israelem   subversum    et    siü    causa    perditum    tantis    aestibus   David 
ingemiscit,  ut  iram  dei  in  illornm  fiirorem  invocet,  necessaria  certe  pro  populo 
servando  oratione.    Melius  euim  est  etiam  perdi  illos  impios,  quam  populum 
iu   impias   opiniones   induci,   cum  Apostolus  etiam  anathema  esse  velit,    qui  ©at.  i,  sf. 
5  Galathas  a  veritate  deturbassent. 

Mire  autem  temperavit  verbum,  ue  diceret  'circumdabit  me\  sed  'circura- 

dabit  te\  hoc  est  congregabitur  tibi,    ubi  non  modo  id  iudicat,  quod  supra 

diximus:  Judicium  non  hominis^  sed  dei  esse,  quod  praecipiente  deo  geritur. 

Ideo    non    homiuibus,  sed    deo    congregantur,    qui   administranti   homini    in 

10  opere   dei   congregantur.     Verum    et    illum    tropum  refert,    ubi    dominus  in 

scripturis  saepius  scribitur  esse  in  medio  populi  sui,  sicut  ps.  xlv.  'Deus  in  ^i.  46,  e. 
medio  eins,  non  commovebitur\   Et  ii.  Cor.  vi.  ex  Levi.  xxvi.     'Et  inambulabo  2.  csoi-.  g,  1« 

.....  3.?.'ioi.  L'6,ia 

inter  vos  et  ero  vobis  in  deum,  et  vos  eritis  milii  in  populum\     Aptissime 
saue   sie  loquitur   pro   hoc   negocio.     Nam  Absalom,    et    qui  imitantur  cum, 

lö  non  id  quaerunt,  ut  charitate  serviant,  sed  ut  potestate  domineutur,  non  ut 
populum  ad  deum,  sed  ad  seipsos  congregent.  Ipsi  volunt  esse  Idola,  quae 
circumdentur  a  populis,  non  enim  dei  gloriam  et  populi  salutem,  sicut  decet 
fideles  mediatores,  quaerunt,  sed  suam  tyrannidem.  Quare  hoc  verbo  per- 
cutit  omuium  illorum  arrogautiam  et  ambitionem,  qui  populo   tautum,  ut  suo 

20  commodo  principentur,  praesunt.  Id  ne  fiat,  tam  pie  et  ardenter  orat  vir 
dei  electus.  Quod  malum  certe  in  Ecclesia  hodie  supra  modum  grassatur 
irascente  deo,  dum  censuras  hominum  longe  supra  minas  dei  timemus  et 
prae  persouarum  respectu  deum  peuitus  non  videmus. 

Ita  et  illud   ""propter  haue  in   altum    regredere\   seu    ut  hebreus   habet, 

25  'revertere'.  Non  dicit  'repoue  me  in  altum"  sed  'tu  revertere  in  altitudinem'. 
Non  inquit  "propter  me",  sed  'propter  syuagogam  populorum\  Huius  enim 
me  miseret,  huius  casum  et  seductionem  indigne  fero,  pro  hac  oro,  non  pro 
me.  Vide  ergo,  sicut  supra  in  amore  dei  pro  iudicio,  quod  deus  mandavit, 
praecatur,  ita  hie  in  amore  fratrum  praecatur  pro  eorum  salute,  utrinque  pie 

30  soUicitus,  ne  deo  non  satisfiat,  et  ue  homines  pereant  sui  causa,  ut  stet  of- 
ficium dei,  quod  populos  regat,  et  obedieutia  populi,  quae  obteraperet,  ne 
quando  sit  aut  populus  sine  deo  aut  deus  sine  populo.  O  vocem  ponti- 
ficibus,  pastoribus,  rectoribus,  magnatibus  commendandam,  memori  mente 
tenendam  et  fideli  studio  observandam  !     Quaudo  autem   deus  deseruit  alti- 

35  tudinem,   ut  necesse  sit  ei  ad  eam  reverti?     Quoties  videlicet  ambitiosus  in 
loco  dei  sedet,   nam   hie  dum   populum    dei   sibi   subiicit   magis   quam  deo, 
certe  quantum  in  ipso  est,  extollitur  (iuxta  Paulura)  supra  omne,  quod  coHtur  2.3:1)01".  2,4. 
aut   quod    dicitur   deus.     Atque  hie   est   Antichristus.     Quodsi    in   Ecclesia 
contingat,  omnes  poutifices  esse    ambitiosos  et    in  populum  dominari  sibique 

40  populum  subiicere,    non   Christo,    quis  dubitet,   tum   Antichristum   regnare? 


20  comodo  Ä  24  heb.  ABC  27  casum]  causam  3-  S- 


232  Opcrationos  in  Psalmos.     1519—1521. 

Kovi'ititur  autein  dous  in  altitudinom,  (liiin  dcioctis  ambitiosis  Absalomis 
nirsiiin  constituit  iiulicos  siout  antiquitiis,  (jui  populiim  deo  congrcgont,  dci 
praeooj)ta  doceant,  traditionibus  homiuiiiu  postrcmo  loco  habitis. 

Ncc  miretar  quispiam,  id  esse  deiiiu  in  altitudinom  rcvorti,  quod  est 
suuni  iiidioiuni,  siiaiu  potestatcra,  suum  officium,  suum  miuisteriuin  rcsuscitari, 
(piando  in  spiritu  proplietam  loqui  scinius.  Ideo  de  spirituali  exaltatione  dei 
intelligendum,  qiii  oxaltatur,  dum  uos  ei  subiicimur,  verloum  eius  audimus, 
opera  eius  videmus,  et  haec  omuia  ministerio  hominum.  Quare  hie  psalmus 
est  oratio  longe  omnium  affectuosissima  pro  pontificibus,  bonis  rectoribus 
impetrandis,  quam  utinam  hodie  pro  Ecclesia  Christi  dignis  verborum  affecti- 
bus  singuli  oraremus,  neque  euim  unquam  fuit  tanta  haec  orandi  necessitas. 
Quid  enim  hodie  in  Ecclesia  videmus,  quod  his  verbis  respoudeat?  Ubi 
sunt,  qui  popuhim  ad  Christum  eo  studio  promovent,  quo  ad  seipsos?  Quis 
tanta  cura  satagit,  ut  magis  deum  tiraeant  Christiani  quam  potestatem 
pontificum?  In  peccatis  deum  oifendeutibus  secure  ctiam  ridemus,  in  offen- 
sis  pontificum  nihil  nou  furiarum  intentamus.  Deinde  ad  nostras  pompas, 
ad  nostras  cerimouias,  ad  nostras  potentias,  ad  nostras  leges  cogimus,  Sed 
ad  verbum  Christi,  ad  charitatem  Spiritus,  tantum  abest,  ut  congregemus,  ut 
summo  studio  etiam  laboremus,  ne  populus  Christum  et  veritatem  intelligat, 
neve  aliquando  concordes  sint  fideles  Christi,  praesertim  principes  et  reges, 
donec  id  ausi  simus  docere:  Esse  scandalosum,  si  vulgo  syncera  pietas 
Christi  tradatur,  scilicet  quod  non  sit  (nostro  sensu)  res  parvi  periculi,  si 
populus  syncere  Euangelium  pernoscat,  si  verbum  dei  verbis  hominum  prae- 
ferat,  si  rectae  pietatis  opera  puerilibus  operum  speciebus  praeeligat:  Nimirum 
quod  hinc  fames  et  penuria  nobis  sint  occursurae  aut  certe  pompa,  quam  ex 
mundo  rapuimus,  ruitura.  Breviter  tempora  illa  periculosa  hodie  aguntur,  in 
quibus  non  deum,  sed  hominem  adorare  cogimur. 

7,9.  Dominus   iudicat  populos,   iudica   me  domine, 

secundum    iusticiam   meam   et   secundum  innocentiam 
meam    super  me. 

Hie  plane  seipsum  reddita  ratione  exponit,  quid  voluerit  intelligi  per 
regressum  dei  in  altitudinem,  per  iudicium  divinitus  praeceptum,  per  congre- 
gationem  populorum  circumdantium  deum.  Cur  (inquit)  non  ita  loquar? 
Non  nos  sumus,  qui  regimus,  qui  iudicamus,  qui  loquimur:  dominus  iudicat 
populos,  ipsius  solius  est  iudicium  in  popuHs,  ipse  loquitur,  ipse  iudicat, 
SRi^t.  8, 23.  ipse  facit  in  nobis  omnia.  'Non  dominabor  (ait  Gedeon  lud.  viij.)  vestri, 
nee  dominabitur  in  vos  filius  mens,  sed  dominabitur  vobis  dominus\  Ecce 
vir  sanctus,  non  ad  se  admisit  congregari  populum  etiam  postulatus,  sed  ad 


4  deum  fe§Ü  BC  23  syncQv^  A  syucseraj  B  29  i-j  sticia  A 


Opemtiones  in  Psalmos.     1519—1521.  233 

dominum  eos  rediixit.  Contra  i.  Reg.  viij.  dixit  dominus  ad  Samuelem  'Nun  i.Sam  s,  7. 
te,  sed  me  abieceruut,  ue  reguem  super  eos'.  Non  quod  malum  esset  regem 
petere  vel  habere  (nam  postea  ipsemet  dedit  eis  reges),  sed  quod  atfectu 
caeco  magis  in  regem  hiabaut  quam  in  deum,  qui  non  id  quaerebant,  ut 
5  per  regem  ad  deum  raperentur,  idonei  scilicet,  quos  Tyrannus  ediverso  sibi, 
non  deo  subiiceret,  sicut  et  in  Säule  eis  contigit,  quem  petebant.  Ex  quibus 
Omnibus  patet,  quod  sit  manifestus  furor  dei,  quando  ipsemet  non  iudicat 
seu  non  regit,  sed  sinit  Absalomos  ambitiosos  iudicii  locum  teuere,  ut  digni 
non  simus   verbum   dei  audire  nee    opera  eins  videre,    sicut    praedixit   Luce 

10   xvij.  "Veuient  dies,  quando  desyderabitis  videre  unura  diem  filii  liominis  et  2"i;- n,  22. 
non  videbitis"". 

In  hebraeo  futurum  est  'ludicabit  populos'.  Quod  vel  Optative  per 
modum  praecationis  intelligi  potest  in  hunc  modum:  Obsecro,  ut  tu  sis  iudex 
populorum,   ne  sinas   homines  iudicare    et  populum    tuum    seduci    hominum 

15  verbis  et  operibus,  Vel  assertive  per  modum  spei  suam  praecationem  exau- 
ditam  fidentis,  quod  mihi  placet  in  hunc  modum :  confido  et  certus  sum,  me 
exauditum,  ut  rursus  tuum  verbum,  tuum  opus,  tuum  iudiciura  populum 
congreget,  quem  impii  illi  suis  verbis  et  operibus  disperserunt  et  tibi  sub- 
traxerunt  occasione  mei. 

20  Ideo  postquam  causam  dei  et  populorum  egit,  novissime  agit  et  suam 

oraus,  ut  innocentia  sua  mauifestetur,  siquidem  nee  dei  nee  populorum  causa 
resarciri  potuisset,  nisi  deiectis  impiis  innocentia  sua  defensa  fuisset.  Ita 
necessitas  gloriae  dei  et  salutis  populi  cogit,  ut  et  suam  causam  iustificari 
petat.     Quamdiu   enim  ipse   damnatur   inique,   tamdiu    necesse   est,   uec   dei 

25  iudicium  nee  populi  obedientiam  vera  esse,  cum  inique  damnatum  non 
audiant,  audiant  autem  iniquos  illius  damnatores  et  persecutores. 

Ita  videmus  non  satis  esse,  si  quis  ob  iustam  causam,  aut  pro  veritate 
patiatur,  rem  deo  committere  et  paratum  esse  cedere  et  in  pulverem  cum 
gloria  sua  redigi,   Sed  sollicite   oportet  orare,   ut  deus   iudicet   et  iustificet 

30  causam  veritatis  non  pro  suo  ipsius  commodo,  sed  pro  ministerio  dei  et 
populi  Salute,  quorum  salus  sine  periculo  non  est  nee  sine  tua  culpa,  si  stulta 
humilitate  pro  veritate  et  iustitia  tua  servanda  aut  resuscitanda  non  ores 
sollicitissime.  Nam  non  tantum  curare  debes,  quam  humilis  et  abiectus  tu 
esse  possis,   quantum  ne  po})ulus  veritate  et  iustitia  siraul  alienetur  et  men- 

35   daciis    ac  iniquitate  illaqueetur.     Ferenda    sunt  mala  et  iniqua,   Sed  sie,    ut 
charitatem  in  alios  non  amittas,   quae  sollicita  sit,   non  quomodo  tu  surgas, 
sed  quomodo   illi  non  scandalisentur  et  pereant.     'Propter   fratres  meos  (in- 
quit)  et  proximos  meos  loquebar  pacem  de  te\    Sic  Paulus  gratias  agit  deo,  |f.  122,  s. 
quod  vincula  sua  non  modo  non  fecerint  Euangelio  impedimentum,  sed  etiam 

40  promoverint. 


12  heb.  A  27  aut]  ut  C  34  a  veritate  BC 


2;U  Opcnüioii.'s  in    Ps;iliiios.      If)!'.)   -  If.-JI. 

Picii  ci-H-o:  cmn  tu  sis  iiulicaliinis  pojuilos,  et  ad  iv  sdluin  id  pcrtiiical, 
i't  ita  popiiliis  to  riirsuin  cirtniiiulabit,  rt  tu  nu-.sus  iu  mcdio  eius  eris,  sicut 
(travi,  iain  ut  idij)suni  oo  foolicius  procedat,  'ludira  et  ine  seeuuduiu  iustitiam 
nuaiii  et  seeunduiu  innoceutiam  ineam'  ostcnsursus,  (pium  verba  nialediea 
huius  Aetiru)[)is  lemini  falsa  et  meudaeia  sunt,  ue  iudieio  huie  tuo  et  ])()pu-  '. 
lornni  saliiii   (|uid  obstet  false  eriniinata  iustitia  niea. 

nixiinus  autein  jis.  iiij.,  aliud  in  sacris  literis  esse  iustitiam  meani  et 
iustitiam  dei,  (piod  illa  sit  causa  cuiusque  propria  iusta,  qua  coram  homini- 
bus  et  in  conscientia  sua  sit  irreprehensibilis,  licet  coram  dei  iudieio  non 
sufiiciat;  haec  vero  sit  i^ratia  et  nuseri(;ordia  dei  iustificans  nos  etiam  coram  lo 
deo.  Ideo  vigilanter  addit  'Mea*,  ut  se])aret  eam  ab  illa,  de  qua  in  fine 
i^i".  7,  IS.  dieit  'C'onfitebor  domiuo  secundum  iustitiam  eius\  Distribuit  forsitan  iusti- 
tiam suam  et  innocentiam  suam  ad  duo  illa  superiora  'Si  foeci  istud',  'Si  est 
ini(piitas  in  manibus',  quae  illi  Semei  obiecerat,  ut  iustitia  sua  sit  non  esse 
reum  sanguinis  Saul,  quin  potius  non  reddidissc  retribuentibus  mala  nee  15 
dimisisse  vacuos  hostes;  innocentia  seu  integritas  seu  siraplicitas  (haec  enim 
hebreum  sonat)  sit  non  invasisse  regnum  Saulis  autoritate  propria. 

Quid  autera  illud  \super  me'?  Hieronyraus  transfert  'quae  est  in  nie'. 
At  cuius  iustitia  non  est  in  ipso?  An  forte  hoc  addit  raaioris  discriminis  gratia, 
quod  iustitia  dei,  qua  iustificamur  coram  deo,  non  est  in  nobis,  sed  in  deo  20 
et  extra  nos?  ut  scilicet  nulli  relinqueret  ansara  inflandi  suiipsius  de  iustitia 
propria  coram  deo,  etsi  propter  aliorum  salutem  innocentia  debet  coram 
homiuibus  iustiiicanda  quaeri,  ut  dictum  est. 

7,  10.  Consummetur    nequitia    peccatorum,    et   diriges  iustura, 

Scrutans    corda    et   reues   deus    iustus.  25 

*i-  s,  6.  Iterum    interpres    variat    more    suo.     Nam    quod    ps.   v.      'Malignum' 

transtulit  dicens  'Neque  habitabit  iuxta  te  malignus',  hie  transfert  'nequam' 
seu  'nequitiam'.  Et  quod  psalmo  primo  'Impiorum',  hie  "^peccatorum'  reddi- 
dit.  Quid  autem  sit  Impius,  impietas,  Malignus,  malignitas,  abunde  ps.  i. 
et  V.  dictum  est.  Praeter  haec  latinus  interpres  'lustum'  in  fine  versus  abs-  30 
tulit  et  sequenti  adiecit  contra  Hebreum  et  Graecum,  nee  sine  impro- 
prietate  dicens  'lustum  adiutorium  meum  a  domino',  quasi  a  domino  ad- 
iutorium  aliud  iniustum  iustus  habere  possit. 

Hebreus  ita  et  Hierouymus  'Consummetur  malum  impiorum,  et  confir- 
metur  iustus,  probator  cordium  et  i'enum  deus  iustus'.  Docet  autem  hoc  35 
exemplo,  et  nos  magis  oratione  apud  deura  contra  impiorum  malignitatem, 
pro  iustorum  innocentia  agere  quam  propriis  viribus  et  tumultu.  Alia  enim 
quam  impii  ratione  nos  pugnamus:  illi  viribus  ac  tumultu,  nos  oratione, 
verbo  et  patientia.      'Consummetur'  (inquit),   quod  sonat  'finiatur',  'deficiat', 

2  ita]  it  B,  fe:^It  C  5  sint  BC  24  Consumetur  A  32  d.  A  34  Con- 

sumetui-  A  39  Consumetur  AB 


Openitiones  in  Psalmos.     1519 — 1521.  235 

"^cessef,  ut  ps.  ciij.  'Deficiaut  peccatores  a  terra  et  iui(|in,  ita  ut  nun  .sint\iii.  ici,  35. 
Cui  per  antithesin  contrariutn  praecatiir,  ut  'confirmetur  iustus",  kiest  pro- 
speretur,  dirigatur  et  stabiliatur,  eo  magis  quo  impii  consumuntur.  Nee 
absurdum  esset,  si  'iustum'  in  neutro  geuere  coutra  nequitiam  iuipioruni,  iu 
^  abstracto  pro  'iustitia'  vel  "^re  iusta'  seu  'causa  iusti'  acciperetur,  quomodo 
Ro.  viij.  Apostolus  dicit  'Pro  iusto  vix  quis  audeat  mori',  verum  liaec  parvi  diöm.  5, 7. 
sunt  momenti. 

Intelligendus  autem  est  David  et  hunc  versum  nobis  in  exemplum  sie 
orasse   pro    instituendo   recto  affectu.     Non    enim   vindictae   studio,  sed  zelo 

10  cliaritatis  dei  et  hominum,  quo  et  praecedentes  oravit.  Qui  enim  vindictae 
cupidi  sunt,  non  novissimo  loco,  sed  primo  petunt  adversariorum  casum. 
Hie  autem  primo  loco  sollicitus  fuit  pro  deo,  deinde  pro  populo,  et  sie 
ordine  venit  ad  suam  causam  ac  novissimo  ad  adversarios,  quos  ideo  fiuiri 
optat,    ut  dei    ministerium    et    populi  salus    non   periclitentur   (ut  diximus). 

lö  Quod  periculum  tolli  non  possit,  nisi  impiorum  malignitas  finiatur,  et  causa 
innocentiae  iusti  iudicata  firmetur,  idque  iudicante  et  vindicante  deo.  Quare 
sicut  malum  impiorum  fuit  tempore  Davidicae  tribulationis  tyrannis  Absalom 
et  suorum,  iustitiam  opprimentium ,  Ita  in  Ecclesia  cuilibet  inique  oppresso 
malum  est  sui  Absalomi  vis  et  tyrannis,  quam  patitur. 

LI)  'Renes  et   corda'  nondum  habuinuis,  frequenter  in  scripturis  memorata 

et  hie   semel    tractanda.     In    Levitico   ca.    iij.    de    hostiis   pacificis   erudiens  3.  ffl?D[.  3. 
sacerdotes,  fere  totum  de   renibus  seu  renunculis,  reticulis  vitalium  et  adipe 
et  pinguedine  intestinorum  sacrificium  absolvit.  .  Ex  quo  loco  verisimile   est 
desumptam  tot  locis  reuum  memoriam,  proinde  ad  naturam  eundum.     Dicimt 

LT,  pliysici,  renes  duos  lumbis  adliaerere,  et  hos  esse  libidinis  et  voluptatis  Organa 
sicut  cor  pavoris  et  fiduciae,  spien  risus  et  laetitiae,  lecur  seu  epar  amoris 
et  odii.  Unde  et  'ren'  a  '^QEof  graeco  volunt  dici,  quod  'fluo'  significat,  quod  e 
renibus  obscoenus  libidinis  huraor  fluat.  Ita  et  lumbi,  iu  quibus  reguant 
renes,  sustinent  libidinis   infamiam  per  scripturas,    ut    ibi    'siut  lumbi  vestrisuc.  12,  35. 

■M  praecincti'.     'Et  erat   (heb.  viij.)    Levi    in   lumbis    Abrahae   patris   sui\     'Et  §cbr.  7, 9  f. 
de  femore  lacob  (Gen.  xlvi.)  sexaginta   animae    egressae    sunt'.     Perspicuum  i.a)Jo[.46,  2g. 
ergo  est,  per  renes  intelligi  delectationes  seu  voluptates,  quas  oporteat  offcrri 
deo  per  mortificationem  crucis.     Easdem   vel   laetitias,    earum    sotias    signi- 
ficant  et  reticulum  iecoris  et  omnis  adeps,  quod  omnis  laetitia,  omnis    amor 

35   cum  voluptatibus  offerenda  sint  deo,  nee  in  ullo    laetandura  delectandumque 

nisi    in    deo,   qui    et    solus    amandus   est.       Sic   Levi.    tercio    dicit   'Omnis  3.  «iof. 3.  17. 
adeps   domini    erit  iure   perpetuo',   quod   Paulus    Mosi    velamen    tollens    sie 
dicit  primo  Tessa.  ultimo  'Gaudete  in  domiuo  semper,  itermn  dico  gaudete\ 
Sed  et  David  eodem  spiritu  MOSEN  iutelligens  adipem  osteudit  significare 


3  consummuutur  C  17  tyraiinidis  B  18  iiiiquc^  A    iniqiuTj  B  39  Sed] 

Sic  BC 


23()  OptMMtioiifs  in   l's;ilmos.     i:.i;»      Ifril. 

^5).  »;•■>.  i>  hu'titiam  |)<.  l\ij.  'Sicut  :\i\'\\)v  vi  piiiniiediiu'  ri'itlcatiii-  anima  iura,  et  laUiis 
c'xiiltatioiiis  huidabit  os  iivainr.  l^-itiir  ici-ur,  runcs ,  iulipem,  piii^'Uüdinem, 
rcticailmn  ollbvt  deo,  ([iii  ainorc.  HUidiiu-,  delectationc,  v()lu[)tate,  hictitiii, 
tonviiis  et  corpuralihiis  ini)rtili<';itis  dcuin  ainat,  deo  fruitur,  in  deo  delectutiir, 
lactaliir  et  in  iis,  tjuac  dci  sunt:  (itiod  sai^ordotihiis  lex  ])nieoei)it,  id  est  r. 
it!nnil)iis  ( 'liristitinis,  qui  sunt  geiiiis  sacei'dotale  et  rcgalc  saeeixlotiuiu,  geiis 
>aiKta,  populus  acquisitionis. 

His  coiisentit  nunc  ß.  Augustinus,  (|ui  uhicpu'  per  reues  intelligit  delee- 
tationes.     'Rectc  (inquit)  temporaliuui  et  terreuaruni  reruni  delectatiu  reuibus 
tribuitur,  quia  et  ipsa  pars  est  inferior  h(3niinis,  et  ea  regio  est,  ubi  carnalis    lo 
generationis  voluptas  liabitat,  per  quam  in  lianc   eruninosani  et  falhuMs  laeti- 
tiae  vitani  per  successionem  prolis  natura  huniana  transfunditur'. 

Cor  vero,  quia  doniicilium  est  sensus,  siguificat  consilia,  studia,  nienteni, 
iudicium,  opinioneni,  affcctuni,  cogitatioues,  aestiniationes  et  his  siniilia.    Ideo 
prius  cor  quam  renes,  quod  voluptas  et  quaeritur  per  opiniones  et  sequitur,   i.-, 
et   quisque   his   delectatur,   quae   sibi   bona   iudicaverit,   si  obtinuerit.     Hinc 

SRöm.  s,  7.  sapientia  carnis  inimica  deo  ab  Apostolo  Ro.  vüj.  dicitur,  quod  quaerat 
voluptates  contrarias  et  his  afficiatur,  his  rapiatur,  quae  prohibuit  deus. 
Sensus  ergo  est,  quod  omnium  cogitationes  et  delectationes,  omnium  desy- 
deria  et  voluptates  deus  solus  scrutatur,  novit,  examinat  et  probat,  quia  ipse   20 

®pv.  16  2.  est  spirituum  ponderator,  prover.  xvi.  Haec  grammatice.  Cur  autem  haec 
voluit  hoc  loco  dicere?  aut  qua  cohereutia  conveniunt  cum  praecedeutibus ? 
Dixerat:  Deficiat  malignitas  impiorum,  et  procedat  causa  iusti.  Verum  quia 
alia  sunt  hominum  iudicia  et  alia  dei,  immo  contraria,  Coram  hominibus, 
qui  vident  ea,  quae  patent,  David  autoritatc  Absalom  et  Semei  vir  sanguinum  25 
>.Snm.iö,i3  et  reus  malorum  iudicabatur.  'Toto  corde  (inquit  ij.  Eeg.  xv.)  Universus 
Israel  sequitur  Absalom\  Ita  Absalom  fulgebat  et  iustus,  rectus,  bonus  erat 
in  omnium  oculis,  David  sordebat  et  irapius,  malus  et  noxius  erat.  Itaque 
cum  sit  potentissima  tentatio  derelinqui  ab  universis  ad  adversarium  con- 
gregatis,  necessitate  provocat  ad  dei  iudicium,  qui  iudicat  secundum  cor.  Et  30 
hoc  consilio  sese  solatur  et  confirraat  spem  suam,  rectam  et  bonam  de  deo 
opinionem  capiens,  quasi  dicat:  Etsi  omnes  me  deserant,  ad  Absalom  autem 
omnes  confugiant,  ille  confirmatur,  ego  consuraraor  et  deficio,  tu  tamen  domine 
cum  sis  deus  iustus,  aliter  quam  homines  iudicans,  secundum  cor  et  renes 
probans  nos  omnes,  nosti,  quam  inique  illi  agant,  cor  et  renes  vides;  quid  35 
cogitent,  quid  quaeraut,  quo  gaudeant,  intelligis.  Kursus  quid  ego  cogitarim 
et  voluerim,  non  ignoras,  licet  illi  adsit,  mihi  desit  species  longe  contraria 
cordibus  et  renibus.  Ideo  oro,  fac  ut  consummetur  illorum  malum,  et  mea 
prosperetur  iustitia.    Nam  in  hebraeo  iste  versus  manifeste  est  depraecatorius, 


18  illi  contrarias  BC  21  grainmatic(j  A  33  ille  coufirmetur,  ego  consumnier 

et  deficiam  BC  38  consumetur  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  237 

cum  addatur  dictio  'Na",  qnae  transfertur  per  adverbiiiiii  'o"  vel  'obseero',  'ut 
consummetur  obsecro  uequitia',  sicut  ps.  cxvij.  'Obsecro  domine  salvum  fac'&c.  «pf.  ns,  25 

Erudimur  ergo  hoc  versu,  qnantumlibet  vel  multi  vel  omnes  a  uobis 
defecerint  ad  adversarium,  iie  deficiamus  in  causa  veritatis.  Non  eniiii  hodie 
5  novum,  totam  multitudiuem  cum  universis  magnatibus  errare  et  iuiquam 
causam  tueri,  et  si  durum  ac  difficile  sit  hanc  solitudinem  ferre,  cum  hoc 
argumento  stulti  suam  causam  unice  glorientur  invictam  esse.  Verum  deus 
vivit,  cuius  iudicium  appellandum  est  et  fortiter  tenendum,  quod  cor  et  reues 
ille  probat,  quia  iustus  deus.     Quare  nomen  'iustus'  omnino  ad  huuc  versum 

10  pertiuet,  cum  in  eo  sita  sit  vis  tota  sententiae  et  per  antithesin  subnotet, 
homines  esse  iudices  iniustos. 

Sequitur  ex  his  'corda  et  renes"*  dupliciter  accipi,  vel  ut  sunt  non  niorti- 
ficata  nee  deo  oblata,  vel  contra  per  gratiam  rectificata  et  purgata,  quia 
statim  subdit  de  'rectis  corde'  ostendens,  quae  corda  deus  probans  et  scrutans 

15  acceptet,  dicens: 

Adiutorium  meum  a   domino,   qui    salvos   facit  7,11. 

rectos  corde. 
Hebraeus  ita  per  Hieronvmum  'Clypeus  mens  in  deo\    Significat  enim 
protectionem   ac   defensiouem.     Et   sunt   verba   sese   exhortantis   ad  spem  in 

20   deum  adversus  contrariam  multitudinem  in  hominibus  protectoribus  fidentem, 

praesertim  adversus  verba  Semei,    ubi  dixit  'Ecce  premunt  te  mala  tua,  etj.sam.ic 
dedit  dominus  regnum  in  manu  Absalom  filii'.    Sit  (inquit)  ita,  fidite  vos  in 
homine,  qui  secundum  faciem  iudicat.     Ego  protegi  me  confido  a  deo,  qui 
secundum    cor  iudicat.     Quare  epitavsis   in  pronomine  'Meum'   et  'Domino' 

25  elevanda  est  contra  pronomen  'vestrum'  et  ablativum  'homine':  Adiutorium 
vestrum  in  homine,  meum  in  domino.  Sic  enim  et  nobis  faciendum  est  hoc 
exemplo  in  casu  simili.  Altera  quoque  Epitasis  similiter  elevanda  est  in 
pronomine  'Qui'  et  accusativo  'Eectos'  hoc  modo :  Homo  salvos  facit  pravos 
corde,  Deus  autem  rectos  corde.    Necessaria  enim  sunt  haec  verba  passis,  ut 

30  talem  de  deo  opinionem  constantem  sibi  in  corde  erigant  et  servent  contra 
omnia  argumenta  aliud  urgentia,  ne  deficiant  a  spe  divini  auxilii. 

Quid  autem  sit  rectum  cor,  abunde  diximus  psalmo  primo  in  'consilio 
impiorum':  Quod  sit  eins,  qui  rectam  opinionem  de  deo  habet,  qui  non  suo 
sensu  ducitur,  hoc  est  qui   credit  et  sperat  in  deum.    Sola  fides  enim  recti- 

35  ficat,  purificat,  firmat  cor,  recta,  vera  sanctaque  opinione  dei.  Et  apte  facit 
ad  propositum,  cum  Semei  maledicta  sua  etiam  autoritate  domini  nitcretur 
probare,  recte  David  expulsum  et  Absalom  ingressum,  quo  ostendat,  quam 
soleant  se  pravicordes  specioso  fuco  honestare  et  rectos  corde  vituperare, 
praesertim  accedente  populi  plausu. 


7  gloriantur  BC  12  sint  BC  15  d.  A 


238  Oporiitioncs  in  r,suliuos.    151!) -Ifj'il. 


7,1-'.  Dons   iudex    iustiis  et   fortis   et   paticns: 

mnnquid  irascetur  per  sinp;iilos  dies? 

Aliter   in  lichnieo  liiihctur    'Pens  iudex   iuslus  et  fortis,  indignaus  tota 
dii»'.  Kt  (juod  'lurtis'  dieitur,  uemen  dei  est,  quod  'el'  souat,  ut  rcctius  diec- 
retur:    Peus  iudex    iustus,   et  deus   indiguator   tota   die.     Quare  'et  patiens'    •'> 
superadditum   est,    quaesitivuni    "^uumquid'   eum    usitata   distinetione    versus 
iuterpretis  est,  non  textus. 

Adeo  autem  proteeit  spes  David  in  tentatione  ista,  ut  iam  non  sokim 
nun  (luhitet,  se  exauditum  et  liberandum,  sed  etiam  adversarios  nioneat  timere 
iudieiuni  et  vindietani  dei,  deinde  denuntiet  eis,  in  caput  eorum  Ventura,  i<' 
quaeeunque  in  ipsuni  maehinati  sunt.  Et  quamvis  haec  post  tentationeni 
cecincrit,  ut  possit  videri  ex  eventu  ipso  suae  tribulationis  doctus  tribulatis 
solatiuni  et  trihulantibus  iram  propouere  aliosque  suo  exemplo  et  suorum 
adversariorum  perieulo  docere,  tarnen  credendum,  in  ipsa  re  media  talia  illi 
fuisse  meditata,  quae  postea  hoc  carraine  in  publicum  traderet.  Nee  euim  v, 
unquam  de  deo  desperavit,  ideo  cognovit  fore,  ut  inimicis  suis  ista  evenirent, 
sicut  et  modo  et  semper  quilibet  iustus  videns,  impios  inique  in  iustitiam 
grassari,  eum  fiducia  et  cogitat  et  dicit,  deum,  quem  iustum  iudicem  cognos- 
¥i.  9, 19.  cit,    haec  non  passurum,    sicut  dicit  ps.  ix.  'Patientia  pauperum  non  jieribit 

in  finem'.     Atque   id  non  obseure  indicat,   quando  in  eadem  historia  David   w 
tani  soüicite  mandabat,  ut  servarent  sibi  puerum  Absalom,  scilicet  sciens  et 
metuens,  ne  in  caput  eins  makim  reduudaret,  sicut  et  contigit,  et  hie  Omni- 
bus illius  imitatoribus  praedicit. 

Audiamus  ergo  Concionatorem,  adversariis  impiis  quae  pronuntiet,  pia 
sollicitudine  cupiens  eos  a  periculis  eruere  et  vere  bonum  pro  malo  reddens.  2.=) 
Hoc  scitote,  Deus  iudex  est,  sed  iustus,  nullius  respicit  personam  nee  mul- 
titudiue  movetur  nee  hominum  laude  fallitur  nee  specie  capitur  nee  favore 
mutatur  nee  munere  eorrumpitur.  His  enim  homines  redduntur  non  solum 
iniusti  iudices,  sed  etiam  iusti  iudicis  dei  contemptores,  dum  placere  homini- 
bus  satis  esse  putant.  Rursum  non  damnat  propter  homines  solitarium,  so 
vituperatum,  maledictum,  oppressum,  pauperem  et  conteraptum.  Breviter, 
vel  hoc  solum  verbum  (deus  iudex  iustus)  potens  est,  si  digne  pensetur, 
humiles  consolari  et  superbos  terrere,  quod  in  Christo  patiente  multum 
*jäctvi2,23.  valuisse  Petrus  i.  Pe.  ij.  testatur    dicens    'Tradebat   autem   iuste  iudicanti'. 

Qui  enim  hoc  verbum  cogitat,  facile  ponit  vindietam,  quin  miseretur  adver-  35 
sariorum  quoque,  quod  in  dei  iudicium  incurrant. 

*Et  fortis  indignatur  tota  die',  idest  assidue,  ne  putetis  impii,  j)ropitium 
esse  vobis  deum,  quia  elevamini  et  potentes  estis  in  iniquitate.  Scitote  et 
credite,  aliter  habet  quam  apparet:  deus  iratus  est,  detestatur  vos,  indignatur. 


14  ducere  C       remeclia  6  34  d.  A 


Operationes  in  Psahnos.    1519  — 1521.  2o9 

comminatur  (haec  euiiu  omnia  hebracum  verbiim  sigcificare  dicunt)  quottidie. 
Haec  necessario  impiis  dicnntur,  qui  quia  non  sentiunt  irara,  uon  credunt 
nee  timent.  Yerba  enim  Spiritus  sunt  annunciata  de  re  absente  et  non 
apparente,  per  fidem  apprelieudenda.  Nostra  translatio  videtur  omnia  invev- 
5  tere,  priorem  partem  ad  impios  et  posteriorem  ad  pios  aptans.  Nam  iustum 
ac  patientem  deum  intelligimus  super  malos  terrendos,  Non  autem  irasci  per 
singulos  dies  super  bonos  consolandos  iuxta  illud  ps.  ciij.  'Non  imperpetuum  *f.  io3, 9. 
irascetur  neque  inaeternum  comminabitm-'.  Et  xxxvi.  'Et  non  dabit  in-^f-  ss,  23. 
aeternum   fluctuationem  iusto\     Sed  bebraeus  aptius  conoordat  sequentibus. 

10  Nisi   conversi   fueritis,    gladium    suum   vibrabit,  7,13. 

arcum   suum   tetendit   et   paravit  illum. 

Hebraeus   'Si    non    convertet,  gladium   suum  acuet',    quanquam  et  qui 

acuit  et  expolit  gladium,    reddit  eum  vibrantem,   ut  non  longe  distet  acuere 

et  vibrare.    Illud  'Si  non  convertet",  dubium  est,  an  ad  deum  comminatorem 

15  vel  ad  impium  convertendum  pertineat,  licet  Hieronymus  referat  ad  conver- 
tendum  dicens  'Non  convertenti  gladium  suum  acuet'.  Forte  absolutum 
verbum  est,  ut  sit  'Si  non  convertet',  idest  si  uon  erit  conversio.  Verum 
sive  dicas  'Nisi  conversi  fueritis',  sive  'non  convertenti',  sive  '8i  non  erit 
conversio',  nihil  perit  sententiae,  quam  potius  videamus. 

20  Propheta   ex  crassa   et   humana   similitudine  desumit  pro  terrore  incu- 

tieudo  doctrinam,  quia  contra  insensatos  et  induratos  loquitur,  qui  iudicii 
divini  severitatem  (de  quo  praedixerat)  non  capiunt,  nisi  humanae  severitatis 
usu  indicatam.  Ideo  non  virgam,  non  baculum,  non  denique  ullam  adducit 
inter  homines  disciplinae  severitatem  nisi  eam,  quae  mortem  infert,  gladium 

25   scilicet  et  arcum,  ut  inculcet  aeterni  iudicii,  aeternae  mortis,  aeternae  severi- 
tatis sententiam.    Quid  enim  gladius  dei  est  nisi  verbum  iudicii  aeterni?  de 
quo  heb.  iiij.  'Vivus  est  sermo    dei  et  penetrautior  omni  gladio  bicipiti',  quo  §cbr.  4,  12. 
dicet  'Ite  maledicti  in  ignem  aeternum'.     'Gladii'  enim  vocabulum  scindendismattf).25,4i. 
et    interficiendi    opus    consignificat,    praesertim    cum    ad    id   acui   et   vibrari 

30   dicatur. 

Ad  eosdem  insensatos  pertinet,  quod  non  conteutus  gladii  intentatioue 
addit  et  'arcum',  nee  arcu  conteutus  'sagittas'  etiam  describit.  Adeo  dura  est 
cervix  et  frons  impietatis,  ut  tot  comminationibus  opus  ei  sit  nee  sie  tarnen 
mollescat.     Idem  autem  est  Arcus  quod  gladius,   verbum  scilicet  iudicii,  per 

sft  aliud  et   aliud  repetitum   et  significatum.     Quod  dicit  'Paravit  illum',  idem 
est   verbum,   quod   supra  'Dirige   iustum',   ut  arcum  paratum  intelligas,   teu-7, 10. 
sum    et   directum   ad   iamiam   feriendos   impios,   sicut   gladium   vibratum  ad 
scindendos. 


2  nee  credunt  HC  12  Heb.  A]  Hebraei  sie:  BC         14  deum  comminationem  A  dei  com- 

minationem  BC  deum  comminatorem  2Ö.  ;5.  27  heb.]  ad  hebraeos  BC         32  etiam]  enim  C 


24(1  Oponitionos  in  l*s:iluio.s.    1511»— ir)Ül. 

l'iilcliit'  aiitiin  liis  vcrhis  iraiu  dv'i  pioxiinani  super  iiiijtios  dcscrihit, 
(|II(k1  (anu'M  noii  intclliuiiul,  doncc  seiLserint.  (^iiid  ciiim  pi'ol'uissct  Absnlom 
et  AcliitoplK'l ,  si  iniilla  niilia  annorum  in  siia  malicia  praevuluissont  et 
taiuloin  subito  <i;]ac]io  irao  dei  in  aeteniam  mortom  abscissi  fiiissent?  Nihilo- 
«iv.  s,  4.  minus  ropcntina  et  proxinia  eis  fuisse  ira  videretur,  Ita  Ecclesiast.  v.  *Ne  r. 
dixei-is:  pceeavi,  et  quid  aeeidit  mihi  triste?  Misericordia  enim  et  ira  ab 
illo  eito  approximant,  et  in  peccatores  respicit  ira  eins.  Ne  tardes  converti 
ad  dominum  et  ne  diiferas  de  die  in  diem,  subito  enim  veniet  ira  illius  et 
iM.  34,  17.  in    die    vindietae   disperdet  te'.     Et  ps.  xxxiij.  'Vultus   autcm  domini  super 

facientes  mala,  ut  perdat  de  terra  memoriam  eorum'.  lu 

7,  li-  Et  in   eo  paravit  vasa   mortis,  sagittas 

suas   ardentibus  effecit. 
Perstat   in    siniilitndine,   sed   apte   simul    aeternum   cruciatum   exprimit 
qui  est  mori  et  ardere.     'X^as"  hebraismo  significat  omne  instrumentum  gene- 
^jf.  71, 22.  rali   vocabido    omuium  rerum  ut   ps.  Ixx.  'Coufitebor  tibi  in   vasis  psalmi'  15 
tn'.  9,  1.  (idest  instrumentis  musicis).    Et  Ezech.  ix.  'Et  unusquisque  vas  iuterfeetionis 
habet  in   manu  sua',  idest  instrumentum  mortis  seu  ad  interficiendum.     Sic 
sipgfcf).  9, 15.  Act.  ix.    Paulus  Apostolus   'vas   electionis'  dicitur ,  quod   ab   ignaris  hebraei 
idiomatis  non  intelligitur  idem  esse,  quod  latiue  'instrumentum  electum',  quod 
scilicet  eo  vokierit  Christus  uti   ad  gentes   convertendas  prae  caeteris  Apo-  20 
stolis.     Illi   vero,    quod  solum  receperit  in  se  gratiam  electionis,   intelligunt, 
cum  data  opera  addiderit  Christus,  ideo  vas  electiouis  eum  fore,   ut  portaret 
uomeu   suum   coram  gentibus  et  filiis  Israel  et  multa  pateretur  propter  ver- 
bum  Christi.    Ita  hie  'vasa  mortis'  tela  iaculaque  mortifera  idiotismo  eodem 
dicit,  ne  insensati  vilem  haue  comminationem  haberent,  si   vasa   simpliciter  25 
aut  ludi   aut   venationis   diceret,   sed  ut   terrore  mortis  temporalis  aeternae 
mortis  terrorem  concipiaut. 

'Sagittas  suas  ardentibus  effecit''  per  auxesin  adieeit  et  vasa  mortis 
vel  exponit  vel  repetit.  Ne  iterum  leviter  sagittas  ducerent,  pessimas  et 
mortiferas  iuteutat,  pulchre  servaus  grande  dicendi  genus,  quod  augustis  et  30 
potentibus  verbis  constat.  Hierouymus  sie  reddit  'Sagittas  suas  ad  com- 
burendum  operatus  est\  Nostra  translatio  obscure  ac  pene  barbare  loquitur. 
Quid  enim  est  'ardentibus  sagittas  efficere'?  an,  ut  ardentes  ipsi  iaciaut  sagit- 
tas? Occasio  fuit,  quod  plurali  numero  hebraeus  dicit  'Ledolkim',  quod 
Hieronymus  'ad  comburendum"  transtulit.  Poterat  sie  dici:  Et  in  eo  paravit  35 
vasa  ad  interficiendum,  sagittas  suas  operatus  est  ad  succendendum,  seu  ut 
sint  succendentes.  Xam  hebraeum  non  potest  ad  verbum  reddi  sie:  sagittas 
suas  ad  esse  succendentes  operatus  est.  Nee  satis  erat  dicere:  sagittas  suas 
ignitas  foeeit,  licet  de  Ins  loqueretur,  Quia  verbum  'effecit"  seu  'operatus  est" 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  241 

de  quo  psalmo  primo  diximus,  hoc  loco  'paaF  ponitur,  qnod  non  fabri  vel 
artis,  sed  ageutis  et  usus  siguificationem  habet,  ut  signifi(!ct  tarn  vasa  mortis 
iam  parata  quam  ignitas  sagittas  iam  effectas,  deum  vero  illis  sie  uti  et 
agere,  ut  occidaut  et  sucoendaut,  (pio  praeseutissimam  iraiu  et  severitatem 
■'  ante  oculos  pouat.  Iam  enim  agit,  ut  moriantur  et  ardeaut  impii,  licet  uon- 
dnm  moriantur  et  ardeaut. 

Praeterea  dictio  ^succendentes^  etiam  persecutioucm  et  vastationem  signi- 
fieat,  ps.  ix.  'Dum  snperbit  impius,    iuceuditur   pauper^,   idest  patitur  perse- ^i.  lo,  2. 
cutionem.     Summa  est    haec:   His   uominibus   mortis    et  ardoris   siue   dubio 

10  aeteruam  mortem  et  iuferuum  praedicit,  de  quibus  psahuo  sexto  dictum  est 
sub  verbis  irae  et  furoris.  Item  argui  et  corripi,  item  erubescere  et  contur- 
bari.     Do  his  sagittis  et  lob  queritur,  et  alias  iu  Psalterio  videbimus. 

Observaudum,  quod  hucusque    uon    habuimus    tantam    in    ullo  psalmo 
adversus  impios  comminatiouem  et  indiguationem,  uec  tanto  verborum  textu 

1^  iu  cos  iuvectus  est  spiritus.  Nam  et  iu  sequeutibus  eorum  studia  quoque 
receuset  et  uou  irrita  modo,  sed  etiam  iu  caput  eorum  reversiu^a  ostendit, 
ut  appareat  omuibus,  qui  vim  calumuiarum  patiuutur,  in  consolatiouem  sui, 
quauto  odio  sint  prae  caeteris  Calumuiatores  deo.  Nam  iu  calumuiam  (ut 
dixi)  ])roprie  hie  psalmus  editus  est. 

20  Ecce  parturit   iuiustitiam,   coucepit  dolorem    et    peperit  7,15. 

iuiquitatem. 
Describit  eorum  studia  maligna,  uullis  uisi  suis  autoribus  tandem  per- 
niciosa,   quae   appellat    iuiustitiam,    dolorem,    iuiquitatem.     Hieronynuis    sie 
'Ecce  parturit  iuiquitatem   et  coucepit  dolorem  et  peperit  meudacium'.     Pri- 

2s   unuu  vocabulum,  quod  iuiquitatem  vel  iuiustitiam  iam  diximus,  hebraice  est 
ipsum  'Aveu',  a  quo  superius  ps.  v.  et  vi.    "^Operarios  iuiquitatis'  dici  audi- 
vimus,    ubi    simul   dictum    est,    idem  pro    'dolore'   frequeutius   transferri,  ut 
ps.  ix.  'Sub  lingua  eins  labor  et  dolor\    Item  ps.  Ixxxix.  'Et  amplius  eorum  |j  '[J'  J-^ 
lal)or  et  dolor'.     Uude   et   hie   dici    potuit:    Ecce   parturit   dolorem.     Soleut 

30  autem   haec    duo  vocabula  'AmaF  et  'Aven',   idest  labor   et  dolor,  fere  con- 
iuugi,  ut  hie  et  iam  dictis  psalmis,  uude  rectius  hie  diceretur:    Et  coucepit 
laborem.     Proprie   enim    siguificat    laborem    a  laboraudo,    ut  ps.  cxxvi.  'In??f.  127, 1. 
vauum  laboraverunt   qui  aedificant  eam\     His  in    germanica   nostra  respon- 
demus  usitate    et    simili    verborum    numero    et    valore    'Es    ist    muhde    und 

3f,  arbeyt",  ut  'aveu'  proprie  sit  'muhde'  a  fatigaudo,  'AmaF  'arbeyt'  a  laboraudo, 
ut  laborem  et  difficultatem  significemus  esse  iu  anxio  cordis  studio  et  animi 
molesta  couteutioue,  fatigatioue,  lassitudiue,  tedio.  Talem  autem  esse  eorum 
vitam,  qui  impie  aguut,   diximus,    quia  'nou  est  pax  impiis,  dicit  dominus'. Scf.  57,  21. 


19   pioprit;  A,  cbcufo  32   unb  242,10.        tcaitiis   HC  24  meiulaciiini]   iiiiiiuitatcm    A 

36  anxio  A 

£utf)cr§  mtxk.  V.  16 


242  OporMtioii.'s  in   Psaliuos.     ir)l!)-ir)21. 

aUiUtiMi.'.'s.  Et  iV(|iiii'iu  ilhim  ikhi  linlx'iil,  de  (|U:i  ('hrisdis  dicil  Mall.  xi.  'Vcnilc  nd 
mo,  (Uli  lal>(>i':itis  et  (»iiorali  cslis'  (|iiasi  dical :  (iiii  in  'Avcn  et  amal',  yii 
iniilio  niid  :ifi)('vl  (>slis.  'l^^.t  invciiiclis  i'('((iii(Mn  aiiiinalms  vcslris'.  Adco 
scilicct  praesens  esl  pena  iiii|ii(>nini,  iit  vn  ipso,  (|U()  male  a<;"unt,  afHi<:;antnr 
et  in(|iiieleiitur.  l/dhov  esl  (iii(|iiil)  d.nunn  ipsa  V(»lii|)tas.  Et  Plynius  'Adco  5 
oninis  volnplas  assiduitatc  stii  faslidinm  paril'.  l^'.l  Aut;nslimis  li.  i.  Confcss. 
pi'aoelarissini(>  dieit  'Tussisli  doiniiie,  el  l'aetuni  est  ila,  nl  poena  siii  ipsiiis 
>ayd-3i).  .'.,  7.  sit  oninis  aninuis  iiiordinalus".  El  Saj).  v.  'Lassali  sunuis  in  via  inicpiilalis 
el  perditionis  et  aiiihulaviimis  vias  diflieilcs,  viain  anteni  domini  ii>noraviinns\ 

ITaee  aiiteni  poena,  sivc  niolestia  sivo  labor,  proprio  et  insigniter  fatigal,  n» 
(pioties  aeeidil  iiidnstria,  ((uao  data  opcra  coiiatiir  contra  pictatcni  Bna 
stahilirc,  et  nt  Apostolus  Ro.  x.  dieit,  'Ignorata  institia  dci  snam  statucrc', 
Möin.  10,  ii.lioc  est  qnae  in  peiorihus  et  spiritualihns  necpiitiis  exercotnr.  Ideo  snperins 
ad  illos  nuixinic  hoc  nialnni  pertincrc  diximus,  qui  snpcrstitiosa  religione, 
idololatria,  inobedientia,  propriis  et  a  sc  repertis  stndiis  opcribusque  iustificari  i'» 
sataguut,  deserto  interini  niandato  dei  vcl  ctiam  honiinnm,  ad  quod  tcnc- 
bantur.  His  cnini,  (piia  contra  deuni  incednnt,  et  deus  eis  rursum  contrarins 
est,  neccssario  occnrrit  nuilta  niolestia,  nt  nihil  nisi  laborem  et  dolorem  ex 
nniverso,  qnod  agnnt,  reliqnnni  habcant,  sicnt  crudite  Ecclesiastes  in  mnltis 
locis  vocat  vanitatcm  et  afflictionem  spiritns,  enni  interini  ii,  qni  s])iritu  dei  20 
agnntnr  sinnntqne  sc  dirigi,  niiilta  pacc  in  deo  frnantnr,  etiam  si  quid  triste 
]mtiantur.  Igitnr  'Avcn'  primo  iniqnitatem,  hie  iniustitiam,  infra  dolorem 
interj)rctari  videmns,  quae  si  in  nnura  conflentur,  reddent  nobis  malitiam 
illam,  qnae  id  anxic  agit,  ut  honcsto  titnlo  pro  institia  et  pietate  habeatnr. 
Vera  enim  pietas  non  eget  labore,  nt  pietas  sit.  sr. 

Ita  hie  David  iam  spe  firmatus  et  victor  tentationis  snae  calnmnia- 
tornm  et  tribnlatorum  suorum  vim  et  studia  ridct,  inimo  miseratnr  corain 
omuibns  dicens:  Ecce  (inquit)  quo  loco  sint  calnmniatores  mei,  videat  qni 
volet,  quauta  cos  teneat  miseria,  qnanto  sint  mc  incomparabiliter  infoeli- 
ciores.  Non  solnm  eis  minatnr  dens  assidne,  non  solnm  eis  instat  gladins,  30 
arcus,  vasa  mortis  et  sagittae  snccensnrae,  sed  praesenti  etiam  poena  tor- 
queutur  et  maliciae  snae  mercedem  in  seipsis  recipinnt,  dnra  solliciti  snnt 
et  aestuaut,  quanam  ratione  nie  opprimant  et  sese  me  extincto  securos  faciant. 
Plus  miseris  est  negocii,  qnomodo  me  perdant,  quam  mihi,  quo  peream. 
Immo  ego,  qni  in  dei  volnntatem  me  obtuli,  seenrns  omnia  expecto,  illi  3:, 
secnri  et  quieti  esse  non  possnnt,  donec  pariant  (piod  partnriunt,  et  implc- 
ant  (piod  cogitant,  et  tamen  quia  contra  institiani  et  denni  eogitant,  frnstra 
harnm  cogitationnm  doloribus  et  laboribns  vexantnr,  cogitant  enim  contra 
>T5i.  21,  i2.denm  cousilia  (ps.  xx.),  quae  stabilire  non  poterunt.  Tangit  antem  illnd, 
2.£am.i6,2o.quod  ij.Reg.  xvi.  et  xvii.  Absalom  dixit  'Inite  eonsilinni,  (piid  faeere  debeamns'.  40 

2  q.  (1.  AB  Quasi  diceret  ('  20  (niiui  iinpietas  C  27  miscfeatm-  0  29  tcntet  C 


Operationes  in  Psahiios.    1519— ir)21.  243 

Ubi  mnltis  coiisiliis  anxie  res  tractata  fuit,  qnomodo  David  occideront,  scd 
prorsus  irritis  omnibus  mirabili  dei  consilio,  non  scciis  atque  Indaei  multo 
labore  et  dolore  contra  Christum  egernnt,  ut  perderent  cum. 

Semper    (iuquit  Augustinus)    invenimus    eos    maiora   senipcr   supplicia 

s  sustinere,  qui  faciunt,  quam  qui  sustinere  videntur.  Immo  hoc  in  per- 
petrando  quovis  scelere  contingit.  Latro  quot  insidias  nietuit?  quam 
horam ,  quem  locum,  quem  hominem  tuto  habet  ?  Adulter  quot  timoribus 
discrutiatur?  quot  machinis  utitur,  antequam  semel  pereat?  Ita  omni 
flagitio,    praesertim  calumniae,    maiora    sunt    supplicia,    quam  comoda,   iibi 

J"  nihil  non  pericuH,  nihil  non  mali  cogitur  suspicari  miser.  Interim  qui 
doo  confidit,  sicut  leo  impavidus  et  sccurus  omnia  contemnit,  fretus  oj)tinia 
conscientia  veritatis  et  innocentiae. 

Docemnr  itaque  hoc  versu  amplecti  optimam  consolationem  in  pres- 
sura  calumniae,   ut  causa   deo  tradita   non   tristemur   aut   solliciti  simus  nee 

!■>  tunndtuemur.  Sufficit  nosse,  dei  causam  nos  agere,  in  qua  sie  dividamus 
cum  illis  passiones,  ut  ab  ipsis  externe  vexemur,  illi  autem  a  seipsis  interne, 
sint  illi  onus  nostrum,  dum  Interim  illis  non  modo  nos,  sed  magis  ipsimet 
sibi  sunt  multo  gravius  onus.  Vide  ergo  miserriraara  impiorum  et  calum- 
niatorum  conditionem:    Dens  est    eis  onus,    Nos    sumus   illis    onus,   ipsimet 

2n  sibi  sunt  onus.  Quis  non  horum  magis  misereatur,  quam  impatieutius  in- 
diguetur?  Saue  quilibet  nostrum  haec  impiis  imminere,  et  talia  eos  moliri 
novit,  quae  hie  censentur,  sed  cum  venerit  hora  calumniae,  non  omnes  in 
eadem  scientia  persistimus,  nimium  solliciti  foeliciter  processura  esse  calum- 
niatorum  studia  contra  nos,   quae   contra   alios  secure   affirmamus  nihil  pro- 

25  motura. 

Videamus  ergo  verborum  ])roprietatem.  *Ecce'  (inquit),  velut  admiraus 
omnes  ad  spectaculum  hoc  insigne  provocat,  quia  longe  contrariuni  sensibus 
apparet:  'Parturit  dolorem\  Apte  componit  verba:  Siquidem  parturire  et  ipsum 
est   cum   dolore   eniti,    quasi  cum  dolore  dolorem  meditari  eos  dicat  sumpta 

"0  metaphora  a  mulieribus  parturieutibus,  in  quo  pulchre  studia  anxia  impiorum 
et  calumniatorum  depingit,  quae  sunt  (ut  dixi)  multa  cura  et  periculo  sua 
contra  veritatem  stabilire,  ubi  (ut  ille  ait)  septem  aliis  mendaciis  eget  unura, 
ut  verum  appareat.  Et  B.  Hieronymus  'Multis  eget  falsitas,  ut  veritas 
videatur\    'Et  concepit  dolorem\    Videtur  inversa  sententia  dicere  debuisse: 

35  Ecee  coucepit  laborem  et  parturit  dolorem ,  cum  prior  sit  conceptus  quam 
partus.  Hoc  ideo  mihi  facere  videtur,  ut  impiorum  et  calumniatorum  in- 
genium  et  prudentiam  nobis  deliniet,  qui  dum  innocentiam  festinant  op])ri- 
mere,  impatieutissimi  sunt  morae  magisque  in  hoc  intenti,  ut  prius  expleant 
animi  sui   malitiam   quam   prudenter  consultent,    prius  inci]>iant    quam  dcli- 

4"   l)erent.     Non   enim   ratione   et   consilio,    sed   impetu   et   temeritate   feruntur. 


4  (inqnit)  Aug:  A       niainra  supplicia  BC  i;3  amplecti  fefjtt  A  Iß  iiiteniQ  A 

k;* 


iniiin 


0.j4  ()|.(M-.ition.'s  in    l'salmos.     If)!;»— l.VJl. 

idco  iactuin    maliiiit    (|ii;iiii    (•oiisiilliim.      Mxpldo  aiilcin    lla^ilio,    liim   de 
iiniiiil    coiisilia,    (|iiiliiis    rccU'    ractimi    (|iicaMl    tiu'i'i.     \l\r    deimini  coiicipitiir 
lalmr.  (1    iic^ixäiim   iiiiqiiitatis   inalac  ))ra('siini|)ta('  (IcrciulcMulae  siiscipitur. 

Sic   Alisaloin,    p()st(|iiaiii  cxpulcrat  ))ati'('m   David  (i.  suuni  'Avcir  j>ai-- 

.5am.ir,.jo.liiriisct,  dixit   'Inilc  (•(msiliimi,  (piid   liicoro  d{'l)('amns\     Sic   Iiidaci   ('lii-isdnn     5 
priiis     comprcliciidcniiil ,     |)(tslca    ([iiacrcliaiii     falsa     Icstiiiidiiia,     (|iiil)iis    ciiiii 
acciisarciit.      Sic  oiiiiiis   (  aliiiiuiiatdr   suam  'An'ch'  prius   parlurit    vi    pi'oxinio 
impduit,   postca   (|iiaci'it  ,    nt    itistiis  aiil   scciii'iis   pcisistcrc   possil.      De  <niilnis 

•Vi.  :io,  20.  jti-( >\-cr.  X.W.    "Talis    c.^t    \ia    imilicris    adiillcrac,    (|iiat'    coiiUMlil    et  l('rü;cns  os 

siiiini   dicit:    Xon   sinn   ojicrala   malinn'.      Wmh-  parlnrilioncni   doloris  et  am-    i'i 
ccplioncni    lahoris  solcnuis  gcrnuuiice  sie  elocjni:   Du  riehst   cyn  iingluck   an, 
da  vuirstn  zuscliailbii  liabcni.    Et  proverbialiter:  Du  prockist  cyn,  und  vniisls 
soluiorlich  ansosseii.     ]_oi(ni'  et   dilÜicnlter  et   pevienlosc  iiieij)iiint.  ini])nidentes 
'Avon'  0])orarii,  hoc  est,  (piod   paituiinnl   doloi'eni  et  multo  laboro  siidorcqnc^ 
inceptnni    eonantur   tueri,   lioo  est,  (piod  eoneipinnt  laltoreni.     (^nare  o])tinie   is 
doeet,    malum   coptnni    ante    eonsilinni    praehere    dolorem    et    eonsilinni    post 
eoeptuni  laborem.     UtmiKpie  enini  «i;einis  tenieritatis  et  stultitiao  del)etin'  Ins 
eahnnniatoribns  inipiis,  tani  tactnni  ante  eonsilinm  ((nani  (eonsilinni  ])ost  fae- 
tuni,  nt  cnni  perversis  (tnniia  sint  pervorsa.     Vernm  linnc  eonceptnm  laboris 
intclliginins    simnl   üeri    cnni   partn    doloris.     Sic   cnim   dicnnt   inipii  cahuii-   20 
niatores,   dnni    aggrcdinntnr   niahini   snnni:  Agamns,   ubi  factum  fnerit,    crit 

^"^i^'ff"^'  C1"<><^1  respondebitur  aut  quo  defendetur,  sicut  Indaei  Matt,  ultimo,  (piando 
custodibus  pecunia  corruptis,  ne  Christi  resurrcctionis  verita.s  revelaretur, 
dixerunt  'Etsi  hoc  auditum  fuerit  a  praesidc,  nos  ei  suadebimus  et  securos 
vos  faciemus'.  Vide,  ut  ibi  eoneipinnt  laborem,  dum  onerant  se  futuris  in-  25 
veniendis  malitiae  patrociniis.  Ita  hie  x-Vbsalom  et  sui  parturiunt  audacter 
'Aveu"  suam.     Quo   auteni    consilio   eam  tueantur,    uondum  parturiunt,    sed 

:Vv.  14.  uu  eoneipinnt   facientes    sicut  jirover.  xiiij.   dicitur   'Sapiens   timet   et  declinat  a 
uialo,  stultus  transilit  et  confidit'.    Quid  autem  ex  conceptu  pariant,  sequitur. 

'Et  peperit  iniquitatem",  quod  hebraice  mendacium,  falsum  et  inane  30 
dicitur,  quod  ad  propositum  optime  quadrat.  Talia  enim  sunt  consilia, 
defensiones  et  excusationes  impiorum  post  factum  scelus,  merae  scilicet  et 
frigidissimae  tergiversatione.s,  mendaces  illusiones  et  vanae  deceptioues,  quibus 
se  adornent,  populo  suadeant  et  oppressum  foedent,  deinde  vani  et  irriti 
conatus  pro  sua  temeritate  stabilienda,  in  quibus  omnibus  multum  laboris  et  35 
operae  perdunt  et  omnia  tandem  frustra  tentant,  ut  haec  etiam  nostri  saeculi 
exemplis  videmus  contiugere.  Hoc  autem  loco  magis  falsum  et  vauum  in- 
telligimus  partum  quam  iniquum  vel  mendacem.  Loquitur  enim  de  vano 
conatu  et  irrito  consilio,  quo  deceptus  est  falsusque  Absalom,  quando  col- 
lecto   Israele   toto   David   quaerebat    perdere.     Ibi   enim    eonsilinm   suum   et   w 


11   germanice  A  29  transibit  Bf  3:3  frigidae  BC  U  tocd;uit  B 


Operationcs  in  P.salnios.     1519—1521.  245 

partus  afleo  evanueriint  et  in  irritum  ierunt,  iit  et  super  capiit  i[)siii,s  recide- 
riut,  et  quod  in  David  moliebatiir,  ipsiim  contereret,  ut  se(|iiitnr. 

Lacum   aperuit   et   eff'odit  cum    et   incidit    in   foveam,  v,  ig. 

(luani   foecit. 

5  Allegorissat  propheta,  quo  ut  supra  docuinius,  simul  et  rerum  quandain 

allegoriam  ostendit.  Quemadmodum  Crux  Christi  est  vita  allegorica  apini- 
rens  occidere,  dum  vivificat,  Ita  hie  Absalom  lacum  aperuit  et  effodit,  ut 
David  in  cum  urgeret,  ignarus  quod  hoc  ipso  David  liberaret  et  sese  per- 
deret.    Tangit  autem  ilhid,  quod  Absalom  cogitavit  multitudine  fretus,  David 

10  ut  uuum  et  solitarium,  ab  omnibus  derelictum  virum  opprimere.  Hie  est 
enim  lacus  mortis,  quem  ilH  paravit  et  effodit.  Sed  ecce  hoc  ipsum  coutigit 
ei,  qui  derelictus  ab  omnibus,  sohis  in  quercu  pendens  confossus  est  et  pro- 
iectus  in  foveam  graudem  in  saltu,  comportato  super  cum  acervo  lapidum 
magno  nimis,  ut  scribitur  ij.  Reg.  xviij.  Haec  est  fovea  illa,  quam  hie  recitatz.'Sam.is.n. 

15  et  in  allegoriam  trahit.  Non  enim  Absalom  eam  foveam  Davidi  pararat,  sed 
mortem,  quam  passus  est  ipse,  illi  inteutabat.  Ita  et  usu  humano  dicitur, 
nobis  paratum  fuisse  malum,  in  quod  ceciderit  imprudens  adversarius  noster, 
etiam  si  tale  quid  ille  non  pararit.  Quare  proverbialis  est  hie  versus  et 
gnomae  vulgaris,  sicut  illa:    Lex  non  est  aequior  ulla.  Quam  necis  artifices 

20  arte  perire  sua. 

Dicuntur  haec  (ut  dixi)  in  consolationem  oppressorum,  ut  siut  securi, 
malum,  quod  eis  intentatur,  venturum  in  calumniatores  ipsos,  simul  in  ter- 
rorem  calumniantibus  et  persecutoribus,  quorum  uimia  praesumptio  et  secu- 
ritas  est  deterrenda  et  illorum  infirraitas  corroboranda. 

25  Vide  autem,  quam  exprimat  ardorem  et  anhelantem  furorera  impiorum, 

quod    non   simpliciter   dixit  'lacum   foecit',   sicut  infra   dicit    'foveam,   quam 
foeeit',  sed  'lacum  aperuit  et  effodit',  quasi  dicat  illud  prover.  i.  'Pedes  eorum  ©pv.  i,  ig. 
festinant,  ut  effundaut  sanguinem'.     Ita  sunt  negociosi  et  operosi  in  parando 
et  fodiendo  lacu.     Nihil   non   tentant,   omuia   explorant,  non  contenti,  quod 

3u  aperiunt,  effodiunt,  etiam  profuudum  faciunt,  ut  quautocius  et  profuudissime 
perdant  innocentem.  Sic  ludaei  quanquam  festinarent  ad  Christum  occiden- 
dum  et  omnia  in  hoc  pararent,  non  tamen  simplici  mortis  genere  contenti 
fuerunt,  sed  velut  profundissimam  foveam  effodientes  ignominiosissimam 
crucis  mortem  procurarunt.     Ita   omnis   calumniator  non  habet  satis    perdi- 

35  disse  qilantocius  proxiraum  suum,  nisi  quantum  potest,  turpissime  perdat. 
Haue  ignominiara  mortis  per  effossionem  parati  laci  indicat,  quia  tanto  a 
luce  et  spe  reparandi  longior  est,  quo  profundius  immergitur.  Nullus  enim 
impius  tam  stultus  est,  qui  velit  videri  innocentem  sine  causa  perdidisse, 
immo  quo  est  malignior,   eo   magis  quaerit    videri  iustissima  causa  agere  et 

1/2  ceciderint  C  13  eam  C  14  l'ovea]   ibvina  A  19  giiomq  AB     guumse  C 

27  q.  d.  A 


24(1  Oiu'iationos  in   rsivlmoy.     1510  — IWI. 

illiiin  tni|)i>>iiiia  ciiiisa  pi-fdi.  Idro  ctlodcrc  illl  lu'oes.se  eist  lucuin  iaiii 
naraliim  et  ;i|)t'iuiin ,  et  (aiiicii  tovcaia  sil)i  iicc  apcriiissc  ncc  rlVuilissi.',  scd 
foocissf  dicitiir.  i|iiia  iicc  mortem  iicc  iuiiominiam  siiam  (luacsivit,  incidit 
|)iitius   impnidous. 

Itcnim  liic  soloccismiis  est   'incidit   in   lo\cam,   loc-it',   ul)i   imstri  addimt     r> 
'([iianr,  ego  iuiUmu  '(|uia',   iit   stipra.    Et  »luod  'apcriiit'  iios  lialx'iniis,  'paravif 
dii'itur  in  hchraoo.     Parva  liai-c,  (piia  ntnil)i<|ne  intolli,i;itnr  laciis  prin.s  paratiis 
ijuani  L'lVossus  contra  omninm  scnsnm,  ([uia  id,  (piod  dictnm  est,  inlelli^i  v(»luit. 

7,17.      Convortt'tuv    dolor   (uns    in    capnt   eins    et    in    vertie(!m    ipsins 

iuiquitas   eins   de.scendet.  lo 

Nou  est  hie  'Aveii'  sed  'AmaF,  (piod  laboreni  pi-opi-ie,  non  dolorem 
significare  diximns.  'Convertetur  (inqnit)  lahoi-  eins  in  capnt  eins'.  Et  'ini- 
quitas'  vocabuluni  est,  quod  nondum  habnimns,  scilicet  Miauias",  quod  proi)rie 
significat  rapacitatem,  violeutiara  sen  ininriani,  quae  vi  irrogatur,  tyrannidem 
(}no  modo  Accipitres  rapiunt  aviculas.  Nani  ab  hoc  nomine  accipitrera  noc-  is 
turnum  vocari  dicit  Reuchlin  a  rapiendo.  Respicit  antem  ad  illnd,  quod  in 
principio  dixit,  'Ne  qnando  rapiat  sicut  leo  animam  meam'.  Paravcrat 
enim  Absaloni  collecto  omni  populo  vi  rapere  et  vorare  David,  et  ipse 
raptus  ac  devoratus  est  miser.  Et  ita  recidit  labor  et  Studium  eins  in  capnt 
eins.  Videturtpie  idem  esse  sensus  cum  versu  praecedente,  cuius  allegoriam  '-'" 
ai)ertis  verbis  explicat,  nisi  in  hoc  differat  ab  illo,  quod  praecedente  versu 
opus  ipsura  designatum  sit,  ipsa  scilicet  mors  et  perditio,  fovea  et  lacu  ex- 
pressa.  In  hoc  autem  cousilium  et  sapientia,  quibus  fovea  et  lacus  illi 
parabantur  et  etfodiebantur,  ut  intelligamus,  deum  adeo  pro  calumnia  pressis 
contra  calmnniatorum  vim  sollicitum  esse,  ut  et  malum,  quod  intentant,  et  25 
consilium,  quo  nituntur,  in  eos  retorqueat,  ne  deficiamus  in  spe.  Hie  est 
enim  divini  iudicii  modus  incompreheusibilis,  quod  impios  non  nisi  proprio 
eorum  consilio  capit  et  in  perditionem  a  se  repertam  inducit.  Sic  Goliath 
^wb  5, 12  f.  occidit  proprio  gladio.     Sic  lob   v.    'Qui   dissipat   cogitationes   malignorum, 

ne  possint  implere  manus  eorum,  quod  ceperant.     Qui  apprehendit  sapientes   3u 
in  astutia  eorum  et  consilium  pravorum  dissipat,  per  diem  incurrent  in  tene- 
bras  et  quasi  in  nocte,  sie  palpabunt  in  meridie',  idest  tunc  sunt  stultissimi 
et  caecissimi,  quando  sunt  sapientissimi  et  videntissimi. 

Gravi  ergo  Epitasi  laborem  appellat  eorum  consilia,  astntiam,  sapien- 
tiara.  Revera  aliud  non  habent  ex  his  nisi  laborem,  fructus  enim  et  finis  35 
non  sequitur  resistente  eis  deo.  Sic  ludaei,  qui  Christum  perdere  moliti 
m-  2, 1.  sunt,  quid  foecerunt,  nisi  quod  frustra  laboraverunt  et  ut  ps.  ij.  dixit,  'Medi- 
tati  sunt  iuania"?  Hie  autem  non  solum  laborem  vocat,  sed  etiam  in  caput 
ipsorum   reversum  dicit,    (piia    hoc    ipsum    cousilium,   quo   Absalom   fretus 

7  heb.  ABC 


Operationes  in  Psalmos.    1519  —  1521.  247 

multitudinem  popiili  collegit,  sibi  exitio  fuit,  futunis  tiitior,  si  iu  urbe 
manens  iuxta  cousiliuiii  Achitophel  xii  illa  milia  virorum  misisset.  Sed  ut'^'^"'"-  '<' 
ait  scriptura  'domini  uutn  dissipatum  est  consilium  Achitophel  utile,  iit 
induceret  dominus  super  Absalom  malum".  Consolatur  itaque  nos  scriptura, 
6  dum  inipiorum  ferociam  aliud  nou  esse  docet,  nisi  magnum  quendam,  sed 
iuauem  eonatum  verius  quam  factum,  et  talem,  qui  in  eos  ipsos  sit  conver- 
tendus,  sicut  fluctus  et  tumor  maris  videtur  velle  obruere  litus,  sed  in  se- 
ipsum  mox  mens  evanescit  suis  minis  ludibrio  expositis. 

Tropus  hie   scripturae   farailiaris   est:   In   caput,    in    verticem    converti 

lu   seu   cadere   seu    descendere.      Sic   Ecclesiastici   xxvij.   hos    versus   aemulans  211.27, 28  ff. 
dicit  'Qui  in  altum  mittit  lapidem,    super  caput  eins  cadet,  et  plaga  dolosa 
dolosi  dividet  vulnera,   et   qui   foveam   fodit,   incidet  in  eam,  et  qui  statuit 
lapidera  proximo  suo,  oifendet  in  eo,    et  qui  laqueum    alii    ponit,  peribit  in 
illo,  facieuti  nequissimum  consilium  super  ipsnm  devolvetur,  et  non  agnoscet, 

15  unde  adveniet  illi\    Eodem  tropo  et  ij.Reg.  i.  'Sangnis  tuus  sit  super  caput2  2am.  i,i6. 
tuum\      Onmiaque   fere    tum   mala    tum     bona   imprecari    solent   in    caput. 
Deutro.  xxxiij.  'Benedictio  illius,   qui    apparuit  in   rubo,   veniat  super  caput  5.»ioi.33,i6. 
loseph',  quod  caput  scilicet  sit  primum  et  dignius  membrura  totius  corporis, 
Simul  tarnen   indicat,   quod  desursum   a  deo  descendat   utrunque,    tarn  vin- 

20  dicta  impiorum  quam  salus  piorum.  Ideo  a  deo  ordinante  descendit  ini- 
quitas  eius  in  verticem  eins  et  labor  in  caput  eins.  Videtur  autem  Tauto- 
logice  idem  esse  'Converti  laborem  in  caput',  et  'descendere  iniquitatem  in 
verticem',  ideo  repetitum,  ut  firmitatis  et  certitudinis  indicium  sit,  ut  supra 
dictum  est.     Nam    impii    insensati    minas    dei    etiam    rideut    quasi  vel  non 

25   futuras  vel  diu  differendas,  ideo  fortiter  inculcanda  sunt  eis  mala. 

Confitebor   domino    secundum   iustitiam   eius  7,1s. 

et  psallam  nomini  domini  altissimi. 
Concludit  psalmum  et  orationera  pulchra  sententia,  quasi  dicat:    Haec 
omnia  mihi  dicta  et  orata  sint  super  maledictis,  calumniis,  iniuriis  Semei  et 
3u  hominum   pro  ignorantia   et  iustitia   mea   tuenda    secundum   conscientiam   et 
quantum    est    in   conspectu  hominum.      Caeterum   non   iu    eam   confido   nee 
talem  indico,  qua  stare  coram  deo  possim,   sicut  Apostolus  i.  Cor.  iij.  'Nihil  1.  Gm.  4,  4. 
mihi  conscius  sum,   sed  non  in  hoc  iustificatus  sum'.     Et  'qui  gloriatur,  in  1.  tioi.  1,31. 
domino  glorietur'.    'Non  enim  qui  seipsum  commendat,  ille  probatus  est,  Sed2.e;ov.iü,  is. 
35  quem   deus    commendat'.     Ita  et  ego  aliam  habeo  iustitiam,  in  qua  glorior, 
nempe   iustitiam    dei,    misericordiam   et  gratiam,   qua  ignoscit  mihi  peccata 
mea   et   iustificat   hi    conspectu  suo.     De  qua  iustitia  neque  me  iacto  neque 
milii  confiteor,  quasi  sit  mea.     Confiteor  autem  et  confitebor  inaeternum  pro 
ea   domino,   cuius   ipsa   solius    est.     Quare    per    iustitiam   meam  domino  et 


1  sibi]  ei  BC 


248  Opcnitioncs  in   l'salmos.      IMl»      l.VJl. 

l»o|)ul(i  <|iii(l(iii    lilii'iis   sci'vicrim   cl    iin|»iis   rcstilci'im:    .\(    in   iiis(ili;i   dci   mihi 
pidriicrim. 

Mirc  cikK'iu   vcrsii   cisdcmiiuc   vereis  et   <i,i-;(li;is  ;ij;it  vi    iiistitiam   laiidat 
et   nutiirain    ciiisdeiii  drsi-rihit:    Esse  scilicet  oam  domim  »jjratuitiiin  dci,    pro 
([HO   sit    laudandus   vi    cautandiis.     Quaro   'seciindiun    iustitiani    cniis^  hie   in-     r. 
trlli<;-tMi(hun  oiniiiiu),  iit   sit  idcin,  (|ii(»d  'i)''*'P^*''"  '"^t'tiain  eins',  ut  sit  sonsiis: 
I/iudal)(>    dominum     inartornnm,    (piia    ijisc    est,    ((ui    iustificat;    (juod     nisi 
liici'ivt.   UVV  iustitia   mea  secuiKhun   conscicntiam   mcam   subsistcrot.     Kl    hunc, 
sensnm    iuvat,    ([Uod    se({uitnf    vt'hit    rcpotito    tlictnni     'Et    psallam    noniini 
domini   altissimi'.      Nam    nomon    domiui    su[)ra    diximus    esse   laudeni,    (jna   lo 
pnu'dicatur  bonus,  niisei-it-'ors,  salvator  etc.    Et  in  hoc  nomine  credens  iusti- 
ticatur   et   salvatur.     Tah's  enini  est  deus,    qualis  creditur  cnique.     Daninati 
vcro  et  inipii  nullr.in  ei  nomen  tribnnnt:  illi,  (|uod  nihil  boni  de  eo  spcrant, 
«VI   it<,  1(1.  hi,  (juod  non  indijjjent.     Unde  provcr.  xviij.  'Turris  fortissiraa  nomen  domini, 
iHom.  10, 13.  ad   ipsani    cnrrit   iu.stns   et  exaltabitur'.     Et   Ro.  x.  'Omnis   (pii   invocavcrit   15 
nomen  domini,  salvns  erit'. 

Ab  hoc  igitnr  nomine  cum  veniat  iustitia  et  salus  ac  laeta  conscientia, 
dum  Ibrtiter  in  ipsum  creditur,  non  autcm  ex  nostris  viribus  aut  operibus, 
recte  docet,  non  nisi  nomini  domini  iustitiam  dei  tribuendara,  et  eidem 
psallcndnm,  praedicaudura,  celebrandum,  quo  et  alii  per  hanc  confessionem  et  20 
predicationem  idem  nomen  cognoscentes  credant  et  salvi  fiant.  Prope  idera 
iij.  51,  is.dicit  ps.  1.  'Docebo  iniquos  vias  tuas,  et  impii  ad  te  convertentur'.  Et 
iterum  'Exultabit  lingua  mea  iustitiam  tuam",  ubi  impii  iustitiam  suani  exul- 
tant,  ut  sepius  iam  dictum  est. 

Quare  confiteri  et  psallere  hoc  loco  non  privatum  gratitudinis  officium   25 
sokmimodo   significant,   sed   etiam    publicum  verbi  gratiae  ministcriura,    quo 
nomen  dei  hominibus  manifestatur. 

Utilis  et  necessaria  erit  liuius  psahui  oratio,  si  adversus  diabolum 
oretur  sive  in  hora  mortis,  sive  qua  alia  desperationis  tentatioue.  Nam 
ipse  est  proprie  diabolus,  idest  calumniator,  qui  nos  accusat  et  conscientiam  30 
etiam  in  his  confundit,  quae  recte  gessimus  et  deo  placent,  tum  quae  male 
egimus  supra  modum  magnificat,  utrobique  onerosissimus  et  importunissiraus 
2.©am.i6,7f.  Semei,  Aethiops  teterrimus,  maledicens,  insultans,  urgens  in  haec  verba  'Ecce 
premunt  te  mala  tua.  Egredere,  egredere,  vir  sanguinum,  reddit  dominus  tibi 
Universum  sanguinem  domus  SauF.  Et  reliqua,  quae  ex  hac  historia  licet  35 
cuilibet  ad  tropologiam  trahere.  In  quibus  David  nostrum  omuium  exem- 
plura  est  docens,  nos  ea  quidem  sustinere  debere,  sed  simul  expectare  bene- 
dictionem  dei  pro  maledictione  et  afflictione  ista. 


4  eius  BC  12  uuicuique  BC  31   rectt^  A 


Operatione.s  in  l'salnios.      IT)!!' — 1521.  249 


PSALMVS  OCTAVVÖ. 

AD   victoriarn   pro    torcularibns    Psalmiis    David.  ^'  '' 

Noviis  hie  titulii.s.  Quid  per  'toreiilaria'  sua  velit,  tanta  varietate 
disputatiiin  est,  iit  ego  me  fatear  confusum  neseire,  quis  inter  tot  melius 
5  senserit.  Tres  enim  sunt  in  uuiversum  psalmi,  qui  torcularia  in  titulis 
praefixa  habent:  hie  octavus,  David  iuseriptus,  Oetuagesimus,  Asaph,  et 
octuagesiraus  tercins,  filiis  Coreh.  Nee  est  verisiraile  (in  quod  hebraeonun 
praestantiores  coneedunt),  Davidem  hunc  psalmum  in  torcularibns  Palestinoruni 
eomposuisse,   quando   eadem  ratione   et  Asaph    et  filios  Coreh   suum  ibidem 

ui  eomposuisse  sequeretur.  Nee  legitur  David  fuisse  in  Torcularibns  Palestinae 
sed  in  Geth,  quae  postea  literarum  simili  prolatione  Gaza  dicta  est,  civitate 
Palestinae,  etiam  si  'Geth"  significet  'Torcular',  quod  hie  'al  Githith',  ^super 
torcularibns',  dicitur.  Nee  mihi  satisfacit,  quod  aliis  videtur,  hunc  psalmum 
factum,   ut  caueretur  in  festo  tabernaculorum ,   ubi  collcctis  frugibus  et  vin- 

15   demiis  finitis  deo  gratiae  agebantur, 

Proinde,  quandoquidem  literam  quaerimus,  prope  in  Lyranam  eo  sen- 
tentiam,  qui  Githith  arbitratur  esse  instrumenti  musici  nomen  proprium.  Aut 
concedendum  est  priscis  patribus,  qui  mysteria  secuti  per  torcularia  intelli- 
gunt   martyria   passionesque  Christi  et  Ecclesiae,    Siquidem    et   nonnulli   alii 

20  psalmi    notantur  aliquo    insigni   praeter    usum    voeabulo    (ut   videbimus   sno 
loco),   (juo   movereraur  ad  spiritum  quaerendum.     In  his  relicto  euilibet  suo 
iudicio  Torcularia  raystice  esse  passioues  recte  dicitur,  ut  Isa.  Ixiij.  'Toreular  3cf.  g3,  3. 
calcavi  solus',  quod  omnes  de  passione  Christi  intelligunt.    Verum  B.  Augu- 
stinus  satis   erudite  per  torcular  intelligit  miuisterium  verbi  dei  in  Ecclesia, 

25   in    quam    sententiam    plures    scripturae   consonant,    ut   Isa.  v.    'Et   torcular  3cf.  &,  2. 
extruxit    in  ea'.     Sicut  enim  boves  in  area  terentes  signifieant  praedieatores, 
i.  Cor.  ix,    Ita   et   ealcantes    in   torculari    eosdem    signifieant.      Hinc   viuacia  i-  Gor.  9,  a. 
et   palea,   triticum  et  viuum   in  scripturis  passim  signifieant  populos,   verbo 
dei  vel  eruditos  vel  induratos,  de  quibus  non  est  nunc  locus  dicendi. 

30  Et   haec   sententia    ad   scopnm  psalmi  facit,    in  quo  describitur  uomen 

domini   in    terra  magnificatum,    populus  Christo  subiectus  et  destructus  ini- 
micus.     lam    quando   ex  ore   infantium   et  lactentium   perfecisse  virtutem  et 
exaltasse  gloriam  suam  dicitur,  ipsam  sane  praedicationem  Euangelii  et  verbi  s,  a- 
crueis   deuotat,   qua    haee   omnia  facta    sunt  et  fiunt.     Certe  verbum  Crucis 

35  sicut  torcular  content  et  hnmiliat  homines  mimdi  et  in  unum  corpus  multos 
colligit  sicut  vinum  in  laeum.  Atque  ita  prophetae  visum  est  de  spirituali 
quodam  Torculari  canere.  Neque  sie  tarnen  alienum  est  a  proposito^ 
passiones  intelligi  per  torcularia,  quod  verbum  crucis  et  crucifigat  veterem 
hominem  et  pro  se  cogat  varias  sustineri  passiones. 

7  in]  id  BC  22  mystictj  A  mysticas  B 


l2öO  Opovationos  in  l\s.vlino8.    IMS)     l.V_M. 


s.a.     OiMuino.    ilomimis    nostov,   (|uajn    :ul  nii  ra  Im  1  e   i'^i    iumiumi    tu  um 
IM   iiin\ors;\   trrra:   Quouiain  i'lovata   r-<i    iiiami  i  tirt-iii  i  a 

t  na   suiuM-  roolos. 
lli    iluo   vorsiis   sunt   umis   in  liobraoo.    ot    alteiiim    noiuon    est    saoriiin 
'IVtraiii-ainmatot).   alteruin  Adoii.   piophamun    i-t    (.oimmino  otiain  hoiniuihus.     •'' 
IVnnisit  autom  intorpivs  sihi.  ut   Moininus  iiostor'  in   noininativo  »lic-civt,  iihi 
llicrouvtiuis  in   voi'ativv>  VPoniino.  doniiuator  iiostor'  rtn'tiiis  traustulit. 

'Aihuirabilo",  ijiUHl  'Adir'  liobraicodicitur.  inaonitii-mn.  ina>:iuim.  imtIKmis 
sonat.  Uiulo  Hioroiivimis  \juaiu  gTaiulo  o>t  lUMUiai  tuiitn\  'Ma^iuticoiitianr 
voio  Hioiviiynuiji  'ü'lonanr  itnUlidit,  in  hohraoo  aiitoni  proprio  laiulom  ot  oon-  in 
tet^siononi  signitioat.  A  quo  nomina  Imla  ot  liulaoa  a  laiulando  ot  ooiiHteiulo 
1. Wim". •!». s.  dicta.  Gen.  xlix.  'Inda,  te  laudabunt  tratros  tui\  Nani  »piod  \nc  traiif^tulit 
*t.  Ks.  13. 'Quoniani  olevata  est  maü-nitirontia  tua  supor  ooelos',  ps.  ixlviij,  dixit  'Con- 
Itv-^sio  eins  super  eoeluni  ot  torrain'.  Kt  oiiiuiuo  videtur  utroque  versu  ideni 
siiinitioare,  siquideni  ot  illio  dioitur  'Kxaltatuin  est  iionien  eins  solius\  quod  i-^- 
hio  'adniirabilo  ost  nomon  tuum'  dioitur.  Kt  illio  'oontossio  oius  super 
ooeluni  ot  torraui',   Hio  'uiaiiuitiooutiu  supor  ooolos'. 

Ex   praediotis    autoui    notum    esse   rolinquo,    quod    munon    doi    sit    uou 

uuuui,  sed  nudta.   seilioet  quioquid  boni  dioi  potost.  ut  sit   idoui,  quod  bi>ua 

iaiua.    gloria,    opinio.    praedioatio.    qua    praodioatur.    oreilitur.    oognosoitur,   -^ 

spei-atiu-.    diligitnr,    tiuietur    (idest    vere   eolitur    et    houoratur)   solus   potens, 

sapiens,   bonus .   iustns,   verax,  suavis,   sininlque   peivat    bominuni  gloria  et 

opinio.   ue  quis  ultra  potens,  sapiens,  bonus  sit,  sed  invouiautur  ouuios  (ut 

«iftit.  3,33.  Apostolus  ait  Ko.  iij.)   peooatoivs  et  vaoui   gloria  dei,    tjui  inipio  oraut  iusti 

i'i.  9.  6.  et  pleni  gloria  sua,    siout   ps.  ix.  'Inoropasti  gentes  et  periit    impius,    iiomeu   as 

eorum  delesti   iuaeterniuu'.     Nemo   ouiiu    uuno   est   potens   in    potentia    sua, 

sed  iufirmatnr  et   patitnr   omnis,  qui   oredit   in  Christum,    neo  vindieat   uee 

liberat    seipsuni .    etiam    si    possit.    sed    deo  dat    gloriaui .    oxpootans    illins 

2.  <ii>i-.  12, 9.  potentiaui    liberatrioeni    et    vindioeni,    sieut    Paulus    gloriatur    in    iutinnita- 

tibus   suis.     Nemo   est  sapiens  in   sapientia   sua,   sed  stultns  tit  ooram  so  et   3i» 
honiinibus.    data   soli   deo  gloria   sapientiae.   qui   euni,    ubi    probatus   fuerit, 
sapiontiae    gloria    haereditabit    in   eoelis.      Ita    nemo   Christianus    est    iustus 
iustitia   sua,   sed    deo   data   iustitiae   gloria   in   oeulis    suis  et  hominum  euni 
5f).  53,  5.  iniquis    i-eputatur,    ut    in    humilitate   iudioium    eins    sublovotur,    Isa.  liij.   et 

iustifieetur  per  fidem  ot  sporn  expeotans  iustitiam  dei,  quao  euiu  oonunendet.   35 
3.6or.  10,1s. 'Non  enim  qui  seipsum  eommendat,  ille  probatus  est'.     Hoc  est,   ijuod  pR>- 
nomen   'Tunm'  respieit;   opponit  enira    nomen   domini    nominibus    et   gloriae 
homiuuin.  quod  tuno  magnitioatur,  exaltatur,  diligitnr,  cpiaudo  nostrnm  nomen 
i"eiligitiu"  iu  nihilum  ot  oditur  tarn  a  uobis  (piam  onuiibus. 


4  heb.  A  10  reddit  Bl'     lieb.  A       autem  th  piuprie  BC  21    timetiu]  tenetur  C 


Opf'rafciorUH  in    l'rtalrtiOH.      151!»      liVJI.  251 

I  Fun«;  scii-iim  d   |.-.  cxij.    |.<,Mi(    dlccriH  'A  hdWh  (nlu  iiHCjiK;  ad  oc(!aHurii '({j.  ii3,  :j. 
l;iii<l:il)ili;  iioiinüi    «loiiiini'.      \J    il<iiiiii   '  IvxwIkhs  HilfK;r  ortuiOH  j.n;nU;H  «lotnitiirs,  ■^-;i,  ii.'„  4. 
(;t  siipf-r'    (;o<;l<j,s  jiloriu  <in-'.      lOl.    Maladi.  i.   'A    -<ili     orlii    ii-i|ii(    :hI    ')'';i   ihü  h,  ,i.  ,,  ,, 
liiM^niiliii    <.'st    nomf;ii    iiiMini    in    j.njtitibii.-'.      Idcm    'Nomin     in' nm     ninv  niiin    <1   ii;,i.  i,  n 
iK-iTilnlr    in   ^/■hlil.ii-'.      M.m    I-;ii:i-   xi.   .lirli    'Nmh    c--!,!,-,,!    ik  r    n- ,-•,.!, iii.t    in   ,,|.   ii,'j. 
iniivf)--'»    niont«:   r-;nicl<»   ni«-'.'.      dwv   non    ')C':ii|fnt '.'      '<iin;i    (iu'jiiil)    i'-|,l<t:i  <-t. 
i(!)Ta  .scjciilia    «loniini    -i<Mi(    ;i(jn;i    muri-    ()j((;iifnli- '.   <jii;i-i    rlic;),!  :    ' ''»(.Miitio   (|<:i 
(;t    iiiagiiili'-Mlio     noniini-,    »in-,    <|ii;i<-    ]><-i    l'ji;ni;j<linni     ■.'■In!     ni;u<-     innn'hui- 
miiiidutn    r<'|)|r-ljnnl  ,    f;i<'i<-nl  ,    nt    -inl.  in\i<-<-iii    mite-    et    inno/.ii,    <|ni;i,   \\<r   pK, 
Hapieiltia  1100   \>\u    |)c.t'iili;i    nf<'  [»ro    iii-lili;i    '•'■rhihnnt,   »-ntii    li;i.''c    nun    -u;i,   ,sed 
dci   CHHC  Hcianl..      l'>iii -i|i:ni  ij.   '  Vj    in'-urvahilnr-   onuii-    -nhlimiht-    li'.niinnni,  et  3c(.  ^,  17  f. 
Iiiitiiilial)il,iir    allitiKJo    viroi'iuii,    >:i   f|i\;il>itnr    doniinn-;    -oJu-    in    <lic    ill;i,    ot 
idola  |)(;iiitiis  contcrc-nf iir'. 

I'l;ir<'t    aut<'n],    <\\\u   ill;i    v.<'-;il,i,|;,.   MMnnnc'  <t    M-unlnn-    no-t.i'   in    Imn^ 
iiioduni    <li-:tin;jiii,    nl   prior«-    -innni;i    'I  i\init;i,-    r().r'-''t]t,<-liir   itj    -(-ip-;!,   man'-n-, 


\'<,~\< 


■i-'/in\\]\   <-l    cm;!    CHI-,   <|ii'i    no-tri    'lonimat  lU'   ;if   r'-Mii    p(-r    vf;r- 


l^nni    lidci,    (piod    p<-r   <'liri~ti    in'';n-nati(,n'in    impl'tnr,    (pii    '--l    propitiiilorintn 
iiostnini,  'in   (jno   halatal,  onuii-   di\initati-    pl<-niind'>  '■orporiilit'-r'.     l'c.r  Ijini';  lo'.  ^,  u. 
cuiiii  trahinnn'  ;i<l  palrcrii  rc'}^iiainMr<|n<-  in  mundo,  siciit  di'-il    loliiui.  'vi.  '  .\'r;rno  :iof).  H,  »;. 

io  veiiit  ad  pal  rem  iiisi  [Xtr  tw/.  I'roindi-  non  sine  causa  prononi'n  '  Xoster'' 
cutn  dotniiiatoro  mugiH  quam  cum  doniino  copnlütinn  c-f.  I^jitnr  priu-  notn- 
iu  ludaea  dous,  et  in  Israel  majinnm  noni<;n  <:iM-.  .\nn<-  ;(.nt<-ni  inn.^Minni 
est  nomen  tuum  in  uoiversa  terra,  in  oimiiljus  geritibus.  Ita  vides,  ijuoniodo 
titulo    convenit    hie     versus,    quod    pracdicationis    torculari    nomfai    donnni 

25  magnificatum  gentes  in  toto  nnnido  l]nniili;i\ii  in  nn:uii  fid<-tn  d  ;.')'at.iam 
Christi, 

Verum  iioc  maioris  est  momeiiti  c^griosc^r«;,  «jnid  -it  rji|.,<|  -<-,|iiiinr 
'Quoniam  elevata  est  magnificentia  tua  super  coeh^s'.  Hebraeus  et  Hierony- 
mus  habent  'Qui  posuisti',   non  'Quoniam  elevata   est'.     Video,  ab  omnibus 

■■io  ferme  per  hanc  gloriani  -^en  niagnificentiara  seu  ];üid*'ni  <h-]  Inff-IIirti  Chri-tnm, 
filium  dei,  qui  assunijiln-  in  coeium  seden-'jn'-  nd  d"xtr;nn  d'i  Sjjlrltnni 
sanetum  misit,  qui  per  Apo-tolo-  notiK;n  d'-i  ni;i;inirif;iA-it  in  toto  mundo. 
Et  horum  sententia  mihi  ijnoipie  non  di-jiiicnii^  qnod  \<t-ii-  Imin-;  particula 
haec  velut  causam  reddit  |)rioris,  scilicet  Nomen  dei  esse  magnificatum,  quia 

3»   Christus   ascendit    in    coeium.       .Von    enim    iiisi    Spiritusancto    mi«so   potuit 

clarificari   Christus,    ut    llo.   i.    '«^ni    <Ni|;i);um-    - -i    lllins    dei    per    spiritum  SÄöm.  i,  4. 
sanctificationis  ex  resurrectioiie  mortnornm'.     iJ    IoIj.  xvi.  'Ille  me  clarificabit, 3o().  lo,  h. 
quia   de   meo   aceipiet'.     At  spiiitn-   miiti   notj   pr,tnit  rii.^i  Christo  a  mortuis 
resuscitato,  in   coeium    assurapto    et    in   regnum  omm'um  gentium  constituto, 

40   sicut    lohan.  vi.    'Spiritus    nondnm    erat    datus,    quia    Ihesus    nor)dum    eratjoö  7,3a. 

1  d.  A  24  conveniat  \i(' 


•  '.i-  <i""M"^ 

■     prcdicarc    sc    ( 

licil     pi 

•;ic( 

■cpluM 

.    .Ici 

((III(>(1 

iiiictiiin   iinp 

Iclillii   est),   |)<»sl«| 

[iiaiii   sc 

Sl 

ipcr  11 

lolllci 

11  Zidii 

iinstilulinn   i 

lixil. 

252  Oi.ciatioiu's  in   rsiilmos.     I.Mi»— 1521. 

*j.  •-'.  7.  olorilicalus'.      Sic    p 
iiti(|iic  per  spii-itiiin 
>aiu'liiiii   (Ici   regeln 

II is   aiitoin   vidctiir   noiiiiiliil   otVu'crc,   ((IUkI  Cliristuiu  laiuleiii  seil  coii- 

ifj.  HS,  13.  (essioiHMU  dioi  noii  aptc  (|Ua(lrarc  vidctur  ad  similoin  Imiiis  vcrsuin  i)s.  c.xlviij.    :, 

i!i  113, 4.'C()nfessio  eins  super  coclum  et  terram'.     Neqiic  cum  illo  i)s.  cxij.  'Excelsus 

super   ouiues   u;ente.s  doiuiuus,   et  super  coelos  ^loria  eius'.     C^uod  coufcssio 

iion    hie   tautum   super  coelos,   sed  et  super  terrani  oxaltuta  proplietetur ,   et 

nuUus   per   eoufcssionem   eo   loci  Christum    intclli,t;it.     Sed    haee   non  dcbent 

Sei  46,  i3.(jueui|uaui  movere,  quia  Christus  Isa.  xlvij.  iih.ria  dei  dicitur.    'Dabo  (iu(|uit)   lu 

iu  Ziou    salutom   et   in  Ilierusalem    gloriam  meam\     Quare    sicut  Apostolus 

cum  audet  appellare  iustitiam,  virtutem,  sapientiam,  o;lonam,  redemptionem, 

sanctitieatiouem    dei,    (juod    per    ipsum    nos    deura    iustificamus,    potentem, 

sapientem,   j^loriosum   agnoscentes  et  confitentes.     Et  rursum,    nos  dum  hoc 

saerificio    iustitiae,    sapientiae,    virtutis   &c.    Deum    honoramus    et    colimus,   i5 

mereraur    ab    ipso    rursus    instificari,    roborari,    sapientcs    fieri ,    sicut    dicit 

1.3.1111.2,30.1.  Reg,  ij.  'Quicunque  rae  honorificaverit,  glorificabo  eum,  qui  autem  contem- 

S3{.  50, 23.  nunt  rae,   erunt   ignobiles\     Quia   hoc   est    sacrificium   laudis,    quo  ps.  xlix. 

dicit  sese   honorificari ,   et  ipsum  esse  iter   ad  salutare  dei  videndum.     Nee 

enim    hoc   sacrificium   offert,    nisi   qui    nomine   suo    perdito    in   fide    invocat  20 

nomen  domini,    hoc  est  sapientiam,  virtutem,  iustitiam  dei,  ut  dixi,  Interim 

patiens   se   infirmum,   stultum   et   malum   haberi,    nescium  vindictae,   iudicii, 

gloriae,  ut  eodem  nomine  glorificetur  deus  et  nos,   eadem  iustitia  iustificetur 

deus  et   nos,  eadem  sapientia   sapiens  sit  deus  et  nos.     Et  hoc  est,    quod 

2.  qsct.  1,  i.  Petrus  ij.  Pe.  i.  dicit  'Nobis  maxima  et  praeciosa  donata  in  Christo,  ut  essemus  25 

i.i'ct.  1, 12.  divinae  consortes  naturae',  et  'in  quae  (ut  i.  Pe.  i.)  de.syderant  angeli  prospicere'. 

Ita  et  eundem  Christum  recte  per  confessionem  super  caelos  elevatam 

intelligiraus.     Sed  et  simul  discimus,  quo  fructu  nobis  ascenderit.     'Expedit 

Soft.  16,  7.  enim  (inquit),  ut  ego  abeam.     Si  non  abiero,  paraclitus  non  veniet  ad  vos'. 

Hoc  enim  vult  propheta  ostendere,  longe  aliam  esse  laudem  dei,  qua  ipse  in  ^° 
nobis  et  nos  in  ipso  laudamur,  quam  hominum  laudem.     Nostra  laus,    quia 
dei  laus  est  seu  a  deo,  non  est  in  propatulo  et  theatro  mundi  nee  apparet 
hominibus,    sed    neque  nobis,    immo   sicut   vita   nostra   abscondita   est   cum 
Goi.  3, 3.  Christo  in  deo,   Col.  iij.,  ut  sapiamus,   quae  sursum  sunt,  Ita  et  laus  nostra 

cum  eodem  assumpta  et  abscondita  est  in  deo,  ut  sit  in  fide  et  spe,  non  in   ^^ 
re  praesente. 

Ideo  laus  dei  eadem  est,  qua  laudatur  deus  et  nos,  eademque  gloria  et 

**i3i"^2Ö,*6;  ^agnificentia.      Sicut   ps.  ciiij.   'üt   gloriemur    in    laude    tua'.     Et  xix.   'Nos 

^i.  34, 3.  autem    in  nomine    domini,    dei  nostri,    magnificabimur\      Et    ps.  xxxiij.    'In 

domino    laudabitur   anima    me-d.     Quia,   dum    nos   exuti   nomine    nostro   in  40 
iguominia  patientes  sumus,    vere  sumus  humiles  illi,    quos  respicit  deus,   et 
animae  illae  esurientes,  quas  saturat  deus. 


Operationes  in  Psalmos.    ir)19— 1521.  253 

Conveniebiit  autem  prophetae,  ut  suniniario  vocabulo  laudis  scu  gloriae 
uteretiir,  qui  iu  tenipore  nondnin  rcvelatae  veritatis  locpiebatur.  Quac  antoni 
haec  Jaus  esset  et  quid  continerct,  Apostolorum  erat  in  luceni  proferro.  Hü 
enim  docuerunt,  quod  qui  landari  recte  et  pie  velit,  deum  solum  super  Diunia 
5  landet.  Deum  anteni  super  omnia  laudat,  (jui  soli  deo  lustitiam,  sapientiani, 
virtuteni  et  omnia  bona  tril)uit  et  refert  aeeepta.  Quod  non  faeit,  nisi  qui 
fide,  sjie  et  eharitate  vivit,  pressus  in  mundo  inqiotentia,  stnltitia,  j^eeeatis 
eoram  se  et  hominibus,  enm  haee  nemo  foelieiter  ferat  nisi  fide  et  spe 
imbutus. 

10  Est  ergo  summa  buius  versus  baec,  quod  inter  deum  et  liomines  quod- 

dam  mutuum  est,  per  Clu'istnm  mirabili  et  suavissimo  eommercio  eontraetum. 
Homines  in  terra  nibil  babent  praeciosius  nomine  domini,  bunc  enim  laudant, 
praedicant,  eonfitentur  eoram  bominibus  ut  solum  potentem,  sapientem,  sane- 
tum,  iustum  &c.    Atque  hoc  est  nomen  domini  esse  magnificum,  admirabile, 

15  celebre  et  magnae  opinionis  in  terra,  lioc  enim  per  Christi  adventum  faetuni 
est.  Kursus  Christus  ipse  eos,  qui  sie  se  praedicant,  confitentui-  eoram 
hominibus  et  nomen  eins  cognoscunt,  praecingit  se  et  transiens  ministrat  eis, 
laudat,  praedicat,  eonfitetur  eoram  patre  et  angelis  eins  in  coelis  et  cognoseit 
nomen   eorum,    ipseque   eorum    gloria   et   laus   est   in  coelis,   sicut  ipsi  sunt 

20  gloria  et  laus  eins  in  terra.  Hoc  est  quod  dicit  'Quoniam  elevata  est 
gloria  tua  super  coelos',  ut  omnino  gloria  haec  dei  intelligatur,  qua  nos 
eoram  ipso  in  Christo  sumus  laudabiles  et  gloriosi  et  nomen  eins  admira- 
bile, qua  ipse  in  nobis  eoram  hominibus  laudatur  et  glorificatur.  In  hoc 
mutuo   nominum    et  laudis    multae   conciliautur    et    intelliguntur    autoritates 

25    scripturae.     Huc   pertinet  illud   ps.  Ixxi.  'Et  honorabile  nomen  eorum  eoram  s^f.  72,  14. 
illo'.     Kursus  ps.  xc.  'Protegam  eum,  quoniam  cognovit  nomen  meum'.     Sic^ßf.  91,  14. 
sponsa   in  Canticis  'Dilectus   mens   mihi,    et  ego  illi\     Et  psalmo  ex.  'C'on-|?öf^ijj2,^i6. 
fessio   et  magnificentia   opus  eius\     Kursus  'Et   laudis    eins   plena   est  terra,  ^q^.  3,  3. 
pleni    sunt   coeli   et   terra  gloi'ia   tua\     In   hoc  enim  mutuo  consistit  iustitia 

30  dei,  qua  iustificamnr ,  dum  illum  nos  praedicamus  et  honoramus,  reddentes 
eo  ipso,  quod  debemus.  Et  rnrsus  ille  nos  honorat,  reddens  eo  ipso  mer- 
cedem,  quam  meruimus. 

Verum   (sicut   dixi)   quam   facile   est    dicere   et  intelligere  hoc  mutuum 
laudis  inter  deum  et  nos,  tarn  arduum  est  idipsum  praestare.    Difficile  enim 

35  est  universo  nomine  exui  praesentis  et  futuri  saeculi  et  nihil  fieri  tam  eoram 
se  quam  omuibus  hominibus,  et  tarnen  nisi  ita  fiat,  non  potest  nomen 
domini  esse  nobis  grande  in  terra,  nee  laus  eins  nobis  esse  super  coelos. 
Prius  autem  est  Nomen  domini  magnificare  in  terra,  quam  laudem  eiusdem 
super   coelos   elevari,     Sic  dicit  B.  Virgo  'Magnificat  anima  mea  dominum'.vuc.  1, 4fif. 

40  Deinde  certa,  quod  et  ipsa  in  coelis  eoram  deo  magnificaretur  propter  haue 
domini  magnificationem ,  dicit  'Et  exultavit  spiritus  mens  in  deo  salutari 
meo\     Non    est  enim    possibile,    ut   non    benedicatur  a    deo,    qui   benedieit 


2:,4  ()l)(Matioii('s  in   Psulmos.     löH) -liVJl. 

ilciim.  nee  licri    ixitcst.   ut   dilipit,  hiiidct,  (Iclcciciiii'  in   dco,  (niiii   nirsus   dcus 
nun   (liliuat,   landet    et    dclcctclnr   in   co. 

Scd    hie    iortc  siin|»l('X   aninuis  s('ru|)uluni   concipicl ,    <|ui   lotics  nudivil, 
1.  ^Nod.  ■),  uMion  nos   i'ssf    priores    dilioendo    deinn    ant    hendacicndo,    sicul    scriptnin  csl 

'Non    (luod    n(ts    prioros    oiini    dilcxorinius,    sed    (juia    ij)SO  ])i'i()r  dilexit  n()s\     s 
•|i,''J|i'- };■•];;■  Kt  Ro.  xi.  '(iuis  prior  dcdit  illi,  et  rotrilmotnr  ci?'    Et  lolian.  xv.  'Noii  von 
3oi).  c,  44.  MIO    oleu'istis,    sod    ou'o   olop    V()s\     Joli.  vi.   'Nemo  vonit    ad    nie,    nisi    ]nitcr 
mens  traxeri(   (nmr. 

C^uo  modo  ergo  nos  jirius  cum  magnilieamus,  ut  ipso  nos  magnidcet? 
Dieetnr:  seriptura  divina  ntrunqne  describit  et  gratiam  dei  et  fructus  gratiae  lo 
eins.  Tdeo  prudenter  est  observanda,  ne  id,  quod  de  frnctu  lorpiitur,  de 
arbore  i])sa  intelligamus,  (piod  Cahos  si  misceatur,  seqnitur  erroi-  ille  Pela- 
gianorum  de  libero  arbitrio,  qni  nobis  tribuit  initium  boni  operis.  Dens 
enim  solns  fiieit  arborem  bonam  ante  nos  et  sine  nobis,  (piae  necessario  et 
prior  est  fructibus.  Verum  fructus  quoqne  necessarium  est  esse  priores  is 
]>remio.  Quare  hie  locus  j)salmi,  et  si  qni  similes,  non  ad  gratiam  initialem, 
sed  ad  ünalem ,  ipsnm  scilicet  praemium ,  quod  redditur  primae  gratiae  et 
suis  fructibus,  pertinet,  ita  nt  intelligamus,  bis  et  similibns  iocis  nos  provo- 
cari  ad  perseverautiam  in  bonis  fructibus  promissione  ista  mutuae  bene- 
Hcentiac  dei.  Sic  qni  conversus  laudat  deimi,  hoc  est  vivit  accepta  gratia  20 
ad  laudem  dei  in  terris,  Hunc  rursum  simul  et  inaeternum  laudat  deus  in 
coelis.  Simul,  inquam,  et  inaeternum,  hoc  est  in  praesenti  et  futuro.  Nam 
qui  deum  glorificat  in  vita  sua,  -non  potest  non  rursus  seutire  laetam  et 
quietam  in  fiducia  misericordiae  dei  conscientiam,  qua  intelligit,  se  deo  rur- 
sus ])lacere  laudarique  in  coelis.  Adeo  prope  est  laus  coelestis  nostra  25 
nomini  domini  in  terris,  licet  coram  hominibus  ignominia  vexemur  assidue. 
Deinde  si  perseverat  landaus,  perseverat  quoque  laus  eins  in  deo  inaeternum. 
end).  1,3.  Sie  illud  intelligemus  Zach.  ij.  'Convertimini  ad  me,  et  convertar  ad  vos'  et 
similia. 

Verum  eorum  sententia,  qui  posteriorem  partem  huius  versus  intelligunt  30 
veluti  causam  prioris,  inter  quos  noster  interpres  fuisse  videtur,  dicere  opor- 
tet:  Laudem   dei   super    coelos   esse    priorem   nomine   domini  magnificato  in 
terris.     Et  id  Christum   eifecisse    suo  super  coelos  asceusu,  ut  misso  spiritn 
3oij.  7, 39.  nomen   domini    magnificetur    in   terris ,   ut  dictum  est.     'Spiritus  sanctus  (in- 

quit)  non  erat  datus,  quia  Ihesus  nondum  erat  glorificatus'',  atque  ita  laus  35 
dei  non  nisi  ipse  Christus  persoualiter  intelligi  poterit  super  coelos  elevatus. 
Ac  non  fuerit  magni  negocii ,  utranque  sententiam  simul  tueri ,  nee  adeo 
longe  distant,  cum  id  constet,  per  Christum  exaltatum  evenisse,  ut  accepto 
Spiritu  sancto'  crederemus,  deo  nos  esse  gratos  ac  commendatos  super  coelos, 
et  eodem   spiritu  rursus  nos  dei  nomen  audereraus  in  universa  terra  magni-  40 


6  retribiütur  C  11   prudentia  C  24  quietem  BC 


Operati ojies  in  Psaluios.    ir)19-ir.21.  255 

ficare,  quod    est   aliud  iiilul  quam  Christuui  exaltatum  nihil  nobis  profnissc, 

nisi    nobis    exaltatus   fuisset,    idcst   nisi    ascondens    in  altuni    dona    dodissel 

homiuibus,    per    quae    ipsuni    in   terra   mau;nifiearemus.  Haee    sub   euins(|iie 
iudicio  relicta  volo. 

5  Ex    ore   infantiuni   et  laetentiuni   ]ierfeeisti   laudeni  8,3. 

])ropter   ininiieos   tuos,   ut    destrnas 

inimicum  et  ultorem. 

Iste    versus   apte   sequitur  ad  sensum  cum,   quo  per  elevatam  gloriaiu 

intelligi    diximus  Christum   ascendentem,    quanquam   nee  ad  alterum  ineptus 

10  est.  Quare  ad  utrunque  nos  eum  aceonunoderaus  in  hunc  modum:  Nomen 
tuum,  domine,  magnifieatum  est,  sed  longe  alia  ratione,  quam  apud  homines 
fieri  soleat.  Nempe  hominum  mos,  si  mos  dici  debet,  is  est,  ut  non  ab 
humilibus  et  contemptis  velint  laudari,  sed  alta  sapientes  raris  placuisse  (ut 
dieunt)  volunt  et  a  magnis,  sapientibus,  potentibus  suspici  desyderant.    E.ur- 

ir>  sum  et  illi  laudatores,  cum  vanissimi  sint,  non  laudant  nisi  suorummet  gratia, 
ut  et  ipsi  laudentur  aut  hierum  captent.  Ita  'mutuum  scabunt  muli",  nee 
synceri  laudäntes,  nee  probi  laudati.  Sic,  inquam,  est  hominum  Ingenium, 
qui  specie  rerum  praesentium  moventur.  At  tu  cum  tuae  res  lateant  solaque 
fide  intelligantur,  non  invenis  inter  homines  praeclaros,  qui  te  laudent,  quin 

20  potius  ipsi  sunt,  qui  laudi  et  gloriae  tuae  prae  insania  suae  gloriae  tibi 
pertiuacissirae  resistunt.  Ideo  contemptos  et  humiles  tu  ponis,  qui  te  laudent 
et  nomen  tuum  magnificent,  qui  nomen  suum  in  terris  odiunt  contenti,  quod 
tu  sis  laus  eorum  super  coelos.  Et  ut  hoc  ostenderes,  misso  Spiritusancto 
de   coelis,    postquam  assumpseras  gloriam  tuam,  Apostolos  apostolorumque 

25  similes  erudiisti,  rüdes  et  simplices  homines,  ex  quorum  ore  perfecisti  lau- 
dem  tuam. 

Maguam    nobis    quaestionem    movet    hoc    loco    autoritas    Christi,    qui 
Matt.  xxi.  hunc   versum   adducit   et    aptat  pueris,    qui   se  in  templo   lauda-g«attt).2i,i6. 
baut,  dicens  Principibus  sacerdotum  et  scribis,   pueros  clamautes  prohibenti- 

30  bus  'Nunquam  legistis:  Ex  ore  infantium  et  lactentium  perfecisti  laudem?' 
Si  enim  de  istis  pueris  ad  literam  solum  intelligitur  psalmus,  ut  volunt 
quidam,  iam  nee  praecedentia  nee  consequentia  consonabuut,  cum  de  nomine 
domini  in  universa  terra  magnificato  ante  locutus  sit,  quod  post  passionem 
factum  est.     Deinde  si    rigorem  literae  sequamur,  isti  pueri  nee  infantes  nee 

3r.  lactentes  erant,  quando  verbis  formatis  benedicebant  et  cantabant  'Osanna 
in  exeelsis'. 

Kursus  nulla  ratione  licet  Christo  disseutire,  qui  hunc  versum  illis 
aptavit,  cuius  autoritas  etiam  ipsi  psalmo  praeferenda  est.  I\e]i(]uum  ergo 
est:  Sententiam  versus  huius  esse  generalem  de  omniljus,  qui  sunt  sim])liees 


13  humilibus]  iiomiiiibus  C  14  dicitur  C  28  se]  cum  BC 


25G  Op.M-iitionos  in  rsiiinios.    ir)i;)-ir)'2i. 

et  ri'cti  cordc ,  (|ni  ikui  ;ill:i  sa|Miinl  iicc  in  rolms  niuiidi  siiiil  pnidi'ntcs, 
lilii  scilicct  liicis,  (|iioriiiu  ticiirnitid,  cum  nullius  nctalis  :ui_t;'usti:i  claudatur, 
seil  in  (inininni  saicnloruni  Icniixtri',  in  onniiuin  actaünn  «^cnci-c  rcperiainr. 
Kooto  pnoris  (|uo()uo  coiivenit,  iion  modo  (juin  ipsi  sunt  hoc  modo  simplices 
ot  syncori,  scd  ctiam  (juiii  sn:i  simplicitato  et  hmocontiii  hanc  fidci  simplicM-  •' 
.  i'ct. -j,  j.  tatcni  in  Christo  nohis  corporaliter  fiiiuranl .  nt  i.  l*i'.  ij.  'C^nasi  modo  t;vniti 
ini'anlc's  lac  rationale  ('(»ncupisc'ito\  Pult!  v.n'un  uoc  potontia,  noc  sajjientia, 
nee  maunitudinc,  scd  impotontia,  stultitia,  ]>arvitate  nos  flectunt,  delectant, 
vincnnl.  lla  Christi  laudalorrs  non  in  fortitudino  mnndi,  noii  in  sapionliao 
hnmanao  vi'rhis,  non  in  mat;nitudinc  gygantum,  scd  in  stultitia  vcrbi  et  i" 
soandalo  crucis  orhcm  viccrunt  et  nomen  domini  ma_<;iiifi<-avcrunl  in  uni- 
NCi-sa  terra. 

Igitnr  miracnla  oanit  hie  versus  diviuae  virtutis,  quae  nomen  suum  in 
terris  potuerit  maguifieare  tarn  stupendo  et  incogitabili  modo.  Primum  in 
ujcdio  corum,  qui  nomina  sua  magnifieabant  insanissime  et  ])raetcr  ea  nomini  is 
domini  pertinacissime  obsistebant.  Magnum  enim  fuit,  etiam  regum  et 
sapieutum  et  sanctorum  mundanorum  nomen  delere  et  in  nihilum  redigere 
ereeto  solo  suo  nomine.  Deiude  quod  is,  cuius  nomen  maguifieabatnr,  nus- 
(juam  apparuit  soloque  verbo  indicabatur,  cum  illi  et  praeseutes  ipsi  et  suas 
res  praeseutes  ostentare  possent,  quibus  nomina  sua  statuerent.  Tercio  quod  '^o 
pene  maximum  erat,  (piod  hunc  invisibilem  Christum  magnifieabant  adversus 
onmem  visibilem  pompam,  non  Gygantes,  viri  famosi,  docti,  divites,  nobiles, 
Sed  piseatores,  idiotae  prorsus,  infantes  et  lactentes,  sine  ulla  potentiae  aut 
sapientiae  specie,  cum  illis  adhaererent  turbae,  maximarum  bucearum  viri 
saj)ientissimi,  eloquentissimi,  potentissimi.  25 

Proinde  in  hebraeo  dicitur  'Ex  ore  infantium  et  lactentium  perfecisti 
virtutem',  ut  sit  maior  miraculi  expressio.  'A^irtutem'  autem  alii  'laudem' 
reddiderunt,  offeusi  forte  absurditate,  quod  ex  ore  virtutera  perfici  non  ita 
quadret  ut  laudem,  communi  sensui  legentium  servientes.  Et  licet  virtus 
hoc  loco  queat  intelligi  idem  quod  virtutes  praedicatas  per  synecdochen  et  30 
idiotismum  hebraeum,  meo  tarnen  sensu  aptius  intelligitur  id,  quod  est 
robustum,  potens,  validum,  ut  sit  sensus:  Perfecisti  ex  ore  infantium  vir- 
tutem,  idest  verbum  dei  praevalidum,  cui  non  possent  resistere  et  contra- 
5ßi.  141,  6.  dicere  omnes  adversarii,    sicut    et  alio  psalmo  'Andient  verba  mea,  quoniam 

potuerunt'  (idest  quia  valida  firmaque  facta  sunt),  ut  simul  intelligamus,  35 
Christum  in  mundo  omnia  foecisse  non  nisi  verbo  Euaugelisantium,  quod 
sua  infirmitate  omnium  potentiara ,  sua  stultitia  omnium  sapientiam ,  suo 
scaudalo  omnium  religiones  subvertit,  quia  quod  infirmum  est  dei,  fortius 
est  hominibus,  Et  quod  stultum  est  dei,  sapientius  est  hominibus.  In  hunc 
modum  I^ucas  in  actis  frequenter  memorat,  verbum  dei  crevisse  valde  et  40 
confortatum  fuisse,  velut  huius  versus  rem  monstrans. 

9  in  (oot  fortitudino')  fe^tt  C  IG  pemicacissime  AB  20   heb.  ABC 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  257 

Atqne  hie  conveniendi  sunt  Ecclesiavnm  Christi  rectores,  ut  his  verbis 
sese  erudiri  intelligant  officium  suum.  Virtus  enim  Christi  et  Ecelesiae  non 
hie  ex  mundo  aecersitur,  non  invocat  auxilium  brachii  saecularis,  non  in- 
tentat  ignem  aut  mortem,   non    fidit   in    armis  regum  et  principimi,    Sed  ex 

5  ore  infantium  perficitur,  sine  dubio  docens,  quod  qui  aliter  nomen  domiui 
studuerit  raagnifieare  in  terra  quam  per  os  infantium,  hie  potius  blasphemet 
et  nomen  suum  magis  quam  domini  maguificare  eonvincatur.  Quales  sunt, 
qui  Turcas  et  infideles  aut  haereticos  hodie  non  verbo  dei,  quod  ignorant, 
sed   hello   et   mundano    turaultu   aut   censurarum    strepitu   petendos  esse  in- 

1(1  saniunt,  scilicet  quae  per  os  infantium  victa  sunt,  per  haec  ipsi  vincere  prae- 
snnumt  et  blandum  os  infantium  in  buccas  gygantum  trueulentas  (idest 
verbum  dei  suave  in  snarum  traditionum  tyrannides)  mutant.  lam  si  quis 
est,  qui  hoc  malum  intelligit  et  relinquit,  is  deinceps  discat,  quid  et  quomodo 
agat,  ut  recte  populos  regat, 

vo  Primum  (inquit)  'Ex  ore\     Grande  monitorium,   sed   fidele  iis,   qui    in 

Ecclesia  verbum  traetant.     Tunc  enim  recte  tractatur,  quando  discernitur  o.s 
a  verbo,  ut  verbum    sit   non   eins,   qui   praedicat,   immo   nee  praedicet,  sed 
sinat  Christum  per  os  suum  loqui,  sicut  Paulus  i.  Cor.  xij.  'An  experimen- 2.  ßor.  la,  3. 
tum  quaeritis  eins,  qui  loquitur  in   me  Christus?'   Poterat   enim   hie  dicere: 

•2u  Infantes  perfecerunt  laudem,  sed  reprehendendi  eramus  nos  temerarii  fabu- 
latores,  qui  insalutato  Spiritnsancto ,  quicquid  in  mentem,  immo  in  buccam 
venit,  populo  effundimus.  Quin  alii  de  industria  scrutantur  et  quaerunt,  ne 
solita  praedicent,  hoc  est  ne  Christus  verbum  suum,  sed  ipsi  verbum  suum 
doceant.     Ideo  et  sequitur,  ut  non  solum  non  destruant  inimicum  et  ultorem, 

25  sed  potius  fortificent  et  faciant  irrisorem.  Huc  pertiuent  et  illi,  qui  sibimet 
conscii  magnae  doctriuae  suae  periculum  sibi  somniant  longe  maximum,  si 
non  alios  doceant,  causantes,  sese  talentum  sibi  datum  in  terra  defodere  et 
cum  servo  pigro  duram  sententiam  domini  expectare.  Adeo  ridiculis  nugis 
diabolus  ludit  horum  phantasias.     Quos  hoc   versu    oportet  instructos  scire, 

30   Nos  non  esse,  qui  docemus,  uec  verbum    nostrum    docendum,  sed  solum  os 
nostrum  posse  verl)o'eius  servire,  si  ipse  voluerit  et  vocaverit.     'Tu  (inquit) 
perfecisti  laudem',  non    illi,   non    nos.     Sic   et  in  Euangelio   tradidit  quidem^^^aj'^'fjj^r,, 
dominus    taleuta   servis,   sed   non    nisi  vocatis.     Expecta   ergo    et  tu,   donec 
voceris,  interim  ne  ambias  nee  te  ingeras,  non  enim  te  rumpet  scientia  tua. 

35  'Currebant  (inquit),    et    ego  non   mittebam    eos,    prophetabant,   et    ego   uon3crciii.i>3,2i. 
loquebar  eis\     Multos  haec  tentatio  misere  vexat,  ita  ut  eos  et  instituti  sui 
sine  fine  pigeat  et  poeniteat.     Diabolus  haec  facit,  ut  iuquietet  eos,  qui  bene 
coeperunt,   et  tandem    tedio   consumet.     Igitur  qui   vocatur,    praebeat   os  et 
reeipiat  verbum,  sit  Organum  et  non  autor.     Qui  non  vocatur,  oret  domimuu 

40  messis,  ut  mittat  operarios  et  ]>erficiat  virtutem  ex  ore  infantium. 


11   A  fc^tiefet  bic  Anammcv  fc^oit  l)iiiter  idest  18  Sicut]  Sic  C  23  solida 

Sut^crä  aßcrfc.  V.  17 


258  Ol.rnition.'s   in    l'siiliuos.      If)!!»-  liVJl. 

Scfuutlo:  'liil'aiitiiim  et  lactcntiiiiii '.  Ilif  Ncrhi  luinislcr  (loccliir,  ii( 
i.cjor.  9,  •.'.'  Inl'ans  sil  cimi  inraiitilms  cl  (iii\la  l'aiilimi)  lial  oiniiihiis  oimiia,  iii  oiiinos 
liicriCaciat,  «»miiino  «•avcns,  nc  (|ii(ii(|iiam  (l('s|ii(ial  ac  (iistidiat,  siciil  ini'anlcs 
|»i-a('  simplicilatc  siia  prorsiis  iiiilliiiii  iiovciiiid  |)('rs(»nanim  rcspccjinn ,  scd 
smil  (iiiuiildis  a('(|iialcs  cl  iidcm.  Ciiiid  ciiiin  pcriciilosiiis  in  vvr\)\  <lci  -, 
miiiislro.  (|iiaiii  >i  aliiis  sit  iiiaüiiatihiis  et  divitihiis ,  aliiis  inliniatilms  ei. 
paiipcriliiis.  <|ni  in  lidc  niiltitiir,  iil  oniiiilms  sci'vial ,  niilli  a<liil('lnr,  iiiilliuu 
laslidial?  \'i\  invrnias  in  sci'iplnris,  contra  (|n()d  ac(jnc  pn^ncl  sj)iritiis 
alt|nc  ctintra  pcrsonai-inn  iiii(|nnni  rcspcclnni,  (piod  dillicilc  si(  pci-sonas  ot 
lai'vas  conlcnnurc  i'\  lioniincs  in  dco  invisihili  aniarc  cl  (|nacrci<'.  Dciiido  lo 
i'i-  1.  •  el  lioc  duccntin-,  nl  sint  hlandi,  non  cdntnnicliosi ,  cl  nl  Til.  i.  dicit,  non 
pi-adiacli.  mm  pcrciissorcs,  nun  iiacnndi  tV<-.  Tales  cnini  nun  sinil  infantcs 
et  Uiotciitc!^.  Ned  ctostcntalio  lioc  nciIx)  rc[)relu'iulilni'  cdinni,  (|ni  anihnlant 
in  luagnis  et  niirnbilihns  snpt'i'  sc,  docentes  subliniia  et  dit'Ucilia,  «piac  ad 
rem  uon  pcrtiiient,  (jnue  populus  nee  eapit,  nee  si  eaperet,  fruetuni  aeeipei-et,  !•) 
et  omnino  oninis  doetrina,  humanitns  eoneej^ta  et  tradita  quoenniqne  adnlterio 
sensns  earnalis,  alicna  a  divinitus  insj)irala. 

Tercio:  'perteeisti'.      Nee    satis    (>st  seilieet    etiam    dei    vcrbnui    docere, 
2.  Jim.  2,  ir..  nisi  reete    doceatnr,   sieut  Tiniotlicuni  inslituit  Paulus,    ut  reete  verbuni  dei 

traetet.     Sunt  enini  ninlli    anxii   et   vani    ])raedieatores,    aesiuantes  et  tunuil-   20 
tuantes,  qni  ignorant,  aliud    esse  plantare   et    ripirc,    et.    aliud    inerenientum 
dare,  statim   ut   dixerint,  onniia  i'aeta  velint,    non   tarn  volentes  audiri,   quia 
verbuni  dei  dieuut,  quam  (piia  ipsi  sunt  verhi  dictores,  Organum  magis  quam 
sonum  eonuuendari  petentes.     Herum  portio  est,   qui  meditatis  ac  conceptis 
a  se  verbis  promittunt  sibiipsis,  nune  hos,  nune  illos  ])ungere  et  mordere  ae  as 
statim  convertere.     Ubi  fit  miro  dei  cousilio,  ut  nihil  niiiuis  impleant,  quam 
quod  cogitaverunt.     Sentit  enim  naturaliter  anima  hominis,  verbum  arte  super 
C-'ci- 4,  12.  se  eompositum  esse  et  stercore  humano,    ut  apud  Kzechielem   est,   opertum, 
idest  humano  aifectu   pollutum,    ideo   uauseat   super   illo   et    potius    irritatur 
quam  eonvertitur.     Tuue  autem  potius  niovetur,    (piando   nnllam  in<lnstriam   ^u 
dieentis,  sed  liberum   verbum  audierit.     Liberum    enim^et   syneerum  vult  in 
publicum  proferri  et  tangere,   quos   praedieator   ipse   nescierit,  sicut  in  haue 
rem  multa  legimus  exempla.     Itaque   nostrum    sit    os    tantum    aeeommodare 
Bfatti)2i,2ff.  verbo;  dei  sit  perfieere  et  inerenientum  dare,     Sic  Christus  Matt.  xxi.  missis 

diseipulis  asinam  et  pullum  praedixit,  quos  illi  non  viderunt  nee  noverunt,  y^ 
et  tameu  ibant  ad  incognitos  addueendos.  Quare  stulta  ista  fidueia  posita, 
quasi  uos  quicquam  valeamus  verbo  cooperari  in  auditore,  potius  oratione 
satagamus,  ut  sine  nobis  solus  ipse  perficiat  in  auditore,  quod  loquitur  in 
doctore.  Ipse  est  enim  qui  loquitur,  et  ipse  est  qui  audit  et  omuia  in  Om- 
nibus operatur.  Nos  vasa  et  iustrumenta  eins  sumus,  nee  aeeipere  nee  dare  40 
¥).  GS,  19.  quicquam  potentia,  nisi  ipse  det  et  accipiat.     Unde  ps.  Ivij.  A^igilanti  verbo 

8  Qqiie  A 


Operationos  in  Psalmos.     1019 -ir)21.  259 

dielt    'ascendisti    in    altum,     acccpisti    dona    in    linnunihiis'',   cum    A])nst(>liis 
Ephc.  iiij.  dicat  'Dedit  dona  honiinil)Us\  (rpi,.  4,  g. 

Qnarto:  si  tales  fnerint  vcihi  ininistri,  sine  dnbio  efficax  et  potens  erit 
verbum  nee  frustra  proferetur,  .siciit  Isa.  Iv.  dieit  'Verbum,  quod  egrediturSff-  r)5,  n. 
:,  de  ore  nieo,  non  revei-tetur  ad  nie  vacnniii,  sed  faciet  quaecunque  volui 
(Nota  Vjnae  eg;o  volni',  non  qnae  minister)  et  prosperabitnr  in  bis,  ad  quae 
misero  ilbuF  (non  uti(jne  in  iis,  ad  qnos  minister  sna  temeritate  torserit 
aut  direxerit).  Proinde  borrendnni  et  periculosnm  est  utrinque,  sive  docere 
verbnm  hominum  snb  titulo  verbi  dei,    sive   ver})nm    dei    etiam  pnrnm  tor- 

lü  quere  pro  affeetu  projirio,  qnorum  ntrnnque  monstrum  validissima  tyrannide 
Ecelesiam  bodie  oeenpavit.  Sit  ob  hoe  timidus  et  bnmilis,  qniennque  popnlo 
Cbristi  in  verbo  preest,  et  magis  orationis  puritate  quam  industriae  virtnte 
studeat  liberum  verbnm  et  sobnn  simpliciter  tradere ,  eommendaus  deo  tarn 
suam  lingnam  quam  auditornm  animas.     Statntimi   est  enim  in  Ecclesia  dei, 

!;>   non  esse  magistruni  nisi  ilhnn,  qui  dieit  *Unus  est  Magister  vester  Christus\  soJntti).  23,  s. 
Et  ps.  lix.  'Dens  loeutns    est   in    saneto  suo'  (idest  in  sanetuario  suo,   quod 'l^i- fio,  8. 
est  Eoelesia).     Ubi  autem  loquitur  bomo  vel  Satanas,  sine  dubio  il)i  Inpanar 
et  synagoga  Satanae  est.     Qnale  enim  est  verl)nm,  talis  popuhis,  talis  deus, 
talis  eultus,   talis  fides,  talis    conscientia,    talia    opera   et    omnia.      Adeo   in 

■M   liomine  omnia  aguntur  verbo  solo. 

Qnoeirea  ego  metno,  ne  li])ri  illi  infiniti  tarn  lurinm  quam  Tbeologiae, 
(jiii  bodie  extra  Euangelinm  in  Eeelesia  regnant,  sint  pliiaJae  illae  anreae 
l)lenae  iraeundiae  dei,  quae  effnsae  in  terram,  raare,  flumina,  soleni,  aereni  &c. 
multa  mala  bominibus  inferre  scribuntnr  Apo.  xvi.    Quae  enim  ira  et  plaga  dei  Off.  k,,  1  ff. 

25  gravior  quam  inter  Christianos  Christum  non  doceri,  nee  fideni  eins  agnosci, 
interim  Decretis,  decretalibus,  Sextis,  Clementinis,  Extravagantibus,  Moralibus, 
Sununistis  miseras  animas  occupantibus  et  opprimentibus  ? 

Porro  quod  diximus:  Neminem  debere  in  Ecclesia  docere  nisi  vocatum 
a  deo,   ne   quis    desyderet,   quae  sit    ista    vocatio   dei,   id  observet,   si  quis 

30   praeter,  immo  contra  voluntatem  suam,    per  maiorum  suorum  sive  Ecclesia- 
sticorum  sive  saecularium  autoritatem  in    officium  verbi  vocatur.     Nam  non 
est  potcstas  nisi    a   deo,    Ro.  xiij.     Ideo  quicquid   potestas   utraque  mandat, !>'''""•  i".  • 
non  est  dnbium,  quin  deus  mandet.     Inde  non  legimus  in  veteri  testamento, 
ullam   liistoriam  foeliciter  gestam    nisi    primum    consulto    deo    et    sive    per 

35   angelum  sive  per  horaiuem  accepto  responso.     Quam  enim  infoeliciter   pug- 

narint    filii    Israel    citra    dei    mandatum,    legimus   Numeri  xiiij.      Idem    in 4.Wo(.  14,45. 
Machabaeis  videmus.     Non  dubites,    si    tc    dominus    volet,    quaeret    te    et 
potius    de   coelo    angelum    mittet,    (pn*    adducat   te.      Atf|ue   hac    causa   fieri 
crediderim,  Cur  bodie   nee  pontifices    nee  sacerdotes  nee  religiosi  doceant  in 

^'1  P>elesia   verbum    dei,    quod    uullus   ferme  amplius  sit,    qui   vocantem  deum 


4  egredietur  liC  8  di.xerit  B(J 


260  (^l).Tatioiios  in   rsalmos.      ir)li)-ir)LM. 

Gxpoctot,  seil  imiv(M'si  amliiaiil  di^nilalrs ,  |)r:icl)('n(las ,  ocia  et  satiirilalcni 
vc'iitris.  iit  iaiii  noc  solo.s  ]\Ii)iiaelios,  sed  et  pontifices  et  saeerilotcs  lacial 
(lt'sj>(>rati<»  (ut   diciint)  vi  <]uaedani  i<»'navia  spii-itus.^ 

Ilaiu"  ita(|U<'  vocatioiuMu  dei  iion  melius  intelHii'ivs,  quam  si  ohsorves 
lüstorias  s('i-i|)tiirae  et  (niiiiiiiin  saiictoriiiu  in  bvcelesia.  Mag'iia  eiiim  seniper 
iooeorunt,  t|iii  \neante  deo  dociieniiil ,  ut  S.  Augustinus,  Anihrosins  ot  ante 
cos  l*aulus  Apostdlus.  Al(|ue  ne  iteruni  euipiam  scrupuluni  iniiciam,  de  iis 
loquor,  <|ul  ad  doeenduni  verbum   dci    veniunt.     Horum,  incjuani,   est  quam 

JHiim.  10,  is.niaxinie  ohservare,  ut  niittente  deo  veniant,  sicut  Ro.  x.  dioit  'Qnomodo 
5fi.  r.-',  7.  pnu'dieabunt ,  nisi  niittantnr?  sicut  scriptum  est:  (juam  speciosi  pedes 
TOiii.  •-',  7.  Euauii;elisantium\  Et  Malach.  ij.  'Labia  sacerdotis  custodiunt  scientiam  et 
li'ocm  re(juircnt  ex  ore  eins,  quia  angelus  domini  exercituum  est'.  De  reli- 
quis  vero,  qui  vel  ad  Episcopatus  vel  Canonicatus  et  id  genus  alia  sacer- 
dotia  veniunt,  in  quibus  non  est  ofBcium  verbi,  non  arbitror  esse  necessariam 
vocationcm,  (juandoquidem  in    bis   hodie    vix  aliud    (piam   privatum  studiuni 

1.  eov.  7,  7.  ser\-iendi  deo  quacritur,  In  quo  iuxta  Paulum  i.  Cor.  vij.  Unus(juisquc  pro- 
jtrium  donum  habet,  alius  sie,  alius  vero  sie. 

Non  tarnen  abiiciendi  sunt,  si  qui  pio  studio  animosi,  rerum,  famae  et 
vitae  coutemptores ,    ambiunt  docere   verbum   (quanquam  haec  rara  sit  avis), 

i.'Tim.s.if.  immo  sunt  commendandi,  ut  Apostolus  i.  Timo.  iij.  dieit  Tidelis  sermo:  Si 
quis  Episcopatum  desyderat,  bonum  opus  desyderat'.  Nam  quare  dixerit 
sermonem  fidelem  et  episcopatum  bonum  opus  vocarit,  sequitiu-  'Oportet 
enim  Episcopum  irreprehensibilem  esse,  unius  uxoris  virum,  sobrium, 
ornatum,  prudentem,  pudicum,  bospitalem,  doctorem'.  Et  reliqua.  Haec 
(inquit)  quia  sunt  Episcopi,  si  quis  desyderat,  certe  bonum  opus  desyderat. 
Requirit  enim   id  offieii    contemptorem   gloriae    et    vitae   et   omnium   rerum, 

Wiittt).  10,2-^.  quia  veritatis  ministerium  est,  quae  praedixit  dicens  'Et  eritis  odio  omnibus 
homiuibus  propter  nie'.  Quod  cum  vix  ferant  qui  per  vim  attrahuntur  in- 
viti,  frustra  speratur  laturus,  qui  sua  sponte  ambit  aut  non  singulari  gratia 
intus  movetm',  ut  ambiat. 

Sequitur  in  versu  'Propter  inimieos  tuos',  idest  adversarios  seu  (ut  iam 
saepe  transtiüimus  id  norainis)  tribulatores  tuos.  Quod  etsi  de  deo  in- 
carnato  apte  dicitur,  cum  deus  ij)se  tribulari  non  possit  nee  adversarios 
pati,  tamen  ut  pergamus  coepto  sensu,  quo  ad  personam  patris,  de  Christo 
haec  omnia  dici  intelligimus,  Consolamur  hoc  verbo,  scilicet  audientes, 
spiritum  sanctura  difBnire  adversarios  non  esse  nostros,  sed  dei  adversarios. 
Eins  enim  adversarii  sunt,  cuius  verbum  et  opus  persequuntur.  Atque  ut 
nos  non  sumus,   qui  loquimur  et  operamur,   sed  deus  in  nobis,   ita  nee  nos 


')  fonberu  alle  mit  ciiiniiber  rennen  n.  (anffen  fie  nnd)  bcn  ^^farr()en  u.  pvebifllftuleu, 
nad)  ben  pvebenben  n.  (ctjneit,  nacf)  muffiggang  u.  toEein  boncf)e,  \o  ha--i  and)  l)t?t  üer.^lreiffelung 
u.  ein  ict)(effevigev  geift  nid)t  allein  ':))hni(^e,  fonbevn  and)  S^ifdjoffe  n.  pfaffen  inad)et.   Roth. 


Operationcs  in  Psalmos.     1519—1521.  261 

sunuis,    qui    patiniur   aiit   coiitemniinur,   sed   deus    in    iiobis.     Sic  Apostulus 
aiidet  Ej)lie.  iiij.  'Et  iiolite  contristare  spirituin  sanctuiii  dei,  quo  signati  esli.S(äpii.  4, 30. 
in  diem  rederaptioui.s\     Et  Zach.  ij.  'Qni  tetigerit  vos,  tanget  pupillani  oculi  snd).  2,  s. 
mei',   licet    hoc    iura    Ecclesiastica   pulchre   ad   solos    .sacerdotes    detorserint, 
5   quasi   laici  non  sint  Organa  Spiritussancti.      i.  Reg.  ij.  'Qui  contemuunt  me,  i.'Sam.2,3ü. 
erunt  ignobiles'.     Quid  ergo  tiraeraus  aut  iuquieti  sumus,  si  verbo  vel  operi 
nostro  adversentur  honiines  impii?     Sinamus  eos  furere,  imnio  pro  eis  soUi- 
citi  oremus,  ut  apertis  oculis  videant,  non  in  nos,  sed  in  deuni  ipsum  sese 
incurrisse. 

10  Quid   autem   est    'propter   adversarios   ])erfectam   esse    virtutem  ex  ore 

infantiura'?  Nenipe  quod  perseverat  in  consohindo  infirniitatem  nostrani 
commendaturus  miracuUnii  divinae  virtutis,  quasi  dicat:  Excitabitur  adversus 
infantes  irabelles  Pharao  robustus,  et  linguam  suam  magnificabunt  fihi  horai- 
num,   uec  deerunt  Magi,   lannes  et  Mambres,    qui  signa  faciant^    et  oranino 

i.T   praevahdi  erunt  adversarii  tarn  vi  quam  astu,  qui  resistant  veritati,  propter 

hos,  incpiani,  ne  proficiant,  sed  ut  Apostohis  ait  i.  Timo.  iij.  araentia  eoruni  nota2.xim.3,8f. 
tiat,   dabis   eis   os   et   sapientiam,   cui   non    possint    resistere   et  contradicere 
omnes   adversarii   eorum.     Semper   enim    Gygantes    et  cadeutes  (ut  hebraeus 
habet)  sunt  super  terram  viri  famosi  a  saecuh),  (pii  violentia  freti  irruuut  et 

20  opprimunt  veritatis  inibelies  et  simplices  infantes,  annuuciatores.  Sed  hoc 
perniittitur,  ut  ostendatur  virtus  verbi,  quam  perficit  ex  ore  ipsorum,  dum 
per  impotentes  confundit  poteutia,  per  stultos  confundit  sapientes  et  per 
eos,  (jui  nihil  sunt,  eos,  qui  omnia  sunt,  destruit.     Unde  sequitur: 

'Ut  destruas  inimicum   et  ultorem'.      Hieronymus   sie  'ut  quiescat  ini- 

25   micus    et   ultor'',    hoc  est   ut   cesset,   desinat   et  sabbatisset  ab  operibus  suis 
inalis.     Est   enim  verbum  hebraeum,    a  quo  sabbathum,   idest  requies  venit, 
ut  indicet  inimicos  et  ultores  cessaturos  esse,  vel  ut  amplius  non  sint,  iuxta 
ps.  ciij.  'Deficiant  peccatores  a  terra  et  iniqui,  ut  non  sint',  vel  quia  mutandi  ^f.  iu4, 35. 
sunt  in   amicos  et   patientes,  Iuxta  prophetiam  Isaie  ij.    'Conflabunt    gladios  3cf.  2, 4. 

30  suos  in  vomeres  et  lanceas  suas  in  falces',  allegorice:  linguas  nocentes  in 
salutares. 

Synecdochen  habet  'inimicum  et  ultorem',  idest  omnes,  qui  sunt  inimici 
et  ultores.  Inimici  sunt,  quod  contraria  sapiunt  et  agunt,  ultores,  quod  pro 
suis   statuendis   adversus  infantes  dei  insaniunt,   et  ut  ps.  ij.  dicunt  'Dirum-l'i  2, 3. 

35  pamus  vincula  eorum  et  proiiciamus  a  nobis  iugum  ipsorum'.  At  ibidem 
sequitur,  quomodo  destruantur  'Tunc  loquetnr  ad  eos  in  ira  sua,  et  in  furore 
suo  conturbabit  eos'.  Quauquam  ego  credo,  hoc  psalmo  magis  describi 
destructionem  salutarem  in  spiritu,  qua  (ut  dixi)  destruitur  inipius,  ut  pius 
fiat.     Hoc    enim    est   proprium    uegocium  Christi   in  Ecclesia,    hoc   et    oi)us 

40  spu-itus  est,  quod  verbo  pacifico  Euangelii  magis  (piara  impetu  furoris  perfi- 


U  lacient  BC  K,  ait  fcT)tt  HC  22  ])oteiitiniii  (5- 


2(^2  Oponiiioiifs  in    rsiiliiios.      l.M'J— IfrJl. 

i-itiii'.  Ctiius  iinliriiiiii  est.  (|iii)<l  liiU'c  nmuia  licri  dii'il  iiiilhi  ;ii-|('  :ili;i,  t|ii;iiii 
t|ii«Hl  ex  (»•(•  inl'aiitiiiiu  |)n)|)l('r  iiiiinii-os  |i«Tlicil  virtiilciii.  I']l  (•).(  r:i  (liuiloi'iim 
siioriun   (tstiMulil,   ut   diccdir. 

Ex|)i-iini(    auti'in    proj)!-!!'    ill^'('ni^ln   et    mores    advcrsai-ioniiu   vcrM   dci: 
^'i.  HC,  11.  jH-imiun  ,  (|U<>(1  sunt   caro  et   saiiuiiis,  et    iit  dicil    ps.  cxv.  "Oiiiiiis   lioino   nicii-     s 
dax',   \<'rit:itis,   pracsvrtim  eins,  »juac   inortilical,   iin|)a(i('ntcs  siinl.     '  l'nidcnf ia 
oniin  carnis  iniinioa  est  dco,  Ic«:;!  enini  dei  non  est  .subiecta  nee  eiiiin   potest', 
!Hom.  8, 7.  Ro.  viij.     Deinde    ubi   veritas   dei   dicta   per  infantes   fiicril ,    illi   vclut  lacso 
siio  sensu,   in  (juo  sibi  plaeent,    iam  non  solnm  sunt  iiiimici ,    ^vx]  praetexto 
nomine  specioso  veritatis  armantur  zelo  <}UO<iiic  in  ultioncm  sui  sensus,   non   u> 
quicsceutes,   donee   veritatis  A])ostolos   pro  p;loria  dei  et  zelo  veritatis  atqne 
(nt    liodie    novo   titulo    tonant)    pro   honorc   sanctae   Ecclesiae    occidant    aut 
opprimant.     Adeo   promptnm    et    prommi,   immo   necessarium  est,    iiiimicnm 
veritatis   dei   simul  fieri  ultorem  mendaeii  sui.     Quod  malum  cum  in  causis 
Omnibus,  etiam   prophanis    celeberrimum    videamus,  tarnen   in   causis  dei  et   is 
rebus    fidei,    ubi    species   longo   divinissima   ])otcst   accommodari,    securc    et 
facile  triumjihat. 

Esto  ergo  eruditus  et  certus,  quisquis  vocatus  aut  conatus  fuerit  docere 
verbum,   sese  adversarios   habiturum,   qui    non    modo  sua  non  audiant,    sed 
etiara,  si  illorum  offenderit  studia  (sicut  oportet),  acerrimos  vindiccs  et  perse-  20 
cutores.     Nou   mentientur  haec  verba  Spiritus,  quae  infantes  committunt  cum 
inimicis  et  ultoribus.     Portentosum    satis    ccrtamen,    sed  tarnen  sie  divinitus 
dispositiuu   foeliciterque   processurum,   si   credat   non   suis,    sed    dei  consiliis 
rem    geri,   solumque  curet,    ut   os   suum   praebeat  loquenti   et  sit  Organum 
dumtaxat  verbi.     Perficiens   perficiet   virtutem,  et  destruens  destruet  adver-  25 
sarium.     Proiude    qui  sie  docet,    ut  non  inveniat  inimicum,   qui  resistat,  et 
ultorem,  qui  persequatur,  quia  extra  regulam  huius  versus  docet,  non  prae- 
sumat,   se  verbi  dei  esse   perfectum  et  plenum  praedicatorem.     Sin  irruerint 
*f.  2,  3.  iuimici  et   ultores    dixerintque   'Dirumpamus   vincula    eins    et   proiiciamus  a 
3cr.  23, 33.  nobis  iugum  eins',   aut  illud  prophetarum  crimen  obiecerint  'Quod  est  onus  30 
i.üöit.22,24.  verbi  domini?"    Et  illud  Zedechie   percutientis  Micheam  (iij.  Reg.  ult.)  'Mene 
demisit  Spiritus  doraini  et  locutus  est  tibi?'    Et  tu  solus  es  omnium  sapien- 
tissimus?  hie  bene  speret  sciens,  iuxta  hunc  versum  se  infantem  et  lactentem 
esse,  illos  vero  Nimrothos  et  Gygantes.    Sic  euim  videmus  prophetis,  Christo, 
Apostolis  et  Omnibus  verbi  ministris  contigisse,  Quorum  exempla  velut  nubes  35 
densissima  nos   debet  animare,   quae  videmus  cum  hac  scriptura  ad  apicem 
et  iota  usque  concordare. 

Ex  quo  sequitur:  Quod  iura  hominum  atquc  adeo  muta  illa  et  somni- 
culüsa  Theologia  Sententiastrorum   nunquam    fuerit    virtus   oris  infantium  et 
lactentium,    nee   cum   huius   versus  elogio  quicquam  habuit  commune,   quod  40 
eorum  nullus  adhuc  repertus  est,  qui  pro  ea  aliquod  iusigne  malum  passus 
sit,   nisi   forte   muliebre   aliquod  inter  rixandum  eonvicium,   neque  enim  pro 


Operationes  in   Psiilmos.     1519-1521.  263 

opinionibus  adiguntur  ad  iguem  vel  mortem,  donec  eniperint  et  in  sacras 
literas  transpositi  verbum  dei  tnictare  c!oeperint.  Quin  potius  iiisignibus 
ornantur,  loco  et  nomine  donantur'^,  in  foro  salutantur  et  Kabi  vocantur  et 
sunt  Magistri   nostri  Eximii.     Non   habet   ista  doctrina    inimicos   et  ultores, 

5  nisi  quomodo  vel  Pilatus  et  Herodes  inter  se,  aut  Pliarisei  et  Saducei. 
Nam  et  Thomistas,  Scotistas,  Modernos,  tum  Sacerdotes,  Episcopos  et 
religiosos  hodie  nulluni  fuerit  negociura  couvenire  adversus  Christum,  licet 
inter  se  immortali  dissidio  pugnent,  sicut  ps.  ij.  propheta  non  immerito  ad- 
rairatur.  Reges  terrae,  cum  essent  inimicissimi,   tarnen  astitisse,   et  principes 

10  sacerdotum,  factionibus  mutuis  dissotiatissimos,  tarnen  adversus  dominum  et 
Christum  eins  convenisse.  Haec  dicta  volo  iis,  qui  verbum  dei  pure  propo- 
Duut  tradere,  ut  sciant,  sese  huius  versus  lege  tanto  plures  et  maiores  inimi- 
cos et  ultores  habituros,  quo  corruptius  est  saeculura  istud  novissimum,  et 
speciosior  species   titulorum,   nominum,   dignitatum,   officiorum,   rituum   sub 

15  nomine  Christi  invaluit.  Stat  fixa  sententia:  Ex  ore  infantium  non  perfici 
nisi  virtutem,  quae  habeat  adversarios  et  destruat  inimicum  et  ultorem.  Non 
enim  iis  praedicatur,  qui  iam  sunt  amici,  sed  inimicis.  Verbum  Crucis  est 
et  scandali;  si  non  mortificat  aut  offendit,  verbum  crucis  esse  desiit. 

Quoniam   videbo   coelos   tuos,    opera    digitorum   tuorum,         8,4. 
20  lunara  et  Stellas,  quae  tu  fundasti. 

Quam  sollicitus  est  optimus  Spiritus  dei  nos  inflare,  superbos,  animosos 
et  ut  ad  vocem  alludamus,  spirituales  rcddere,  hoc  est  ventosos,  tumentes, 
plenos  adversus  inimicos  et  ultores,  sed  non  nisi  in  fiducia  sui.  Dixerat,  in- 
fantes  et  lactentes  esse,  quorum  est  infiraa  et  impotentissima  forma,  ut  quae 

2ö  indigeat  in  omnibus  iuvari,  omni  passioni  per  se  exposita.  At  eosdem  nunc 
aj)pellat  'coelos  dei',  formam  scilicet  rerum  omnium  supremam  et  potentissi- 
mam,  ut  quae  lumine,  motu,  fulgure,  tonitru,  pluvia  et  aliis  operationibus 
nihil  non  possit  et  faciat  in  omnibus  sibi  inferioribus.  Neque  enim  convenit 
satis,   ut   hoc    loco   coelos  visibiles  intelligamus.     Quae  enim  esset  iactantia 

30  maximi  prophetae  tarn  gaudiosa,  se  visurum  esse  coelos,  quos  et  bestiae 
agri  et  volucres,  aut  ut  multum  demus,  impiissimi  homiues  vident?  Ac 
forte  non  sine  causa  adiecit  pronomen  'Tuos',  quo  se  ostenderet  non  de 
quibusvis  coelis  loqui,  sed  de  iis,  qui  sint  non  hominibus  coeli,  sed  deo  soli, 
ut   in   quibus    ipse  solus   habitet,   quos  solus  noverit,   qui  sibi  soli  serviant. 

36  Nam  hi  visibiles  coeli  et  nostri  coeli  sunt,  ut  qui  nobis  quoque  ad  corporalia 
serviunt,  nobis  cogniti.    Quodsi  haec  paruni  movent,  moveat  Apostolus  Heb.  ij.,  §cb. 
qui    ingressurus  huius    psalmi   inter[)retationem  vocat   orbem    terrae  futurum 
dicens  'Non  enim  angelis  subiecit  orbem  terrae   futurum',   de   quo  loquimur. 

5  Hqnxles  A  Hicrudcs  ß  15  Sta  C  16  iiisij   visi  A 

')  fic  tocrbt'ii  mit  ftebtcn  ii.  l)o()cn  nniiicit  liegabct  Kolli. 


264  OpiMatimirs  in   l'salmos.      1:")!!»      LVJl. 

Ciii;ui((uam  c.ui».  si  (piis  coiitciuU'rit,  luui  rcsistam,  liiiiu;  vci'siun  intcllij;! 
(K'  c'tH'lis  ii(i\is  et   Icna   nova,  (luai'  cri-al)!!!!!!!!-  in  die  iiovissiino,  sicut  Petrus 

2.  tMt.  a,  i;i.  praedixit  ij.  I'cl.  ij.,  nt  in  Uno  inundl  destructis  inimit^is  et  ultoribus  univcrsis, 
traiisciiiitilnis  cdcli»  et  tciTa,   in   iiovam   liicicm   omnihns   inutilti.s  elcrli   vidcaiil 

?>ff.  CS,  17  i  i't  laetc'utin-,  sicut  dicit  Isa.  Ixv.  'Eccc  ego  crco  i'oelos  iiovos  et  tcrruin  novaiii,     5 
et  nun  ciuiit   in   ineinoria  priora  et  non  ascciident  super  cor.    Sed  gaudebitis 
et  e.\ultal)itis  uscpie  in  sempiternum  in  liis,  qnae  cgo  crco\    Kt  linnc  sensuni 
iiivat    verUnni    üituri    teniporis    '(inoniani    videbo'.      Cur    cnini    visnrum    ^a 
dieeret,    n'm   futuros  et  alios  coelos  .significaret?     Sed    et  Apo.stolus    liel).  ij., 

i?i.  103, 27.  cum  inducit  ps.  ei.  de  unitandis  coelis  sicut  amictutn  &c.,  videtur  hunc  psal-   u> 
nuun  de  futuris  coelis  intelligere.    Qui  huic  sensui  volet  conscntire,  dicet  in 
])raecedenti    versu   descriptuni   totius  Ecclesiae   us(pie  ad  fineni  niundi  nego- 
ciuni,  (|U<)(1  aliud  non  est  quam  perfici  virtutem  ex  ore  infantiuni,  et  destrui 
ininiicum  et  ultoreni  adeoque  et  i])suni  peccatum  et  peccati  vindiceni,  mortem, 

i.6pr.i.s,26.  ut  i.  Cor.  XV.  'Novissimus  destruetur  inimicus  Mors'.    Et  bis  destructis  coeli   15 
novi  videantur. 

Licet  haec  sententia  ])uk'bra  et  vera  sit,  tarnen  et  j)riorem  non  dese- 
remus  arbitrautes,  duas  summe  contrarias  formas  in  verbi  ministris  depingi. 
Quarum   altera   est,   ({Uii   bominibus    parent.      Haec    nominibus    infantium   et 

i.Gor.4,9rf.  lactentium  significatur,  scilicet  impotentia,  stuUitia  et  inanitas,  quam  i.  Cor.  iiij.   20 
latius  cxplicat  dicens  'Puto  enim,  quod  deus  nos  Apostolos  novissimos  osten- 
dit  taniiuam  morti  destinatos,  quia  spectaculum  facti  sumus  mundo  et  angelis 
et  bominibus.    Nos  stulti  propter  Christum,  vos  autem  prudentes  in  Christo, 
nos  infirmi,  vos  autem  fortes,  vos  nobiles,  nos  autem  ignobiles  usque  in  hanc 
horam,  et  esm-imus  et  sitimus  et  uudi  sumus   et   colaphis  cedimur  et  insta-  ^s 
biles    sumus,     laborantes    mauibus     nostris,     Maledicimur    et    benedicimus, 
Blasphemamur  et  obsecramus,  persecvitionem  patimur  et  sustinemus,  tamiuam 
purgamenta  huius  mundi  facti  sumus,  omnium  peripsima  us(][ue  adhuc\    Ecce 
forma  infirma  Apostolorum,  talis  enim  in  oculis  hominum  est  et  esse  debet 
2.  Cor  12,  Apostolus    ApostolorunKjue    successor.      At    rursus    ij.    Cor.    ult.    Formam,  3o 
qua  in  oculis  dei  erat,  quauta  coi)ia   eflPundit,  inter    caetera  dicens    'Tametsi 
nihil  suni,  sigua  tamen  apostolatus  mei  facta  sunt  super  vos  in  omni  patien- 

i.(Soi.i,23f.  tia,  in  signis  et  prodigiis  et  virtutibus'.  Et  i.  Cor.  i.  *Nos  praedicamus 
Christum  Crucifixum,  ludaeis  scandalum,  gentibns  stultitiam,  ipsis  autem 
vocatis  ludaeis   et   gentibns  Christum,    dei   virtutem  et  dei  sapieutiam'.     Et  35 

2.(5or.  13, 3.  ij.  Corinth.  ult.  "Clu-istus  non  infirmatur  in  vol)is,  sed  potens  est  in  vobis'. 
His  Omnibus  declarat,  quam  magna  sit  forma  in  oculis  dei  ministerium  verbi, 
cum  sicut  Coeli  pluat  doctrinam  salutarem,  tonet  minis,  choruscet  miraculis 
et  signis,  illuminet  promissis  &c. 

Esto  ergo  seusus  huius  versus:   Ex  ore  infantium  perficies  virtutem  et  4o 


9  ad  Hebraeos  BC  15  EtJ  Ut  BC  40  Esto]  Est  B(J 


Opt'rationes  in  Psalnios.    1511) — 1521.  265 

destrues  iuiniicos  et  ultore.s,  ({uod  erit  mirabile  in  ociilis  omiiium  lioiiiimiin 
neqiie  credibile,  iit  fastus  et  potentia  mundi  tjuitae  infirniitati  t-edaiit.  Fiet 
tarnen,  quoniam  coelos  tiios  videbimus.  Et  qni  in  carnis  infirinitate  praedi- 
cant,    virtute   tarnen    spiritus   signa  facieut  et  praevalebunt,   et  (jui  in  oculis 

r.  liominnm  snnt  despecti  coram  te,  et  qui  oculos  tnos  habent,  sunt  super 
oninem  potentiam  et  gloriam.  Atque  ordinem  vide:  Prior  est  forma  infan- 
tiuni,  posterior  coelorum,  ut  ostendat  Apostolum  seu  verbi  ministruni  gloriosa 
forma  nihil  valere,  nisi  prius  valuerit  ignominiosa.  Cum  autera  nunc  summis 
viribus  detestentur  formam  priorem  tautum  divitiis,  luxu,  fastu,  pompa  prae- 

lu   stantes,  (juid  mirum,  si  uec  posteriore  valeant,  nee  verbo  nee  signis  aliquid 
[)otentes?     Unde  Imperator   ille,   cum  Papa   ei    suos    ostendisset   Thezauros 
adiiciens:  Nunquid  Imperator,  nt)s  possunuis  dicere  'aurum  et  argentum  non  sipairf).  3, 6. 
est  mihi?'  respondit  satis  opportune  et  salse:    sed  nee  ilhid,   quod  scijuitur, 
potes  mi  pater,  dicere  'Surge  et  ambula\     Nam  sacerdotia  dumtaxat  dispen- 

15  sare  et  iurgia  mundi  curare,  <piae  hodie  sunt  Apostolicorum  negocia,  quis 
uon  vel  Turca  vel  Scyta  possit  attentare?  Infoelicissimum  saue  adventum 
dei  in  carnem,  si  ob  hoc  venit,  ut  haue  potestatera  pontificibus  daret,  <|uam 
a  seipso  tantis  repulit  studiis.  Sed  sine,  sie  meretur  nostra  aetas  ad- 
ministrari. 

■M  Movet  forte  simplicem  leetorem,  quod  visurum  se  coelos  dicit  propheta, 

cum  tamen  novi  testamenti  tempus  non  viderit.  At  in  persona  populi  dei 
loquitur,  qui  tuuc  visurus  erat,  postea  vidit  et  nunc  videt  visurusque  est  in 
fineiu  mundi.  Neque  enim  tam  curat  exprimere,  (]uomodo  ipse  videat,  quam 
quomodo  manifestandum  sit,    quod  visurum  se  dicit,   quasi  dicat:   Coeli  tui 

25   revelabuntur   et   mittentur   in    onmem    terram,    omuium    oculis    expositi,    ut 
videre    possim    eos,    si    viverem,    nunc    vero    audio   eos   et  fide   sola    cerno. 
Eodem  tropo  et  eadem  persona  loquitur  lacob  Gen.  xlix.  'Expectabo  salutare  i.a)ioi.49,  is. 
tuum,  domine',  idest  scio  manifeste  venturum.     Et  ps.  xcvij.  'Viderunt  omnes  sß\.  98,  3. 
termini   terrae  salutare  dei',  (juod  est  dicere  (ut  Isaias  loquitur)  'Revelabitur  ^cj.  40, 5. 

30  gloria  domini'.    Et  Simeon  'Ijumen  ad  revelationem  gentium',  idest  ut  reve-  suc.  2, 32. 
letur   gentibus.     Quare    hoc   suo    visu   uon   nisi    raanifestam  Apostolorum  et 
successorum   ostendit   omuium    oculis    praesentiam   et  uotitiam.     Atque    hoc 
est,   quod  propheta  exultat,   delectatus  scilicet  in  revelandis  verbi  et  gratiae 
sacramentis  per  Apostolos  et  successores  eorum. 

3.i  'Opera   (inquit)    digitorum    tuorum'.      Sumpta   ex    hominibus   artiHcibus 

metaphora,  qui  opera  sua  digitis  efficiunt,  praesertim  electiora  et  teneriora. 
Nam  quae  manibus  aut  ])edibus  faciunt,  crassa  sunt  et  parum  artis  refe- 
rentia  omninoque  similia  bestiarum  operibus,  His  docetur,  Novi  testamenti 
predicatores  esse  longe  prae  veteris  testamenti  sacerdotibus  synceriorcs,  (piod 

40   spiritum  a  litera  pleue  separarint  et  purissime  tenerrimeque  tradiderint,  quem 


2  c(iclautA         4  et  (Dur  qui)  fc^U  B         24  q.  d.  AB  Quasi  diceret  C         40  seperariiit  A 


2(3(1  Opciatioms  in  Psiiiuios.    ir»i;)"-ir)t*i. 

illi  involiitiim  iMi(li(>ril)iis  Icnis   iiml)ris   vclut    cnissiorc  (»pcrc  (radchanl.     "Nihil 

Jöci'i.  7,  i'.'.c'iiiiii  ad   pcircctiim   diixit    lex'  ait    Apostoliis.     Coiistal   aiitem  satis  t'X    Kiiaii- 

uclio,  (linitiun  tlci  vocari  Spiritiim  saiifdim,  (|iii  sivc  ipso  |)r()j)tor  divcrsitutcm 

i.Uov.  IL-,  4.,l,iiu)niin    (i\v    (luihiis    i.  (or.  xij.)    ])1iirali(('r    di^iti    dicatiir,    sivc    ipsa   dona 

nihil  ivfi'i-t.    ('(»rli  eniin  fonnantur  sjtirilu  sancto,  foniianliir  et   doiiis  spiritus     r. 
saiicti. 

l^t  ilhul  tiiU)(iue  pcrsovcrat,  (juod  psahno  [)riino  dixinuis,  vi'i-hiiiii  'Asa' 
siuiiilicaro   operationein   nianentem    seu   facturam,    iit    est  doiniis   au(    vestis. 
(.^iiod  hie  chire  intellii:;itnr,   dum  opera  (Heb.  'Maeso')  ap{)ellat  Apostolos  et 
verhi  doclores  \,vv  digitos  stio.s  factos.    In  quo  et  altera  dignitas  Apostolicae   u' 
1.  üüv.  4, 13.  lorniae  coinniendatur:    Qui  etsi  coram  honiinibus  sint  pcripsima,    dei  tanien 
sunt  tenerrinia,  electissiina,  gratissima  opera,  defbrniantur  ab  honiinibus,  sed 
Ibrniantur  a  deo,   illis    sunt   patientes,    inimo  passio,   huic   auteni    opus.     In 
»pio   iteruni   fortissinia  datnr  consolatio  verbi  niinistris,   ut  sint  fortes  animo    ' 
scientes,   sese  esse  digitonun  dei  opera,   exquisita  in  omnes  voluntates  eins,   is 
Opus  enini  est  robusta  consolatione  iis,  qui  adversus  totum  niundum  singuli 
«apflid).  1, 4.  et   soll   raittuutur  pugnaturi.     Unde    et  Christus  Act.  i.  praecepit  Apostolis 
2uc.  24, 49.  ut   sederent   in   civitate,    donec   induerentur   virtute  ex   alto ,    et  expectarent 
promissionem  patris,  quasi  dicat :  Non  ibitis,  donec  opera  digitorum  meorum 
facti  fueritis.  so 

Simul  iudicat   ea    dictione  prosperitatem   verbi,   si  niinistri   sint   opera 
2.aRoi.  8, 19.  digitonun   dei.      Nam    Exo.  viij.   in    tercio   signo   defecerunt    magi   dicentes 
aipflirf).  6, 10.  'Digitus  dei  hie  est\     Sic  et  Act.  vij.     'Non  poterant  resistere  sapientiae  et 
spiritui,  qui  loquebatur\     Itaque  caeteris  omnibus   resistit  diabolus,  rnundus 
et  caro,   Sed  digitis  dei,    qui  spiritus    et  impetus  est,  nemo  resistit:  'pertlat  2.s 
.^üf)ci.  4,  16.  auster  hortura    sponsae,   et   fluunt   aroraata    illius",   Can.    iiij.    'Flabit   (inquit 
¥»1.  147,  18.  ps.  cxlvij.)    spiritus    eins,   et   fluent  aquae^    idest    convertentur  et  mollescent 
])opuli.     Ita  in  digito  dei   nee   aliter  eiicit  Christus  daemonia.     Igitur  quam 
infirraa,  iufoelix,  .stulta  est  forma  Apostolica  in  infantibus  et  lactentibus  de- 
scripta,  tarn  potens,  foelix,  sapiens   est   in    coelis   et   operibus  digitorum  dei   3u 
commendata,  ut  faciat,  quae  nemo  credat  fieri  posse.     Adeo  omnia  sub  con- 
trariis  formis  aguntur,  quae  dei  sunt.     Nam  et  Moses  et  Aaron  in  prioribus 
duobus   signis    velut   infantes    et    impotentes    habiti    sunt,  sed    in    tercio  et 
sequentibus  sicut  coeli  et  digitorum  dei  opera  praevaluerunt. 

'Lunam  et  Stellas,  (juae  tu  fundasti'.     Quaeritur,  (piid  sit,    quod  solis   30 

non  meininerit,   (jui    coelorum   gloria    est?    Forte   quod   totum    psalmum   de 

qsi.  19,  ,v  ipso  Christo  canit,  qui  est  sol  istorum  coelorum,   ut   ps.  xviij.     'Soli  posuit 

tabernaculura  in  eis',   quia  de  ipso   superius   dixerat  'Elevata  est   gloria  tiia 

super  coelos',  et  deinceps  latius  eundem  proprio  praeconio  decantabit  dicens 

$i.  8, 6. 'Quid  est  homo,    quod  memor   es   eins"  &c.     Dignior  enim   et  copiosior  illi   40 


e]  sine  A  IS  virtuti  AH         19  ([.  d.  ABC         25  digitus  C 


Openitiones  in  Psalmos.    1510—1521.  267 

debebatur  praedicatio  quam  lunae  et  stellis,  idco  seorsiini  erat  canendus, 
(|iuiu(|iiam  et  in  hoc  satis  iudicatus  est,  quod  fundatas  Stellas  et  lunam  dixit, 
Cinn  fundameutum  Ecclesiae  et  iustorum  procul  dubio  aliud  nou  sit,  quam 
quod  positum  est,  qui  est  Ihesus  Christus,  sei  iustitiae.  Quomodo  et 
5  Isaiam  xxviij.  adducit  Petrus  i  Pe.  ij.  'Ecce  ponam  in  Zion  lapidera  sum- i^.j'^'^^s  "le''" 
mum,  angularem,  probatum,  electum,  preciosura.  Et  qui  crediderit  in  eum, 
non  confuudetur'. 

Poterat  ergo  dicere  'lunam  et  Stellas,  quae  tu  illustrasti\  seu  'per 
solem  lucere  foecisti",  siquidera  a  Sole,  universi  luminis  fönte,   aiunt  lunam 

i'i   et  Stellas  illuminari.     Sed  maluit  dicere    'quae  tu  fundasti',  non    sine  causa, 
ut    ostenderet,  simul  Christum    Solem    coelorum    esse    et    fimdamentum    et 
])ctram,  supra  quam  Ecclesia  aedificata  et  fundata   praevalet  etiam  adversus 
portas  iuferi.     Matt.  vij.  et  xvi.     Et  ut  sie  potius  loqueretur,  magis  quadrabataJiottij^iG.is! 
ad  rem,   quam    si    de  illuminatione   locutus    fuisset:    Quia  Christus   quidem  SoD-  i,  9. 

15  illumiuat  omnem  hominem  venientem  in  hunc  mundum.  Et  Euaugelium 
praedicatur  omni  creaturae,  sicut  sol  iste  illumiuat  omnia.  Verum  ut  caeci 
non  vident  lumen  omnia  illuminans,  ita  non  omnes  obediunt  Euangelio,  nisi 
qui  fide  forti  fundantur  in  Christo,  sole  illuminatore.  Quod  iterum  in  no- 
stram  consolationem   et  exhortationem  dicitur,  quia   quantumvis  insaniant  in 

20   Ecclesiam   et   sanctos   Christi,   non    praevalebunt.      Stat  enim  fundameutum, 

Christus,  stat  Ecclesia,   quia  deus  eam   fuudavit  super  Christum;  non  com- aiöm.  9, 33. 
rnovebitur,  quia  qui  credit  in  illum,  non  confundetur.     Quando  ergo  de  fide 
Ecclesiae  et  iustorum  voluit  loqui,  qua   sola  fundantur,   repugnabat  verbum 
(fundasti),  ut  solem  adiicere  non  posset,  cum  ipse  non  fundetur,  sed  funda- 

25  raentum  sit. 

lUud  minutulum  est.  Cur  potius  dicat  'quae  fundasti'  quam  'quas 
fundasti',  cum  et  luna  et  stellae  sint  foeminini  generis.  Nam  hebraeus  neu- 
trum  genus  non  habet.  Sufficit,  lunam  et  Stellas  significatione  allegorica 
esse  Ecclesiam  et  fideles   in   Christo,   qui   fide    super   eum    fundati    visibiles 

30   spectabilesque    facti    sunt  toti    mundo.     Sic    Daniel    xij.    'Qui    autem    docti  ^nu.  12, 3. 
fuerint,    fulgebunt  quasi   splendor    firmamenti,    et   qui  erudiunt  ad  iustitiam 
multos,  quasi  stellae  in  perpetuas  aeternitates'.     Non  hie  loquitur  de  doctrina 
et  iustitia   hominum,    ut   ferme   contarainatur   hie   locus    a    plurimis,    sed  de 
doctrina  et  iustitia  dei,  quae  est  in  spiritu.     Atque  id  indicat  ipsa  allegoria, 

35  quod  coelos,  lunam,  Stellas  appellat,  cum  nihil  minus  appareant  coram 
hominibus,  videntur  tarnen,  idest  signis  et  virtutibus  ostenduntur  mundo,  sed 
non  creduntur  ab  omnibus. 

Observa  distributionem:  coelos  appellat  opera  digitorum  dei,  lunam 
et  Stellas  fundata   dei.     An  non  coelos   quoque   ipse   fundat?     an   non    luna 

40  et  stellae  sunt  opera  digitorum  eins?  Cur  ergo  sie  distribuit  ?  ütnuKjue 
certe  ipse  fiicit   solus  et  utrunque  in  utrisque  operatur.     Digiti   eins   faciunt 

27  foemiui  B 


268  Operationi's  in  P-siilnios.    1511»— 1521. 

taiu  c-ut'los  (|ii;im     IiiiKiiu     vi     sU-llas,    et     ipsc    riuHlal    lain    limaiii    et   Stellas 
t|iiaiii  i'(K'l(»s.      W'rmn    idt'o    liai"    distrihiitioiu'    usus    es! ,    nc   sicul    ('oi'iiilliii 

um.  :<,  II  iilliis  (lii'orot  'Ej>;o  sinn   Pauli,  ('yo  C-c])!»',  cj^o   .\|)(>I1()\     Xoii  cuim    Apostoli 
Ki'i'losiam  vi   lidclos  fiiinlavenint,  sed  dous,  (jui  incrcinoulimi  dal;  sunt  tauien 
ministri,    per    cjuos    (iu(|uit)    crodidistis,    idost    l'undati    cstis.     J])si    vero    per    r. 
uuHds  alios  .so  priores  Aj)()stolos  f'iuidati  sunt,  sed  sunt  oj)cru  digitorum  dei 

i'j.  3a,  6.  prima  luxta  illud  ps.  xxxiij.  'Verbo  doniini  coeli  firinati  sunt,  et  spiritu  oris 
eins  oninis  virtus  coi-un»'.  In  (pia  vv  ((uid  ojnis  est  iteruni  adinonere  Maiorcs 
Ecclesiaruni,  ut  inlelliganl,  nun  satis  esse,  si  fundentur  in  Christo  cum 
caeteri.«!,  nisi  sint  opcra  digitorum  dei,  scilieet  vocati  et  facti  ex  deo?  At  lo 
nunc  ((uid  sunt  nisi  ojK-ra  manunm  liominum,  simulachra  gentium,  aiu'um  et 
argcntiun  V  Aurcs  cnim  iiahcnl  et  non  audiimt  verhum  dei,  oculos  et  non 
vident  .seipsos.  Manns  habent  et  non  palpant  aliis  bcnofaeiendo,  Nee  e.st 
vox  in  gutture  eorum,  non  enim  docent.  Atquc  ita  obtinuit  quoque  u.sus, 
ut  vocentur  hodie  creatura  liomiuis ,  Et  recte.  Si  enim  e.ssent  opera  digi-  i.^> 
tornni  dei,  creatura  hominis  non  essent.  Et  dignum  est  saeculum  nostrum 
has  ventosas  et  audaces  adulationes  audire.  Denique  in  praefationibus 
Epiistolarum  non  .separant  hominis  et  dei  gratiam:  dei  (in(juiunt)  et  Aposto- 
licae  sedi-s  gratia,  quasi  parum  sit  dei  gratia,  aut  non  prophanum  eodem 
titulo  dei  et  hominis  gratiam  aequare.  Abominatio  ista  in  loco  sancto  20 
stans  etiani  placet  his,  qui  eam  summis  viribu.s  debuerant  propellere.  Verum 
transeat  ista  iniipiitas,  dabitur  nostri.s  sua  moribus  aetas,  ut  {)raesint  .simul 
gratia  Apo.stolicae  Sedis  et  indignatione  tribunalis  Christi.  Apostoliea  sedes 
debuerat  agno.seere  tanquam  gratiam  sibi  factam,  si  coo[)eratores  mereretur 
ol)tinere  et  conq)ellere  invitos,   tanquam  onus  et  non  gratiam  impositura.         25 

8.5-  Quid    est   honio,    (juod    memor   es    eins,   et    l'ilius    hominis, 

(juoniam  visitas  cum? 
Prinunn  (juia  varios  liic  exercitavit  locus  authores,  illud  sciendum, 
quod  in  hebraeo  non  est  coniunctio  disiunctiva,  in  qua  re  etsi  parva  Augu- 
stinus, Cassiodorus  et  alii  suam  intelligentiam  collocant,  cum  dicunt,  'aut  30 
filius  hominis'  pertinere  ad  Christum  propter  disiunctivam,  et  'quid  est 
horao?'  pertinere  ad  omnes  alios.  Verum  hebracus  constanter  habet  'Et 
filius  hominis'  dicens  'üben  Adam',  et  hunc  sequemur  autoritate  Pauli 
^cb.  2,  6.  heb.  ij.    utrunque    de  Christo  intellecturi,    ubi    dicit  'Testatur   autem    in  loco 

quodam  quis:  Quid  est  homo,  quod  memor  es  eins,  aut  filius  hominis,  quo-  35 
uiam  visitas  cum?'  Quanquam,  si  etiam  coniunctio  disiunctiva  servetur,  non 
urget,  alium  hominem,  alium  filium   hominis    intelligi,   quod   usu  permissum 
sit  iis,  qui  cum  admiratione  nimia  (ut  hie  locus)  interrogant.  Tautologia  tum 
swicf).  6, 3.  disiunctiva  utantur  tum  copulativa  ad  indulgendum  affectibus,  ut  ibi  'Popule 

maus,  quid  foeci  tibi,  aut  in  quo   molestus  fui,  aut  in  quo  contristavi  te?'      ^q 
18  seperant  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  269 

Deinde  observaudiini :  Hebraea  lingiui  duobus  uomiuibus  appellat 
homincni,  in  quantmii  natura  coustat,  Quae  sunt  'Adaiii'  et  'P]nos\  Terciuni, 
qiiod  'Is"  dicitur  et  saepins  pro  homiue  transfertur,  rectius  vir  duntaxat 
transferretur,  cum  ab  eo  dicatur  'Issa',  uxor  seu  mulier,  quasi  dicat  'virago^ 
5  vel  S'iracea',  quia  inquit  Gen.  ij.  'De  IS',  idest  viro  suo,  'sumpta  est'.  Undc '•'JJ''oi- 2.2:i. 
et  Is  fere  in  scripturis  mariti  aut  magistratus  nomen  est  et  omnino  magis 
ab  officio  quam  natura  sie  dicitur,  de  quo  psalmo  primo  diximus. 

Enos  autera  et  Adam  sie  difPerunt  autore  Eusebio  xi.  praepa.  Euang.  iiij. 
et  D.  Hierouymo  in  quest.  hebraicis,    quod  Enos  proprie  hominem  significet 

lu   seeuudum  animam,   Adam  secundum   corpus.     Et  hoc  recte.     'Adama'  enim 
hebraice   terram    significat,    de   qua    secundum    corpus   formatus   est,    ut   sit 
Adam    dictus    ab    originis    et    materiae    suae    vocabulo    velut   terrenus    seu 
terrestris.     Ad   quod   respexisse  perspicue  cernitur  Apostolus  i.  Cor.  xv,,  ubi  i.eor.ir.,47i. 
dieit   'Primus   homo   de   terra   terrenus,   secundus    liomo   de    coelo  coelestis; 

15   qualis   terrenus,   tales    et  terreni'  &c.     Et  translator  quoque  ps.  xlviij.  auxie *43).  49,  3. 
conatus  differentiam  in  aliena  lingua  reddere  dixit  'Quique  terrigenae  et  filii 
hominum',   ubi   dicitur  'Tam   filii  Adam   quam   filii  Is',  vocans   'filios   adam' 
filios  terrae  seu  terrigenas,  obscurissime  loquens  propter  intern pestivam  ety- 
mologiam,  satis  tamen  indicans,  'Adam'  sonare  terram,  ac  si  latine  hominem 

'tj  ab  humo  diceres  humigenam  vel  humauum. 

'Enos'  autem  etymologia  sua  Eusebio  significat  obliviscentcm,  et  sie 
distinguit  hunc  versum,  sicut  et  in  hebraeo  habetur:  Quid  est  Enos,  quoniam 
meraor  es  eins?  Et  filius  Adam,  quoniam  visitas  eum?  lo.  Keuchlin  dicit, 
'Enos'  ab  afflictione,  dolore,  moerore  dictmii,  quod  una  cum  Eusebii  senten- 

25  tia  satis  placet,  quod  homo  iuxta  animam  suam  oblitus  sit  dei  sui  per  pec- 
catum,   non  ea  quidem  oblivione,  quae  vulgaris  est.     Nara  quis  tam  impius, 
qui    uon   pluriraa   de   deo   garriat   et   cogitet?     Quin    nemo    frequentius    dei 
memor  est  quam  impii,  maledici,  blasphemi  et  superbi,  qui  (ut  Isaias  inquit)  3ef.  48,  i. 
nominis    domini    recordantur  neque    in    iudicio    neque  in    veritate,    hoc  est 

30  nomen  domini  assidue  usurpant,  sed  in  vanum.  His^bonum  esset,  ut  nomi- 
nis domini  obliviscercutur,  sicut  bonum  est  ei  sacris  abstinere,  qui  non  pure 
ea  tractat.  Sed  obliviscentcm  eum  significat  Enos,  qui  in  spiritu  et  veritate 
dei  et  sui  est  oblitus.  Cui  deus  iam  non  deus  est  nee  pater  nee  dulcis,  sed 
iudex,   hostis,  terribilis,  qualis  erat  Adam,  cum  fugeret  in  paradyso  a  facie 

35  domini.  Nonne  hie  nimio  erat  memor  dei?  immo  nimium  sensit  praesentem 
maluissetque  absentem,  quod  et  omnes  daemones  et  damnati  mallent,  qui 
contremiscunt  a  facie  eius  assidue.  Quicunque  ergo  a  deo  deserius,  iu  eins 
misericordia  non  fuerit  eruditus,  hie  est  'Enos',  miser,  moestus,  pavidus, 
desperatus  et  plane  inconsolabilis.     Quis   consoletur  eum,   cuius    conscientia 

4u  eum  contristat?  At  conscientia  laeta  non  est,  nisi  ea,  quae  fidit  in  dnlcissi- 
mam  dei  misericordiam,  audens  eum  patrem  cum  onuii  fiducia  appellare,  nee 

4  q.  d.  AB  Quasi  diceret  C 


oyo  ('»pi'nitioiit's  in   r.saliiids.      IT)!;)  -15-Jl. 

iiidicium  iicc  ini>rt('iii  nrc  iilliiin  m;iliiiii  |tr:ic  linc  lldiK'ia  incliicns.  Sicut 
5.moj -'■'*,<■■  (.(•(Ultra  fri<li>  ikhi  est,  iiisi  (iiiac  liac  iHliicia  inaiiis  sciilit  illiid  I)(Mitr.  xxviiil. 
'|)al>it  til>i  (loniiiiiis  coi'  |)a\itliiiii  et  aiiimaiii  im.crorc  (•(•nsuiuplam.  Mano 
iliccs.  (|iiis  mihi  »lc(  \('S|>('i'('V  et  \csi)crc,  (|iiis  mihi  dct  maiic?'  Ilacc  \ii;\iuv 
(il»h\i(i  Tacil  'Km(>s'  et  homiiKMii.  in  i|iiam  maximc  iios  pniiriKhml  Iraditioncs,  r, 
consilia,  solatia  hoiuimim,  sola  aiUcm  lidcs  ühcral  et  inciiioi-cin  iMirsiis  doi  l'acit, 
iKui  iiisi  inisorioordiain  i't charitatoin  in  Cluisto  iiobis  j)r()p(>n('iis  cUconinuMidaiis. 
N'idc  iTp)  antilhcsin  ^navitcr  positam:  '(^nid  est  l^^nos,  (juoiiiain 
mcmor  es  eins?"  >r('m()nani  dci  cl  (•l>ll\it)n('in  nt)stram  jnilchcrnnio  coni- 
|)(inil,  (•(  ncscin,  an  i)r()))h('la  yvvo  incmorcin  dcnni  idco  dix(!ri( ,  nt  Enos  lo 
Etvuuil»»i;iam  iniUcarcl,  an  Eiisobins  ex  vcrlx»  'mcniinisli'  Enos  'oMivi.sccntcm" 
etymologissarit.  Nam  illud  'Et  Hlins  hominis,  <|noiiiam  visilas  cnm',  ohscu- 
rioro  V(>1  nnlla  anlitliosi  difitur,  iiisi  in  hoc  s|»<'(t<(ui-:  (inod  dcns  coch'  et 
tlHns  Ici-i'ac  sinl  dno  h>nuc  conli'ariissima ,  ul  altci'um  ah  alfcro  visilari  sit 
^5).  113,  :i  I  mirahilissimnni,  sicnl  illnd  ps.  cxi.  '(|uis  sicnt  dcns  noslcr,  (|iii  in  allis  hahi-  i5 
tat  vi   huinilia  respicil?' 

Igitur  grande  niiraculum  est,  honiinem,  qui  in  scipso  et  omninni  oculis 
derelictns,  desperatns ,  oblitns  dei  nihil  niinns  sentit  quam  deiun  sui  nienio- 
reni,  esse  deo  in  inemoria.  Et  cor  hominis  debet  ac  j^otest  hoc  eapere  et 
oredere,  deum  esse  incnndnm,  ))enevoh'ntom,  diilcem,  quem  non  sentit  nisi  20 
iracnn(hmi,  horrcixhnn,  insustentabileui.  Quis  non  niiretnr?  Qnis  non  dieat 
'Quid  est  homo,  (juod  menior  es  eins?'  Opera  dei  sunt  haec  inconipreheu- 
^i.  77,  20.  sibilia,  nisi  per  fidem.  'Fj,  vestigia  haee  non  eognoscuntur ,  j)s.  Ixviij.  Ita 
visitari  filium  hominis  quis  eredat  a  deo?  cum  non  sit  nisi  despeetus  ab 
Omnibus,  nee  in  eo  quicqnain  appareat,  nisi  quod  natus  est  de  muliere,  25 
similis  naturae  substantia?  Si  enim  esset  filius  Regis ,  principis,  saeerdotis, 
divitis,  honorati,  apparerct  non  difficile  visitari  a  deo.  Nunc  nihil  vilius 
diei  potest  de  honiine,  quam  quod  sit  filius  hominis  (nisi  vellet  hominem 
negare).  Hie  enim  titulus  connnunis  est,  quantumlibet  omnium  novissimus  et 
vilissimus.  Et  grandis  est  Tapinosis  in  verbis  istis  'Filius  hominis^  sicut  30 
So().  19,  -,.  in  verbis  Pilati,  quando  dixit  de  Christo  'Ecce  honio\  Vult  enim  vilissimo 
nomine  eum  appellare,  quod  nemo  hominum  in  altero  multum  curat,  et  tarnen 
deus  ita  curat,  nt  visitet  et  ad  eum  veniat,  quem  univorsi  ne  respiciant 
Sei- 58,  7.  quidem.     Unde  in  ])ropheta  Isa.  Iviij.  Sublimes  hominum  oculos  in  persona- 

rum  respectu  occupatos  arguens  dicit  'Si  videris  nudum,  operi  eum  et  carnem   35 
tuam  ne  despexeris'.    Ecce  tuam  carnem  appellat  nudum,  famelicum,  sitientem, 
egenum  et  quo  quisque  est  novissimus.     Sic  scilicet  formam,  quae  in  Omni- 
bus nobis  communissima  est,  nemo  nostrum  perpendit,  pro  qua  culpa  digni 
sunt   sapientes    illi,   ut    universalia  vel  Purphyrii  vel  Aristotelis  somnient  et 


12  quouiain]   qui  ABC;  quia  2Ö.  ^.  ß.  25  apparet   A 


Operationos  in   l'salmos.     1519  — LVil.  271 

naturas  comraunes  vanissimo  studio  pcrditoqtie  laboro  quaerant,  f|iil  nuivcr- 
salia  iista  creatoris  in  seipsi.s  negligunt. 

Eniphasin   ergo  viele.     Non   soluni  novit  'Enos',  sed  niemor   e.st,    nun- 

quam    obliviscitur    eins,    semper  bene   cogitat   de   eo,    nunquam    derelinquit. 

5   Unde  huius  rei  exenipluni  Isa.  xlix.  descrihitur  'Et  dixit  Zion:  derelinquit  meSci  49,  uff. 

dominus,    et    dominus    oblitus  est  niei.     Nunquid  oblivisci  potest  nnilier  iu- 

fantis   siii,    ut    non    misereatur  filio    uteri    sui?     Et  si  illa  oblita  fuei-it,   ego 

tarnen    non    obliviscar   tui.     Eece   in  manibus  meis  descripsi  te,   et  nnui  tui 

eoram    oeulis   meis   semper'.     Ita  non    solum    videt    aut    ad    filium    liominis 

ii>   mittit  a  louge,   sed    prope   est   dominus  et  visitat  eum  sient  amieus  amicum 

suum.     Quis  (inquam)  credet  haee?     At  nisi  credantur,   non  fiunt.     Proinde 

exui    oportet  omnem  larvam  et  relinqui  alind  nihil  quam  homiuem  et  ßlium 

hominis,  si  dignns  esse  velit  quispiam  memoria  et  visitatione  dei,    Alta  enim 

a  louge    cognoscit,    humilia  et  afflieta  respicit.     Homo  contra  quidvis  magis 

!•'   observat  quam  homiuem  et  filium  hominis,  cum  sit  tamen  proximus  suns  et 

caro  sua. 

Verum     quomodo    haec   convenient   Christo,    de   quo   dixinuis   proprie 

prophetam    loqui    teste   Apostolo    ad     Hebraeos?      At    idem    Philippen.   ij.l'W.  2,  cf. 

breviter  id  ostendit   dicens   'Qui  eum  esset  in  forma  dei,  non  rapinam  arbi- 

'•J   tratus   est   esse  aequalem  deo,  sed  exinanivit  se,  formam  servi  accipiens,   in 

similitudinem   hominum   factus   et  habitu  inveutus  ut  homo\     Non  enim  in- 

veutus   est  ut  Rex,   princeps  aut  aliquid  eiusmodi  personarum,  sed  ut  filius 

hominis,  similis  homini  novissimo,    Deinde  et  maxime  assimilatus  est  pecca- 

toribus,   factus   Enos,  tristis,   afflictus    et   omnino   sicut   uuus   ex    novissimis 

'^■'   nobis,    portans   in   seipso    iram   patris   pro   nobis   et  factus  vilissinuis  terrae 

filius  in  oeulis  hominum,  ut  non  solum  ipsi,  sed  nee  ulli  mortalium  videretur 

deus  esse  memor  eins  aut  eum  visitare.     Quin  ipse  de  se  dixit  Teriit  fuga  %\.  ua,  s. 

a  me,   et  non  est  qui  requirat  animam  meam\     Et  iterum  'Factus  sum  tan-W- 31,  13 

quam   vas  perditum",  ^proiectus  sum  a  facie  oculorum  tuorum\     Potissimum 

^t'  autem  respicit  ad  tempus  passionis  Christi,   quando  iucepit  tedere  et  pavere 

in  horto.    Tunc  €'nim  exinanitus,  factus  est  Enos  coram  deo  et  seipso,  factus 

filius   Adam   coram   hominibus,    relictumque    aliud    nihil    quam    natura   sil)i 

naturaeque  vocabula.    Nam  sicut  dixi,  'Enos'  ad  animam,  'Adam'  ad  corpus 

pertinere,  ita  pronum  sequitur,   'Enos'  portiuere   ad  honn'nem,   ut  est  eoram 

35   deo,   miser   et  afflictus,   'Adam'  filius,   ut  est  coram  hominibus,  vilis  et  de- 

spetitus. 

Ecce  ergo:  Hie  est  sol  iustitiae,  rex  noster,  super  quo  niiratur  ingenti 

stupore  propheta.    Nunquid  hie  illuminabit  lunam  et  Stellas  et  creabit  eoelos, 

immo  fundabit?     Sic,  utique  sie,  Sic  lucet,  his  radiis  illustrat  numdnm,  qui 

40   eum  recipit.     Tdeo   enim    neeesse   est  lunam   et   Stellas  fundari,   ne  hac  solis 


7  veteri  sui  A     veteri   suo  B(J  19  d.  A  27   deum  B 


272  Operationes  in  Rsalinos.     ir)19— ir)21. 

siii  Inee  offcnsi  ruant.  Atquo  haco  ratio  est,  cum  tani  niagnifiou  allcooria 
ooolos,  Innaiu  i't  Stellas  praedieasset,  cum  iam  cxpectaretur,  iit  de  sole  (jiKxine 
(lieeret,  repente  vitleatur  alieua  loqni,  raptiis  in  stiiporem  solis  Imiiis  oloriam 
iiiett'ahilem  demoustrans  magisqne  admirante  silentio  quam  magnilücpio  verbo 
cum  indieaus.  Ac  si  dicat:  de  luua  et  stellis  audistis,  porro  de  sole  quid  •> 
dieam?  Stupore  superor,  sol  est,  sed  quis  capiat,  cum  sit  Euos  et  filius 
Adam?  A'ere  mirahilis  et  laudabilis  deus,  (|ui  luiius  memor  es  et  cum 
visitas.  Quauto  magis  mirahilis,  quod  Inmc  solem  esse  constituisti  omuium 
illuminalorem?  Illud  mirabile,  hoc  plus  quam  mirabile  et  homiui  iucredibilc 
prorsus.  lo 

Hie  nunc  videat  cjuiscpie  sibi,  priuuim  (juaiu  patiens  aut  pk;uus  sit 
radiorum  huius  solis  iustitiae.  (^uia  enim  peccatum  dcstruendum  est,  quod 
sine  dolore  et  ignominia  fieri  uon  potest,  ideo  Enos  et  filium  hominis  fieri 
queraque  necesse  est,  ut  sit  intus  dolens  et  foris  confusus  et  sie  utrique 
nomini  naturae  suae  satisfaciat  et  respondeat  similisque  fiat  Christo,  qui  ir. 
similis  })rior  factus  est  ei.  Nos  enim  nihil  ita  fugimus,  atque  ne  sinuis 
scilicet  Euos  et  Adam,  semper  delectati  alienis  vestiri  plumis  et  larvis  et  ea, 
(juae  iustorum  et  sanctorum  sunt,  uobis  vindicare,  idest  laetitiam  et  gloi'iam. 
Verum  sol  iustitiae  non  sicut  lucet  nee  tales  illuminat  nee  super  so  fundat. 

Deinde    ubi   talis   fuerit,   confidat  et  gaudeat  huius  versus  solatio  can-  20 
tans  et  sciens,   quoniam  dominus  memor  est  Enos  et  visitat  filium  hoiuinis, 
sieut    in    Christo    sole   suo    ostendit.      Porro    quomodo    Cln-istus    hac  ratioue 
Enos   et  obliviscens    dei   fuerit  et   filius    hominis,    per   omnia   similis    nobis, 
fiirte  ])S.  XX.  latius  dicetur, 

8,6.  Minuisti   cum    paulominus    ab   Angelis.  25 

Gloria  et  honore  coronasti  cum. 

Xostri  adiieiunt  huic  versui  'Et  constituisti  cum  super  opera  mauuum 
tuarum',  quae  est  in  hebraeo  sequentis  versus  particula  prior.  Hebraeus  sie 
habet  'Et  minuisti  euni  paululum  ab  Elohim^,  quod  Hieronyiuns  transtulit 
'a  deo'.    Et  satis  constat,  'Elohim'  in  scriptura  non  tautum  deo,  sed  et  prin-  30 

.9Koi.  21,6.  cipibus  et  iudicibus  aliquaudo,  quod  vicarii  dei  sint,  accommodari  ut  Exo.  xxi. 

.  smof.  6, 2.  'Oiferat  eum  dominus  diis  et  applicabitur  ad  ostium\  Et  Gen.  vi.  'Videntes 
filii  dei  filias  hominum',  quos  omnino  filios  patriarcharum  intelligimus,  ipsos 
quoque  Gygantes,  quanquam  si  quis  pertinaciter  neget,  uspiam  'Elohim" 
hominibus  tribui,  nescio  qua  ratione  convincerem,  cum  his  duobus  locis  et  35 
aliis  etiam  deus  queat  intelligi.  Verum  autoritatem  aliorum  interim  sequa- 
raur  reeeptiorem,  quam  ut  liceat  contradieere. 


9  homini]  huiusniodi  B  15  nomine  A  17  pulmis  BC  28  in  heb.   A 

29  ab  fc^lt  B       Hero:  A  Ül   accomodari  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  273 

Noster  sane  interpres  videtur  potins  "^ab  aiigelis'  quam  "^a  deo^  reddi- 
disse,  quod  forte  ineptius  esset  dicere  deo  'Tu  minuisti  eum  a  deo",  cum 
omnino  aliam  minuentis  et  aliam  eius,  a  quo  miuutus  est,  personam  sermo 
exigere  videatur.  Sed  hoc  offendiculum  facile  tollit  usitatissimus  tropus 
5  scripturae,  quo  ad  secundam  persouam  loqui  solet  in  tercia  ut  ij.  Eeg.  xiiii.2.Snin.ij,ii, 
"^Quae  ait  ad  David :  Recordetur  Rex  domini  dei  sui\  Ita  hie  potuit  intelHgi 
locutus  'Minuisti  eum  paulominus  a  deo',  idest  a  te,  quod  maior  sit  reve- 
reutia  in  tercia  persona  quam  secunda  ad  maiores  loqui. 

Sunt  autem  huius  medii   versus   singulae    dictiones   a  multis  tractatae. 

10  Difficultatem  prestiterunt  'Angeli'  et  adverbium  'paulominus'  et  verbum 
'minuisti'  et  pronomen  'meum'.  Nee  defuerunt,  qui  de  humana  natura  ad 
angelos  comparata  couati  sunt  intelligere.  Sed  nos  modo  consequentia 
cogimur  praecedentibus  copulare,  idque  unico  et  simplici  sensu,  ideo  ex  Om- 
nibus, quae  placent  et  congruunt,  accipiamus,  relictis  caeteris  apud  snos. 

15  Explicat  autem  iste  versus  omnino  praecedentem,  in  quo   dictum    est, 

Christum  Enos  esse  in  memoria  domini,  et  qui  contemptus  fuit  hominibus, 
visitetur  a  deo.  Ideo  sensus  est:  Dereliquisti  eum  parvulo  tempore,  sed 
cum  gloria  magna  suscepisti  eum,  quo  ostendisti,  quam  non  fueris  eius 
oblitus    nee   eum   despexeris,   ut   ps.  xx.    'Quoniam   non   sprevit    neque    de- qjf.  22, 25. 

20  spexit  deprecationem  pauperis'.  Ideo  omnino  pronomen  'Eum'  referre  debet 
non  filium  dei  secundum  divinitatem,  quod  faciunt,  qui  per  incarnatiouem 
eum  iuteUigunt  hoc  loco  ab  angelis  minoratum,  sed  secundum  humanitatem, 
in  qua  Enos,  tristis  et  dolens  factus,  dum  nostros  ferret  languores,  vide- 
batur  in  oblivione  esse  coram  deo   et  desertus,   sicut    revera  fuit,   quantum 

25   erat  in  sensu  suo  ipsius  et  hominum.     Nam  omnino  de  passione  Christi  hie 

psalmus  loquitur  et  gloria  per  passionem  obtentata,  ut  clare  Apostolus  Heb.  ij.  ^et.  2, 7. 
dicit  'Eum  autem,  qui  minoratus  est  paulominus  ab  Angelis,  videmus  Ihesum 
per   passionem   gloria  et  honore  coronatum'  &c.     Et  'paulominus'  non  ad 
dignitatem,   sed  ad  tempus  pertinet.     Idem  enim  adverbium  ps.  ij.  habuimus  ^\.  2,  12. 

30  'Cum  exarserit  in  brevi  ira  eius'  (idest  cito  et  post  modicum  exardescet  ira 
eius).  Et  omnino  nihil  de  substantia,  differentia,  dignitate  naturarum  hie 
agitur,  sed  de  duratione  passionis. 

lam  verbum  'minuisti',  quia  non   reddidit  hebraicum,  nobis    sonat,    ac 
si  eum,   qui  magnus  est,   quispiam  imminuat,    quo  modo  potentia,   dignitas, 

35   opulentia  alicuius  auferendo  minuitur.  lohannes  Reucliliu  iuterpretatur :  defecit, 

defuit,   diminutum  fuit,  ut  iij.  Reg.  xvij.   'Nee  lecythus   olei  minuetur'.     Et  i.fißn.  17,14. 
infra  'Nee  lec)i:hus  olei  est  imminutus'.     Ex  quo  patet,  hoc  loco  significari  i-siün.  17,16. 
Christum  derelictum  a  deo,  ut  qui  cessarit  eum  tueri  et  ei  defuerit,  sicut  in 
cruce  clamavit   'Eli,   Eli,  lama   azabthani?'    Nam   hoc   paululum    intelligit smatti),27,4G. 


26  ad  hebraeos  BC  34  immiuuet  A     patientia  A  35  atiferens  mimut  A     aufe- 

rendo (aufereiis)  fe^Ü  BC  39  zabathani  BC 

£ut^ev§  SBcrle.  V.  18 


274  *  Oporiitiones  in   Psalnios.    If)!!)— 1521. 

Siic.  23, 53.  scilicet  luM-nin  illam,  do  ([ua  dixit  'sod  haec  est  hora  vostra  et  potestas 
tenebrarinn\  Itacjuc  cum  ad  lianc  us(jue  horam  esset  potens  in  opere  et 
sermone,  subito  et  ikunuIo  hMiiporc,  nempe  triduo,  miDiitus  est  et  desertus 
a  doo  in  hae  potentia,  subiectus  iufirniitati  et  niorti  quoque  et  inferno. 
Xain  quid  sit  a  deo  relinqui,  suo  loco  dicenius.     C^uare  eandem  ferme  sen-    & 

30".  64,  7 f.  teutiam  hoc  vcrsu  de  Christo,  quam  Isaias  liiij.  de  toto  populo  dei,  ponit 
dicens  *Ad  puuetuni  in  niodico  dereliqui  te  et  iu  miserationibus  magnis 
congregabo  te.  In  momento  indignationis  abscondi  facieni  nieani  ])annnpor 
a  te  et  in  miserieordia  senipiterna  miscrtus  sum  tui". 

Scilieet  haec  oninia   in   robustissinnun    consolatiouem   nostrara,   ut  dis-   lo 
eamus  ex  modica  tribulatione  temporis  huius  hierum  facere  aeternae  salutis, 
nee  cum  auxiamur,  arbitremur,  inaeternum  nos  derelinqui  ab  eo,  quem  audimus 
esse  memorem    Euos  et  visitare  filium  hominis.     Quantumlibet  minuet  nos 
])aulonnnus,  veniens  visitabit  et  gloria  honoreque  coronabit  modicum  passos, 

1.  <{5ct.  1, 6.  ut   i.  Pe.  i.  'Modicum   nunc,   si  oportet,  contristari  in  variis  tentationibus'.   is 

1. 95ct.  5, 10.  Eiusdem  ij.  ult.  'Dens  autem  omnis  gratiae,  qui  vocavit  vos  iu  aeternam 
suain  gloriam  in  Christo  Ihesu,   modicum    passos   ipse  perficiet,  confirmabit 

2  eor.4,  i7f.  consolidabitque\  Et  Paulus  ij.  Cor.  iiij.  'Id  enim,  quod  in  praesenti  est 
idest  monientaneura  et  leve  tribulationis  nostrae,  supra  modum  in  subli- 
mitate  aeternum  gloriae  pondus  operatur  in  nobis,  non  contemplantibus  nobis  20 
quae  videntur,  sed  quae  non  videntur\  Verum  fide  hie  opus  est.  Est  enim 
mirabile  in  oculis  nostris,  dum  agitur,  sicut  hie  propheta  quoque  rairatur 
dicens  'Quid  est  homo?'  quod  in  hebraeo  potest  dici:  Quam  homo,  quo- 
niam    memor    es    eius.      Nam    dictio    'ma""   hebraicis   valet   aliquando    quesi- 

W].  119, 97.  tivum  'quid',   aliquando  'Quam'  ut  ps.  cxviij.  'Quomodo  dilexi  legem  tuam,  2^ 

*|Si.  119, 103.  domine',  pro  'quam  dilexi'.     Et   infra    'Quam   dulcia  faucibus   raeis   eloquia 

^i  s*'io  *"^'*     ^*  P^'  1^'^xiij.  'Quam  dilecta  tabernacula  tua'.     Immo  et  hoc  psalmo 

'Quam    admirabile    est   nomen    tuum'.     Hoc   enim   fefellit   interpretem,  quo- 

3ei.  38,  22.  minus   Isaiae  xxxvij.    clare    redderet  hebraeum    'Et    dixit   Ezechias:    Quod 

erit  Signum,  quia  ascensurus  sum  in  domum  domini'.  Non  enim  quaerit  ibi,  30 
sed  miratur  signum,  quod  ei  datum  erat,  dicens:  Quam  signum,  quia  ascen- 
dam,  quasi  dicat:  Nonne  hoc  grande  et  mirabile  signum?  Ita  non  inepte 
hie  diceretur:  Quam  hoaio,  quoniam  memor  es  eius,  quod  sie  redderetur: 
Nonne  mirabilis  est  ille  homo?  Nonne  mirabilis  ille  filius  hominis?  memor 
es  eius,  dum  oblivisceris,  visitas  eum,  dum  derelinquis.  Verum  hoc  facis,  s.-i 
ut  in  brevi  eum  deseras,  inaeternum  exaltaturus. 

Hoc  sensu  habito  perspicuum  fit,  hebraeum  'me  Elohim'  aptius  trans- 
ferri  'a  deo'  quam  'ab  angelis',  quod  Christum  a  deo  canit  memoratum  et 
derelictum,  visitatum  et  desertum,    minutura    et   auctum.     Non  tamen  ob  id 


19  idest  (momentaneum)  A  23  d.  A  32  q.  d.  ABC  38    memoratum] 

minoratum  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  275 

reiicienda  est  nsitata  translatio,   sive  Apostolus   aut   qnisquis    aliiis   hebraiee 
scripserit  Epistolam   ad  hebraeos   sive  graece,  cum  constet,  Apostolura  raro 
citare    hebraicam    proprietatem ,    sed    frequentissime    LXX    etiam    in    alii.s 
Epistolis,  ut  Ro.  iij.  ex  ps.  xiij.  et  v.  facit.     Atque  illud  maxime  conviucit,  3'^^'"  •"*' lo 
5  autorem  eiusdem  Epistolae  legisse  et  scripsisse  ""ab  angelis"  non  autem  "'a  deo", 
qiiod  accedens    ad  liuius   psalmi   testimonium   dicit  'Nou  enim   angelis   sub-  ^ctv.  2,  5. 
iecit   orbem   terrae   futurum,    de   quo  loquimur\      Tuuc    mox  iuducit  hunc 
psalmum  Clu-isto  homini  esse  subiectum  probans,  neque  enim  liceat  cogitare, 
Apostolum  voluisse  dicere:   Non    enim    deo   subiecit   orbem    terrae  futurum. 
.  10  Sequendo     itaque    hebraeum    sensum    non   possumus   Christi   miuorationem 
comparatione  angelorum   iutelligere,    cum    ut   et   Erasmus   bene   infert,    non 
solum  Angelis  minor  sit  factus,  qui  novissimus  virorum  et  (ut  dixi)  praeter 
Enos    et  filium    hominis    reliquum   non    habuit.      Ex    Apostolo   hebraeorum 
non  liquet,  quid  velit. 
15  Quare  cum  Christus  fuerit  minoratus  a  deo,  nee  amplius  cum  eo  fiiit 

in  virtutibus  triduo  passionis  suae,  quid  mirum,   si   et  ab  Angelis  volente 
deo  desertus   sit?   sicut  dicit    'An   non   credis,    quia   possum  modo   rogare  9KQttf).26,53. 
patrem,  et   exhibebit   mihi    plus   quam   duodecim  legiones  Angelorum?"  Ne 
autem  leve  putes,  ab  angelis  nos  esse  minutos  seu  relictos,  consyderandum, 
20   quod   universam    nostram    salutem   ministerio    angelorum    deus    curat,   sicut 

ps.  xc.  scriptum  est  'Quoniam  angelis  suis  raandavit  de  te,  ut  custodiant  te^  91,  nf. 
in  Omnibus  viis  tuis.     In  manibus  portabunt  te,   ne  forte   offendas  ad  lapi- 
dem   pedem   tuum'.      Et  ps.  xxxiij.    'Immittet   Angelus    domini    in    circuitu  ^f.  34,  s. 
timentium  cum  et  eripiet  eos\     Sic  filios  Israel  Angelus  eduxit  ex  Aegypto  ^-  Ya^h  '*' 
25   posuitque  se  inter  eorum  et  Aegyptiorum  castra.     *Et  angelus  (inquit)  meusä.TOof.23,23. 
praecedet  te'.     Sic  Lot  de  Zodomis   eripuerunt,    et    tres   pueros  in   camino  ^  ^^°l  i^- 
ignis  angelus  servavit.     Atque   in   libro   iudicum  quoties  quaeso  Augelorumsnn.  3,  ssff. 
officium    memoratur    pro    hominibus?    sicut   et    in   Zacharia  et  Daniele,  ut 
recte  Paulus  heb.  i.  dixerit,  esse  eos  Spiritus  administratorios,  rnissos  propter  Cftn-.  1, 14. 
30   eos,  qui  haereditatera  accipiunt  salutis.     Non  igitur  rairum,   quod   pro  novo 
miraculo    et    stupore    ducit    propheta,    omnes    veteris   saeculi    patres    fuisse 
adiutos  et  servatos  ab  angelis,  et   eos  in   hoc  uno  Christo    cessare,  eumque 
minui  ab  eorum    solatio.     Simili   aifectu   ps.  ij.   loquitur  'In   te   speraverunt  ^^f.  22,  5  ff- 
patres  nostri  et  salvi  facti  sunt.     In    te    speraverunt    et    non    sunt   confusi. 
35   Ego   autem    sum    vermis    et    non  homo,    opprobrium   hominum   et   abiectio 
plebis',  ac  si  dicat:  Uli  fide  sua  obtinuerunt  salutem  in  adversis  nee  imquam 
ad  mortem  usque  sunt  relicti.     Ego  autem    relinquor  usque  ad   mortem,  et 
spes   raea  post   mortem   demura   veniet.      Talis    enim    passio  decet  novum 
testamentum.     Ideo  Christus  Caput  praecedit  et  prior  omnium  reliuquitur  et 
4u  minuitur  a  deo  et  angelis.     Sequuutur  cum  omnes,   qui  crcdunt  et  invocant 


13  ad  Hebraeos  C  27  lib.  iudicium  A  36  obtimuerunt  A 

18=* 


'2~(\  Oiunvitiones  in  rsalmos.     l.Ml^ — 1.V21. 

nomon    eins.     Quaiv   siout    IV  Auünstinus    ad    Hoiioratiun    traotans    ps.  x.v. 

ivoto  dooot  in  ipso  diftoivntiaiu  Xovi  et  votoris  tostainonti,  quod  in  hoc  ali- 

Huando  qnidom  n^lioti   sunt   pativs  usqno  ad  pcrioulniu   vitae,   sed  nnnqiiain 

ad  niortoni  nsqno,  illo  antoni    siout    mos   oooisionis  aostiniantur  omuos  et  in 

mortoni  dosoruntur  iü;nonnniosissiniani.      Ita  et  hoo  psalnio  oaiidom  novitatem     .'- 

}v\.<sionis   oolobrat    prophota   ot    prao   antiqua   adniiratur.      Initno  uon   modo 

auiToli   oi   nou   astitonnit    ao    niinistravornnt,    siout    solont,    sod    ot    quioquid 

nonüno  Klohiui  potost  sienitioari.  pviuoipos.  rogos.  saoordotos,  sonioros,  ot  qui 

prius  oi  adhaoivbant. 

'liloria   ot    honoiv  oorouasti   oum\     Pulohro   roddit  oontraria  oontrariis,   lo 

gloriaui  Enos,    honoroui   tilio  Adam,  oorouam  minuto  ab  Angolis.     Quao  ut 

intolligauuis.  vooabula  primum  declaremus.    'Gloria'  hoc  loco  proprie  ponitui' 

iif.  s,  4.  'Cabod',  quod  döiav  gnieoi  diount.     Do  qua  ps.  iij.  'Tii  es  gloria  mea'.     Et 

iü.  7, 6.  ps.  vij.   'Gloriam   mcam  in   pnlvoivm   doduoat'.     Ea   est  neu   modo  pompa 

Hominis,   seu  ut  diount,   tama  cum  laude  oelebrata,  voleutes  gloriam  a  laude  ^^ 

sou  tama  diseerui  oelebritate.  quasi  gloria  sit  olai'ia  a  oliu'itate  diota,  verum 

est   et   ipsa  Augusta   maiestas  rerum   puloherrimarum   et   maximarum,   quas 

possidenuis,  et  ex  quibus  tum  ista  fama  oolebratur,  tum  nos  ipsi  gloriamur 

iwitti).  e.i?.  et  superbimus.     Uude  dominus  Matt.  vi.  'Dioo  vobis,  uec  Salomou  in  omni 

gloria  sua  vestitus  fuit  siout  unum  ex  istis\    Quid  hie  gloiimu  nisi  pompam  20 

et  maiestatem  abundantiamque  ivrum  appellat,  quibus  Salomon  erat  eelebratus 

apud  onuies  gvutes?    undo  ot  in  hebraeo  gloria   a  verbo  veuit,   quod  grave- 

soeiv  siguitioat^  ut  ps.  iiij.  vidimus. 

'Honor'  autem,  quod  'hadar'  hebi'tieis  sonat,  mirum  quam  varie  et  iu- 

oonstauter  sit  passim  vei^um,  nuno  pro  deoore,  nunc  pro  houore,  nunc  pro  2» 

pulohritudine,  nuno  pro  maguifioeutia,  nunc  pro  splendore,  nunc  pro  diguitate. 

'^,.  *^^;  ].  Ps.  oiij.  dioitur  'Confessionem   et   deeorem    induisti\     Ps.  xov.   'Coufessio   et 

i'f.  ih,  r^.  pulohritudo',  quae  duo  uomina  ps.  xliiij.  sie  redduntur  'Speoie  tua  et  pulobri- 

H"  JtV  ■«  tudino  tua'.    Ps.  oxliiii.  'Masnifioentiam  irloriao  sanotitatis  tuae'.    Ps.  oix.  'In 
i!>l.  HO,  3.  .'  ^  c> 

Spr.  14,  ss.splendoribus  sauotorum'.  Prover.  xiiij.  'In  multitudino  populi  dignitas  regis'.  so 
Haeo  omuia  looa  habeut  idem  uomen,  'liadar'  seu  'haeder',  quae  ab  ei>dem 
verbo  veniunt,  'hadar',  quod  autore  Reuohliuo  siguiticat:  deooravit,  honora- 
vit,  gloritioavit.  Ex  quibus  sotpiitur,  honoivm,  hoo  loco  propriissime  i-edditum 
hebraeo  uomini.  signitioare  pompam  alteram  magnatum,  quae  oousistit  in 
multitudino  oorum,  qui  eos  revereutur,  suspioiuut,  adorant,  subiioiuntur,  ser-  35 
viuut.  obsequuntur,  assistunt.  Hi  enim  sunt  deoor,  ornamontum,  splondor, 
magnitioentia .  pulohritudo.  dignitas  i^egis,  ut  gloria  et  honor  siut  velut  oou- 
trariae   pompae.     Gloria,    quod  a  i'ege   exit    et  divulgatur  ad  alios.     Houor. 

3  «oi.  i9,s:.  quod  ad  cum  hao  gloria  iuoti  multi  venimit  et  agnosount.    Ex  hoo  I^evi.  xix. 

dioitur  'Honora   pei^onam    seuis^.     Et   nuituo  se  augeut  heae  duae  pompae.  40 


22  heb.   A  :U    ho  der  A     h:vder  BC  40  lietj  A  h«  BC 


Operationcs  in  l'saliiios.    1519—1521.  277 

Gloria  enim  raultos  iillicit,  ut  lionoront.  Allccti  vcro,  ut  honorcnt,  mox 
gloriam  augcnt.  Idco  canimus  deo  gloriam  et  honorem  in  saccula  ,sa(;ciilo- 
rum,  quod  insempitcrniun  augcatur  et  maneat.  Sicut  econtra  duo  illa  mala 
quoque  se  mutuo  augcnt,  quae  sunt  Enos  et  filius  hominis,  qui  cum  ohlitus 
5  est  dei  et  miscr  ac  tristis  factus,  statim  et  filius  Adam  deseritur,  quia,  de 
quo  nihil  dicitur,  cuudcm  et  nemo  honorat,  sicut  in  scipso  nihil  est,  ita  ab 
Omnibus  deseritur. 

'Corouasti'',  metaphoricc  dicitur  a  Corona,  quae  undi<i[ue  perfecta  est  et 
totum  cingit,  pro  co,  quod  est  'circumdedisti  eura'.   i.  Reg.  xxiij.  'In  modura  i.Sam.23,üG. 

10  coronae   eingebaut  David  et   viros   eins'.     Et  ps.  v.  'Scuto  bonae  voluntatis  qsf.  .i,  vi. 
tuae   coronasti   nos'.     Igitur  Christus  factus  pro  nobis  Enos,   desperatus  et 
afflictus  undique  et  in  omnibus,  nunc  habet  oraniuni  rerum  Imperium  multa 
laude   et  fama  celebratum,   delectatus  et  securus   in  omnibus,  Factus  filius 
Adam,  contemptus  et  inhonoratus,    nunc  honoratur,    adoratur,   (juaeritur  ab 

15   omnibus.    Et  qui  minutus  fuit  ab  omnibus,  nunc  his  undique  ex  omni  crea- 
tura   cingitur,    ut    non    sit   creatura,    quae    hunc   ignoret    aut  non  honoret. 
Euangelium  enim  praedicatum  est  omni  creaturae  in  gloriam  eins.     Rursum 
'in  nomine  eins  omne  genu  flectitur,  coelestium,    tcrrestrium  et  infernorum".  *4j[)i(.  <,,  lo. 
Ista  enim  Corona  gloriae  et  honoris,  idcst  universae  creaturae,  nulli  uiK|uam 

20  alteri  concessa  est  neque  conceditur.  Ex  parte  enim  illi  glorificantur  et 
honorantur,  et  nullus  habet  omnia  nisi  ille,  qui  minutus  est  paululuiu  ab 
omnibus,  ex  nulla  parte  gloriam  et  honorem  habens,  immo  ex  omni  j)arte 
afflictionem  et  irreverentiam ,  ut  pro  hoc  merito  coronctur  inaeterniun  gloria 
et  honore.     Verum  ista  corona  gloriae  et  honoris  nondum  est  completa,   ut 

25   Paulus   dicit   i.  (Jor.  xv.   'Nunc   autem   nondum  videmus  ei  omnia   subiecta',  §cbr.  2, 8. 
'oportet  enim   illum   regnare,  donec   ponat   omnes  iuimicos   suos   scabellumi.eor.15,25. 
pedum   suorum'.     Hoc  agitur  scilicet  usque  ad  extremum  iudicium,  interim 
manent,  qui  non  glorificent  nee  houorificent  eum  et  coronae  huius  plenitndini 
resistant. 

30  Constituisti   eum    super   opera   manuum   tuarum.  8,7. 

Omnia  subiccisti  sub  pedibus  eius. 

Sic   versus  iste   in   hebraeo  absolvitur,   in  quo  gloria  et  honor  Christi 

exponitur.     Gloria  est,  quod  oninium   rerum  dominus   est,   atque  ita  vides, 

gloriam  esse  maiestatem  rerum  possessarum  (ut  diximus).    Honor  est,  omnia 

35  ei  esse  subiecta,  omnia  eum  agnoscere,  ad  eum  converti,  ex  nutu  eius  peu- 
dere.  Et  satis  pulchre  aperteque  utraque  pompa,  tam  gloriae  quam  honoris, 
hoc  versu  componitur,  dum  simul  dominus  et  subditi  describuntur  per  verba 
'constituisti'  et  'subiccisti',  quorum  imo  dominus  et  gloria,  altero  subditi  et 
honor  monstrantur.    Eadem  duo  et  ps.  xliiij.  sie  habentur,  alterum  illo  'Specie  "Uf.  45, 5. 


4  cum]  eu  A  enim  BC  10  Scuto]  Sicut  A  16  liunc]  hoc  A  32  heb.  A 


278  Oponitionos  in  rsaliuos.    ir)10--ir)'21. 

liKi  et  [>nlclirl(iuliiu'  tua  iiitciule,  prospoiv  procede  et  regna,  propter  veiitatem 
et  niansuetiuliiieni  et  iustitiam,  dediieet  te  mirabilitcr  dextcra  tmx,  alterum 
*45f.  4.S,  6.  isto  'Sagittae  tuae  acute,  populi  sub  le  cadent  in  cordc  iuimicoriim  regis'. 
Hie  est  ergo  prineeps  regiiin  terrae  et  doinimis  dominantiuiii.  Confer  eo.s 
liuic  regi:  super  quaenam  suut  eoustituti?  Gerte  super  0})cra  nianuum  dei,  r. 
sed  nulli  omnia  subieeta  sub  pedibus.  Paruni  souat,  opera  manuuni  dei  ad 
seusuales  illos  titulos  regnoruni,  provintiaruni,  populorum  et  speetacula  in- 
signiuni  iiiiaginuui,  monunientoruni,  quibus  reges  et  priucipes  miuidi  iactan- 
tur.  Parvo  titulo  Christi  regnuni  et  sine  insignibus  pracdicatur  infinitum  et 
aeternum  'Opera  (iuquit)  manuum  tuaruni'.  Nou  euim  terrae  aut  coeli  nomine  lo 
potuerunt  compreliendi.  Quicquid  euim  creavit  deus,  Christo  subiectum  est, 
1.  Gor.  15,27.  ut  i.  Cor.  XV.  'Qui  dixit  omnia,  nihil  utique  excepit,  praeter  eum,  qui  subiecit 
ei  omnia'. 

Au  autem  frustra  dixit  '^Omnia  subiecisti',  et  tarnen  nou  dixit:  Consti- 
tuisti  euni  super  omnia?     Omisit  enim  in  subiectione  "^opera  dei'  et  in  cou-  15 
stitutioue    'omnia',    cum    tamen    coniuncta   utrinque    velit    intelligi.     An    in 
detestationem  fastus  et  ambitiouis  sie  loquitur?    Ut  nee  ille,  cui  vere  omnia 
subieeta  sunt  a  deo,  titulum  iactet,  se  esse  constitutum  super  omnia,  et  maior 
sit  possessio  quam  titulus,  cum  contra  homines  non  raro  solis  rerum  titulis 
vehautm',  rebus  satis  exiguis  dominantes.     Illud  certe  Apostolico  more  pen-  20 
sandum  est,  quod  Christum  describit  non  ambivisse  hunc  principatum,  sed  a 
deo    constitutum,    ut    disceremus   non    assumere    honorem   nisi   vocati   sicut 
§c6r.  5,  4.  Aaron ,   heb.  v.     Et  quod  mireris ,   tam  iugens   imperium  Christo  his  verbis 
tribuitur,  et  tamen  ambitio  singulis  peue  syllabis  coarguitur,    uullum  hie  iu- 
flatum  verbum,  quemadmodum  decreta  hominuiu  solent  dicere:     Cuncta  per  25 
mundum  nobis  &c.    Et  iura  tam  coelestis  quam  terreni  imperii  Petro  clavi- 
gero   suo   commisit.     'Sic  tument  Bullae,   inflatoque  rotant  turgeutia  gutture 
verba'.     Hie  autem   'coustituisti'   iuquit  et  'cum'  et  'super  opera  manuum 
tuarum'.    Vide,  ut  pressis,  verecundis,  teuuibus,  solidis  tamen  verbis  iuaesti- 
mabile  reguum  Christi  traetat,  quanquam  pro  'constituisti'  in  hebraeo  habetur  30 
stpfiid).  2,  se/dominum  fecisti'.     Quomodo  Petrus  Act.  iiij.   loquitur  'Hunc  Christum   et 
i.iDJof.  1,16.  dominum   foecit'  &c.     Sicut  soll  Gen.  i.  dicitur  'üt  praeesset  diei'.     Seu  ut 
*f.  136,  8.  ps.  cxxxv.  'Solem  in  potestatem  diei'. 

Et  pulchre  'opera  manuum  tuaruni'  dicit,  sine  omni  specie  commeudans 
possessionem  Christi.  Hominum  euim  mos  est  his  tantum  imperare  et  3.^ 
praeesse,  quae  digua,  magna  multaque  sunt,  et  omnino,  ex  quibus  ipsi 
hierum,  honorem  voluptatemque  capiant.  Ea  quae  suut  vilia,  iudigua,  et 
quae  egeant  ipsorum  ope  vel  opera,  facile  permittunt,  vit  aliis  subsint.  At 
Christus  omnium  dominus,  quaecunqne  opera  dei  censentur,  sive  sunt  in- 
firma,  egena,  contempta,  sive  potentia,  opulenta,  honorata,  possidet.    Non  est  40 


4  priucipes  B        28  coustituisti  (iuquit)  et  (eum)  A        30  tractet  C     heb.  A        39  siut  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  279 

rex,  qui  personarum  respectu  captus  regnet,  Secl  quicquid  creatura  dei  est, 
sunm  agüoscit  sine  ulla  differentia.  Proinde  Christi  regnum  tale  est,  ut  non 
modo  milli  alteri  possit  couferri,  sed  et  si  conferri  posset  alteri,  uullus  queat 
reperiri,  qui  siisciperet.  Nemo  enim  est  eorum,  qui  vel  ambitiosissimi  sunt, 
5  qui  optet  praeesse  infirmis,  egenis,  ignominiosis,  et  ex  quibus  nihil  sibi  pro- 
venire  possit.  Omues  enim  offendit  verbum  hoc  "Opera  mauuum  dei^  et 
'omnia',  nee  delectantur  scire,  quid  ista  vocabula  significent. 

Ex  his  fuerunt  et  pontifices  olim,  qui  omnia  sibi  arrogarunt.  Sed  non 
id   quaesiverunt,    ut  opera  manuum  dei  et  omnia  regerent,  sed  omnia,  quae 

10  sibi  placerent,  et  quaedam  opera  dei,  quae  ipsi  elegerant.  Caetera,  quibus  et 
prodessent,  nihil  curantes,  quantumvis  inter  opera  dei  et  omnia  censerentur. 
Purissimus  ergo  sit  oculus  necesse  est  et  ab  omni  personae  ac  larvae  specie 
alienissimus,  qui  opera  manuum  dei  recte  debet  intelligere.  In  hoc  enim 
nomine  non  diiferunt  Papa  et  laicus,  Imperator  et  mendicus,  hostis  et  ami- 

15  cus,  sapiens  et  indoctus,  sanctus  et  peccator,  sanus  et  egrotus,  vivus  et 
mortuus.     Idem  dominus  omnium  et  aequaliter  omnia  sunt  illius. 

Gaude  ergo  o  Christiane,  et  quicunque  te  opus  dei  esse  agnoscis.  Tibi 
haec  et  magno  solatio  dicuntur,  si  credis,  vere  Christum  esse  super  omnia 
dominum   constitutum.     Si   enim    inimici  tui  vel  a  louge  in  te  mala  consul- 

20  taut,  in  quem  rogo  Consultant?  In  te,  an  in  Christum?  Eins  enim  sunt  et 
illi  et  tu.  Noli  timere,  ipse  praesens  est  illic  et  hie,  videt,  quid  contra  te 
moliantur,  et  maiore  cura  super  te  vigilat  quam  tu  super  teipsum.  An  putas, 
rem  possessam  habere  posse  super  seipsam  maiorem  sollicitudinem  quam 
habet  ipse  possessor?    Quid  aurum  in  arca  vel  j)era  pro  se  cogitat?    Nonne 

25  paterfamilias  arcam  quoque  ei  providit  et  omni  hora  latrouum  et  furum  in- 
sidias  soUicitus  observat?  An  aurum  rapitur  sibiipsi,  an  possessori  suo?  Et 
für,  utrum  offendit  gravius,  aurum  an  possessorem?  An  putamus,  avarum 
hominem  uri  de  rapina  suarum  rerum,  et  Christum  non  uri  de  quacunque 
laesione  rerum  suarum?     Et  quomodo  obediet  patri  subiicienti   omnia  sub 

30  pedibus?  Quodsi  te  occidant,  exurant,  laedant,  criminentur,  eiiciant  (modo 
sis  ei  tu  subiectus):  Rogo,  cui  damnum  faciunt?  cuius  rem  perdunt?  tuam 
an  Christi?  Ve  incredulitati  nostrae,  quod  prae  sua  impietate  haec  solatia 
et  tantam  securitatem  non  potest  intelligere.  Non  enim  deest  protector  et 
possessor  uobis,   sed  deest  fides,  quae  credat,   uos  esse  possessionem  illius. 

35  Verbum  enim  maximae  fidei  audis,  cum  dicitur  'Omnia  subiecisti  sub  pedi- 
bus eins  et  constituisti  eum  super  opera  manuum  tuarum^ 

Si  dicis:  Metuo,  ne  me  perdat  ipse  dominus  mens,  cum  sum  peccator 
magnus  nee  meritus  ab  eo  possideri  hac  foelicitate.  Non  perdet  te,  si  con- 
fitearis,  te  esse  suum,  et  eum  esse  dominum  tuura,  ipsius  enim  simt  et  sancti 

40  et  peccatores  et  omnia  opera  manuum  dei.     "^Omnis  lingua  (inquit  Philip.  ij.)(Br,i(.  2,  u. 


25  arcae  BC  .37  sim  BC 


280  (^l)er;itionos  in  rsalnios.     1519—1521. 

9U>m.  lu, 9.  confitoatiu",  quod  Iliosus  est  dominus,  et  hoc  ad  üloriain  palrls'.  Et  Ro.  x. 
'Si  confessus  fiiens  ore  tue,  quod  Ilicsus  est  dominus  et  cordo  tuo  credi- 
deris,  quod  deus  illum  suscitavit  a  mortuis,  salvus  eris'.  Hac  (iuquam)  con- 
fcssioue  et  fido,  si  peccator  es,  nou  modo  iustus,  sed  et  salvus  eris,  dicit 
hie  Apostohis,     Eos  potius  damnabit,  qui  cum  sui  sint,  eum  noluut  recipere    5 

suc.  li),  27.  iu  dominum,  siout  Lucac  xix.  dicit.  '  Veruntamen  inimicos  meos  illos,  qui 
nohuTunt  me  regnare  super  se,  adducite  huc  et  interficite  ante  me\  Hi 
enim  uoiuut  et  coguutur  ei  esse  subiecti.  Nou  enim  habcmus  rcgcuu,  qui 
exactor  sit,  sed  salvator  potissimum  eorum,  qui  oppressi  sunt  vel  ])oenis  vel 
peccatis.  Nam  in  his  praeter  titiüum  operis  dei  vix  reliquum  est.  At  lu 
opera  dei  sunt  eins  propria  possessio.  Quare  si  peccas  et  cadis,  ne  de- 
speres  de  Christo,  uon  enim  extra  eins  imperium  rues,  nisi  desiveris 
esse   opus    dei.     Quod    si    imperium    eins    agnoscis.   Et    cum    illo   Sapien- 

?SciM).  15, 2.  tiae  XV.  ei    dixeris    'Etiam    si    peccaverimus ,   tui  sumus,   scientes  magnitu- 

dinem  tuam'  &c.  Non  potest  ipse  te  dimittere,  nee  tu  sine  fiducia  miseri-  15 
cordiae  eins  dimitti.  Agnoscet  ipse  te  suam  possessionem,  si  agnoveris  eum 
Sei.  1,3.  tu  dominum  timm.  Nam  hoc  est,  quod  impiis  Isaiae  primo  exprobrat 
'Cognovit  bos  possessorem  suum,  et  asinus  praesepe  domini  sui.  Israel  autem 
me  non  cognovit,  et  populus  mens  non  intellexit'.  Igitur  Constitutus  est 
uobis  super  omnia,  ut  in  omnibus  nos  possit  iuvare,  et  ad  eum  nos  queamus  20 
confugere,  sive  in  peccatis,  sive  in  morte,  sive  in  vita,  sive  in  iustitia.    *Sive 

Möm.  u,  7  f.  vivimus  (iuquit  Ro.  xiiij.),  sive  morimur,  domini  sumus.  Nemo  sibi  vivit, 
nemo  sibi  moritur.     Qui  vivit,   domino  vivit,  Qui  moritur,  domino  moritur\ 

8,8.  Oves  et  boves  universas,  insuper  et  pecora  campi. 

8,  9.  Volucres  coeli  et  pisces  maris,  qui   perambulant   semitas  maris.  25 
Hi  duo  versus  occasionem   dedisse   videntur   interpreti    nostro  et  aliis, 
ut  de  puro   homiue  psalmum  intelligerent  et  'Elohim'  "^angelos'  transferrent. 
i.3}Joi.  1,26.  In  qua  sententia  sunt  et  magni  aliquot  patres,   quod   ex  Gen.  i.  cap.  homini 
formato    deus    tria    haec    animautium   genera  legitur  subiecisse.     Et  habent 
sane  pro  hoc  sensu  non  parum  speciei,  quod   videlicet  omnia  illa  subiecta  so 
videtur  explicare  propheta  his  versibus  esse  aliud  nihil  quam  bestias  terrae, 
coeli  et  maris,  neque  magnum  videatur  Christo  tributum,  si  imperium  harum 
bestiarum    ei    tribuatur,    quandoquidem    et    humani    reges    etiam    hominibus 
$c6r.  2, 8 .  praesint.     Verum  fortiter  obstat   Paulus   uon    modo    ad   hebraeos ,   si    forte 
i.eor.15,26.  quis  eam  neget  esse  Pauli,  Sed  et  i.  Cor.  xv.     "^Omnia  (inquit)  subiecit   sub  33 
pedibus  eins'.     Cum    autem    scripturae    et   verbi    dei    oporteat    esse   unum, 
siraplicem  constantemque  seusum,  ue  (ut  dicunt)  sacris  literis  caereum  nasum 
faciamus,  lustum  est,  Pauli  sensum  praeferri  omnium  aliorum  patrum  sensui, 
sive  Ambrosii,  Augustini,  Athanasii,  Hieronymi.     Quae   ideo  dico,  ne    quis 


6  dicit  fe'^tt  BC  27  transierret  A 


Openitiones  in  Psalmos.    1519  -1521.  281 

raore  scolasticoriun  doctorura  statim  pro  oraculo  sequatur,  quicquid  iu  aliquo 
Illustrium  patrum  legerit,  ut  quidam  solent,  qui  hac  ratioue  nobis  scrip- 
turam  in  meras  lacinias  sensuum  seciierimt,  ut  tot  sententias  prope  habe- 
amus  quot  syllabas.     Et   nescio,   probaudunine   improbandumve   sit  Htudium 

5   Magistri  Sententiarum  et   Gratiani,   quo   egerunt,    ut    omnia    oniuium   assu- 

esceremus  vorare,  sicut  immuuda  animalia,  nee  findentes  ungulam,  nee  rumi- 

nantes  lingua.    Id  studii  enim  (meo  iudicio)  fons  est  tot  qnestionum,  opinionum, 

rationura  et  bellorum,   quae  iam  plus  trecentis  annis  per  scholas  grassantur. 

Permittendi   sunt  itaque  S.    patres    suo   quandoque   sensu   abundare  et 

1"  pro  affectu    suo    in   literis    sacris    extra    ordinem   luxuriare.     Sed  Theologo 
puram  germanamque  intelligentiam    scrutanti   necessarium  est  consultis  ipsis 
sacris  literis  de  omnibus  iudicare,  sicut  Augustinus  in  multis  locis  docet,  et 
Paulus  praecipit  'omnia  probate,   quod  bonura  est,   tenete'.     Quare  hi  duoi.Xfjcff.s, 
versus  non  modo  Christo    parum   tribuere    videntur,    sed  etiam  puro  cuique 

15   homini,   quando  Gen.  primo  etiam  dominium  terrae  ei    tribuitur   et  omnium  iiiiof.i,-' 
arborum,  herbarum,  lignorum,  quod  hie  ue  Christo  quidem  tributum  legimus. 
Et  fateor,  nonnihil   difficultatis    locus    habet,     Augustinus  cum   suis  ad  alle- 
goriam    fugit,    sed  non    eiFugit.      Cum    enim    pra^miserit    'omnia'    et    'opera 
mauuum  dei",  non  coustat  ratio,  cur  ea  explicaturus  solum  oves  et  boves  et 

20  pisces  et  volucres,  sive  iusti  sive  peccatores  per  haec  allegorice  intelligantur, 
recenseat.  Non  enim  hi  sunt  omnia  illa,  quae  Christo  subiecta  sunt,  sed  in 
omnibus  eisdem  comprehensa.  Cur  ergo  prae  caeteris  explicantur?  Cur  non 
fuit  satis  dicere  'omnia'  et  'opera  mauuum  dei'?  Oportet  enim  oves,  boves, 
volucres,  pisces,  pecora  hie  ad  literam  intelligi.     Ego   confiteor   meam  igno- 

25  rantiara,  nee  quid  dicam  habeo,  movebo  tamen  aliis  cogitatioues,  quando 
aliud  non  possum. 

Quid  si  propheta  voluerit  potissimum  ea  explicare,  quae  puro  homini 
sunt  subiecta  propter  coutentiosos  cervicososque,  praesertim  ludaeos,  qui 
maxime  omnium  regno  Christi  resistunt?    Ne   quis   oggannire  queat,    Deum 

30  non  posse  sibiipsi  contradicere ,  qui  iam  olim  haec  (Gen.  primo)  subiecerit 
homini  puro  temj)orali  ditione  regenda.  Ac  per  hunc  scripturae  pretextum 
aut  omnia  Christo  subiecta  neget  intelligi  et  illa,  aut  Christi  universale 
dominium  calumnietur,  sed  praeveniretur  huic  versutiae,  quod  sie  sunt  omnia 
Christo  subiecta,   ut   etiam   ea,   quae    olim    hominibus    subiecerit   deus,   non 

35  modo  nolit  excepta,  sed  uua  cum  hominibus  eidem  subiecta.  Idque  adeo, 
ut  si  homines  nolint  Christo  esse  subiecti  (sicut  sunt  in  veritate),  scirent 
tamen  ea,  quae  ipsis  subiecta  sunt,  ei  subiecta,  habereque  cum  potestatem 
in  omnia,  quae  sunt  eorum  sine  uUa  resistentia,  quantumlibet  ipsi  resistunt. 
Deinde  non   est  ulla  offensio,   quae  magis    pugnet  adversus   fidem   dominii 


4  probandum  BC  20  allegoricQ  A  23  manu  A  29  ogganire  A         33  sed] 

ita  B,  Sed  ita  C 


282  OlMTulion.'s   in    l'salmo.s.      l")!!)— ir)21. 

Cliristi  (niam  ipsa  iin|)i<>niin,  jiracscrtiiu  lv('<;iiin  et  inai;iia(iiin ,  in  liis  i'chiis 
lioiniiii  oliin  datis,  opulcntia,  ui  lUH^ossarimu  riicrit  liaoc  proprio  ex|)li('ar(' 
C'lu-isto  osso  subioctii,  nc  quis  .scandalisatiis  non  crodoret,  si  viderct  iinpios, 
praesortim  magiios,  noii  subditos  ei.  Omiiia  ciiim  aliu  facilo  est  credcrc 
Clu'isto  subiceta    praeter  ea,   quae    iin|)i()niiu  sunt.     Ilaoc  enim  in  potcstalc    •'' 

i!i.  III,  Ktf.  ooruin  plone  posita  vidcntur,  de  quo  et  ps.  cxliij.  'Boves  eoriim  crassue, 
proniptuaria  eorum  plena',  (juasi  dicat  proplicta:  Nc  offendare  frater,  quod 
oninia  Christo  subieeta  esse  dixi,  cum  in  solis  inipiis  eins  inimicis  videas 
oontrariuni,  caeterorum  enim  nihil  vidctur  rcsisterc.  Scito,  quod  et  i[)Soruni 
quaecunque  habent,  sunt  Christo  subieeta.  Et  ad  hanc  sententiam  iuvandani  lo 
valet,  si  per  Epitasiu  eleves  illud  adiectivum  'universas',  quasi  dicat:  Nihil 
est  reruni,  etiam  rebellium  impiorum,  non  tautura  sponte  subiectoruni  quod 
C«cbv.  2,  8.  non  sit  ei  subiectum.  Et  hoc  Apostolus  quoque  i.  Cor.  xv.  queritur  dicens 
'Nondnni  videmus  ei  omnia  subieeta',  quasi  dicat:  Sunt  omnia  subieeta,  sed 
nondum  iniplctum  est,  nee  videmus,  resistentibus  scilicct  impiis.  Quarc  i5 
volucres  cocli,  pisces  maris  per  auxesin  additi  sunt,  ac  si  dicat:  Omnia 
hominis  sunt  subieeta  Christo,  sive  quae  ipse  possidet,  sive  quae  ei  Gen. 
primo  subieeta  sunt.     Ipse  est  dominus  omuium. 

Nee  id  forte  nimio  abhorrebit,   si  quis  et  alteram  fiduciam  ludaeorum 
prosterni  hoc  verbo  putaverit,  quae  fuit,  quod  sacrificiis   et  holocaustis  ani-   20 

9iP9fd).7,48rf.  malium,  velut  suis  rebus  deo  servire  se  credebant,  sicut  S.  Stephanus  Act.  vij. 
Sei.  66,  i.eos  refellit  ex  Isaia  Ixvi.,  quod  ei  templum  aedificare  praesumerent,  cum 
ipsius  iam  essent  omnia,  ex  quibus  templum  esset  extrueudum.  Ita  et  hie 
liceat  opinari,  quaudo  proj)lieta  novum  regem  sola  gloria  et  lionore  colendum 
docet,  non  esse,  quod  praesumant,  sese  animalibus  occisis  ei  servituros.  Cui  25 
enim  sunt  omnia  subieeta,  etiam  oves  et  boves,  et  omnia,  quae  liomini  un- 
quam  data  sunt,  subieeta  sunt.  Quid  ergo  dare  poterunt  illi,  cuius  sunt 
omnia,  quae  habent?  similem  enim  eorum  fiduciam  et  simili  causa  similique 
!Pf.  50, 8  fr.  sententia  damnat  et  ps.  xlix.    'Non  in  sacrificiis  tuis  arguam  te',   idest   non 

est  mihi  adversus  te  causa  propter  sacrifitia  tua.  Quare?  ""quia  holocausta  30 
tua  in  conspectu  meo  sunt  semper  (idest  non  est,  quod  ea  mihi  offeras,  iam 
sunt  enim  coram  me).  Non  accipiam  de  domo  tua  vitulos  nee  de  gregibus 
tuis  hircos,  quoniam  meae  sunt  omues  ferae  sylvarum,  bestiae  in  montibus 
millium.  Coguovi  omnia  volatilia  coeli,  et  universitas  agri  mecum  est.  Si 
esuriero,  non  dicam  tibi,  mens  enim  est  orbis  terrae  et  plenitudo  eins.  35 
Nunquid  manducabo  carnes  taurorum?  aut  sanguinem  hircorum  potabo?' 
$i.  50,  u.  Tunc  sequitur  verus  cultus  'Immola  deo  sacrificium  laudis  et  redde  altissimo 
Vota  tua.  Invoca  me  in  die  tribulationis,  et  eruam  te,  et  houorificabis  me\ 
*i.  50, 23.  Et  in  fine  'Sacrificium  laudis  honorificabit  nie,  et  illic  iter,   quo  ostendam 

illi  salutare  dei',  ■*" 


7  q.  d.  A  Quasi  diceret  BC  11  q.  d.  ABC  14  q.  d.  ABC  30  causa  te  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  283 

Vide,  auue  hio  Asapli  hiuic  psalmum  fere  totum  ex  hoc  ps.  viij.  suxe- 
rit?  De  laude  enim  dei  in  tribulationibus  agit  (sicut  hie  psalmus)  contemptis 
sacrificiis  pecorum,  quae  dei  potius  dielt  esse  quam  homiuuni,  quibus  Gen.  i. 
data  sunt  ut  scilicet  et  hie  omnia  Christi  esse  seirent,  nee  posse  amplius  ei 
5  serviri  iis,  quae  illi  sua  esse  putent.  Adiiciamus  et  de  superstitione  aliquid 
ac  libertate  Christiana.  Quando  enim  generalis  est  haec  sententia,  Christo 
oninia  esse  subiecta  et  post  legem  promulgata,  necesse  est,  ut  regulet  omnia 
partieularia,  temperetque  uuiversa  legis  praecedeutis  edicta.  Quare  non  solum 
pro    sedando   scandalo,    quod   impiorum    opuleutia    statuit,    nee    tantum   pro 

lu  tollenda  fiducia,  quam  legis  donatio  et  sacrificia  in  rebus  istis  donatis  in- 
flant,  sed  etiam  pro  vendicanda  libertate  Spiritus,  quam  legis  Ceriraoniae 
aeque  stulta  fiducia  aut  iufeliciore  conseientia  opprimebant,  debuit  iraperium 
Christi  pronunciari  et  valere  credi,  siquidem  cerimoniae  legis  potissimum 
constiterunt  in  animalium  differentia,  in  victus,  vestitus,  locorum,  aquarum, 

15   regionum  coeli  et  omiliuo  in  rebus  hisce,  quae  homini  subiecta  sunt,  Gen.  i.  i.iü(o[.i,28ff. 
In    haue  rem  Apostolus  quoque  i.  Cor.  x.,    cum  pro  libertate  Christiana  ad- i.eov.  10,25. 
versus   cerimonias    dixisset    'Omne,   quod   venit  (idest  venditur)   in   macello, 
manducate,  nihil  interrogantes  propter  conscieutiam',   subdit  pro  causa  gene- 
ralissimam   senteutiam  ex  ps.  xxiij.   diceus  'Domini   enim   est  terra  et  pleni-  ^i.  24,  1. 

20  tudo  eins'.  Ita  et  hie  videtur  generalem  sententiam  dominii  Christi  adversus 
pertiuaciam  cerimonialem  ludaeorum  torsisse  propheta,  ut  sub  Christo,  cui 
omnia  subiecta  sunt,  omnia  libera  esse  doceret  et  licita,  sive  malint  pisces, 
oves,  boves,  volucres  eomedere,  sive  abstiuere.  'Dominus  est  (inquit  ipse 
Christus  Marci  ij.)  Filius   hominis   etiam   sabbati'.     Quare   dominus?   nisi  utsüiaic.  2.  28. 

25  in  arbitrio  eius  siut  omnia.  Quare  dominus  animalium  et  bestiarum  terrae, 
maris,  coeli?  nisi  ut  in  arbitrio  eius  sint  omnia.  Ita  sub  Christo  omnia 
possidente  libera  licitaque  sunt  omnia,  quae  in  coelo,  terra,  mari  sunt.  In 
quibus  tameu  hodie  maior  est  per  hominum  decreta  captivitas  quam  unquam 
olim  sub  lege  fuit. 

30  Haec  sub  cuiusque  iudicium  relata  dictaque  volo.     Ex  quibus,  si  vera 

sunt,  et  hi  duo  versus  clari  sunt,  et  ratio  aperta  est,  Cur  potissimum  has 
res  ex  omnibus  explicarit,  quod  conveniebat  liberrimo  omnium  imperio  Christi 
omnia  libera  asserere  tutaque  facere  et  nos  in  eo  recte  instituere.  Id  reli- 
quum  est,  quod  ubi  nos  'Pecora  campi',  aptius  hebraeus  'Bahemoth  Schadai', 

35  idest  bestias  agri,  habet.  Pecora  enim  latine  domestica  animalia  significaut, 
quae  per  oves  et  boves  satis  expresserat.  Et  ubi  nos  habemus  'Qui  peram- 
Ijulant  semitas  maris",  videtur  hebraeus  non  de  piscibus  sonare,  sed  de  aliis, 
quaecunque  versantur  in  mari.  Geminam  enim  inductionem  hi  duo  versus 
videntur   mihi    contiuere   in    huuc   raodum,   prior:    Oves  et  boves  universas, 

40  insuper  et  quicquid  animalium  versatur  in  agris,  posterior:  volucres  coeli  et 


21  pertinaciam  fe'^tt  C  23  commedere  A  34  heb.  A 


284  Oponitionos  in  r.salim.s.    ir)i;»-ir)21. 

pisces   inaris,    ot    (iiiic(|uiil    vcrsatiir    in  srinitis    mariuin.      lU)i   id  ohscrvaUis, 
.a)Kii- i,-'o.  ([uoil  ex  (Touosi  \'(>latilia  et   aqiiatilia   omnia   ex    a(|ui.s    producta    scribuiitiir. 
hloo  vohicros  codi  cum  piscihus  i\\;\v\>  iii<lucti(>nc  posteriore  couiungit. 

(^uaorat  auteiu  (luispiain :  Cur  somitas  inaris  trihuat  piscihus  et  iis,  qni 
iu    CO   versautur,    cum    nihil   minus    in   mari    ijuam    scmitae   sicut  et  in  aere    •> 
ai>j)areat  ?     Forte,    quod   mare  totum    sit   pervium,    in   quo   quelil)ct  bestia 
suum  iter  taeiat,  et  tarnen  uunquam  comnumis  et  regia  via  perscverct,  necjuc 
eadem  via  sacpius  ihi  teratnr.     Verum  liaec  levicnla. 

Hahomus  itaque  Christum  passum,  coronatum,  praedicnituiu  ac  enichtum 
iu  hoe  ])sahno  descri[)tum  egrcgie,  (piem  Titulus  torculai-i  suo  nol)is  indica-   n» 
\il  a  prineipio.     Idco,   ut   denuo   iuculcct  eins  legitimum  cultum,    (pii    ahus 
Mon    est    (juaiu    lldes,    hius,    predicatio,    confessio,    repctit    versum    |)rinunn 
dieens: 
"•  "J-  Domino,    dominus    noster,    (juam   admirabilo  est 

nomcn  tu  um  iu  universa  terra.  is 

INIagnum  est  euim  et  arduum,  huuc  Enos  et  filium  Adam  credere  tan- 
tae  et  gloriae  et  dignitatis  esse.  Idee  repetendum  et  assidue  id  inculcandum 
mouet.  Stat  euim  senteutia:  Deura  esse  mcmorem,  visitatorem,  coronatorem, 
sed  eorum  duutaxat,  qui  oblivioue,  iguominia,  solitudine  sunt  extreme  in 
nihihmi  redacti.  Quälern  enim  exaltasse  Christum  lioc  psalmo  scribitur,  20 
tales  et  semper  exaltaturus  eodem  exemplo  coguosci  voluit.  In  quo  satis 
'?{.  34,  IG.  demonstravit,  in  quosuam  oculi  sui  siut  aperti  et  firmati.  Nempe  oculi 
domini  super  iustos  (idest  eos,  qui  sunt  nihil  in  liac  vita  tam  sibi  quam 
i!i.  113,  6.  hominibus),   Quia  humilia    respicit   in    coelo   et   in   terra.     Atque   haec   ipsa 

misericordia  eins  facit,  ut  maguum  sit  uomen  eins  in  universa  terra.  25 


PSALMVS  NONVS. 

AD  Victoriam,  pro    occultis  filii,   psalmus  David. 
Quanta,  deus  bone,  est  huius  tituli  exponendi  varietas,  alius  mortem 
Absolom,  alius  mortem  Goliath,  alius  instrumentum  musicum,  alius  iudicium 
dei   occultum,    alius   luventutem,   alius    Cantorem   psalmi,    alius    aliud.     De   so 
quibus  Omnibus,  qui  volet,  Lyram,  Burgeusem  et  Reuchlin  videat. 

Ego,  quantum  ex  scopo  psalmi  capere  possum,  sequar  Burgensis  titu- 
lum,  noa  interpretationem,  qui  dicit,  'Almuth',  quod  'pro  occultis"  trausfertur, 


2  Genesi.  v.  B  4  tribuaiit  C  8  teritur  A  28  bone  deus  BC  30  aliud 

intelligit.  BC 


Operationes  in    Psaluios.    1519—1521.  285 

hebraice  iuventutem  siguificare.  Est  enini  psalmus  iste  omuiuo  generalis 
quedara  gratiariimactio,  exultatio,  exhortatio,  oratio  plena  iucundis  affecti- 
biis  de  victis  \'incendisque  assidue  inimicis,  quae  non  possit  convenire,  iiisi 
populo  in  medio  iuimicorum  agenti,  pugnauti,  vinceuti,  triumphauti,  tarn  de 
5  praeteritis  quam  praesentibus  et  futuris  loquenti.  Quare  de  populo  Christi 
praesertim  Martpibus  et  eoruni  persona  psalmum  esse  dictum  non  dubito. 
Quod  ut  aliquautulum  demonstremus,  titulum  hebraicum  tractemus,  qui  sie 
habet:  Xamuazeah  almuth  laben,  Mizmor  ledavid\  'Lamnazeali'  'ad  vic- 
toriam'   sonat,   saiis   expositum    supra.     'Mizmor   ledavid^   'psalmus  David'. 

10  Reliquum  est  'almuth  laben'.  Si  'almuth"  cum  Hieronymo  dividas  in  duas 
dictiones  (quod  Lyra  negat),  sonat  'super  mortem'  seu  'ad  mortem'.  Et 
hinc  alii  mortem  Goliath,  alii  Absolom  hie  somniant.  Si  unara  dictiouem 
serves,  et  nomen  abstractivum  a  verbo  'Alam'  quod  'abscondit'  significat,  a 
quo   verbo  Adolescens  et   adolescentula   vocantur  'Elem'  et  'Alma',   quod  in 

lö  tabernaculis  et  abscondito  educarentur,  cum  periciilosissimum  sit  teneram 
aetatem  vagari  in  mundo  et  illecebris  exponi.  Inde  et  'Almuth'  iuventutem, 
adolescentiam,  et  eara  scilicet  aetatem  significat,  quae  hac  ratione  absconditur 
et  in  occultis  religiöse  educatur.  Sic  lacob  scribitur  vir  simplex,  morans  in 
tabernaculis.  Gen.  xxv.  Contra  Esau  vir  gnarus  venandi  et  agricola.     Atque  i.SDiof. 25,27. 

20  ab  hac   consuetudine  obtinuit  usus,  ut  adolescentulae  vocentur  hebraice  'Al- 

moth'  (idest  absconditae),  ut  Isa.  vij.  'Ecce  Alma  concipiet'  &c.  3ff.  7,  i4. 

David  autem  dedita  opera  hoc  titulo  prodigiosam  iuventutem  signat, 
dum  iuventutem  'laben',  idest  filii  seu  filio,  signat,  cum  adolescentes  seu 
adolescentulas   habere  sit  patris  aut  avi  aut  ad  summum  fratris  sive  tutoris 

25  cuiuspiam.  Quis  est  enim  filius,  qui  ut  filius  possit  dici  habere  adolescentes 
et  adolescentulas,  quos  in  abscondito  erudiat  et  educet?  Proinde  Christum 
manifeste  indicat,  qui  novo  miraculo  carnalem  generationem  sua  nativitate 
finiens  filius  tantum  est,  nullius  secundum  carnem  pater,  et  tamen  spiritualem 
generationem    nova   per   baptismum    nativitate   incipiens   pater   est  multorum 

30  filiorum  et  filiarum,  quos  in  abscondito  fidei  educat  erudieus,  ne  sapiant  ea, 

quae  patent,   sed  ea,   quae  latent,  sicut  ps.  xxvi.  'Abscondes  eos  in  abscon-*)3f.  31, 21. 
dito  faciei  tuae  a  conturbatione  homiuum'.    Quare  vero  similius  est  'Almoth' 
utroque   significatu   in   unum  coacto   significare   uovam   creaturam  Euangelii, 
prolem  gratiae,  Iuventutem  baptismi,  populum  novi  testamenti  ac  vere  abs- 

35  conditas  filii,  idest  fideles  et  obedieutes  Christi,  quorum  vita  sub  morte, 
Salus  sub  cruce,  gloria  sub  ignominia  latet.  Sic  enim  abscoudit  eos  mundo, 
Quos  David,  vir  plenus  spiritu,  concepit  significari  adolescentibus  et  adoles- 
centulis,  domi  et  abscondito  educatos.  Est  enim  et  haec  inter  caetera 
ludaici  populi  laus,  quod  a  mercatorum  et  negociatorum  studiis  semper  fuit 

*o  alienus,   suis    ac  domesticis   contentus    proventibus,    sicut  et  patres    eorum. 


36   abscondidit  BC 


2S{]  Oporationos  in  Psalmos.    1510—1521. 

(.iii;iiul(Ujirultin ,  iit  jihIn iropi  illi  vi  va<i;:il)iin(li  Ikhiuiics  inulioiMim  (|iiiil('in 
hoinimini  vident  mores  vt  iirbes  civiles(iuo  (tili  putant)  ot  »irbani  rcddiintur, 
ita  nuiltoniin  qucque  pessimorum  cxenipla  et  haiiriuiit  et  invelmnt  alii.s, 
(jnod  Corinthus,  Syraeusa,  Tvi'iis,  Alexandria  satis  probavenint,  iit  Roiiiani 
taeeain,  et  adlme  probant  in  hodieruuin  diem  Eniporia  faniatiora,  ut  noii  in-  :> 
ini-ia  Cananaeos  (idest  iiegoeiatores)  ])otissimuni  de  terra  expulerit  dens. 
ISatis  eivilis  est,  qui  legem  dei  sui  noverit  et  deo  pure  servierit,  ad  quod 
niaxime  opus  est,  praesertim  adolescentioribus,  secessu  abscoudito  et  fuga 
boininnni.  Gcntilis  ille  ait:  Quoties  inter  homines  fui,  minor  redii.  Et 
ille:  Aniici  i'uros  ttMiq>oris.  Ac  d.  Bernardus:  Nunquani  minus  solus  suni,  m 
(luani  dum  solus  sum.  Non  quod  velim  aetatem  istam  solitudini  de])utare, 
ciun  et  exemplis  horrendis  et  illustrium  patrum  autoritate  probatum  sit, 
solitudiue  nihil  periculosius  esse  adolescentiori  aetati,  rursus  idem  periculum 
convcrsatio  turbae.  Quid  ergo?  Hoc  consultum  est,  ut  Magistrum  dome- 
stioum  ao  familiärem  liabeat,  sub  cuius  conspectnm  omnia  dieat,  faciat,  ir. 
omittat  in  timore.  Atque  id  demum  est  Almutli  esse,  idest  domi  bene 
institui,  tum  ubi  instituta  fuerit  et  foras  in  officium  vocatur  regendi  populi, 
tum  illud  praestet  affectu,  quod  prius  effectu,  tum  sit  Almuth  in  spiritu, 
quae  fuit  Almuth  in  litera,  iam  per  seipsum  ea,  quae  patent,  contemnens  et 
contemnere  doceus,  quae  liuc  usque  alterius  magisterio  contempsit,  immo  20 
contemnere  docta  est.  In  hanc  Almuth  olim  instituta  sunt  Monasteria  et 
universalia  stutlia.  Neque  hoc  abiecero,  quod  abscondita  ista  non  modo  in- 
telligantur  pro  parte  ista  Ecclesiae,  sed  etiam  contraria  inimicorum,  quod 
videlicet  decantet  non  solum  populi  spiritualis  et  abscouditi  statum  et  opus, 
sed  et  spiritualem  et  quae  in  abscondito  contingit  victoriam  de  inimicis,  25 
quod  illi  spiritualiter  pugnent,  et  hi  spiritualiter  vincantur,  quo  impleantur 
figurae  bellorum  veteris  testamenti,  ubi  corporaliter  caesi  fuerunt  inimici,  quia 
ibi  erant  aperta  servi,  idest  Mosi  figuralis  et  externa  facies,  populi,  belli 
victoriae,  sicut  hie  abscondita  filii,  idest  spiritualis  et  interna  plenitudo 
populi,  belli,  victoriae.  30 

Esto  itaque  Almuth  populus  Christi,  cuius  vita  abscondita  est  cum 
Christo  in  deo,  qui  non  ambulat  in  his,  quae  patent,  sed  ab  iis,  qui  sie  am- 
bulant, multa  patitur  et  victor  in  omnibus  haec  suo  Christo  cantat  de  ini- 
micis suis  in  abscondito  et  spirituali  hello  victis,  ut  utrinque  sint  abscondita, 
tarn  apud  victos  quam  victores,  utrique  in  spiritu  agentes.  35 


5  famatioria  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1021.  287 

Coufitebor  tibi,   domine,    in   toto   corde   meo,  narrabo  omnia      9,2. 
mirabilia  tua. 
Laetabor  et   exultabo    in    te,    psallam    nomini   tuo,  9,3. 

altissime. 

5  Ordinem  psalmorum  a  primo  nsque  ad  octavum  dedimns  psalmo  sexto. 

Tentandum  forte  nunc  quoque,  qua  ratione  octavus  sequatur  septimuni  et 
hie  nonus  octavum.  Manifestum  est  autem,  Septem  priores  psalmos  esse 
passionum  et  tribulationum  tarn  Christi  capitis,  quam  Christianorura  mem- 
brorura  descriptioues,   inter  quos  nullus  est,    qui  laudibus   et  confessionibus 

10  gestiat.  Octavus  enim  primus  omnium  incipit  nomen,  laudem,  gloriam, 
honorem  exnltare,  nee  habet  ullam  quaerelam  nee  agit  causam  cum  adver- 
sariis,  sed  fructum  passionis  praecedentium  sunmiario  colligit  recitans,  quam 
nihil  promoveant  persecutores ,  et  quam  foeliciter  habeat  passus.  Atque  id, 
ut  in  capite  omnium  patientiura  Christo  inchoaret,  optime  conveniebat.    Ideo 

15  optimo  ordine  octavus  et  post  tribulationum  psalmos  sequitur  et  Christum 
cauit  loco  primo  inter  gaudentes  et  passionum  victores.  Oportet  enim  tri- 
bulatos  iuterdum  consolari,  ut  possiut  sustinere,  ideo  et  psalmos  nunc  laetos 
uuDC  tristes,  vario  ordine  misceri,  ut  haec  ipsa  diversorum  psalmorum 
mixtura  et  confusa  ordinatio  (sicuti  putatur)  exemplar  esset  vitae  Christianae, 

20  quae  inter  varias  tribulationes  mundi  et  consolationes  dei  exercetur. 

Inchoata  itaque  laetitia  psalmo  octavo  Christi  capitis,  omnium  passi- 
onum victoris,  reete  subsequitur  hoc  nono  et  corporis  sui  Ecclesiae  laetitia 
de  suarum  quoque  tribulationum  victoria,  ut  quem  secuta  est  psalmis  prae- 
cedentibus  via  passionis,  eins  sit  et  sotia  consolationis,  exemplo  et  (ut  dicitur) 

25   velut  digito  monstratura  confirmaturaque  id,  quod  psalmo  praecedeute  dictum  *j.  s,  3. 
est  'Ex  ore  infantium  et   lactentium   perfecisti  virtutem  propter  adversarios 
tuos,  ut  destruas  inimicum  et  ultorem\    Pergit,  inquam,  ostendere  haue  vir- 
tutem   oris   infautilis    et  Christum   super  omnia   constitutum,    ut  uon  inepte 
hunc   psalmum  queas  praecedentis  exemplum   existimare  expressum,   cum  in 

30  eo  adversariorum ,  inimicorum  et  ultorum  destructio  et  magnificatio  nominis 
ac  laudis  dei  sie  tractetur,  ut  aliud  fere  nihil  tractetur.  Quia  enim  David 
virtutem  ex  ore  infantium  perficiendam  cognovisse  cernitur  ps.  viij.,  nunc 
ne  sine  mente  sonum  dedisse  putaretur  (ut  Montanus  prophetas  incusat), 
ostendit,  se  uosse  quoque  rem  et  Universum  negocium  eins  virtutis. 

35  Verba  ista  "^^Confitebor  et  psallam'  ps.  vij.  versu  ultimo  illo  'Confitebor  fpi.  7,  is. 

domino   secundum  iustitiam  eins    et  psallam    nomini   domini   altissimi"*   satis 
exposita   sunt.     'Laetabor   et  exultabo"  ps.  v.,    ubi    dicitur   'Et    laetabunturii>j.  5, 12. 
omnes   et  gloriabuntur   in  te  omnes'.     Quod  enim  hie  'Exultabo",  illic  eius- 
dem   verbi   futuro   'gloriabuntur"   dixit.     Porro    Hieronymus   illic  'laudavit', 


4  altissimi  AB  8  tarn  fc^tt  BC 


Ogg  Oponit.ioncs  in   rsalnu^s.    15111—1521. 

Iiic  'ü;uulrl)(i'  rctldidit.    'I'aiila   est   diriicultas,   iil)i(Hi('  conslarc  sil»i  intcrpivteni. 

At((iu'  (jaoil   illic  iiu'tiiniin    so  in  media  trihulatioiu'  })ollic'ctur,   liic^  liboratus 

prol'iiso   gaiulio   lacit.      Tribulatus    cnim    sola    dei    laude   sustciitatnr,    (luani 

i!i.  -12,  12.  fiiiito  iiialo  roddat,  sieut  dieit  ps.  xli.  'Quare  tristis  es  anima  nica?  et  quare 

conturhas  nie?     Spera  in  deo,  quoniam  adliue  confitebor  illi  salutare  vultus    ü 
'}Ji.  4L',  :,.  inei\   FA  ibidem  'Ciuoniam  transibo  in  locum  tabernacuH  admirabilis,  usque  ad 
domuni  dei,  in  voee  cxullationis  et  confessionis,  sonus  epiüantis'.    Nee  moveat, 
(|Uod  verbis  liituris  utitur  in  rem  praesentem,  ita  enim  moris  est  iiarraturis, 
eantatnris,  aeturis,  ut  dieant:  Cantabo,  dicani,  faeiam  &c.,  cum  iam  inci]iiant. 

A'ide   eigo,   (|ui    eonfiteri,  narrare,    laetari,   exultare,   psallere    se   dielt,   lo 

qiianto  aestu  et  eumulo  iuciindissimorum  prorumpit  affeetuum  et  empliaticus 

est  totus,     Non  simpliciter  dieit  'Confitebor',   sed   'in  eorde'   et  'toto  coi'de", 

nee   simpliciter  iam  narrat   opera,    sed    mirabilia   dei    eaque    omuia.     Adeo 

x'iic.  1, -lef.  gestit,  sicut  lohanues  in  utero,  et  exultat  Spiritus  eins   in  deo  salutari  suo, 

qui  foecerit  ei  magna,  et  mirabilia  illa,  quae  sequuntur.  In  quo  verbo  certe  15 
argumentum  huius  psalmi  aperitur,  scilicet  quod  mirabilia  dei  canit.  Mira- 
bilia vero,  quod  per  eos,  qui  nihil  sunt,  convertit  eos,  qui  omnia  sunt,  et 
per  Almuth  in  fide  abscondita  viventes,  mundo  mortuos,  humiliat  eos,  qui 
in  gloria  florent,  mundo  spectabiles,  tarn  magna  faciens  sine  vi,  sine  armis, 
sine  opere,  sed  sola  cruce  et  sanguine.  20 

lUud,   quod   omnia  mirabilia   dieit  se  narraturum,    quomoäo  conveniet 
CMob9,  lü.  cum    illo    lob  ix.    'Qui    faeit    mirabilia    et    inscrutabilia,    quorum    non    est 
numerus?"     Aut    quis    enarret    omnia    mirabilia    dei?     dicemus    hoc    hyper- 
qsf.  c,  7.  bolico  illo  aifectu  dici,   quo  ps.  vi.  dictum   est   'Lavabo  per   singulas  noctes 

lectum  meum",  quod  videlicet  tantus  ei  sit  ardor  in  dei  magnalia,  ut  quau-  25 
tum  est  in  votis,  omnia  velit,  etiam  si  non  possit  enarrare.    Amor  enim  non 
i.eor.  13, 7.  habet  modum  neque  finem,  i.  Cor.  xiij.  'Charitas  omnia  credit,  omnia  suffert, 
omnia  sustinet'.     Sic  et  omnia  potest  et  facit^   deus  autem   spirituum  pon- 
derator  est. 

Potest   etiam    ficri,   quod   ideo  'omuia"   dixerit,   quia   solum   opera   dei   30 

^i.  51, 15.  proponat  cantare  et  aliud  nihil,  iuxta  illud  ps.  v.  'Docebo  iniquos  vias  tuas'. 

*45i.  17.  4.  Et  ps.  xvi.     'Ut  non  loquatur   os  meum    opera   homiutuu".     Narrabo   itaque 

omnia   mirabilia,    idest    quiequid    narravero   deinceps,    tua    mirabilia    erunt. 

W\-  c,  s.  Eodem  tropo  ps.  vi.   audivimus  dici  'luveteravi  inter  omnes  inimieos  meos', 

idest  eos,  qui  sunt  omnes  inimici  mei.  35 

'In  toto  corde"  ex  superioribus  intelligendum  relinquo.     Sunt  enim,   ut 

*i.  12, 3.  ps.  xi.  dicetur,   qui  loquantur  corde  et  corde,    idest  duplici  divisoque  corde, 

ut  qui  deo  confitentur,  donec  benefecerit  eis.    Alii  vero  lingua  quoque  men- 

5P).  28, 3.  titi   sunt  ei,   et  cor  eorum   non   fuit   rectum.     Ps.  Ixxvij.    'Qui   et  loquuntur 

pacem  cum  proximo  suo,  mala  autem  in  cordibus  eorum',  viri  sanguiuum  et  40 


30  fieri  fe^It  A 


Opevationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  289 

dolosi.  His  nnnquani  contingit,  ut  mirabilia  dei  cognoscant,  nedum  ali- 
quando  enarrent.  Igitur  toto  corde  coüfitetur  domino,  qui  neque  in  pro- 
speris  seipsum  iactat  nee  in  adversis  contra  deum  murmurat,  utrobiqne 
aequabilis  in  syuccra  laude  dei,  qiiod  nisi  cum  Christo  crucifixis  et  passiones 
5  expertis  non  est  possibile. 

In    convertendo    inimicum    meum    retrorsum,  9.  *• 

Infirmabuntur   et  peribunt   a   facie   tua. 

Hie  incipit  mirabilia  dei  enarrare,  seilicet  inimicorum  conversiones. 
Satis  iam  superque  commendata  est  figura  hebraeae  linguae  omnium  frequen- 

10  tissima  Synecdoche,  quam  alii  singulare  pro  plurali,  alii  collectivum  pro 
distributive  voeant.  'In  convertendo  (inquit)  inimicum'  et  mox  'Infirma- 
buntur', seilicet  idem  inimicus  seu  inimici.  Deinde  quod  grammaticos  oiFen- 
dit  'In  convertendo  inimicum',  in  secunda  persona  reddi  poterat:  Dum 
convertes  aut  convertisti   inimicum  meum,   sie  enim  eoepit  et  prosequitur  in 

15   secunda  persona  psalmum. 

Heroicis  autem  et  militaribus  verbis  utitur,  ut  possit  rudibus  videri  de 
carnalibus  bellis  et  inimicis  loqui,  dum  inimieos  commemorat,  deinde  retro 
fugatos,  infirmatos  quoque  et  oecisos  perditosque.  Verum  haec  omnia,  ut 
Augustinus  hoc  loco  ait,  beneficium,  non  pena,  et  tautum  beuefieium,  ut  huic 

20  comparari  nihil  possit.    Ego  autem  conversionem  retrorsum  simpliciore  sensu 
intelligo   aliud   nihil   quam   fugam  inimicorum,    qua  verso  dorso  revertuntur, 
unde  venerant.     Sicut  Exo.  xiiij.  dixerunt  Aegyptii  Tugiamus  Israelem,  do-2.3J!oi.  14,25. 
minus  enim  pugnat  pro  eis  contra  nos'.    Qui  locus  vel  exemplum  vel  specu- 
lum  fuit,   quo    propheta   eradiretur  ad  haue  prophetiam  formandam.     Nulla 

25  enim    vi  hominum,   nuUis   armis,   sed   solo    respectu  suo  Aegyptios  perdidit, 

sicut  ibidem  dicit  'Respiciens  dominus  super  castra  Aegyptiorum  per  colum-  -  fi^f.  ^*' 
nam    ignis,    interfeeit    exercitum    eorum    et  subvertit    rotas   eurruum,    fere- 
bauturque   in    profundum'.      Sic   ps.  ciij.   'Qui  respicit  terram   et  faeit   eam  qgf.  104, 32. 
tremere'.     Abacuk  iij.  'Aspexit   et   dissolvit  gentes,  et  contriti   sunt  moutes  s^ab.  3,  g. 

30   saeculi'.     Et  ps.  exvi.   'Montes   sicut   cera  fluxerunt  a  facie  domini,   a  facie^pf.  97,  5. 
dominatoris    universae    terrae'.      Ita   quod   et   hie   dicit  'A   facie  tua',   tollit 
suspitionem  armorum  et  virium  carnalium,  quibus  homines  eonfidunt  et  pug- 
nant,  ut  omnino  spirituali  virtute  atque  de  coelo  intelligantur  fuga,  impotentia 
et  casus  inimicorum  Ecclesiae  proveuire,  sicut  et  ludi.  v.  'De  coelo  pugnatum  9}id)t.  5, 20, 

35  est  contra  eos,  stellae  manentes  in  ordine  suo  adversus  Sisaram  pugnaverunt'. 
Nisi  quod  hoc  psalmo  non  eorporalis,  ut  in  illis  figuris  eontigit,  sed  spiri- 
tualis  fuga,  infirmitas  casusque  inimicorum  describitur,  ut  dixi.  De  plenitu- 
diue  enim  loquitur  et  absconditis  figurarum. 


30  ps.   fcp  ABC 
SutfjerS  2ßcx-fe.  V.  19 


290  Ol..TatioiU's    in   l's:ilinos.     151!)  — I.VJl. 

Quac  c>st  oi\>;(t  liioa  spii'itunlis  iniiuicoruinV  (|U;u'  (IchililnlioV  ([uis  iii- 
torilus?  K  t^pcctro  is(t)  liostimn  i'adciitiiim  imliis  liccat  cii  cajjcrc.  I'riinuin 
est  fiiua,  tloiiule  impotontia.  (piod  a  Ncrho  "iiuic'  in  licbraeo  venit,  ut  ,sit 
lai)siis,  (|iu)  liostos  liiüieiitos  et  caosi  cadunt  ac  inoriuntur,  ultimo  perditio  et 
iutoridis,  (|iu)  öinniuo  dosiiuint  esse,  ut  nee  eoruni  memoria  su])ersit.  Q,ui-  5 
ltu>  diiuiilius  aliud  uiliil  (|uaui  couversio  et  iustilieatio  iin|)i(H'tuu  describitur. 
Fuga  eniui  terror  est  et  amissa  iidueiu  conscicutiae,  ay;uitio  pcecati,  virtus 
legis  coguita,  quam  sequitur  mox  debilitatio,  lapsus,  tumultus  et  foelicissima 
caedes,  quam  nos  eoutritioncm  voeannis,  odium  scilicet  peccati,  ac  iam  mors 
ipsa  malorum  affectuum.  Tuiic  eiiim  mox  displiccnt  quae  placuerunt,  et  lo 
placeut  quae  displieuerunt,  eedinuis  et  damus  terga  his,  quae  priiis  insensata 
fronte  persequebanuu-.  Post  haec  sequitur  abolitio  penitus  et  perditio,  quando 
eouversa  per  gratiam  dei  voluntas,  ne  signum  quidem  prioris  vitac  rcli<]uum 
in  nobis  est,  ambulantibus  scilicet  in  novitatc  vitae  secundum  virtutem 
Müm.  6, 4. resurrectionis  Iliesu  Christi,  ut  Ro.  vi.  docet  Apostolus,  ut  haec  exemplo  15 
ijisius   eiusdem  Apostoli   liceat  cernere,   qui   inimicus  Ecelesiae  acerrimus  et 

?iVMi(i).  a,  c  fugiens  repenteque  infirmatus  clixit  'Domine,  quid  me  vis  faccre?'  tandem 
perditus  omuino  adeo  nihil  reliquum  habuit  inimicitiae,  ut  summis  viribus 
pro  Ecclesia  dei  prae  caeteris  abundantius  laboraret. 

Verum  quibus  viribus  haec  victoria  pariatur,  signat,  cum  dieit  'A  facie  20 
tua",    in    quo    tangitnr   officium   verbi,    per  quod   revelatur  divina    voluutas, 
misericordia,  iudicium  &c.,  de  quibus  statim  dicet.    Non  enim  alia  re  quam 
solo    verbo    dei   ista   fuga,    debilitatio,    perditio    impiorum  perficitur,   in  quo 
revelatur  gloria  domiui,   cui   si   cooperatus  fuerit  deus  et  sese  cordibus  im- 
piorum  per   incrementum  notum  foecerit,    Sequitur  haec  victoria.     Ideo  non   25 
frustra  voluit  magis  "^a  facie  tua'  dicere  quam  ulla  alia  re  aut  verbo,  ut  in- 
crementum verbi  efficax  ostenderet.    Quis  enim  a  facie  Apostolorum  conver- 
teretur,  cum  essent  persona  contemptibiles  ?    Quot  vero  audiunt  verbum  dei, 
qui   perdurant  tamen    in  impietate  sua?     At  ubi  facies  domini  ipsa  revelata 
fuerit  per  spiritum  intus  docentem,  ibi  couversio  retrorsum,  infirmatio,  per-  30 
Scf.  5, 29.  ditio    simul   sequuntur,   sicut  Isa.  v.  dicit  'Rugitus   eius  ut  leonis,   rugiet  ut 
catuli  leonum   et  frendet  et  tenebit  predam  et  amplexabitur  et  non   erit   qui 

aifirf).  -.,  7  f.  eruat'.     Et  Mich.  v.  'Et   erunt   reliquie    lacob   in   gentibus,   in   medio  popu- 
lorura   multorum,    quasi  leo  in  iumentis  sylvarum  et  quasi  catulus  leonis  in 
gregibus  pecorum,  qui  cum  transierit  et  conculcaverit  et  ceperit,  non  est  qui   35 
eruat,  et   exaltabitur  manus  tua  super  hostes  tuos,   et  omnes  inimici  tui  in- 
teribunt\ 

Quare  syncerissima  gratitudine  Almuth  ista  haec  mirabilia  non  sibi,  sed 
soli  deo   tribuit,  et  si  miuisterio  suo  cooperata  sit,  non  tarnen  a  verbo  suo, 

i.eor.  3,  7.  sed  a  facie  dei  perfecta  dicit,  Sicut  et  Paulus  i.  Cor.  iij.  'Neque  qui  plantat,  40 


3  heb.  A  4  caeci  liC  16  licet  BC  35  ct^'perit  A  c;eperit,  B  cceperit  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  291 

neqne  qui  rigat,  aliquid  est,  sed  qui  incrementuni  dat  deus",  'dei  cooperatores  i.  gov.  3,  9. 
suimis'. 

Cur  autem  iu  futuro  loquitur  'Fugabis,  infirmabis,  perdes',  cum  de 
praeteritis  glorietur  et  confiteatur?  Forte,  ut  simpliciter  dicamus,  quia 
:,  prophetiam  de  futuris  texit,  ideo  et  futuris  mixtim  et  praeteritis' verbis  uti- 
tur,  ut  est  mos  constans  fere  omnium  prophetarum,  praesertim  psalmo- 
graphorum,  Cum  revera  et  res  ita  geratur  ab  initio,  quod  Ecclesiae  iuimici 
et  vincuntur  et  victi  sunt  et  vincentur,  atque  ita  stet,  quod  verbum  domini 
manet  iuaeternum,  et  veritas  eius  iu  saeculum  saeculi  omniumque  saeculorum 

lü  liominibus  conveuiat,  semper  idem  operaus,  sed  in  novi  testameuti  exordio 
abundantius. 

Adde  adhuc  unum,  ut  persouarum  diiferentiam  observes,  Almuth  et 
iuimicorum  eius,  scilicet  illam  esse  infirmam,  stultam,  contemptam,  hos  autem 
esse  potentes,  sapientes,  honoratos  et  omuino  montes  mundi,  ut  ex  Abacuk  iij.  Cnb.  3,  e. 

IS   diximus  'Aspexit,  dissolvit  gentes,  et  contriti  sunt  montes  saeculi,    Incurvati 
sunt   colles   mundi  ab  itiueribus   aeternitatis   eins'  (idest  mundi  eius).     Hoc 
est,  ut  Isa.  xl.  'Omnis  mons  et  collis  humiliabitur',  seu  ut  eiusdem  ij.  clarius  ^J']- g'^'jj- 
dicit   'Et   incurvabitur   omnis   sublimitas   hominum,   et  humiliabitur   altitudo 
virorum.      Et    clevabitur    dominus    solus   iu   die  iI]a^     Et  ps.  ciiij.  'Tangiti^i.  104, 32. 

20  montes  et  fumigabunt'.  Haue  (inquam)  persouarum  comparationem  nisi  ob- 
serves, non  satis  intelliges  quae  sunt  mirabilia,  quae  narraturum  se  dixit. 
Quid  enim  mirabilius,  quam  ut  Petrus,  iudoctus  idiota  et  piscator,  conver- 
teret  principe«  sacerdotum,  pharisaeos,  deinde  reges  gentium,  atque  adeo 
ipsam  Romam,  quam  iu  flore  magnitudinis  et  virtutis  suae  aggredi,  subiicieu- 

25  dam  sibi  rudi  et  pauperi  piscatori  tam  stultum  ac  ridiculum  apparet,  ut  vix 
aliud  magis  ridiculum  toti  mundo  et  impossibile  praesumi  potuisse  videatur. 
Et  tarnen  quod  omnium  fidem  tanto  intervallo  superavit,  et  creditum  et  fac- 
tum est,  licet  pertinacissime  resisteret  ac  multo  tandem  martyrum  sanguine 
vinceretur.     Et   proh    dolor  hodie   tanta  mirabilia,   in   quantum   abiere  obli- 

30  vionem,  immo  ignorantiam  et  inconsyderantiam,  licet  adhuc  in  oculos  nostros 
impingant. 

Quoniam  foecisti  iudicium  meum  et  causam  meam,  9,5. 

Sedisti  super  thronum,  qui  iudicas  iustitiam. 
Perierunt,  inquam,  inimici  mei,  quia  tu  iudicasti  causam  meam.    Quae 
3,1  rogo    conscquentia  ?     Dixi,   quod  personarura  differentia  magnificat  mirabilia 

dei,   dum  enim  feces  Israel   (ut  Isa.  xlix.  appellat)  et  reliquiae  lacob  paupe- Scf.  49,  g. 
resque    terrae   pugnant    adversus    montes   mundi,    ut  dictum,    nee    spes   ncc 
species   erat,   causam   hanc   pauperum  praevalituram ,   aut   esse  aliquem,   qui 
iudicium  faceret  inopis.     Nam  et  Pilatus,   alio(i[ui  vir  satis  civilis,  ut  appa- 


7  geratur]  ageretur  RC  21  sint  BC  23  prlnceps  A 

19* 


Ot)o  ()|ii'r;itioiu«s   in    r,s;ilmos.      IfilO  -l.Yil. 

rct ,  1i:h'  Ulla  spci-ii'  l'alsiis  ('liri>tiiiii  (laiuiiaxil  iiiiiiiic  cl  sciculcr  cooilans, 
i'i.  MO,  13.  non  rolbrro  painuMviu  ]uriit'.  nee  esse  (|ui  vintlioct.  At  ps.  clix.  'Kgo  co- 
ji'novi,  tiuoniani  i'aciot  (loiiiiiius  iiuliciuin  inopis  et  vindictani  paupcrunr.  Dci 
cnini  nostri  solius  haec  est  gloi'ia,  (juod  Iminilia  vi  afflicta  respicit  ae  viiuli- 
cat.  Siiiit(iuo  eins  liaoc  opora  propria,  cl  idco  luirabilia.  IJtruiKjuc  ergo  ad  5 
niirabilia  dei  jiertinet,  (piod  l'acit  iiidiciiuu  iiiojus  et  ])ei'dit  superbos,  ul  illos 
Cm'j.  14, 2.  iustifu'ct,  hos  eondemnet,  et  ut  Isaias  dielt  xiiij.,  iaeiat:  'Enint  eapicutes  eos, 
([iii  se  ee]H'rant  et  subiieient  exactores  snos\  Gloriosissimum  enim  victoriae 
geiuis  est  ex  ininiicis  reddere  amieos  et  ex  perseentoribus  servos,  sicut 
Eeelesia  foeeit  ex  regibus  et  principibus  mundi.  lo 

'Sedisti  super  throuuni  iudex  iustitiae'.  Sic  enini  liebraeus  habet. 
Ketldit  autem  rationeni,  quare  dixorit  causam  suam  iudicatani:  (piia  (inqnit) 
causa  inea  toti  uuuido  invisa,  et  omnium  liominum  Judicium  iniquum  est, 
cum  onmis  homo  sit  mendax  et  hostis  veritatis,  quam  ego  loquor  et  sequor 
adeo,  ut  et  hi,  (pii  de  sapientia,  iustitia  et  religionc  maxime  omuium  gh^riau-  15 
tur,  moutes  scilicet  muudi,  maxime  omnium  me  persequantur,  qui  ignorantes 
iustitiam  tuam  et  suam  quaereutes  statuere,  tuae  iustitiae  neu  sunt  subiecti, 
atque  hac  specie  eflficiunt,  ut  omnibus  homiuibus  in  sui  affectum  et  mei 
odium  eommotis  sibi  audeant  j)oniceri,  te  quoque  iniquitatis  iudicem  fore, 
meam  causam  damnaturum  et  suam  ipsorum  iustifi(!aturum.  Verum  tu  es  20 
iudex  iustitiae,  tuum  est  tribunal,  tuum  iudieium,  tuus  tlu'ouus  et  tuum  reg- 
num.  Ideo  scio  et  certus  fui  et  seraper  sum,  quod  vindicas  causam  meam 
et  inimicum  convertis  retrorsum,  prosternis  et  perdis  &c.  In  hunc  sensum 
^i.  93, 1.  et  ps.  xcij.  dicit  'Dominus  regnavit,  decorem  indutus  est'.    Et  iterum  'Parata 

5J5j.  93,  2.  o  ' 

«Pi.  93,' 4.sedes  tua  ex  tunc,  a  saeculo  tu  es'.  Elt  sequitur  'Elevaverunt  flumina  fluc-  l-s 
tus  suGS,  Mirabiles  suspensurae  maris,  mii-abihs  in  altis  dominus'.  Una  est, 
enim  consolatio  oppressorum  seire,  quod  Christus  sedet  rex  et  iudex  omnium. 
1.  *ijct.  4,  :,.  Sic  Petrus  i.  Pe.  iiij.  contra  blasphemantes  sanctimoniam  fidelium  dicit  'Qui 
reddeut  rationem  ei,  qui  paratus  est  iudicare  vivos  et  mortuos'.  Quanquam 
hoc  psalmo  de  extremo  iudicio  proprie  non  loquatur,  terret  tamen  eo  iudicio  ■'■" 
ut  videbiraus,  sicut  et  Petrus  hie  facit. 

Ex  his  nunc  colligi  potest,  quosnam  dixerit  iuiraicos  suos.  Cum  enim 
causam  suam  vindicatam  a  deo  iactet,  evideus  est,  se  passum  et  oppressum 
fuisse  ab  iniquis,  multis,  magnis,  astutis,  coram  quibus  adeo  impotens,  dere- 
lictus,  contemptus  fuerit,  ut  causa  sua  a  nullo  homine,  sed  a  solo  deo  sit  35 
suscepta.  Nou  enim  gloriaretur  in  deo  vindice,  nisi  desertum  et  solitarium 
sese  sensisset  coram  homiuibus.  Atque  ita  versus  hie  nobis  nihil  quaerenti- 
bus  per  se  aperit  et  describit  utriusque  partis  conditionem,  illius,  quae  dei 
est,  afflictam  et  derelictam,  huius,  quae  mundi  est,  potentem  et  multis  stipa- 
tam.  Tantis  videlicet  per  totam  scripturara  exhortationibus  consolamur,  si  pro  40 
veritate  patiamur,  nee  sie  tamen  audemus  Christum  confiteri  libcre  et  publice. 

11  heb.  ABC  24  Dö.s  A 


Operationes  in  Psiümos.     151t)— 1521.  293 

Illud  grammatici  viderint,  au  latine  dictum  sit  'Füecisti  iudicium 
uieuui  et  causam  meam\  Mihi  'facere  causam  et  iudicium'  idioma  hebracum 
vidctur  pro  "^expedire  causam",  sicut  veruacula  germauica  souat.  Latiui  euim 
aguut  causas  et  feruut  seuteutiam.  Hie  autem  faciendi  verbimi,  quod  'Asa' 
f>  diximus  esse,  habetur,  ut  partibus  iuter  se  coutendentibus  et  causas  agenti- 
bus  dominus  iudex  lite  dirempta  statuat  et  faciat  iustitiam  et  pacem.  Utrun- 
que  autem  nomen  hebraice  iudicium  siguificat  'mispat'  et  "^din",  quorum  unum 
reddidit  'iudicium',  alterum  "^causam',  forte  quod  iii  qualibet  causa  duo  sunt 
officia  iudicii:    Alterum    iustificaudi   innocentis,    alterum  damnaudi    nocentis, 

10  quasi  dicat:  lus  utrunque  meum  est,  meae  causae  iustificandae  et  illius 
damnandae. 

■^Sedisti  super  thronum'  periphrasis  esse  videtur  pro  eo,  quod  est  *rex, 
iudex  factus  es',  quod  ps.  ij.  'Ego  autem  constitutus  sum  rex  ab  eo'.   Quo- asf.  2,  e. 
modo  et  ps.  cix.  dicitur  'Sede   a   dextris    meis',  quod   aliis   verbis  ps.  xcvi.  ![•  l]^'^^- 

15   dicitur  'Dominus    regnavit'.     Hoc    enim    coeptum    est   assumpto  Christo   in 

coelum,  sicut  praedictum  est  Isa.  ix.   'Super  solium  David  et  super  regnum  Sef.  9,  7. 
eins  sedebit^    ut    corroboret    illud    in    iudicio    et  iustitia  a  modo   usque  in 
sempiternum'.     Hiere.  xxv.  'Ecce  venient  dies,  dicit  dominus.     Et  suscitabo  Sev.  23, 5  f. 
David  germeu  iustum,  et  reguabit   rex    et  sapiens  erit   et  faciet  iudicium  et 

20  iustitiam  in  terra,  et  hoc  est  nomen,  quod  vocabunt  eum:  Dominus  iustus 
noster'.  Ex  his  verbis  patet,  uulli  mortalium  in  universis  saeculis  tribui 
posse  gloriam  iustitiae  et  sapieutiae.  Quotquot  enim  reges  fuerunt,  quos 
sapieutes  et  iustos  iactant  libri  homiuum,  stulti  et  iniusti  omues  fuerunt. 
Nam  etsi  humana  et  politica    seu    sapientia    seu    iustitia  claruerunt,    coram 

25  deo  tamen  et  in  his,  quae  dei  sunt,  vani,  meudaces,  iniqui  reperti  sunt, 
quod  luce  clarius  est  tam  in  republica  Romana  quam  ludaeorum.  Nonne 
Romani  pulcherrimas  leges  condiderunt?  Nonne  iustitia  gentes  frenabant 
superbas?  At  cur  Christum  et  christianos  tam  atrociter  persecuti  sunt  ? 
Scilicet  iustitia  eorum  species  fuit  in  oculis  hominum,  in  re  coram  deo  nihil. 

30   Sic  audet  Apostolus    i.   Cor.  ij.   'Nos   loquimur    sapientiam    dei   in  mysterio  1.  Cor.  2, 7  f. 
absconditam,  quam  nullus  principum  huius  saeculi  cognovit'.    Ubi  sapiens  ? 
ubi  scriba?  ubi  Inquisitor  huius  saeculi?    Solus  itaque  Christus  sie  sedet  in 
solio  et  regno,  ut  iustitiae  rex   et  iudex  sit  in  his,    quae  dei  sunt.     Ideo  et 
solus  regnat,  nee  regni    eins   erit    finis.     Sicut   enim    iudicium  iustitiae  eins 

35  comparat  ad  iudicium  iustitiae  hominum  tanquam  ad  iniquitatem,  Ita  et 
regnum  eins  ad  regnum  hominum  comparat  tanquam  ad  servitutem  ac 
captivitatem.  Ipse  enim  solus  proprie  et  super  omnia  regnat,  omnia  potest 
et  omnia  iuste  vult,  ideo  gaudent  omnes  inique  in  mundo  pressi. 

Et  quid  est  aliud  universus  iste  tumultus   regnorum  et   magistratuum 

40  muudi,    in    quibus   iudicia    et    iustitiae    celebrantur  de  rebus   temporalibus, 


10  q.  d.  ABC  38  gaudeaut  BC 


294  OpL'nitioiu's  in   l'salnios.     1511»— hVJl. 

pcctinin,  lionorc,  V(tlu])t:iti'  et  similihus,  iiisi  (|n;u'(l;uii  lahula  seil  conioedia? 
Xain  in  Ins  oninibus  poccatiini  non  tollitur,  uqv,  iustitia  coiilertur,  sed  tol- 
loiuli  j)Ocoati  et  oonll'roiulac  iustitiae  siimilachra  et  iinaj>;iiK'.s  cxhibcntur,  et 
sunt  tanien  tani  stnlti  quitlam,  qui  lios  hulos  seria  ducant.  Verum  Christi 
regnuin  seniper  in  scripturis  cum  iudicio  et  iustitia  commendatur,  quod  5 
veterem  hominem  cum  actibus  suis  iudicet  et  mortificet  et  novum  homineni 
5oi-.  23,  .-,  f.  iustificet.  Ideo  soli  ei  attribuitur  a  Hieremia,  quod  ipse  iudicium  et 
iustitiam  iaciat  in  terra,  aperte  pronuucians,  caetcros  omnes  in  terra  nee 
iudicium  uec  iustitiam  facere,  sed,  ut  dixi,  tantummodo  simulare,  Qiiare 
louge  sublimius  iudicium  et  iustitia  in  sacris  literis  quam  in  prophanis  et  i« 
iuribus  accipienda  sunt.  Iudicium  enim  est  mors  peccati,  Iustitia  vita 
aeterna  in  Christo,  quae  sunt  divini  muneris,  non  humani. 

Proinde  verba  huius  versus  queudam  in  saeculares  ludiccs  et  reges 
stomachum  habent,  quasi  per  antithesin  dicat:  Quid  illi  iudices  et  reges 
inflantur,  qui  contra  me  pro  sua  causa  iudicaut?  Tu  vere  solus  es  rex  et  ift 
iudex  omnium,  cui  illi  comparati  picti  reges  sunt,  quia  tu  iuste  iudicas, 
etiam  ea  peccata,  quae  illis  iustitiae  videntur.  Sed  quaeres:  quo  uegocio, 
quo  exercitu,  quo  iuris  processu?  quibus  advocatis?  quibus  testibus  causam 
eins  et  iudicium  eins  fecit?  Sequitur: 

9,6.        Increpasti   gentes   et   periit  impius,   nomen   eorum   delesti  20 

iuaeternum    et  in    saeculura   saeculi. 
Putabam,   audituros   nos   esse   fragorem   armorum    et  quadrupedantem 
aliquem    tumultum  equorum    et   equitum.     Et  ecce   sonum   et  increpationem 
verbi  facit  tanti   negocii  machinam.     Increpat  solum  et  facta   sunt   omnia. 
*i.  8, 3.  Quis  non  miretur?     Hoc  est,   quod  ex  ore   infantium  et  lactentium  perficit   25 
^i.  16, 8.  vii-tutem.     Hoc  est,   quod   Spiritus  veritatis   arguit  mundum  de  peccato,   de 
iustitia    et   de   iudicio:    Solo  verbo    facit  omnia.     Et    quando    de    gentibus 
potissimum    loquitur.   Et   increpatio   ista,   si   per  quenquam,   vel   primo  vel 
maxime  per  Apostolum  Paulum,   gentium  doctorem,    completa  est,   dignum 
est  hunc  exempli  vice  pro  hoc  versu  adducere,  quando  non  est  dubium,  id  so 
9}öm.  3, '23.  quod   hie   dicitiu',    per  ipsum   gestum   esse.      Vide,    quam   iucrepet   Ro.  iij. 
Diöm.  3, 9.  'Omnes  peccaverunt  et  egent  gloria  dei\   Et  rursus  'Causati  sumus,  ludaeos 
SRöm.  2,  i.et  Graecos  omnes  sub  peccato  esse'.     Et  ij.   'Inexcusabilis   es  omnis   homo, 
Köm.  5, 12.  qui    iudicas,    eadem    enim   facis,   quae    iudicas'.      Et   v.,    Ubi    peccatum    et 

mortem  iu  omnes  transiisse  clamat,  Et  'in  quo  (inquit)  Omnes  peccaverunt'.   35 
In  Universum,   tota  illa  epistola,    meo   iudicio   totius   sacrae   scripturae   tum 
commentarius,  tum  Epitome,  immo  lux  et  apocalypsis,  quem  uon  reum  statuit 
mortalium?     Quanta  fiducia  universos    increpat?     Quod    nuUus   alius    über 
scripturae  tauta  copia,   tanta   luce  facit,    ut  huic   versui    glosa  non   inej)te 


19  fecerit  BC  37  Epitomq  A  epitomfe  BC 


üpenitiones  in  Psalmos.     1519—1521.  295 

daretur  ista  'lücrepasti  gentes,  scilicet  per  Apostolum  Paukiin,  verbo  ((uidem 
uuiltas  alias,  literis  auteiii  maxime  Romanos'. 

Usus  est  autem  hoc  loco  raagis  verbo  'Increpasti'  quam  alio  quopiam, 
quo  Simplex  verbi  praedicatio  significaretur,  quia  hoc  ad  rem  conveuiebat,  ut 
5  exprimeret  modum  universi  negocii,  quo  convertit  iiiimicum  et  vindicat  cau- 
sam Alrauth.  Iiicrepare  enim  est  arguere,  reum  facere,  terrere,  quod  maxime 
fit,  ubi  conscientia  cuiusque  verbo  dei  convenitur.  Ibi  incipit  fuga,  ibi  poni- 
tur  praesumptio  et  fiducia  sui,  et  prorsus  elauguet  ac  coucidit  omne  robur 
caruis,  quod  non  fit,  ubi  simplex  dictio  non  movet,  multi  euim  audiunt,  sed 

10  iusensati  non  moveutur.  Ideo  in  increpatione  non  modo  verbum,  sed  virtus 
quoque  verbi  et  energia  commendatur,  ubi  et  audiunt  et  terrentur  auditis, 
ut  illi  Act.  ij.  ad  vocem  Petri  compuncti  dicebant  'Quid  fiiciemus  fratres'  &c.  5ipgfcr).  2, 37. 

Ac  vide  spiritum  non  dolosum  quidem,   sed  insuperabilem  bellatorem, 
verl)o   pugnat,    sed   cui   nemo  resistat.     Cur  ita?     Homines  contra  horaines 

15  pugnant  armis  et  viribus  corporalibus,  ubi  neutri  neutris  fiduciam  cordis 
aufFerre  possunt,  ideoque  et  neutri  neutris  cedunt,  atque  si  etiam  corpus,  non 
tarnen  animum  moritm'i  relinquunt.  Nee  ullus  repertus  est  hominum,  qui 
alterius  hominis  animum  vincere  potuerit. 

At  Spiritus  in  sua  pugna  corpus  et  vires  eius  omittit,  ad  conscieutiam 

20  appouit  vocem  solam,   et  mox  ruit  omne  praesidium,.  omnis  fiducia,   omnis 
virtus.     Quis    non    haec  narret   mirabilia?    quis    enim   stet  ad   vocem    hanc 
Pauli  Ro.  ij.  'Revelatur  ira  dei  de  caelo  super  omuem  impietatem  hominum  9föm.  1,  is. 
eorum,   qui  veritatem  dei  in  mendatio  detinent?'     Quis  consistit?  quis  cou- 
fidit?   quis  audet?   cui  diviua  maiestas  nunciatur  irata?     Aut  quis  non  con- 

25  vertitur  retro,  cadit,  perit?  cuius  conscientia  verbo  dei  increpata  sibiipsi  malo 
testimouio  dissentit?  Victo  autem  hac  arte  animo  hominis  et  obtentis  pene- 
tralibus  regnis:  Quid  est  reliquum  in  homiue,  quod  victum  non  est?  Et 
adeo  potens  est  illa  victoria,  ut  etiam  inter  homines  videamus  contiugere, 
quod  ferre   neque   iudicium    neque  increpationem   neque   famam   neque  peri- 

30  culum  possit,  quem  conscientia  vexet,  verumque  sit  proverbium  illud  'Con- 
scientia mille  testes'.  Et  illud  trivii  'Conscius  ipse  sibi  de  se  putat  omnia 
dici\     Ideo  recte  sequitur: 

'Et  perdidisti   impium'.     Sic  euim    hebraeus    habet.     Hac   enim    iiicre- 
patioue   tactus   statim   intelligit   suam   miseriam.     Sic   Paulus    increpatus   de 

35  coelo   statim   de   impio   Christi   adversario   factus   piissimus    diseipulus  dixit  atpgfd).  9,  6. 
'Domiue,   quid   me   vis    facere?'     Non    sustinet   hanc   increpationem  spiritus 
hominis,    sed   sicut  fulgure   perstrictus    subito    immutatur   et   vertitur.      Sic 
ps.  xvij.  'Ab  increpatione  tua,   ab  inspiratione  spiritus  irae  tuae'.     Non  est^f-  is,  ig. 
necesse  iterum  admonere  figuram  Synecdochen  impium  pro  impios,   cum  sit 

40  tarn  frequens,  deinde  iucundiorem  locutionem  etiam  in  nostra  vernacula  habet. 


16  ctjdunt  A  .38  spiritus  fc^tt  ß  40  iu  fe^tt  B 


oi|(',  ()iM>nitionos  in   l'salmos.      l.')!!!— ir)21. 

ii(  viilp»  (licilur  MiMis  ;uliuvat  l()rli()ivin\  idcst  (orlioivs.  (^iiaro  iic  Icdio 
siiu,  (Iciiu'i'ps  non  adinonobo,  satls  habeiis,  quod  scmcl  admonurrim,  esse  cam 
l('n>  uiiain  oiniüiuu  usitatissiinam  in  saeris  literis. 

'Iin]>ius',  hie  'Rasclia',  illc  est,  quem  ps.  i.  et  x.  satis  exposuiimis  esse 
eimi,   (jui   fule   iuanis    multa   spccic  fulget  et   nihil    minus  (|uam  impius  esse     '• 
apparet.     Et  hie  est  inimieus  illc,   qui  Almuth  maxime  persequitur  zelo  dei 
et    iustitiac,   euius   couversio  et  difficilior  et  minibilior  est,    nee  verbo  nudo 
possibilis,  nisi  inerepationis  incrementum  accesserit. 

'Nomen  eorum  delesti'.  Ecce  quod  dixi,  impios  esse,  qui  pulehro 
nomine  vehuutnr.  Dictum  est  euim  ps.  v.  et  viij.,  quomodo  nomen  in  scrip-  lo 
.  turis  sig:nificet  famam.  'Nomen  habent,  quod  vivant  (ut  Apo.  iij.  dicitur),  et 
sunt  mortui'.  Quo  nomine  inflati  securius  pcrscquuntui-  et  foedo  nomine 
conspurcant  Almuth  adversariam.  Deletur  ergo  nomen  eorum,  quando  in- 
erepati  verbo  Spiritus  seu  potius  spiritu  verbi  positis  veritatis,  sapicntiae, 
iustitiae  fiducia,  opinione  et  nomine  infirmantur,  stulti  et  peccatores  fiunt,  15 
gratiam  Christi  in  humilitate  et  solatium  communionis  Almuth  filii  in  tre- 
more  quaerentes,  ut  iam  nomen  stulti  et  peccatoris  non  erubescant. 

'luaeternum    et    in   saeculum   saeculi'.     Hoc   indicat,    quod   increpatio 
efficax  est.     Ubi  semel  tetigerit  cor,  sie  mutat  hominem,  ut  iuaeternum  non 
possit  de  suo  nomine .  gloriari  et  vanus  fieri,   sed  etiam  si  cadat  aliquando,    20 
tamen  opinionem  rectam  de  deo  non  amittit,   semper  sciens,  solius  dei  esse 
et  opus  et  nomen  bonum. 

Inimici   defecerunt  frameae  in  finem,   et  civitates  eorum 
destruxisti,    periit  memoria    eorum    cum    sonitu. 
Totum  hoc   versus    unus  est    hebraeis.     Hieronymus  sie   'Inimici  com-   25 
pletae  sunt  solitudines  in  finem,  et  civitates  subvertisti,  periit  memoria  eorum 
cum  ipsis^    Obscurus  plane  versus.    Constructio  et  ambigua  et  insolita  vide- 
tur,   quod  'inimici    defecerunt  frameae'    latinis   ita   sonet,   ut  nescias,   utrum 
singulare  aut  plurale,  et  an  geuitivi  vel   nominativi  sint  'inimici'  et  'phra- 
meae'.    Ego  citra  temeritatem  pono  meum  sensum  et  iudicium.    Vocabulum  30 
'phrameae',  quod  procul  dubio  hebreae  originis  est,    a  verbo  'pharam',   quod 
scindere  siguificat,  unde  a  scindendo  phrameam  dicunt  gladium  seu  cultrum, 
quasi  framea  sit  idem,   quod  scissorium  (ut  ita  dicamus),  hoc  inquam  voca- 
bulum frameae  redditum  est  hebraeo  nomini  'chaeraboth',  quod  pluralis  numeri 
est  a  'chaeraeb',  quod  gladium  siguificat,  hoc  noster  interpres  sequitur,  vel  a   3s 
verbo  'charab',  quod  vastare,  desolari  significat,  a  quo  Hieronymus  transtulit 
solitudines.     Quare  me  iudice  sensus  est: 

'Inimici  defecerunt  phrameae',  seu  'solitudines',  idest  vastationes  inimici 
vastatae   sunt  seu  cessaverunt  vastare,  ut   sonet  aliquid  tale,   quäle   dicitur 


10/11   scripturis]   scrip.   A  34   ch^rabotli  A   cheraboth   BG  3o    cli^i-^b   A 

chaereb  BC 


Operationes  in  P.salinos.    1519—1521.  297 

ps.  Ixvij.  'Cepisti  captivitatem',  Et  Isaia  xxxiij.  *Ve  qui  praedaris,  nouue  |[f  *^3^^  ^^• 
et  ipse  praedaberis?  Qui  spernis,  uoune  et  ipse  spemeris?  Cum  con- 
sumraaveris  depraedationem,  depraedaberis ,  et  cum  fatigatus  desieris  coii- 
temnere,  coutemneris\  Et  consonat  fere  hie  versus  cum  eiusdem  Isaiae  xiiij.  3ci  i4,  äff. 
5  'Et  erit  in  die  illa,  cum  requiem  tibi  dederit  deus  a  labore  tuo  et  a  eoii- 
cussione  tua  et  a  Servitute  dura,  qua  ante  servisti^  sumes  parabolam  istam 
contra  regem  Babylonis  et  dices:  Quomodo  cessavit  exactor?  quievit  tributum? 
Contrivit  dominus  baculum  impiorum,  virgam  dominantimn,  caedentem  populos 
in  indignatione  plaga  incessabili,  subiicientem  in  furore  gentes,  persequeutem 

10  crudeliter'.     Et  infra  'Ex  quo  dorraisti,  non  asceudit,  qui  succidat  nos\          Scf.  i4,  s. 

Igitur  sive  phrameae  sive  vastationes  dicas,  ipsas  persecutiones  significat 

Ecclesiae,  quibus  eam  scisseruut,  persecuti  sunt  et  vastaverunt  priucipes  huius 

mundi,  praesertim  ludaei,  quae  penitus  cessaverunt,  ubi  increpatis  gentibus 

impii  perierunt,  et  noraen  eorum  deletum  est  iuaeternum.    Consequens  est  enim, 

15   ut  persecutio  cesset,  quando  persecutor  amplius  nullus  est.     Quare  haec  syu- 

taxis  'Inimici  defecerunt  phrameae",  ubi  genitivus  primo  loco  pouitur,  sirailis  est 

ilH  ps.  iij.  'Domini  est  salus'.    Ita  hie:  Inimici  desertae  sunt  vastationes,  hocw.  3.  9. 

est  luimicus  desiit  vastare,  sicut  domini  est  salus,  idest  dominus  salvum  facit. 

'In  finem'  vero  exuberantis  affectus  causa  dicitur,  quo  exprimit  vasta- 

20  tionem  inimici  sie  desiisse,  ut  non  sit  spes  aut  timor  resuscitandam.  Desi- 
nunt  enim  impii  quandoque  vastare,  sed  nondum  statim  finis,  manente  enim 
odio  redeunt  ad  furorem  tempore  et  occasione  datis.  At  qui  spiritu  in- 
crepante  salubriter  pereuut  in  alios  homines  mutati,  quia  diligunt,  non 
possunt  unquam   iuaeternum    ad  persecutionem   reverti,    quin   ipsi   patiuntur 

25  potius  cum  illis.     Atque  ita   desiit   in   eis  vastatio  usque  in  finem,   ut  nee 
odiura,  quod  fons  est  persecutionis,  reliquum  sit,  sed  omnia  in  amorem,  qui 
fons  est  pacis  et  quietis,  siut  mutata,  quo  sensu  et  ps.  ij.  dictum  est  'Tanquam  sß\.  2, 9. 
vas  figuli  confringes  eos\ 

Sed  quomodo  destruxit  civitates?     Vira  verbis  flicio  iuvitus,  et  tamen 

30  non  patitur  consequentia  nee  Spiritus,  in  quo  loquitur  propheta,  ut  de  cor- 
porali  vastatione  intelligatur.  Ahnuth  enim  abscondita  et  spiritualis  trium- 
phatrix  loquitur,  cuius  arma  sunt  verbum  et  fides.  Deinde  geutes  sola  in- 
crepatione  dei  perdidit,  deleto  nomine  eorum  et  vastatione  eorum  finita. 
Quare  et  civitates  eadem  increpatione  destructas  oportet  intelligi. 

35  Simili  sententia  dicit  Micheas  v.,  ubi  de  reliquiis  Israel  in  medio  gen-  mi).  5, 9  ff- 

tium  victricibus  dixerat,  'Et  exaltabitur'  inquit  'manus  tua  super  hostes  tuos, 
et  omnes  inimici  tui  interibunt\  Subdit  'Et  erit  in  die  illa,  dicit  dominus, 
auferam  equos  tuos  de  medio  tui  et  disperdam  quadrigas  tuas  et  perdam 
civitates  terrae  tuae  et  destruam  omnes  munitiones  tuas'.    Et  mox  'Evellam 

40  lucos  tuos  et  conteram  civitates  tuas'.  Ex  quo  loco  adiuti,  cum  manifeste 
de  opere  spirituali  loquatur,  dicemus  et  hie,  everti  civitates,  quando  verbum 


1  C^pisti  A 


0(-)»^  Oprratioiu's   in    l's;iliu..s.      i:)l'.i -l;VJl. 

tiilci  iiiltr  iioiniiics  pranlicalimi  Nciiit,  iioii  mittciis  |);u'('in,  scd  ^ladiiiin,  et 
si'pai'al  patrcin  advi'rsiis  liliiiiu,  luinim  adxcrsiis  socruui  siiam,  iil  confnso 
imiiuli  sensu  siiit  iuiiuici  lioiniucs  domcstici  eins,  sie  cMiiiii  siil)\'('rsao  sunt. 
toclioitor  civitates  liostium.  Et  civitatis  putissiimim  nomiiiat,  ((und  in  liis 
sit  priino  pluriuni  hoininiun  (•()nü:ivu:atio,  in  <]iioruni  jxihlico  vcrhnni  dci  r. 
pi-acdicaiidnin  liiit.  I>i'ind(',  (|und  in  eis  sit  civilioi-  lionununi  sonsus,  idcst 
niainr  prudi'utia  carnis,  ijuae  inimiea  dei  est.  Ideo  iiiundiiui  in  suis  prac- 
slantiorihus  ot  capitibus  et  quibus  nuixime  valet,  aggressiis  est  Christus 
vorbü  suo.  CMvitatibus  enini  subversis  et  rcliquum  vulgus  mundi  subvcrsum 
est.  Sed  et  B.  Augustinus  etsi  uoraen  civitatis  trahat  in  tropologiani,  tanien  lo 
vorbum  'destruxisti'  de  spirituali  destructioue  iutelligit.  Dixi  autcm  et 
antoa,  in  sacris  litcris  oportere  niagis  observari  verba  quam  nomina  pro  in- 
'Pf.  1-2,  s  tolb'gondo  spiritu,  ut  ps.  Ixxi.  'Et  dominabitur  a  iiiari  usipie  ad  mare"  &c. 
Hie  nun  est  uiare  aliud  quam  corporale  intelligendiun,  Non  tanien  est  carnale 
dominium  (more  iudaieo)  intelligcndum.  Jta  lue  civitates  proprio  et  ad  15 
literam  sunt  aecipieudac,  sed  destructio  non  carnalis,  sed  spiritualis  acci- 
pieuda  est. 

Igitur  adeo  cessavit  franiea  vastatiouis  inimicae,  ut  etiam  ipsi  et  eorum 
civitates  vastentur  et  subvertantur.  Qui  autera  volet  aliter  eifugere,  habet 
pro  se  hebraei  nominis  ambiguum.  Nam  nomen  'Irira'  volunt,  si  abiecto  20 
lod  scribatur  ut  hoc  loco,  significare  non  tantum  civitates,  sed  etiam  hostes. 
5Biic^.  5,  13.  Nam  pronomen  'eorum'  non  est  in  hebraeo.  Sic  illud  Micheae  v.  'Et  con- 
teram  civitates  tuas'.  Dicit  Reuchlin  hebraeis  liaberi:  Et  conteram  hostes 
tuos.  Quod  an  aliquid  faciat,  in  medio  relinquo.  Hoc  certum  est,  sive 
civitates  sive  hostes  dixeris,  idem  in  sensu  mauere.  Diximus  enim,  civiles  25 
homines  et  filios  huius  saeculi  pro  sua  prudentia  esse  maxime  adversarios 
i.2Jii.ii.22,i3.verbi  crucis,  quos  et  idem  verbuni  maxime  petit,  haeret  enim  Aries  noster 
cum  coruibus  in  istis  vepribus. 

'Periit  memoria  eorum\  Patet,  aliud  esse  nomen  eorum,  quod  deletur, 
et  aliud  memoriam,  quae  perit.  Nomen  enim  eis  detractum  est,  in  quo  sibi  ao 
placuerunt,  et  redditum  deo,  dum  sese  peccatores,  ignominia  dignos  cum 
humilitate  confitentur.  Deinde  sie  sunt  omnia  eorum  per  verbum  fidei 
vastata,  substantia,  nomen,  potentia,  multitudo,  ut  horum  ne  memores  quidem 
sint.  Atque  ex  usu  popularis  proverbii  hoc  dicitur,  ubi  de  hominibus  vel 
factis  eormu  perditis  dicitur:  Mau  gedenckt  seyn  nit  mehr,  idest  non  sunt  35 
in  memoria  araplius.  Extremum  vastitatis  perfectae  est  ipsa  oblivionis  per- 
petua  sepultura.  Ecce  ergo  virtus  verbi  et  fidei,  quae  impios  reddit  pios, 
et  peccata  eorum  et  arma  iniquitatis  in  aeternam  oblivionem  perdit,  ut  sint 
inaeternum  alia  substantia,  alio  nomine,  alia  potentia,  alia  raultitudine,  alia 
memoria  servati  apud  deum.  4o 


14  corporali  A  19  .'^uljverteutur  C  22  lieb.  x\.  27  verljo  C  35  gebcncE  fl)  BC 


Operafcioncs  in  Psalmos.     1519—1521.  299 

Illud  'cum  sonitii'  traustulit  Hieronymus  'cum  ipsis'  ac  hebraice  ad 
verbum  sie  habet  'Periit  memoria  eorum,  ipsi\  Prepositio  'cum"  uon  est 
iu  textu.  Est  autem  affinis  dictio  eadem  verbo,  quod  'sonare'  siguificat.  Hoc 
secuti  suut,  qui  transtulerunt  'cum  sonitu'.  Ego  pro  niea  simplicitate  hypo- 
5  diastolen  amplector  et  per  coniunctionem  'Et""  sie  expono  'Periit  memoria 
eorum  et  ipsi",  cum  iste  hebraismus  sit  et  in  aliis  locis  frequentissimus,  sicut 
dictum  est  ps.  iiij.  in  versu  'Quoniam  tu  domiue,  singulariter  in  spe  con-  '4^1. 4, 9. 
stitnisti  me\  Quare  propheta  mihi  adiecisse  videtur  in  fine  'Et  ipsi'  vel 
epilogi  vice  vel   affectus  exuberantia,   ac   si  dicat:    Periit  memoria  eorum  et 

lü  ipsi.  Adeo  scilicet  omnino  in  uihihun  abierunt  cum  omuibus  suis.  Sie 
seynd  dahyn. 

'Cum  sonitu"  Augustinus  interpretatur  'cum  strepitu"  seu  tumultu,  quo 
impii  fremuut,  dum  pereunt,  et  ne  pereaut,  resistunt,  vel  quod  'perit  memoria 
eo   ipso   tumultu   siraul   pereunte'.     Atque    quid  refert    super   commentitium 

15   textum  varias  comminisci  glosas,   ut  'cum  sonitu'  etiam  intelligas:    velociter, 

sicut  sonus  periit?    Sic  enim  et  fugitivac  umbrae  lob  xiiij.  comparat  liominem.  C''io&  i4, 2. 
In  his  abuudet  sensu  suo  quilibet. 

Et    dominus    inaeternum    permanet,    paravit   in    iudicio  9,  s. 

thron  um    suum. 

20  Hieronymus    sie    'Dominus    autem    inaeternum    sedebit,    stabilivit    ad 

iudicandum  solium  suum'.  In  quo  manifestius  non  modo  duratio,  ut  noster 
interpres  sonat,  sed  officium  quoque  Christi  declaratur,  quod  est  duplex: 
ludicare  et  iustificare,  occidere  et  vivificare,  damnare  et  salvare.  Per  iudi- 
cium  humiliat  superbos,  per  iustitiara  exaltat  humiliatos.    Quod  ergo  thronum 

25  suum  paravit,   ut  iudicet,   hoc  est   quod  Malach.  iij.   dicit  'Ipse  enim  quasi  swai.  3,  2  f. 
ignis   conflans   et  quasi   herba  fuUonum.     Et   sedebit   conflans    et   emundans 
argentum  et  purgabit  filios  Levi  et  colabit  eos  quasi  aurum  et  quasi  argeu- 
tum,  et  erunt   domiuo   offerentes    sacrificia   in   iustitia'.      Sic   enim,    ubi    in- 
crepatis  gentibus  perierit  impius,  et  amisso  nomine  peccatum  suum  agnitum 

30  confessi  fueriut,  aliud  uon  est  reliquum,  uisi  ista  quottidiana  purgatio  peccati, 
renovatio  meutis  de  die  in  diem,  iter  de  virtute  in  virtutem,  destructio  cor- 
poris peccati,  quod  agitur,  dum  aut  variis  passionibus  exercitamur,  aut 
ipsimet  peccatorum  nostrorum  assidua  memoria  nobis  ipsis  displicemus, 
gemimus,   laboramus   iu   humilitate.     luxta   illud   ps.  1.   'Et  peccatum   meunr^Jj.  51,  5. 

35   contra    me    est    seraper'.     Unde   Ezech.  xx.    'Et    recordabimini    ibi    viarmn  C'fi.  20, 48). 
vestrarum  et  omnium  scelerum  vestrorum,  quibus  polluti  estis  in  eis,  et  dis- 
plicebitis  vobis  in   conspectu  vestro  in   omnibus   maliciis  vestris,  quas  foe- 
cistis.     Et  scietis,   quia  ego  dominus,  cum   benefecero  vobis   propter  nomen 
meum,    non   secundum  vias   vestras   malas,   neque   secundum    scelera   vestra 

40  pessima,  domus  Israel,  ait  dominus  deus'. 

30  confessus  fuerit  BC 


;■{()()  OlHM-alioiu-s   in    rsalmus.     l;')!!»  -  l.VJl. 

II:ic  llu'dloM'ia  iTiU'is  omissii  pcriculosissiinc  amhiihint  in  ni:ii;iiis  et 
iuir;il)ilil)iis  siipt'r  so  ociosi  (juaostioimiMi,  (|uasi  ntm  haUcaiil  ((iiod  liii;x'aiit. 
:jri.  58,  I  j.  l)e  (Hiil)iis  Isaiao  Iviij.  'Clama,  nc  ccssos,  (|uasi  lul)a  oxalta  \oooin  tuam  et 
ammiu'ia  no[>ulo  moo  soolora  corum  et  donuii  Jacob  peccata  eonim.  INTo 
otoniin  do  dio  in  diom  «luaonuit,  et  seirc  vias  moas  voliiit,  quasi  ,i>;oiis,  (niae  5 
iustioiain  foi'oorit  et  (luao  iiidioiuiu  dci  sui  oblita  non  fiierit'  &g.  (lu'id  liis 
vorhis  voliiit?  nisi  (jiiod  eiinosos  speculatoros  ojiermn  dei  retraxit  in  coti-ni- 
titiiRMu  et   oogitationeui   peccatoruin   siionun,    iit  cogitarent  pro  peccatis  suis 

»4»i.  38,  11".  (ps.  xxxvij.)  et  essent  iu  his  assiduc,  quae  eis  dous  praecepit.    Hoc  cnim  est 

iudieinm  Christi  in  homiuibus,  sie  exercet  nos  in  peccatorum  nostroruni  luctu,  lo 
poenitontia  et  labore.  Proinde  speculativa  illa  Tlicologia,  quae  sui  oblita 
in  divina  sursum  fertur,  Satanae  praecipitium  (juaerit  et  invonit,  Legimus 
in  vitis  patruni,  quomodo  duo  fratres  iuniores  de  Melcliisedecli  quaostioneni 
agitantes  ad  scniorem  retulcrunt,  qui  tunso  pectore  suo:  ve  mihi  (inquit) 
peccatori,  qui  ucglectis  peccatis  meis  has  inanes  quaestiones  sector.  Tum  is 
illi  erubescentes  ciuii  silentio  iu  suam  sese  quisque  cellam  proripuit.  Et 
ubi  nostri  parebunt,  (|ui  uon  de  Melchisedech,  sed  de  Aristotele  et  Porphyrie 
tarn  frivola  versaut  praeciosissimo  tempore  tam  infoeliciter  perdito  et  iudicio 
$oi)ci.  6,  4.  hoc  Christi  posthabito?    Saue  et  sponsam  in  Canticis  vi.  reprehendit,  uimio 

studio  scrutandi  dei  iuteutam,  'Averte  oculos  tuos  a  me,  quia  ipsi  me  avo-  20 

15i.  73, 5  f.  lare  foecerunt\      'Iu    laboribus   homiuura   uon   sunt   et   cum   hominibus    uon 
flagellabuutur,  ideo  tenuit  eos  superbia'. 

Sed  et  illi  hoc  Christi  iudicium  impiissime  impugnaut,    qui  homiuibus 
deceptis   remissiones   (ut  vocant)   omnium  poenarum    et  culparum    pleuarias 

3cv.  8,  u.  meudaciter  securitate  vanissime  promissa  concedunt  diceutes  'Pax,   pax,  et  35 
3cf.9,i5f.(?)non  est  paxV  atque  ut  Isaias  ait,  facientes  populum  dei  fidere  in  mendacio. 

Sei.  3,  12.  Et  rursum.  iij.    'Popule  meus,   qui  te  beatificaut,   ipsi  te   decipiunt  et  viam 
gressuum  tuorum  dissipant'.     Stat   enim  sententia:   Paravit   ad  iudicaudura 

qsi.  122,  s.thronum  suum.    Sic  et  ps.  cxxi.  "^Quia  illic  sederunt  sedes  in  iudicio'.    Quem 

enim  non  mordet  suum  peccatum,  quomodo  sitiet  gratiam  dei?  Qui  non  30 
sitit,  quomodo  quaeret?  Qui  non  quaerit,  quaudo  inveniet?  Nee  frustra 
dicitur  'Dominus  in  aeternum  sedebit',  quod  referri  debet  ad  tempora  huius 
\ätae.  Non  enim  erit  peccatum  post  haue  vitam,  ad  quod  iudicandum  tuuc 
sedeat,  sed  erit  et  ipse  filius  subiectus  ei,  qui  subiecit  ei  omnia,  tradens  reg- 
num  deo  et  patri,  postquam  subiecti  fuerint  omnes  iuimici  sub  pedibus  eins,  35 
i.eov.  15,28.  ut  i.  Cor.  XV.  docet  Apostolus.  Semper  itaque  sedet,  quia  semper  est  pec- 
catum, quod  in  nobis  iudicet,  ut  nobis  destructis  ipse  perseveret,  et  trans- 
feramur   nos   in    illum,   et  non  ille   in  nos.     Qui  vero  hoc  iudicium  domini 

midi).  7,  9.  portaverit  cum  Michea  vij.  diceus   'Iram   domini   portabo,   quoniam  peccavi 


17  apparebunt  C 

')  2)c3(.  33b.  I.  S.  238  3.  14f. 


Opei-ationes  in  Psalmos.     1519-1521.  301 

ei',  dignus  erit,  iit  ediictus  cum  eodem  Michea  in  lucem  videat,  videat 
institiam  dei,  Et  cum  sederit  in  tenebris,  erit  dominus  lux  eins.  Unde 
sequitur : 

Et  ipse  iudicabit   orbem   terrae   in  aequitate,  9,9. 

5  Iudicabit  populos   in   iustitia. 

Idem   fere   versus  ps.  xcvij.  sie  est  redditus  'Iudicabit  orl)cm  tcrrarum  ^\.  gs,  9. 
in  iustitia  et  populos  in  aequitate",  quod  ps.  xcv.  dicit  'Iudicabit  orbem  ter-  %.\.  96,  13. 
rae  in  aequitate  et  popidos  iii  veritate  sua\     Verum  et  aliis  locis  duo  haec 
nomina,  'Iustitia'  et  'aequitas',  sunt  inconstantissime  reddita,  alterum  pro  altero, 

10  et  aliquando    aequitas   pro  recto  et  econtra.     Fuit  autem    hoc  versu  iustitia 
priore  loco  et  aequitas  posteriore  ponenda.     Sic  euim  Hebraeus  habet  autore 
etiam   Hieronymo   'Et  ipse  iudicabit  orbem  in  iustitia,   Iudicabit  populos  in 
aequitatibus',  hoc  est  in  rectitudinibus,  quas  ps.  xcviij.  directioues  vocat  'Tu  ^i  99, 4. 
(inquit)  parasti  directiones'.     Debemus  autem  institiam   et  aequitatem  intelli- 

15  gere,  non  internam  Christi  solum,  qua  ipse  iustus  et  aequus  est,  sed  opera 
eius,  quibus  iustificat  et  rectificat  populos,  et  gratiam  eius,  qua  illis  institiam 
et  aequitatem  largitur.  Alioquiu  quis  staret  ante  thronum  eius,  quantum- 
llbet  sanctus,  si  iustitia  et  aequitate  sua  homines  iudicaret?  Sicut  de  Salo- 
raone  potest   dici,  quod  fuerit  Rex  regnans  in  divitiis,   gloria  et  pace,   quia 

20  non  solns  ipse,  sed  et  subditi  sui  per  eum  ditescebant,  gloriabantur  et  pace 

fovebautur,  ut  iij.  Reg.  iiij.  'Habitabatque  Inda  et  Israel  absque  ullo  timore,  i.j?i3it.  4, 2: 
unusquisque  sub  vite  sua  et  sub  ficu  sua  a  Dan  usque  Bersabeae'.    Alioqui 
miserrüno   et  infoelicissimo   reguo    regnasset,   si   subditi   sui   fuissent   omnes 
pauperes,  infames,  inquieti,  stulti  &c.     Ita  regnum  Christi  in  veritate,   iusti- 

25  tia,  aequitate,  pace,  sapientia  consistit,  non  quia  solus  ipse,  sed  et  fideles  sui 
per   eum  sunt  veraces,  iusti,   aequi,  pacifici,   sapientes.     Esset  enim  infoeli- 
cissimus,  si  sui  essent  mendaces,  peccatores,  iniqui,  inquieti,  insipientes,  quäle 
est   diaboli  regnum.     Sic  Isa.  xxxv.  praedixit  'JSTon   adiiciet   ultra,  ut  per-sef.  52,1. 
transeat  in  te  immundus  et  incircumcisus'. 

30  lustitiam  et  aequitatem,  ne  affectemus  copiam  et  varietatem,  pro  uostra 

sive  temeritate  sive  libertate  arbitremur  ex  ps.  v.  esse  aliud  nihil  quam  opus  «ßf.  5,  s. 
misericordiae    et  iudicii  dei,    dicitiu-  enim   illic  'Ego   autem   in   multitudine 
misericordiae  tuae  introibo   in  domum  tuam,  adorabo  ad  templum  sanctum 
tuum,  in  timore  tuo'.    Et  iterum  'Deduc  me,  domiue,  in  iustitia  tua  propter  ipi.  5,  9. 

35  inimicos  meos,  dirige  in  conspectu  tuo  viam  meam'. 

Qui  enim  proposita  misericordia  dei  firma  fide  in  eum  credit  atque 
confidit,  hie  iustificatus  est,  ac  sie  intrat  in  misericordia  et  deducitur  in 
iustitia  et  vere  regitur  a  Christo  sedente  et  in  iustitia  eiusmodi  iudicante 
orbem  terrae.     At  qui  sie  ingreditur  in  iustitia,   multis  in  via  sua  scandalis 

40  petitur  a  carne,  mundo  et  diabolo,  IiLxta  illud  psalmi  'luxta  iter  scandalum  m.  uo,  c. 
posuernnt  mihi',  si  quo  modo  offendat  ad  lapidcm  pcdem  suum.    Donec  enim 


;{()•_!  Oiu'nitioni's  in   Psalmos.    1010—1521. 

in  cnnic  vi\iiims,  iiisidiiitiii-  «■:ilc;iiu'(»  iioslro  st'rjx-iis  iinticjims,  iil  \iaiu  iio- 
strain  ilcpnivi't  :uit  dotonjucat  ti  rocto  inoessu.  Idoo  liio  iiKlicimn  dc'i  proj)0- 
situm  iiiciitit  (imoivin,  (|iii  praesorvat  et  facit,  ut  deditu'imis  a  nialo,  nc 
M'diicaiitur  sciisiis  iiostri  |»('r  Sataiiain,  sicul  1m:i  scdiicta  csl,  a  siniplicitatc, 
([iiai'  est  in  C'lnisto,  ut  i'Dcpto  vi  ivcto  ilinerc  [)r()C't'i.lanius,  et  luico  est  ree-  5 
titiult»  siMi  aequitas  isla. 

Qiiare  licet  liaeo  {\\\o  in  spirituali  isto  nogocio  aestiniarc,  sicut  apiul 
incdieos  inedicinani  sanalivani  et  prcservativam,  seil  ut  aliud  sit,  quod  acger 
suiuit,  alind  a  quo  abstiuet,  douec  sauetur:  Ita  mihi  vidcretur  iustitia  esse 
oratia.  ([ua  per  fideui  iu  dcum  iustificamur,  Rectitudo  abstiueutia  quacdam,  lo 
([ua  al)stineuuis  ab  omuibus  illceebris  aut  minis,  quibus  homo  avcrti  et  iu 
sna  eurvari  ae  depravari  possit,  sive  per  haue  perscvcrautiaui  sive  temperau- 
tiaui,  aut  (jUGvi-s  alio  uomiue  quis  appellet.  Eadeui  duo  per  iustitiaui  et 
iudiciuHi    siguificari  arbiti'or,  quao  fere  semper  compouuntur  iu  sacris  literis, 

*ljj  "j'^e'^3- ut  ps.  cxviij.  Toeci  iudiciura  et  iustitiam'.  Et  iterum  'Beati,  qui  faciunt  15 
iudiciuni  et  iustitiam  in  omni  tempore'.  Eadem  duo  per  iustificationem  et 
mortifieationem  membrorum  post  iustificationem  exercendam  intelligerem,  licet 
rectitudo  magis  ad  aifectum  referatur  quam  ad  tumultum  mortificationis,  qui 
iudicio  et  cruce  peragatur.  Nam  is  utique  rectus  est,  qui  iutegri  ac  synceri 
tum   iudicii   tum  atFectus  esse  perseverat,   quamcunque  in  partem  oblata  vel   20 

i'i.  91,  1  ff.  causa  vel  occasioue.  Quae  rectitudo  ps.  ix.  certe  copiose  describitur,  ubi 
dieitur  'Qui  habitat  in  adiutorio  altissimi,  in  protectioue  dei  coeli  eonuiiora- 
bitur,  dicet  domino:  Susceptor  mens  es  tu  &g.  Haec  enim  ad  fidem  et 
iustitiam  pertinent.  Deinde  sequitur  'Scuto  circumdabit  te,  non  timebis  a 
timore  nocturno,  a  sagitta  volante  in  die,  a  negocio  perambulante  in  tenebris,  25 
ab  incursu  et  daemonio  meridiano.  Cadent  a  latere  tuo  mille,  et  decem 
milia  a  dextris  tuis,  ad  te  autem  non  appropinquabit'.  Quare?  quia  nee 
ad  dextram  nee  ad  sinistram  deelinat,  sed  media  regia  rectaqne  via  incedit. 
Et  infra  'Angelis  suis  mandavit  de  te,  ut  eustodiant  te  in  omnibus  viis  tuis\ 
Certe  haec  custodia  facit,  ut  in  via  recta  perseveret  adversus  omnes  ille-  so 
cebras  ad  pravitatem  allicientes.  Denique  sequitur  'Super  aspidem  et  basi- 
liscum  ambulabis,  coneulcabis  leonem  et  draeonem'.  Quid  hoc?  nisi  quod 
caleanei  sui  universas  iusidias  vincit  iustus  rectitudiue  sua. 

Haue  rectitudiuem  Apostolus  Ro.  vi.  et  xiij.  aliisque  locis  commendat, 
ubi  docet,  nos  esse  iustificatos  quidem  per  fidem,  sed  tamen  sollicitos  reddit,  35 
ne  obediamus  concupiseentiis ,  nee  raembra  exhibeamus  arma  iniquitati,  sed 
renovemur  de  die  in  diem,  exuentes  veterem  hominem  et  induentes  novum. 
Nee  est  dubium,  quin  in  hebraeo  plurali  numero  dixerit  'in  rectitudinibiis', 
quod   nostra    translatio    singulariter    dixit   'in    iustitia'    (quod   et   ipsum  y>vo 


9/10  iusticiam  esse  gratiam  BC  10  Rectitudineni    aljstinentiam    quaiulam    BC 

19  peragitur  C  32  et  coneulcabis  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  303 

aequitate  permutavit),  ut  ostenderet  inifinita  illa  maris  huiiis  magni  rejitilia 
et  animalia  magna  cum  parvis,  idest  varias  insidias,  quibus  via  iustitiae 
impetitur,  ut  etsi  una  sit  iustitia  et  rectitudo,  multae  tamen  dicantur,  quia 
multis  exercetur  pravitatibus  et  toties  velut  renovatur.  Ex  bis  intelligamus, 
5  quam  magna  gratia  sit  habere  Christum  iudicem  in  iustitia  et  rectitudine, 
atque  quam  recto  ordine  iustitiam  praeposuerit  aequitati,  cum  muhi 
sint,  qui  incipiant  per  fidem  iustificari,  sed  statim  depravantur  et 
obliquitatibus  deturbantur  in  alienam  viam,  manente  nihilominus  (ut  ipsi 
putant)     fide,     saltem    acquisita,     quam     vocant.      Et    haec    obliquitas    seu 

10  pravitas  maxime  periculosa  est  in  rebus  spiritualibus,  de  quibus  ps.  v. 
diximus.  Haue  iustitiae  et  aequitatis  differeutiam  iuterim  sequemur, 
donec  raeliora  invenerimus,  quae  multum  meo  iudicio  hicis  afferet  variis 
scripturae  locis,  quae  his  vocabulis  utuntur. 

Ilkid  leviculum   est    forte,    nou.  tamen    praetereundum,    quod    verbum 

if,   'ludicabit'  nou  tam  operis  quam  officii  seu  dignitatis  significationem  hebraico 

more  habet,  sicut  ps.  cix.  'ludicabit  in  nationibus,  implebit  ruinas,  conquas-i^f.  uo,  e. 
sabit  capita  in  terra  multorum\     Sic  in   libro  ludicum  de  rectoribus  populi 
Israel  dicitur,  quod  iudicaverint,  idest  praefuerint   Israel.     Quo  significatur, 
quod  regnum  Christi  constitutum  sit  in  expugnandis  non  urbibus  aut  homi- 

20   nibus,  sed  peccatis  et  vitiis.     Et    qui    vice  huius   regis   praesunt,  in  iudicio 
eiusmodi  praeesse  debent,  uuico  hoc  scopo  observato,  quo  reddaut  populum 
Christi    a  peccatis    et    erroribus    quam   purissimum,    sicut   ps.   cxxi.  dicitur  *pf.  122, 5. 
'Quia  illic  sederunt  sedes  in  iudicio,  sedes  super  domum  David".     ludicium 
enim   est   officium   respectu   inferioris,   quo  rectificatur  et  a  peccatis   emun- 

25  datur.  Iustitia  est  officium  respectu  superioris,  quo  obeditur  eins  verbo. 
Alterum  hoc  ad  spiritum  iustificatum,  alterum  illud  ad  carnem  mortificau- 
dam  pertiuet,  utrunque  tamen  ab  uno  eodemque  Christo  rege  et  iudice  pro- 
veuiunt,  ministerio  verbi  per  Apostolos  apostolicosque  viros. 

His  dictis  nihil  obstat,   si  hunc  versum  ut  generalem  sententiam  aptes 

30  etiam  extremo  iudicio  novissimi  diei  atque  in  Universum  omni  iudicio,  sive 
severitatis,  quo  perduntur  impii  etiam  iu  hac  vita,  sive  bonitatis,  quo  con- 
vertuntur  electi.  Unum  est  enim  et  idem  iudicium  dei  in  omnes.  Qui  enim 
iudicari  nolunt  suaviter,  nee  in  aequitate  a  peccatis  purgari,  ut  salventur  in 
iustitia    Spiritus,   sibiipsis   ex    iudicio   bonitatis   fiiciunt    iudicium   severitatis, 

3r,   manente   nihilominus   iustitia  et  aequitate  in  vasis  misericordiae.     Peccatum 
enim  aequitate  iudicii  dei  damnari  oportet,  sive  ab  impiis  separetur,  sive  in 
aeternum    eis    adhaereat.     Et    hoc    sensu   Apostolus    hunc    versum    tractare 
videtur  Act.  xvij.   'Nunc  deus    annunciat  hominibus,   ut  ubique   omnes  poe-sipgid).  17,31. 
nitcntiam   agant,   eo  quod    statuit   diem,    in   quo   iudicaturus    est   orbem    in 

40  aequitate   per  virum,  in  quo  statuit,  fidem  praebens  omnibus,  suscitans  cum 


8  ipse  ABC  20  praesiiit  B  21  debeaiit  BC  2Ö  illud]  aliud  C 


304  Oporatioiios  in   l'siiliuos.     ir>l!»— ir)21. 

auim.  3,  .'.  i.  a  mortuis'.  lliic  vi  Ko.  iij.  alliulit  'Nun(|ni(l  iiii<jiiiis  est  dciis,  (|ui  iiiioi't 
iraiu?   Al)sit.  Alioquin  (juoiuüclo  iiulicubat  dous  Iniiic  inuiulum?^  (juasi  tlit-at: 

i.'V.t.MTi.  vitiqiio    in  aeciiiitato   iiulioabit.     Nam   et  Potriis  i.  Po.  iiij.   i<k'in  iudiciuni  dei 
lacit    id,   (|iu)    convcrtit    impios   et   (jiio   damiiat    reprobos,    dicens   'Quoniam 
tenn)us   est,    ut  iiu'ijnat   iudiciuni    a  domo   dei.     Si  autem   primum   a  nobi.s,    5 
quis  finis  oonun,  (jui  non  crcdunt  Euangelio?    Et  si  iustus  quidem  vix  sal- 

epr.  11,  31.  vnbitur,  inipius  et  poccator  ubi  parebunt?'  Ubi  Petrus  illud  prover.  xi. 
tangit  '8i  iustus  in  terra  rccipit',  idest  retribiiitur  ei  sicut  peccatori  et  impio 
'(plante  magis  impius  et  pcccator?"  Quod  liebraiee  dicitur:  Ecce  iusto  in 
terra  retribuitur  ira,  quoniani   impius  et  peccator.     Vult  uutem  Petrus  illud   10 

{<ciir.  9, 2  ff.  Ezech.  ix.,   ubi  dominus  misso  viro,   qui  atramontarium  scriptoris    in  lumbis 

suis  habuit,  induto  lincis  mandat,  ut  interficiat  omnes  usque  ad  internitionem. 

'A  sanctuai'io  (inquit)   meo   incipite',   hoc  Petrus  dicit  tempus   iudicii,    quod 

Od.  -49,  ij.  inohoat  a  domo  dei.     Quomodo  et  Hiere.  xlix.  'Ecce  quibus   non  erat  iudi- 

cium,  ut  biberent  calicem,  bibentes  bibent,  et  tu  innoceus  relinqueris?    Non   15 
eris  innoceus,  sed  bibeus  bibes'.    Ecce  idem  calix,  sed  diverso  fine  bibentes, 
alius  liino  purgatur  et  convertitur,  alius  reprobatur  et  daranatur.    Sic  Deutr. 

s.TOoi.  32, 3G.  xxxij. 'ludieabit  dominus  popnlum  suum  et  in  servis  suis  deprecabitur\  Par 
itaquc  iudioium  omnibus,  sed  impar  eventus. 

9' 10-  Et  factus   est   dominus    refugium   pauperi,  20 

Adiutor   in    opportunitatibus   in   tribulatioue. 
Hie  alterum  exercitum  describit  victorem,  scilieet  piorum,  ipsam  Almutli. 
Eadem    dictio   hebraice   est  refugium   et   adiutor,    quam    Hieronymus   reddit 
'Et  erit  domimis  elevatio  oppresso,  elevatio  opportuua   in   angustia'.     Vult 
enim  propheta  populum  pauperem  Apostolorum  et  Martyrum  esse  elevatum  2.'. 
et  victorem  factum  futurumque  super  mundi  magnates  et  gygantes  per  verbum 
5ci.  9,  11.  Christi.    Quo  tropo  Isaiae  ix.  dicitur  'Et  levabit  dominus  hostes  razin  super 
cum",  idest  victores  faciet  hostes  razin,     Ita  hie  prophetat  futurum,   ut  per- 
secutores   Ecclesiae    victi  victrici    Ecclesiae   victoriam    cedant.     Quod    cum 
fieret,  erat   incredibile,   nunc  autem    factum    est  mirabile,   sicut  erat  cum   et  30 
praediceretur,  Hoc  totum  increpante,  iudicante,  sedente  Christo  in  throiio  suo. 
Quod  'in  opportunitatibus'  dictum  est,  hebraice  'in  temporibus'  dicitur, 
^i.  1,3.  eadem  dictione,   qua  ps.  i.  'Et  fructum    sumii  dabit  in  tempore  suo\     Satis 
autem  transtulit  bene  'in  opportunitatibus',  in  quo  et  impatientes  arguuntur, 
et  nos  omnes  consolamm-.    Impatientes  enim,  quibus  oranis  mora  longa  est,  ?,r, 
Subito  8,11.  diem  et  modum  deo  praescribunt,  quo  velint  iuvari,  ut  ludith  viij.  arguuntur 
'Qui  estis  vos,   qui  in    arbitrium    vestrum  diem   constituistis   ei?'     Promisit 
omnia  petentibus,  pidsantibus,    quaerentibus  se  daturum,   sed  locum,  tempus, 

2  q.  d.  A  Quasi  cliceret  BC  4  id  quod  convertit  B  9  heb.  ABC  11  scrip- 

torium  C  15  reliqueris  ABC  21  oportunitatibus  ABC,  c'6enfo  .3.  32.  34.  39  u.  öfter. 

29  ctjdant  A  32  heb.  ABC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  305 

modnm,  idest  opportunitates  sibi  reservavit  soll.  Si  enim  raox,  ut  clamamns, 
exaudiret,  magno  nostro  inalo  exaudiret,  primo  quod  fidei,  spei,  charitatis 
nullus  locus  uullusqiie  usus  reliquus  fieret,  statim  ad  sensum  expleto  desy- 
derio    nostro,    sicut   ps.  Ixxvij.   lu   deserto    ludaei    scribuntur    non    fraudati  %^i  7«,  n  ff. 

5  desyderio  suo,  cum  postulassent  carnes  increduli  et  impatientes  morae,  verum 
et  ira  quoqne  dei  simul  ascendit  mox  super  eosdem,  et  perierunt.  Deinde 
ubi  fidei,  spei,  charitatis  nullus  usus  esset,  nulla  quoque  sequeretur  purgatio 
peccatorum  et  mortificatio  vitiosorum  affectuum,  quibus  in  res  praesentes  et 
sensibiles    insanimus.     Non   purgatis   autem   alFectibus   et   rebus   carere   non 

10   assuetis  nihil   boni  operis    facere  possumus   nee  deo   unquam  placere,   quare 
nee  salvi  iieri.    Adeo  sollicita  est  divina  misericordia  pro  nobis,  adeo  propter 
nos  differt  dare,  quod  tarnen  praecipit  postulare,   quo  possit  multo  lucro  et 
cumulo  nobis  donare.    Proinde  Isa.  Ixiiij.  'Oculus  non  vidit  absque  te,  quae  3cf.  64, 4. 
praeparasti    expectantibus  te'.     Verbum  observ^a  'expectautibus"  et   'ea,  quae 

15   oculus   non   vidit',   quibus    Apostolus    i.  Cor.  ij.   addit  'Nee   in  cor  hominis  i.  Gcv.  2,  9. 
ascenderunt",    et   pro    'expectantibus'  reddit   'diligentibus'.     Nam   hi   demum 
vere  diligunt  deum,  qui  expectant  promissoris  veritatem.    Qui  vero  deficiunt, 
seipsos  potius  diligunt.     Sic  ps.  xxvi.  'Expecta  dominum,   viriliter  age,  con-<i5j.  27,  14. 
fortetur  cor  tuum,   et  sustine  dominum'.     In  haue  rem  multa  praeclare  loh. 

50   Taulerius    in    sermonibus  vernaculis.     Nam    hi    sunt   recti  corde,    de   quibus 

])s.  Ixxij.  'Qam  bonus  deus  Israel  bis,  qui  recto  sunt  corde'  et  caetera,  quac^j.  i?.,  1. 
pulchre  huc  consonaut.     Rectum  enim  cor  diximus,   quod  non   quaerit   quae 
sua  sunt,  nee  in  seipsum  depravatum.    Et  huic  bonus  est  dominus,  quia  ipsi 
gustant  et  videut,  quoniam  suavis  est  dominus. 

2''  Et  his  duobus  nominibus  proprie   exprimitur  conditio  Almuth  uostrae, 

idest  absconditae  iuventutis  seu  populi  novi,  in  mysterio  fidei  viventis,  quod 
pauper  et  tribulatus  describitur,  Ut  enim  impios  inimicos  famosi  nominis, 
maguae  potestatis  et  phrameae  et  multae  turbae  in  civitatibus  esse  ac  per 
hoc    foris    speciosos    et    apparentes    descripserat,   ita    ecoutra    pios    oportuit 

30  describi  contraria  sua  forma  paupertatis,  tribulationis,  infirmitatis,  ignobili- 
tatis,  et  tamen  huic  contemptibili  dari  victoriam  adversus  magnificos  illos 
et  superbiam  lordauis,  ut  stet  quod  dixit,  se  mirabilia  dei  narraturum, 
gaudens  in  domino,  qui  deponit  potentes  et  exaltat  humiles,  Et  humih'a 
respicit  in  coelo  et  in  terra. 

3-,  Et   sperent   in   te,    qui  noverunt  nomen   tuum,   quoniam  9,11. 

uou    dereliquisti   quaerentes    te,    domine. 

Quid  sit  nosse  et  diligere  nomen  domini  et  sperare  in  eo,  abunde  ps.  v.  %i\.  r.,  12. 

dictum  est  eo  versu  'Et  gloriabuntur  in  te  omnes,  qui  diligunt  nomen  tuum' etc. 

Pertinet  autem  tam  spes  quam  notitia  nominis  dei    ad    formain    ahuuth  de- 

10  assueti  BC  23  clepravatnm  est  C         2ö  jiroprle  A  20  mystico  C  30  cö 

contraria  A 

£utf)er3  Sörrfc.  V.  20 


306  Op.Tatioiu's  in   l'sulinos.    ir)l()-ir)21. 

piiiiiciKlaiii,  (Hiod  \it:i  i'iiis  sit  in  spc  iihscoiidila,  vi  iionuMi  suuin  iion 
n_üii()si'at ,  ^lovicliii'  autcin  in  solo  dci  nomine,  nl»i  iin|)ii  in  ic  a])])arento  et 
in  suo  nomine  nloriantur. 

Hoc  autcin  potost  int('lli<i;i  indicativo  Intmc»  dictum:  Kt  spcrabunt  in 
tc,  qui  udvcrunt.  <S:(\,  \\\  sit  ex  pi-actcrito  cxcmjjlo  lihcrationis  coulortatio 
i^j.  4, '.>. spei  in  Intura  (lihulationc,  (juo  alTccln  ])s.  iiij.  incipit  'C'uni  invocureni,  oxau- 
dix'it  mc  dcns  iustitiac  mcac,  in  trihulatiouc  dilatasti  mihi',  ut  ibi  dictum  est. 
Lo(|nituf  (iiim  liic  versus  ad  cousolatioucm  infirmorum,  ut  spcrent  in  denm 
oumes,  (jui   invocaut  nomcu  eins,  visis  tot  eins  mirabilibus  ])ractcritis. 

Et  illud  adversus  scnsum  carnis  dic^itur  '(^noniam  non  dcreli<|uisti 
(|uaeveutes  tc\  ut  oportunitatem  discaiit  cx])ectarc,  apj)arct  euim  onmi  s(!nsui, 
devuu  dcrcli(pu*ssc  quaerentes  cum,  contra  quas  ])rocellas  co^itationum  buius 
versus  rupcs  est  firmanda,  et  dieendum  cum  fkbicia  'Non  dereH<(nisti  (piae- 
reutcs  tc,  domiuc\ 

9,12.  Psallitc    domino,    qui    babitat    in    Zion, 

Aununciate    intcr   gentes   studia    eins. 

Ecce  et  bic  versus  declarat,  quos  uomine  Almutb  iutellcxcrit  in  titulo, 

nerape    reliquias   Israel,   qui    relicta  vetere   syiiagoga,    quac  in   splendoribus 

mnndi  et  sanctis  saecularibus  sjicctabilis  erat,  per  fidem  nati  sunt  in  novum 

popubim  et  iuventutem  spiritualera,  quae  ambulet  non  in  pompis  ceremonia- 

libus    literae,    sed   in   spiritu   novitatis,   sub   cruce  et  passionibus  contempta 

biborans.     Hoc   nimirum  indicat,   qnod  habitatori  Zion  psallere  iubet  et  an- 

nunciare  in  gentes  studia  dei.     Nee  enim  alii  praedicaveruut  gentibus  sacra- 

Sci.  66,  19  f  menta  illa  dei  nisi  Apostoli  et  alii  ex  ludaeis  conversi,  ut  Isa.  ult.  praedixit 

'Et  mittam  ex  eis,  qui  salvati  fuerint,    ad  gentes,  in  mare,  in  Aphricam  et 

Lidiam  et  sagittarios,  in  Italiam  et  Graeciam,  ad  Insulas  longe,  ad  eos,  qui 

non  audierunt  de  nie  nee  viderunt  gloriam  meam,  Et  annunciabunt  gentibus 

gloriam  meam  et  adducent  fratres   vestros   de  cmictis  gentibus'  &c.     Idem 

Wirf).  5,  7. ex    Mich.  v.    supra  retulimus   de   reliquiis  lacob   in   medio  populorum   mul- 

torum. 

Nee  oportet  hoc  loco  Zion  allegorico  sensu  trahere  ad  Ecclesiam  per 
orbem  diffusam,  sed  ipsam  ad  literani  civitatem  Hierusalem,  in  qua  Christus 
instituit,  cepit  et  perfecit  Ecclesiam  suam,  iutelligimus,  cum  de  bis  loquatur, 
scilicet  primitivis  Apostolis  et  sanctis,  qui  in  monte  Zion  et  Hierusalem 
*i.  2,  6.  habitaverunt.  De  Zion  autem  ps.  ij.  dictum  est,  quomodo  Christus  consti-  ; 
tutus  est  rex  super  Zion  montem  sanctum  eins.  Non  enim  foecit  et  abiit, 
sed  constitutus  habitat  in  Zion,  praesentissinms  nobis  factus.  Qnod  dictum 
est  adversus  larvas  eorum,  qui  in  hominum  facies  intenti  Ecclesiae  regnum, 
quasi  Christus  in  triumphante  Ecclesia  regnet  solum,  militantemque  homini- 


10 


36  estl  sit  BC 


Operationes  in  Psalmos.     ir)19— 1521.  307 

bns  reliquerit,  pene  vendicant  humanae  tenieritati  et  potentiao.  Si  enim 
eredimus  verum  esse,  qiiod  hie  dicitur,  Christum  habitare  in  Zion,  Quid  tarn 
auxie  pro  nostris  iuribus,  titulis,  ditionibus  laboramus?  Cur  tot  traditioni- 
bus,    foederibus,   pactis,   immo   bellis    ac   discordiis    tumultuamur?     Et  cui 

5  animas  in  baptismo  iuaetemum  victuras  concredimus?  Cur  corpora  et  res 
nostras  hominum  studiis  ita  tenemus,  roboramus,  tuemur?  verum  non  ere- 
dunt  istiusmodi  Christiun  in  nobis  habitare,  ideo  digna  incredulitatis  mer- 
cede  donati  traduntur  in  sensum  reprobum,  ut  faciant  ea,  quae  non 
conveniunt. 

10  Subindicat  vero  propheta  futurum,  ut  desertis  ludaeis  Christus  in  gentes 

praedicaretur,  dum  inter  gentes  annuncianda  praedieit  studia  dei  et  iam  in- 
cipit  eas  quoque  passiones  et  victorias  recensere,  quae  fidehbus  inter  gentes 
contigerunt,  ut  videbimus  ordine  suo. 

'Studia',    quae  hoc   loco   hebraice  'oelilloth"   dicuntur,    alii   opera,    alii 

15  mirabilia,  alii  consilia  transtulerunt.  Mihi  prae  omuibus  placet,  quod  nostra 
translatio  habet  'Studia',  quo  generalissimo  nomine  comprehenduntur  opera, 
exercitia,  uegocia  cuiusque  hominis,  praesertira  ea,  quae  data  opera  molitur, 
unde  non  inepte  Studium  Hebraeis  simul  involvit  et  consilium  et  opus.  Dei 
itaque  studia  sunt  proprio  opera  illa  mirabilia,  quae  consulto  facit,  Ea  sunt, 

20  quae   diximus    humiliare    superbos    et    exaltare    humiles,   convertere  impiurn 
retrorsum  et  refugium    esse  pauperi.     Haec   quia  ludaei  respuerunt   et  con- 
tempserunt,  'Ecce  (inquit  Act.  xiij.),  Convertimur  ad  gentes",  Quae  annunciata^Jvnfrf)  i3,4c. 
et    ex   gentibus   multos   converterunt  et  multos   oifenderunt,    utrobique   enim 
Christus    signum    est   contradictionis ,    positus    in   ruinam    et    resurrectionem 

25  multorum. 

Quoniam    requirens    sanguinem    eorum   recordatus    est,  »,  i3. 

non  est   oblitus    clamorem   pauperum. 

Exponit  studia    dei   clarius,   quae  annuncianda  docuit,   scilicet  in  con- 
solationem    tribulatorum,    deus    enim   tardus   est   redditor,    ut   Sapiens   dicit 

30  Ecclesiast.  V.,   et  multae  divitiae   bonitatis,  patientiae  et  longanimitatis  eius.sir.  s,  4. 
Apparet  neque  re({uirere  sanguinem   sanctorum  neque  raemor  esse  pauperum 
suorum,   in    qua   longanimitate    opus    est,    ut   his   psalmis   spiritualibus   nos 
exhortemur. 

Et  iterum  Alrauth  nostrae  personam  describit,  pulchre  exponens  rationem 

35  tituli.  Nam  dum  sanguinem  pauperum  et  clamorem  recenset,  nonue  iudicat 
imaginera  mortis  et  omniura  passionum  portari  ab  ista  Almutli?  Vere 
novum  genus  hominum,  quod  sub  morte  vivit,  sub  passione  gaudet,  sub 
oppressione   vincit,    sub    oblivione    sui    ciamaus    exauditur,    quomodo    potuit 


14  eolilloth  C  22  ABC  i)aUn  nur  inquit  in  fitammcvn.  29  tribulatorum  euini 

deus,  A  37  sed  passione  BC 

20* 


308  Opoi-iition.'s  in   rsaliuos.     IM;)— IWl. 

prttf'muliiis  nhscoiuli  (|u;im  siil>  saiiuiiinc?  I(;i(Hi('  si  (|nis  hucusinu'  diiltitavit, 
Martxro  Imc  |)>aliii()  l(K|iii.  liiiiic  \ci'siiin  li'ii'at  et  s;iiii2;iiiiu'iii  (Minun  ohscrvct. 
Ita  \i(Kiiuis  inio(|tu',  (jiiil)us  xiriluis  vicorint  Martyrcs,  scilicet  .saiij^iniiie 
vi  clainorc.  et  (|iiain  l()nü;o  a  f'acic  |»riiiii(i\a('  Ecclesiae  recesserit  Ecclosia 
hodicina,  (|iiat'  \v\  lialnlonc  cnicntior  polius  aliornni  sanp;uinem  fundit  et  r. 
claniorcs  in  cocliim  coiiti'a  sc  coiicilat  arhitrata,  sc  ohscHiuimu  |)restare  deo. 
Sivc  aiitcm  liiiiu'  vorsnin  aptes  ad  piaoterita  mala,  (juibus  a  ludaois  afflicta 
est  iiivciitus  Martvrum  sive  ad  praesontia  et  futiira  inter  gcntes  ferenda, 
panini  relert,  (|iiaii(juani  priori  sensui  magis  eonvenit  seciuentia  textns,  cum 
•  n  lios  studia  dei  deelaret,  (|uibiis  a  Indaieo  furore  liberata  est,  ut  ostendat,  lo 
(|uid  praedieaiidum  sit  inter  gentes  de  studiis  dei,  et  ob  (|U(>d  ]»sall('n(bim  ei 
sit,  nam  statim  dicet  de  nialis  inter  gentes  fereudis. 

Recor(lati(Fiu'ni  vcro  sanguinis  sanctorum  et  memoriani  clainoris  paupc- 
runi  primo  intcUigiiuus   suaviter  de  eonversione  im])ioruni,    merito  sanguinis 
et  elamoris  Martyrum  facta,  sicnt  S.  Stephanus  Pauhnn,  Ijaurentius  Hippoli-   ir. 
tum,   et   in  summa,   Ecclesia  totum  mnndum  sanguinc  et  oratione  eonvertit. 
Deinde    severiter  in  eos,   qui  eontempta  hac  suavitate  manent  in  sua  im])ie- 

2iic.  18,  Gtf.  täte,  de  quibus  Christus  Luce  xviij.  'Audite,  quid  iudex  ini(iuitatis  dicit. 
Dens  autcra  non  faeiet  vindictam  eleetorum  suorum  clamantium  ad  se  die 
ae  nocte?     Dico  autem  vobis,  quia  cito  faeiet  vindictam  illorum".  20 

Vide,  quam  sibi  ubique  constet  Euangeliea  doctrina  et  vita.  C^hristia- 
nornm  est  non  reddere  malum  ncc  retaliaro  nee  vindic;tam  facere.  Ita  hoc 
versu  Martyres  fundunt  quidem  sanguinem,  nee  tamen  aliud  faciunt,  nisi 
(|Uod  claraant,  ut  et  uos  erudiamur,  oportere  quemlibet  in  sua  causa  patientem 

mm.  r.',  19.  et  vacuum  vindictae  esse  ac  sola  oratione  ad  deum  converti.    Sicut  Ro.  xij.   -js 
dicit  'Non  defendentes  vosmetipsos,  charissimi,  Sed  date  locum  irae.    Scrip- 
tum  est   enini:    Mihi   vindicta,    et   ego   retribuam'.      Verum    hoc    olim    erat 
praeceptum    necessarium ,    quando    Euangelium    Üorobat,    nunc    regnautibus 
o])inionil)Us  factum  est  consilium  perfectis  datum, 

9,14       Miserere    mei    domine,    vide   humilitatem    mcam    de  inimicis        so 
meis,    qui    exaltas    me    de    portis    mortis. 
D.  Hieronymus  sie  'Vide  afflictionem  meam  ex  inimicis  meis\    Quare 
'humilitas'  hoc  loeo  manifeste  vilitatem,  oppressionem,  laborem  signitieat,  (piod 
et   frequenter  pro  pauperibus  accipitur   in    scripturis,   quasi  dieas:   tristitiam 
ac  molestiam  animi,    qua  laborat  sub  inimicis.     Inimici  proprie  hoc  loco  ab   35 
odiendo    'osores"*    hebraice    dicuntur.     Tum    illa    locutio    latinis    insolita  est 
'Plumilitatem  meam  de  inimicis  meis\     Eclypsis  enim  esse  videtur,  in  hunc 
modum  supplenda:  Vide  humilitatem  meam,  quam  patior  ab  osoribus  meis. 


8  inventus  A  9  seqnens  P.C  10  lias  HC  18  dicat  BC  19  fiicit  C 

23  quidam  ABC  quidem  SQß.  3'.  2C  vnsmpti])si  A  27  vindictam  BC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  309 

Est  itaque  huiu.s  versus  affectiis  In  bis,  <jui  victis  aliquot  malis  itcrum 
premuntur,  clamant  et  orant,  ut  Hberentur,  ut  non  modo  indicet  sanctos 
assidue  tribulationibus  expositos  esse,  verum  et  Ecclesiae  forniam  praescribat, 
iü  cuius  [)ersona  psallit,  quae  in  praecedentibus  Martyribus  confitetur  et 
5  gloriatur.  In  praesentibus  gemit  et  clainat,  pro  futuris  erat  et  optat.  Unde 
et  hie,  cum  petit  respici  suani  afflictionem  per  misericordiam  dei,  recenset 
priora  dei  mirabilia,  quod  etiam  a  portis  mortis  eam  exaltarit. 

Exemplum  autem  huius  versus  pro  raea  ruditate  pulchrum  exhiliult 
Apostolus   Paulus    in    tribulationibus,    quibus   gravabatur  in   Asia,    scribens 

10  ij.  Cor.  i.  sie  'Nolumus  ignorare  vos,  fratres,  de  tribulatione  nostra,  quae  factaa.  coi.  i,sff. 
est   in  Asia,   quoniam   supra    modum    gravati  sumus  supra  virtutem,   ita  ut 
tederet  nos  etiam  vivere,  sed  ipsi  iu  nobismetipsis  responsum  mortis  habui- 
mus,  ut  non  simus  fidentes  in  nobis,    sed  in  deo,  qui  suscitat  mortuos,  qui 
de  tantis  periculis  eripuit  et  eruit,  in  quem  speramus,  quoniam  adhuc  eripiet, 

15  adiuvantibus  vobis  in  oratione  pro  nobis^  Itaque  arguit  a  maiori  tarn 
Apostolus  quam  propheta.  Si  (inquit)  a  portis  mortis  exaltasti  autea,  etiam 
nunc,  cum  molesti  mihi  sunt  osores  mei,  et  in  afiflictione  mea  miserere  mei. 
Facile  fidelis  est  et  sperat  in  minori  malo,  qui  in  maximo  expertus  est  spei 
fructum. 

jo  Haue    portam    mortis    gravissimam    esse    persecutionem    credo,    quam 

Apostolus  responsum  mortis  iu  seipso  videtur  appellare. 

Scio  quidem,  in  scripturis  portas  solere  accipi  pro  curiis  aut  consistoriis, 
ubi  iudicium  accipiebatm'  ut  versu  sequente  videbimus,  alios  autem  tropo- 
lugiam    secutos    per  portas   mortis   intelligere   vitia  seu  peccata,  quibus  per- 

L'5  venitur  ad  mortem.  At  simplici  sensu  contenti  mortem  istam  corporalem 
ut  dixi)  accipiemus,  et  portam  ingressum  eiusdem,  ut  sit  porta  mortis 
introitus  mortis  seu  mors  instans  et  urgens.  Quae  etsi  parvi  raomenti  sit 
ad  mortem  aeternam,  tamen  nisi  victrice  gratia  dei  superetur,  prorsus  nihil 
differt   ab  aeterua    morte,  immo  est  vere  initium  aeternae  mortis.     Alio(juin 

30  vix  dormitio  vocatur  et  somnus  seu  recjuies  sanctorum.     Quare  epitasin  ob- 
servenuis  in  porta  ista  mortis,  ut  intelligamus,  Apostolum  et  sanctos  Martyres 
cum   morte   sie  pugnasse,    ut   senserint    quendam    gustum    aeternae    mortis. 
Quem    et   Christus   Matt.  xvi.  per   portas    inferi   significasse   videtur.      Nisi  wattuie.is. 
enim  atrocius  aliquid  sensibili  morte  indicaret,  non  tarn  ardentibns  et  potenti- 

3.S   bus  verbis  uteretur  dicens  de  portis  mortis. 

Ut   annunciem    omnes   laudes    tuas    in    portis    filiae    Zion,        9,15. 
Exultabo   in    salutari    tuo. 
Sic  enim  hebraeus  versus  finit,   Et  quod  hie  'annunciem',  supra  versu 
primo  dixit  'Narrabo',  idem  utrobique  verbum.     Potuit  autem   et  sie  trans- 

16  Si]  Sic  B 


310  (.»ponitiüiirs  in   Psiiliiu>s.     151!)     tr)21. 

Iriii':  l'r()|)h'n';i  i'i\;irral)t>  omiu's  laiulcs  (iias.  'Omncs  laiidcs'  dicit  codciii 
tropo,  (jiK)  supra  'oumia  iniral)ilia'  dixit.  AlTcctus  autcin  istc  ps.  v,  Iractalus 
est,  ubi  dictum  est,  <iuoinodo  «^loriantiii-  in  doniino,  qui  dilij2;init  iioinen  cius. 
Dokvtantiir  onini  eins  laudom  luinciare  ot  pracdicaro,  idoo  pettint  adiuvari 
ot  siistinont  viriliter  doinimiin  futuruin  adiutoivm,  (pii  niisi  veniret,  laus  (jiuxiuo  5 
t'i.  c,  6.  eins  pciiitus  porirct.  Sicut  ps.  vi.  dictiiin  est  'C^uoiiiam  iioii  est  in  inorti", 
(|ui  iiu'mor  sil  tui\  Ita  et  liic  dicit,  sc  cxultatuin  a  porti.s  mortis,  ut  laiidcs 
cius  cnarrct  et  exultet  in  salutari  eins. 

Undc  videnius,  hunc  psalniuiii  in  persona  totius  Almutli  cantari.  Mar- 
tyres  cnim  occisi  non  enarrant  laudcm  dci  in  Ecclesia  militante,  Sed  reliqui,  w 
(jui  data  pace  aut  victis  impiis  supersunt  aut  suecedunt,  cum  ideo  narrcntur 
laudes  eins,  ut  nota  fiant  opera  dei,  et  nomen  eins  cognoscatur  in  conso- 
lationcm  et  spem  tidelium  atquc  in  conversionem  infidclium.  In  coelo  enim, 
ubi  omnes  vident  gloriam  dei,  non  indigent  pracdicatite.  In  terra  autera, 
ubi  gloria  dei  nuUo  modo  capitur,  dum  sub  tam  adversa  forma  operatur,  ut  i5 
magis  oblitus  quam  memor  esse  videatnr,  opus  est  saltem  verbo  eara  com- 
mendari  et  fide  intelligi. 

Hie  Sportas  filiae  ziou'  hebreo  tropo  significare  loca,  in  quibus  fideles 
conveniunt  ad  verbum  dei,  ad  orationera,  ad  sacramentum,  ad  poenitentiam 
et  ad  vel  Hgandos  vel  solvendos  peccatores,  satis  darum  puto.  In  portis  20 
r.  31,  23.  enim  olim  sedebant  iudicaturi,  ut  prover.  xxx.  'Nobilis  in  portis  vir  eins, 
quando  sederit  cum  senatoribus  terrae\  Nee  absurdum  videtur,  iuxta 
DJü).  17,2.  synecdoclien  civitates  intelligi  per  portas  in  lege  Mosi,  quando  Deutr.  xvij. 
et  similibus  locis  dicit  'Si  fuerit  repertus  intra  unam  portarum  tuarum  vir 
aut  mulier'  &c.  Quo  nomine  civitates  credo  appellatas  ob  mysterium  25 
Ecclesiarum  futurarum,  in  quibus  introitus  et  exitus  tum  patens  tum  tutus 
est.  Exitus,  inquam,  ad  bella  et  labores,  Introitus  ad  pacem  et  quietem.  In 
his  portis  utique  laudes  dei  aununciantur,  sicuti  vidimus  et  videmus. 

'Filiae  Zion'  dicit  ut  supra,  quod  Ecclesia  in  monte  isto  ceperit  et 
iude  promov^erit  in  omnem  terram.  Et  forte  non  sine  causa  adiecit  'filiae",  30 
non  contentus  'iu  portis  zion'  dicere,  quod  praeviderit  zion  et  Hierusalem 
vastandas.  Nihilominus  Ecclesia  per  orbera,  quae  filia  illius  est,  habet  suas 
portas,  in  quibus  praedicatur  laus  et  gloria  dei  in  salutem  gentium,  et  agitur 
iudicium  ad  mortificandum  peccatum  veteris  hominis,  ut  dictum  est. 

'Exultabo  in  salutari  tuo'.  Frequens  est  vocabulura  'salutare  tuum"  in  35 
sacris  literis,  et  fere  ad  Christum  refertur,  recte  quidem,  sed  non  satis  aperte. 
Aliud  enim  sonat  salvator,  aliud  salus,  aliud  salutare.  Salutare  enim  latinis 
id  dicitur,  quo  usus  salvator  salutem  confert,  sicut  cibum,  potum,  medicinam 
et  similia  dicimus  salutaria.  Quae  cum  ita  sint,  Christus  aptissime  salutare 
vocatur,  cum  ipse  sit  medium  illud,  quo  nos  salvamur.     Ipse  est  panis,  qui  40 


glorientur  BC  40  reiuediuni  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  311 

dat  vitam  mundo,  Et  omniuo  idem  mediciis  et  medicamcntum,  quo  sanantur 
peccata  animarura,  quo  et  liberamur  al)  omni  malo.  Est  itaque  sensus:  Ego 
salutem  neque  in  me  neque  ullis  hominibus  quaero,  vana  enim  salus  homi- 
nis, libens  a  me  et  ab  illis  destituor,  ut  liceat  mihi  in  Christo  filio  tuo 
5   salvum    fieri   ab    omnibus    peccatis    et   malis.      Ipse   enim  est   sahiberrimum 

uugentum,  ipse  cousolatio  nostra,  seu  ut  Apostolus  i.  Cor.  i.  'Ipse  iustitia,  i.  eoi.  1,30. 
sanctifieatio,  sapientia,  redemptio  nostra  a  deo  nobis  factus'.  Quibus  verbis 
optime  euergiam  huius  nominis,  salutare  et  usura  Christi  et  iueorporationem 
uostri  in  Christum  exposuit,  modo  vites  somniatores  sophistas,  qui  Christum 
10  nobis  sie  iusticiam  et  sapientiam  faciunt,  ut  semper  vel  obieetum  vel  causam 
iustitiae  nostrae  statuant,  usum  vero  eins,  qui  est  per  fidem  in  eum,  penitus 
ignorantes,  de  quo  solo  loquitur  Paulus.  Fides  enim  in  Christum  facit  eura 
in  me  vivere  et  moveri  et  agere,  non  secus  atque  salutare  uugentum  in 
aegrum  corpus  agit,  efficimurque  cum  Christo  una  caro  et  unum  corpus  per 
1-^  intimam  et  ineifabilera  transmutationem  peccati  nostri  in  illius  iustitiam,  sicut 
nobis  repraesentat  venerabile  altaris  sacramentum,  ubi  panis  et  viuum  in 
Christi  carnem  et  sanguinem  transformantur.j 

Haec  qui  noverit  et  expertus  fuerit,  mox  fastidit  salvari  ab  hominibus, 
libenter  damnatur  ab  illis,   Exultat  in  solo  dei  salutari,   gaudens  et  gratias 
2u  agens,   se   talem  esse,  cui  Christus  sit  salutaris,   donec  plene  salvus  factus 
similis   sit  ei,  qui  se  salvum  foecit  suo  ipsius  impendio.     Ita  verbum  'salu- 
tare',   quia  usum  et  vim  salutis  includit,  aptius  conveuit  militanti  Ecclesiae 
quam  salus,  quae  potius  futuri  saeculi  res  consummata  erit.    Interim  Christus 
fermentum  est,  absconditum  in  satis  tribus  farinae,  donec  fermentetur  totum,njattf).  13,33. 
25  hoc  enim  agit,  hoc  iudicium  eins  est.     Hie  est  thronus  eins  iu  hoc  tempore 
(ut  diximus),  quod  expurgat  peccatum  in  fidelibus  suis  et  imbuit  iustitia  per 
seipsum,   sicut  heb.  i.  dicit  Tortans  omnia  verbo  virtutis  suae,  purgationem  ^rbr.  1, 3. 
peccatorum  per  seraetipsum  faciens,  sedet  ad  dextram  maiestatis  in  excelsis'. 
Et  pulchre,  licet  paulo  obscurius,   hie   versus   sacrifitium  altaris,  idest 
30   missam,  videtur  tractare.     Hoc  enim   agi  debet  in  missa:    primura,  ut  enar- 
rentur  laudes  dei  (idest  Euangelium),  in  quo  mirabilia,   studia,   opera,  bene- 
ficia  dei  praedicantur,  idque  in  portis  filiae  Zion,   idest  in  conventibus  fide- 
lium,    deinde,    ut  fermententur   populi  salutari    fermento,  idest  imbuantur  et 
reficiantur  Christo,  ut  exultare  discant  in  salutari  dei.     Est  enim  mensa  ista 
3.-5   mensa  convivii  magni  et  iucundi,  e  qua  vesci  debemus  cum  laetitia.  Verum 
hoc  illis  conveniet,    qui   tribulationem    et   humilitatem  ex  inimicis  patiuntur, 
sicut  praecedente  versu  dicitur.     Cum  autem  et  aliis  locis  omnibus  scripturae 
istud   sacrificium   iu   et   pro    conventu    multitudinis    celebrari   statuatur,   ego 
sepius  passus  sum  et   adliuc   patior   miras  cogitationes ,    quidnam    de  singu- 
40  laribus  et  privatis  missis  sentiendum  sit,    in    quibus   prorsus  id  non  agitur, 


12  solus  B  15,17  sicut  —  traulormantur  fe^tt  SB.  23  coasumata  A 


312  Oponitioncs  in  Psaliuos.     miO— 1521. 

:ul  iiiiixl  iiistitiitiiin  est  hoc  mvstcriiim ,  iic{|iu'  |)ra('(lic:itiir  il»i  iicc  ('ommii- 
nicatiir,  iii-i  i<l  laudcs  dci  cuarrassf  dixcris,  (|ii(i(l  est  lMian<;c'liiiin  al)  imo 
k'l»'!  vi  audiri  rarissimctiiic  iiitclliiii,  et  id  coinmiiiiii-ari  |)iilcs,  (|U()<1  est  iimiiii 
solitariiiiu  lioinincm.  (|iii  ronimuiiitas  dici  ikui  |)(i(cs(,  sacramcnti)  isto  uti. 
Nain  illos  cvidonlcr  crrarc  proiumcio,  «|ni  in  Inte  taut  um  cclchraiü.,  ut  opus  .'> 
l)onuin  ali(|Und  l'acianl,  (piasi  hoc  mysterinm  ad  tacienchun  (»pus  bonum  iii- 
stitutuui  <ii.  ac  uon  inuUo  niaxinio  et  sohun  ad  usum  iustitiac  Christi  t-t 
*)'!i.  m;,  u.  vini  sahitari>  dci  cxcrcciuhun,  sicut  t'auinuis  'Caliccni  sahitaris  accipiain,  ei 
uoincn  doniini  iiivoc'abo\  Non  (|Uod  danuieni  uiissas  privatas,  (pias  ctiam 
tum  noN  i  tum  expcrtus  sum  multis  luiss(!  sahiberriiuas,  uou  (amen  nisi  m 
inagnis  tontatioiiibus  vexatis,  scd  (piod  usum  carum,  (pii  passim  rc^iiat,  vix 
paucis  orcdo  salntarein  esse. 

9,16.  Infixae    sunt    gentes   in    interitu,    (jucni    l'occerunt: 

Tu    la(|ueo    isto,    quem    absconderunt,    eo  mprehcnsus    est 

pes   corum.  i5 

Pro  'intixae  sunt'  Hierouymus  habet  'denicrsae  sunt',  (jnod  pulchre 
couveuiret,  si  pro  'interitu'  'foveam'  (|uoque  reddcre  vellemus.  Significat 
enirn  eadem  dictio  interitum,  foveara  et  laqueum,  forte  (^uod  fovea  et  laqueo 
pereaut  homines.  Atque  iterum  tropus  ille,  cuius  ps.  vi),  meraininius,  hoc 
loco  pouitur,  ubi  omisso  prouomine  \[uem'  iicbreus  simpliciter  dicit  'in  20 
interitu,  foeceruut",  sicut  'incidit  in  foveam,  foecit'.  Denique  eadeni  dictio, 
(juae  illic  fovea,  hie  interitiis  versa  est,  estque  per  omnia  fere  siraih's  cimi 
illo  versus  et  sirailis  sententia,  ut  appareat  vice  proverbii  haue  sententiam 
fuisse  vulgo  notissimam,  quae  illo  et  hoc  versu  traditur.  Nani  et  hoc,  quod 
dicitur  *In  laqueo  isto,  quem  absconderunt,  comprehensus  est  pes  eorum',  25 
^i.  7,  n.  distat  in  verbis  et  nihil  in  sententia  ab  eo,  quod  illic  dicitur  'Convertetur 
dolor  eins  in  caput  eins,  et  in  verticem  ipsius  iniquitas  eins  descendet'. 
Sensus  autem  apertus  est:  Quod  irapii  martyrum  persecutores  dupliciter 
demerguntur,  aliqui  suaviter,  alii  severiter.  Severitatis  exemplum  ps.  vij. 
nionstratum  est  in  Absalom,  qui  in  foveam  cecidit,  quam  patri  suo  paravit.  30 
Quod  coutigit  et  ludaeis  vastata  Hierusalem,  cum  ipsi  parassent  vastare 
Ecclesiam,  sicut  et  Roma  hoc  merito  vastata  est.  Idem  necesse  est  tandem 
pati  omnes  piormn  persecutores,  etsi  ad  tempus  modicum  superiores  sunt, 
©pr.  II,  8.  sicut  scriptum  est  Prover.  xi.  'lustus  liberatus  est,  et  tradetur  impius  pro 
eiv.  27, 28.  eo'.  Et  xxvij.  'Qui  in  altum  mittit  lapidem,  super  caput  eins  cadet'.  Quae  35 
omnia  et  similia  sicut  et  hie  versus  proverbialiter  dicuntur  in  consolationem 
patientum  et  infirmorum,  ut  certi  sint,  id  quod  patiuutur,  reversurum  ad 
adversarios,  seque  liberandos,  Absque  hoc,  quod  adversarii  non  modo  cor- 
porali  hiiic  suo  malo  obnoxii  erunt,  sed  simul  peiori    malo    in    spiritu    con- 


29   alii]  aliqui  BC  37   patieutium  ßC 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  313 

lerantur,  dum  et  peecaut  in  ))i()s  honiines  et  poenam  pro  peccatis  incurrunt, 

<]iK)cl  Hiereinias  dicit  'DnpHei  contritione  contere  eo,s\     Sic  et  Cain  Gen.  iüj.  ^^[„1.4,  {3  f. 

scribitur  peccatum  siinm  adhaerere,  .simul  tarnen  poenam  non  evadere. 

Verum  hoc  loco  magis  benignitatis  exemplum  intueri  decet,  quia 
5  psalmus  iucundissimus  est,  et  verba  increpationis  omuia  geri  dicuntur,  id- 
que  cousonat  sequentibus,  ubi  dominus  iudicia  faciens  cognosci  et  peccatores 
in  infernum  converti  et  legislatorem  constitui,  ut  gentes  sciant,  se  homines 
esse,  dicitur,  non  tarnen  reiecto  severitatis  exemplo.  Quod  ut  etiam  rudiori- 
bus   planum    faciamus,  Constituamus    sibi    contraria    duo    bella,    carnis    et 

lu  Spiritus,  quibus  pii  et  impii  in  hoc  mundo  congrediuntur.  Carnale  beUum 
dieo,  quo  impii  adversus  pios  insaniunt,  ut  in  Ahiiuth  ista  Martyrum  osten- 
sum.  Hie  impii  semper  superiores  sunt,  immo  apparent  esse  superiores, 
dum  sancti  non  nisi  patiuntur,  non  reverberant,  non  vindicant.  Unum  est 
quod  faciunt,  quod  sinunt  impios  fiirere  et  facere  quae  vohnit,  sohl  patientia 

15   pugnautes. 

Verum  non  in  finem  patientia  ista  pauperum  peribit,  sed  mors  et 
quaecunque  mala  impii  eis  intulerint,  taudem  in  caput  impiorum  redibunt  et 
demergentur  iu  interitu,  quem  foecerunt.  Morientur  enim,  et  viros  iniustos 
mala   capient  m  interitu,   nee  inde  unquam  liberabuntur,   sicut  iusti  liberati 

-'0  sunt.  Igitur  iste  est  congressus  carnalis  piorum  et  impiorum,  hie  flnis  et 
victoria  utrinsque.  Sic  maior  servit  minori,  et  qui  praevalet,  rubeus  et 
cruentus  Edom,  supplantatur  a  posteriore  lacob.  Spirituale  bellum  est  de 
pietate  et  impietate.  Hie  iterum  impii  imaginem  maioris  et  prioris  Edom 
habent,   pii  vero  miuoris  et  posterioris  lacob,  hie  de  religione,   de  fide,   de 

•-'5  opinione,  de  sensu  Spiritus  et  omnino  de  his  rebus  bellatur,  quae  ad  deum 
pertiuent,  propter  quas  et  carnale  bellum  oritur  et  geritur,  dum  impii  sua 
pertiuacissime  statuuut,  piorum  autem  impetuosissime  persequuutur  et  dam- 
nant.  Hie  proprie  colliduntur  in  utero  Rebeccae  duo  parvuli,  ut  mater  ipsa 
periculo  territa  dicat  'si  sie  mihi  futurum  erat,  quid  necesse  fuit  concipere?' i.Wüf.25,22. 

3u  Acerrima  est  haec  cougressio.  Talis  fuit  Apostolorum  contra  ludaeos,  pseudo- 
apostolos,  Martyrum  contra  Idolorum  religiosos  et  cultores,  doctorum  contra 
haereticos  et  semper  et  ubique  humilium  adversus  superbos  mente  cordis  sui. 
Hie  impii  multitudiue  et  fortitudine  praestant  potentibus,  sapientibus,  iusti- 
tiariis  a  sua  parte  fideliter  stantibus,  sicut  Arrianae  haeresis  exemplo  pulcher- 

a.i  rirae  cognosci  potest.  Tum  ratio,  sensus,  opinio  vulgi  in  illorum  copiis 
regnant,  suntque  undique  arraatissirai.  Pii  vero  praeter  confessionem ,  quae 
fit  in  salutem,  pene  nihil  habent,  pauci  sunt,  simplices,  stulti  et  peccatores 
ab  eorum  parte  stant.  Tum  quae  loquuntur,  quia  supra  sensum,  rationem, 
oi)inionem  vulgi   sunt,    eo    ipso  quo  loquuntur,   victi  videntur   deniiiue   con- 

40  tempti  et  ridiculi.     Tum   illi   o}>inione  et  plausu  vulgi  et  magnatum  suorum 


11  adversos  BG 


314  Oponitionos  in  Psalmos.     If)!!)— l.Vil. 

i'i.  II,  r,.  Ircti  iiitlati<|iU'  iiiox  imjtlcul  illiul  ])s.  xiij.  '('(tiisiliuiii  iii()])i,s  coiifiKlistis,  (pio- 
niain  dominus  spos  eins  est\  Iliu'iistiuc  snccumhiiiil  seu  siircuinhere  videiitiir 
iiisti,  iisijm'  iu\  oportunitattMii. 

rbi    antem    per.sovorariut    in    (•(Mifessiono    liae    salntari,    sive    interini 

nioriantur,    sive    patiantnr,   vonit    doniinns    in    oportunitatibus    diccns:    Non     a 

sie,   srd    niaior   scrviot    niinori ,    lioc    est     victor   victo    snbiicietur,   sicut    ex 

lief.  14,  L'.  Isaia  xiiij.  superius  addiixinms  'Et  crunt  capicntcs  cos,   (jui  sc  ceperant,   et 

subiicieut  exactores  suos'.    Dicit  autera,  et  fit  ita.     Ipse  enim  dixit,  et  facta 

iJi.  9.  17.  sunt.    Tunc  autem  fiunt,  quando  (ut  infra  dicet)  dominus  cognoscitur  iudicia 

faciens,  et  covruit  impins  in  operibus  suis.    Revclatione  enim  veritatis  coj»;no-    lu 
Vi.  9, 6.  scitur,  sicut  supra  dixit  'Increpasti  gentes,  et  periit  impius\    Non  enim  nobis 
praedicantibus,   sed    deo  increpante,   iudicinm  facicnte  et  incrementum  dante 
vertuntur  impii. 

Mutatis  autcm  ac  victis  hac  ratione  impiis,  iam  verum  est:  Esse  cap- 
tum  pedem  eorum  laqueo,  quem  ipsi  absconderunt,  et  demersos  in  interitu,  is 
quem  foecerunt,  quia  iuteritum  et  laqueiim,  quem  pietati  iustorum  intentarunt 
ut  perderent  eam,  passa  est  potius  eorum  irapietas  et  periit  ipsa.  Non 
autem  eodem  interitu  perieruut,  quem  foecerunt,  sed  simili,  quia  interitus 
pietatis  et  impietatis  non  sunt  idem  interitus,  sed  similis  forraae.    Unde  hie 

Moni.  5, 14.  loeus  ad  tropum  Apostoli  Ro.  v.  intelligendus  est,  ubi  dicit,  Adam  esse  for-  20 
mam  Christi,  cum  tamen  ille  peccati,  hie  autor  sit  iustitiae,  verum  forma  est 
similis  originis,  non  similium  rerum.  Ita  hie  impii  demerguntur  interitu, 
quem  piis  foecerunt,  cum  piorum  interitus  sit  impios  fieri,  et  impiorum 
interitus  pios  fieri,  forma  itaque  eadem,  sed  res  longe  diversissiraa.  Haec 
£|^  13'  }gduo  bella  forte  signat  Apoc.  xiij.,  ubi  cum  altera  bestia  pugnantibus  dicit  25 
*Hic  est  patientia  et  fides  sanctorum',  cum  altera  vero  pugnantibus  *Hic  est 
sapientia'. 

Sunt  autem   qui  tropologissent  penitus    hoc   loco    volentes  'demergi  in 
interitu,  quem  foecerunt'  Esse  conscieutiam  illaqueari  et  capi  peccato,  quod 
perpetrarunt.     Alii  argutius,  haereticos   et   impios    proprio    sermone   capi  et  30 
constringi.    Sicut  enim  mendacem  non  est  possibile  satis  esse  memorem,  ita 
nee  satis  prudentem,  quo  fit,  ut  ab  iis,  qui  acute  observant,  facile  capiantur, 

Suc."iiJ'22!  sit'iit   David    Goliath    suo   gladio   peremit.      Et    Christus    fortiorem    alligans 
distribuit  arma,   in   quibus  confidebat.   Et  fere  videmus  ludaeos,   haereticos, 

'■  ®g"^'  '*'  superbos  quosque  hac  arte  superatos.  Sic  i.  Reg.  xiiij.  lonathas  hoc  Signum  35 
futurae  victoriae  sibi  praesumpsit,  si  ad  philistinos  ipsi  irent  vocati,  secus 
si  ad  ipsos  Philistini  venirent.  Nam  et  rei  militaris  periti  canonem  hunc 
habent,  non  esse  bellum  diiferendum,  donec  hostis  obsideat  muros,  Sed 
occurrendum  adhuc  longe  ageuti,  aut  melius  in  terra  sua  moranti,  qualia 
fuere   ferme  bella  David   regis    contra   gentes.     Sed   et  Romani  Haunibalem   40 


22  in  interitu  BC 


Operationes  in  Psalnios.    1519-1521.  315 

viucere  in  Italia  non  poterant.  In  Aphrica  vero  Hannibal  quoque  vincere 
Don  potuit.  Quid  liis  lusibus  reruni  diviua  potentia  ostentat,  nisi  quod  hie 
dicitur:  Hostem  tiitissime  et  optime  posse  vinci  suis  viribus,  suis  armis, 
suis  artibus,  suis  praesidiis.  Quin  et  mortem  Christus  morte  ipsa  mortisque 
5  viribus  vieit  et  peccatum  de  peccato  damnavit,  Sicut  et  maledictuni  male- 
dicto  superavit  et  potestatem  nobis  dedit,  diabohun,  mundum,  carnem  non 
nisi  propriis  eorum  studiis  viucendi,  dam  fide  et  patientia  firmatos  et  in- 
victos  reddit  adversus  omnem  vim  et  astutiam  eorum.  Pulchra  est  haec  et 
iucunda  sententia,  sed  neseio,  an  huic  versui  apta.     SimpHcior  enim  videtur 

10  esse  sensus  prior  de  occubitu  impiorum  et  impietatis,  quem  intentarunt  piis 
et  pietati  sive  de  sev^eritate  sive  de  bonitate  sive  de  utraque  simul  intelli- 
gas,  cum  sit  idem  domini  iudicium  et  opus,  ut  supra  retulimus,  sed  non 
Omnibus  eadem  faciens,  quia  non  eodem  studio  susceptum. 

Ad    vim    verborum    veniamus,    quae    videmus    omnino    esse  allegorica, 

15   Quo,   ut  ps.  ij.    diximus,    etiam   rem   allegoricam    Spiritus    significare  voluit. 
Aliud  enim  agitur,  et  aliud  agi  videtur,    quando    impii   oppugnant   pios  seu 
carnali  seu  spirituali  bello,  videntur  enim  victores  et  maiores,  sed  vincuntur 
et  servient  minoribus.      Quam    allegoriam    et    verbum    hoc    ^maior    serviet  i-2}?of.25,23. 
minori',  pulcherrime   et   brevissime   commendat.      Maior   et   minor   apparent, 

20  scilicet  illius  victoria,  huius  servitus.  At  vera  servitus,  quam  deus  censet, 
non  apparet,  sed  verbo  dei  nuuciatur  ac  fide  sola  percipitur,  Ubi  iterum 
vides,  spiritum  magis  in  verbo  quam  nomine  observandum.  Atque  utinam 
omnes  tribulati  hoc  proverbii  vice  haberent  sibi  usitatissimum,  quo  sepius 
consolari  et    adversus    sive    peccata   sive    poenas    quascunque    dicere   assu- 

25  escerent  'Maior  serviet  minori'.  Maiora  sunt  nobis,  quae  nos  premunt,  sed 
confide,  verbum  dei  omnipotens  est,  quod  dicit  'Maior  serviet  minori'. 
Quod  adeo  verum  est  in  futuro  et  adepta  victoria,  ut  et  praesenter  nobis 
serviant  et  prosint,  qui  maiores  nobis  sunt,  idest  qui  nos  persequuntur,  ut 
eorum   ipsa    tyrannis    ad    nostrum    malum    sit    nobis    servitus    ad    nostrum 

30  bonum.     Ita  sunt  iudicia  alia  dei,  alia  hominum. 

'Demerguntur"    sumptum    videtur    ab   Aegyptiis    Exo.  xv.,    ubi   dicitur  2  Wof.is.io. 
'Submersi  sunt  sicut  plumbum  in  aquis  vehementibus'.     Sed  et  totus  versus 
eandem  historiam  non  parum  simulat.     Sicut  enim  Aegyptii  conati  Israelem 
perdere,   longe    maiores  illo  facti,    ipsi    potius   eo   ipso  perieruut,  ita  impius 

35  spiritualem  Israel   persecutus  periit.     Demersio    autem    sive    defixio   iudicat 
perpetuum  interitum,  unde  non  liberentur,   sive   severiter  sive  benignitcr  in- 
telligas.     Nam   damnati   non   revocabuntur,   et   fideliter   conversi  non  rever- 
tentur  ad  vomitum  inaeternum.     Cahos  enim   magnum  inter  utrosque  firma- «uc.  le,  26. 
tum  est,   ut   non   possint    hinc   aut  inde  transire  ad  se    invicem.     Sic  supra 

40   ps.  vij.   Diversi  ponderis  verba  posuit   'lacum    aperuit  et   incidit  in  foveam,  *ßi.  7,  le. 


5/6  maledicto]  maledictio  BC  25  pr^iiiiint  A  34  facti  sunt,  C 


316  OiuMiitionos  in  Psiiliuos.    ir)li1— 1521. 

(|U:uii  itn-rit'.  (irainlius  est  iiu'idcrc  in  ti)\c;iii\  (|ii:iiii  liiccrc  InvvMiii.  It:i 
liir:  »K'tixjU!  s(.'ii  (IciiuMsnc  sunt  in  inlcritnni.  (|iioni  Iboccrunt.  Mains  est 
ilcnuTüi  in  interitnni  <|n:nn  Jiiccic  scn  |):ii'an'  intcrituni,  (|nasi  dieat:  Mala, 
(jnil)ns  impii  |)i'tinit  pios,  viilonlur  osso  oonun  casus  et  pci-ditio,  sed  rcvcra 
sunt   sdhun  apparatns  (|ui(lani  et  niairis  intentatio  casus  et   ])t'i-(lili(tnis.     Ten-     :, 

'}>i.  118,  i:*.  taut iir  enini  inortc  et  lualis,  seil  Ni\-nnt  et  Ix'iie  lial)ent,  sient  ps.  cwij. 
'Inipnlsus,  eversus  suni,  ut  eadereni,  et  iloniinus  suscepit  me'.  C'ontra  inipii 
videiitur  eri«2;i,  stahiliri,  elevari  super  pios  et  demergcre  in  interituni,  »Sed 
revera  appafatus,  speeies  et  teutatio  est  ercctionis,  et  verius  deniersio.  ((ua 
interituni  patieutur,  inuuo  patiuntur  praescnter.  n» 

Tdem  dieemus  de  altera  versus  parte,  ubi  gravius  est  laijueo  coni- 
l)i-cli('ndi  quam  laqueum  abscondere,  et  tarnen  pii  videntur  coni[)relieudi, 
cum  solum  paretur  laqueus,  ut  comprehendantur.  Tentantur,  incjuam,  non 
comprehenduutiu',  Xco  ultra  promovcnt  im])ü,  nisi  quod  abscoudimt  laqueum, 
tenduutque  insidias,  sed  ineasso  labore.  Rursum  ipsi  videntur  liberi,  Inti  '■' 
et  comprehcndere  pios,  cum  revera  ipsi  comprehendantur.  Et  versus  liic, 
nisi  tautologiam  habet,  potest  pro  priore  parte  aptari  hello  carnali,  pro 
posteriore  hello  spirituali,  Quod  impii  })ro  irapietate  sua  jnignantcs 
l)Ieni  sunt  astu  et  insidiis  adversus  pietatem  doctrinae,  sua  non 
sincere  producunt  et  aliena  insidiosissime  calumniantur,  donec  delectis  20 
versutiis  comprehendantur,  operante  deo  mirabilia  sua,  aut  inaeternum 
confundantur  revelatis  coram  omnibus  consiliis  suis.  Impossibile  est 
enim,  ut  impius  non  agat  subdole  et  mendaciter,  cum  sit  mendax  a 
planta  pedis  usque  ad  verticem.  Deinde  pro  mendaci  suo  sensu  ardeat 
zelo  irapotentissimo,  sicut  in  ludaeis  monstrum  habemus.  Cum  autem  -'5 
aperto  negocio  videat,  sibi  victoriam  non  posse  ob  venire,  ad  insidias  ver- 
titur  et  cum  Magis  Pharaonis  sciens  et  prudens  resistit  veritati  Mosi. 
Talem  dolum  sepius  infra  audiemus,  qualem  et  in  Euangelio  quoque  Chri- 
stum videmus  ubique  passum.  Quodsi  simpliciore  sensu  hKjueum  insidias 
mortis  corporalis  intelhgere  (juis  velit,  non  resistemus.  Sic  enim  ipsi  insi-  3ü 
diantur  sanctis  in  mortem,  et  tamen  sanctis  liberatis  i[)si  capiuntur  in  mor- 

1.  jtjcjf.  5, 3.  tem,  antequam  intelligant.  'Cum  enim  dixerint:  pax  et  securitas,  repentinus 
eis  supervenit  interitus'. 

Notum  relinquo,  captionem  pedis  in  laqueo  sumptam  esse  ab  avibus 
aut  bestiis,  quas  aucupes  et  venatores  hac  arte  capiunt.  Quibus  rebus  35 
pulchre  figurantur  scandala,  insidiae,  pericula  et  lapsus  animarum,  maxime 
hebreis.  Et  ut  hebraismum  lumc  inculcemus:  In  hebraeo  ueutra  parte 
versus  habetur  relativum  'quem',  sed  simpliciter  'in  interitu  foecerunt",  'In 
laqueo  isto  absconderunt'. 

3  q.  d.  A  (^uasi  diceret:  BC  17  nisi  fc[)lt ;  l)intci-  iiahut  !:punft  BC  30  ipsis  C 


Oporationes  in  Psalraos.    1519—1521.  317 

Cognoscetur  doininus   iudicia  t'aciens.    In  oj)eribus  ^ 

manuuni    suarum    compreheusus   est   pecoator. 

D.  Hierouvmus  et  hebraeus  ita:  'Agnitus  est  dominus  iiidieium 
faciens,  in  opere  maniium  suarum  corruit  impius.  Meditatione  semper\ 
5  Et  vere  in  praeterito  dicit  ^ignitus  est",  non  in  faturo  "^cognoscetur^  Et 
'impius',  quem  uoster  transtulit  'peccatorem',  ipse  est  iustitiarius  ille  ceri- 
monialis,  pharisaeus,  superbus  in  virtute  sua,  glorians  in  operibus  suis,  qui 
ad  obsequium  dei  pro  veritate  fidei  et  honore  sanctae  Ecclesiae  occidit  filios 
dei    magna    fiducia,    de    quo   abunde    dictum    in    superioril>us,   qui    hebraice 

10  'Rasa"  dicitur.  Quod  vero  Hierouymus  'corruit",  hebraeus  et  noster  rectius 
'compreheusus  est'  habet,  quanquam  non  ita  multura  refert  ad  sensum. 

Pergit  autem  propheta  narrare  mirabiha  dei,  quod  nou  modo  gentes 
Idolatrae  persecutrices  demersae  sunt  in  interitu,  quem  foecerunt,  verum  et 
ii,   qui    sibi   sancti   et   beue   vivere    visi   sunt,  inventi   sunt   peccatores,   Nisi 

15  forte  hunc  versum  praecedentis  lucem  esse  dixeris  et  hie  declarari,  quod  ibi 
obscurius  dictum  est.  Ego  magis  huc  feror,  ut  credam,  prophetam  vohiisse 
vim  divini  operis  et  iudicii  extendere  ad  omnia,  ut  gentes  uon  modo  inveni- 
rentur  male  agere  piis  hominibus  resistendo  propter  sua  stndia,  sed  etiam 
ipsa   studia   iuveniri   peccata  et  mala,   sicut  in  Paulo  licet  exemplum  petere, 

20  qui  cum  cognovisset,  iustitiam,  quae  ex  lege  est,  esse  meram  impietatem, 
quae  inflet,  non  modo  universa  mala,  quae  sanctis  foecerat,  idest  interitum, 
quem  parabat,  et  laqueum,  quem  absconderat,  agnovit  esse  pessime  facta, 
quae  prius  zelo  legis  ardens  optima  iudicabat,  verum  et  ipsam  quae  ex  lege 
est  iustitiam    mox  danmavit  compreheusus   in  his  operibus    manuum  suarum 

25   tanquam  impiis  et  malis,  quae  credebat  esse  summae  iustitiae. 

Est  ergo  sensus:  Quando  dominus  cognoscitur  et  sie  cognoscitur,  quod 
est  iudex  seu  iudicium  faciat,  uullus  subsistere  potest  ante  faciem  eins, 
quantumlibet  iustus,  sapiens  et  potens.  Aliud  enim  est  cognoscere  dominum 
iudicem,   aliud  dominum  miserentem.     Cui  dominus  iudicii  notus  fit,  corruit 

30  tcrritus  et  ad  nihilum  redigitur  a  facic  irae  eins  insustentabilis.  Cui  autem 
notus  fit  dominus  misericordiae,  surgit  laetus  et  super  omnia  tollitur  a  facic 
bonitatis  eins  iucomprehensibilis.  Cognoscitur  autem  iudicium  faciens  externe 
et  interne.  Externe  verbo  Euangelii  et  exemplo  sanctorum,  quos  iustificat, 
demersis   gentibus   in   interitu,   quem   foecerunt.      Verum   haec    non    movent 

3.'.  satis,  douec  et  interne  cor  aspiciat  et  tremefaciat,  sicut  supra  dictum  est  in 
verbo  'A  facie  tua'. 

Unde  'opera  manuum  impii"  dixit,  non  'peccata  impii',  omnino  significans 
ea  opera,  quae  impius  facit  velut  bona,    in  (juibns  et  confidit,   propter  quae 


4  Meditatio  ABC  («Bgt.  31«,  20  u.  319,   14  f.)  9  dictum  est  ('  22  iKissinia  P.C 

23  indicabat  A  33  Extcnit^  A 


31g  Oporaiionos  in   l'saliuos.     1-M;i     ir)'Jl. 

inc(trri>;il)ilis  est,    iicc  nudit    vcrhmn  dci,    npo  sl   nndit,  ad   sc  portiiicrc  credit, 

sine    liinoro,    sccurus    sil)i   de   rc<2;no    eoelonnn.     Hiinc   ergo   nemo   convertit, 

9iai).  1,  :t  nisi    ntinitio   iiidieantis    doiuini,    coram   <jiio   nemo   non  nocenfi  est.     Naum  i. 

2.  woj. 34, 7. 'dominus  mundans  non  faeiet  innoeentenr.    Et  Exo.  xxxiiij.  'Nnlluscjue  a|)ud 

te  per  se  innooens  est'   &c.    Vide  eroo  miram  ae  lerribilem  vim  iudicii  dei.     r. 
linpius   praesum})sit   sese   operihns    nianuinn  snarum  stabilire  et  liberare,  et 
(■(■(•(•:    Xoscitur    Judicium    domini,   ac   niox    comjn-chenditur   et  eorruit  in  eis, 
imcntiis  impius  et  peccator. 

Potest  etiam  versus  accipi  pro  generali  sententia,  etiam  si  i]>sc  impius 
non    ci'edat,    se  comprehendi ,    in  hime   modum:   Pracdioatns    est   et    eognitus   !•• 
dominus  iudicium  faciens  in  gentibus,  et  simul  cognitum  est,  neminem  iuter 
homines  esse  non  plenum  et  eom})rehensum  in  peccatis,  qnaudo  et  illi  com- 
prehensi    sunt,   qui  prae  caeteris  sunt  magnorum    operum  et  virtutum,   (piae 

Wöm.3,2off.  omnia  in  peccatum  coram  deo  computantur.    Sic  Ro.  iij.    'Non  iustificabitur 

in  conspectu  eins  ex  operibus  legis  omnis  caro,  sed  onmes  peccaverunt.    Non    !•' 
est   qui   faciat   bonum'.     Et  hie   mihi  sensus   magis  placet,   quod   impius  sit 
pi-oprie,   qui   cum    sit  peccator,   operibus    bonis   inflatus   non  credit,  se  esse 
peccatorem,   ideo  non  habet  rectam  de  deo  opiniouem  nee  de  seipso.    Quod 
si  ipse  non  sentit,  sentiunt  hi,  qui  cognoscunt. 

Quod    sequitur  'meditatione    semper",    hebraice   'higgaion  sela'  dicitur.  20 
Estque  dimidius  versus,  huius  totius  posterior  pars,  quam  uullus  interpretum 
videtur  reddidisse.    Augustinus  indicat  'Sela'  (idest  diapsalma)  in  suo  codice 
positum   fuisse,   sed   de  'meditatione'    sive  'higgaion"   nihil.     Mirumque  quid 
velit   ea   dictio,  praesertim    cum  tanta  sit,  ut  sola  medium  versum  absolvat, 
priore  parte  tarn  longa.     Nam  de  Sela  diximus  ps.  iij.    Nee  hoc  certum  est,   25 
au    in    nominativum,    ablativum    aut    vocativum   reddi  debuerit:    Meditatio, 
meditationem  aut   o  meditatio.     Significatiouem   eins  psalmo  primo  dedimus, 
*?i.  i,  2.  ubi   dicitur  *Iu  lege   eins   meditabitur   die  ac  nocte\     Significat  enim  loqui, 
dissertare,  garrire  et  omuino  negocium  verbi  aut  cantus,  sie  tameu,  ut  medi- 
*Pi.  19,  is.tate  fiat,   unde  frequenter    cum   corde   coniungitur,    psal.  xviij.  'Et  meditatio   30 
cordis  mei  in  conspectu  tuo',  ubi  est  eadem  dictio,  quae  hoc  loco. 

Ego  raeam  iterum  ignorantiam  confiteor,  nisi  quod  suspicor,  prophetam 
de  bona  meditatione  loqui.  Proferam  ignota  primus,  etsi  id  poeta  parum 
tutum  iudicet.  Quid  si  propheta  prae  abundanti  aifectu  verbi  dei  eflficaciam 
et  fructum  una  hac  dictione  voluerit  velut  exclamando  commendare?  ac  si  35 
dicat:  Ecce  geutes  demerguntur  in  interitu,  quem  foecerunt,  capiuntur  laqueo, 
quem  abscondunt,  agnoscitur  dominus  iudicia  faciens,  et  in  operibus  suis 
comprehenditur  impius,  atque  haec  omnia  meditatione,  idest  verbi  ministerio. 
O  meditatio,  o  verbi  ministerium,  tu  res  tam  vilis,  tam  despecta,  tam  in- 
firma,   tam   stulta  coram   hominibus,  et    tanta   per  te   fiunt!     Tu  enim  sola  40 


4  facit  ßC 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  319 

cooperaris  deo  in  omuibus  mirabilibus  istis,  non  potestas,  non  sapientia,  non 
iustitia,  uou  gratia  muiKÜ.  Hie  cnim  et  in  vernaeula  nostra,  eiim  vehemen- 
tissime  admiramur  aliquod  gestum,  per  id  quod  non  sperabatur,  niniia  vel 
indignatione  vel  admiratione  ipsnm  vix  noniinamns  dicentes:  ille,  istene 
5  foecit? 

Sic   Numeri  xvi.  'Et  ecco   Gore"  &c.,   seqnitur    'Et    surrexorunt',    ubi^-Si^ot  ic.if. 
primum   'et'   ad   solani    adniirationem   referri  potest.     Quo  aifectu   et  David 
ij.  Reg.  xviij.  locntus  videtur  'Eili  nii,  Absalom,  Absalom,  tili  mV.  Tarn  grandis  2.Sam. 18,33. 
auteni   hie  est  aftectus,  ut  siquid  verborum  amplius  addatur,  minus  moveat 

lö  audientes,  Stupor  enim  quanto  maior,  tanto  paucioribus  verbis  utitur.  Et 
revera  stnpendum  est,  verbo  solo  tantas  mundi  moles  subrui  et  humiliari, 
fjualis  erat  Christi  temporibus,  cum  maxime  floreret  potentia,  divitiis,  artibus, 
iustitia,  ingeniis,  sapientia,  prudentia,  eloquentia.  Quare  meo  sensu  potius  in 
nominativo   redderem   'Meditatio  Sela",   licet  Hierouymi  translationem  in  ab- 

15  lativo  non  damnem,  quod  admirabundus  iste  affectus  potius  nominativo  uti 
solet.  Diximns  autem  ps.  iij.  'Sela'  nostro  iudicio  poni  in  psalmorum  locis  in 
Signum  magni  et  rari  alicuius  affectus,  qualis  hie  est,  qui  ob  hoc  ipsum 
merito  dimidium  versum  una  dictione  occupat,  qui  nuUis  versibus  satis  digne 
exprimi  queat.    Scriptum  est  enim  ij.  Reg.  ult.  'David  ipse  quasi  tenerrimus  2.®am.23.  s. 

20  ligoi  vermiculus"*,  scilicet  quod  vir  fuerit  totus  tenerrimis,  candidissimis, 
secretissimis  affectibus  plenus,  unde  qui  psalmos  eins  legimus,  donec  affecti- 
bus  inanes  sumns,  Asini  ad  lyram  canimus.  Non  enim  nisi  fidem,  spera  et 
charitatem  in  psalterio  tractat,  easque  non  in  deserto  sterili  speculationis, 
sed  ubertate  exercitatissimornm  affectuum. 

25  Convertantur  peccatores  in  infernnm,  9,1s. 

omues    gentes,    quae    obliviscuntur    deum. 

Iterum  'peccatores'  transfert   pro  'impiis'.     Loquitur   enim  de  superbis 

(ut  dixi)  lustitiariis,  quos  nemo  mutat,  nisi  cognito  deo  iudicium  faciente  et 

iram  intentante  ad  infernum  convertantnr,  in  sni  scilicet  Cognitionen!  perfec- 

30  tarn.  Nam  'ad  infernum  converti'  non  credo  hie  pro  damnatione  accipi,  licet 
si  quis  id  contendat,  non  resistam,  quia  de  conversione  impiorum  et  gentium 
mirabilia  dei  cantat. 

Atque   ab   hoc  loco  iam  incipit  orare  propheta  ad  finem  usque  psalmi, 
ut   mirabilia   mirabilibus   addat    deus,    et   qualia  gessit   in   conversis  impiis, 

35  talia  adhuc  gerat  in  his,  qui  adhuc  sunt  impii,  superbi,  obliti  et  contemptores 
dei,  eodem  verbo  convertendi.  Conversionem  ad  infernum,  quid  sit,  psalmo  vi. 
vidimus  et  supra  in  increpationis  verbo  et  facie  dei  et  agnitioue  domin i 
facientis  iudicium  satis  commemoravimus.  Neque  enim  quisqnam  perfecte 
convertitur,   donec  infernum  et  coelum  gnstaverit,    hoc  est  donec  expcriatur, 


18  qui]  quod  BC  31  quia]  quae  C  35  qui]  q  A 


320  OpcnitioniM  in   rsalmos.      If)!;»     1521. 

((uaiu  malus  et  misci-  sit  ipsc,  et  (|ii:nn  (lul<-is  et  Ixmiis  (Idiuinus,  (|U(t(l  iii- 
tcMitatd  mortis  pcriciilo  et  liori-orc  iiidicii  cxlrcmi  |Mi|issiiimm  sciilitiir  et  in 
s|H'  ac  liiliicia   miscricordiac  dci   auiioscitm-. 

'Ohlivio  dci'  ilcnim  iiic  iioii  ca  dchcl  iu(,ollio;i,  (juam  viilj^nis  iutcllijj;!!, 
scd  (|uam  ps.  viij.  sii|)(r  iHimiiic  'I^ikis'  dcdimus,  Nemo  enim  magis  aiidaccs  r, 
ot  assidui  dri  mcmoratoivs  quam  impii,  siipcrbi  et  jx'eoatorcs,  iit  cuiiis  noinon 
(Hiottidi<^  j)()lluim(  et  pei'versa  ()])ini()iK'  (»iimi  momeuto  irritaiit  et  l)lasj)hemaiit, 
dum  iioii  scutiimt  de  eo  seeimdiim  veritatem,  immo  sihi  tril)Uimt  (iiiac  dei 
smil,  et  den  (luae  siui  sunt,  lioc  est  deum  et  operu  cius  et  iudieia  luimano 
suo  metiuntur  sensu  et  aifectn,  de  quo  satis  nnilta  diximus.  10 

Iiiveteratam  autem  ini]Metatem  g-entium  notat,  dum  uon  ar<;uit,  f|Uod 
demn  olVeiulerinl  aut  ah  eo  i'eeesserint,  sed  offensiones  diulurnitale  el  eou- 
suetudine  nimia  in  ins  et  mores  promoveriut,  ut  iain  otl'endi  deum  a  se  uon 
eredant,  sed  potius  coli  et  adorari,  (^ualis  f'uit  gentium  Idolatrarum  conver- 
satio  et  cultus  Idoloruni.  Qui  enim  semcl  offcndit,  noii  mox  obliviseitur  ir> 
dei,  sed  seit,  sc  male  egisse  et  revertitur  faeile.  Qui  autem  obliviseitur,  sine 
fine  oflf'endit  neseiens,  sese  offendere,  quod  est  impiorum  proprie.  Ideo  sunt 
iidem  impii  et  gentes  oblitae  dei,  utrisque  uccessaria  est  convorsio  ad  iu- 
fernnni,  ut  eompreheudantur  in  operibus  suis,  Observandum  vero,  lume 
versum  orari  non  simplieiter  adversus  impios  convertendos,  sed  quia  i|)si  20 
sunt,  (|ui  ])ersequuntur  Alniuth  impietate  et  superbia  sua,  id  qnod  versus 
sequens  velut  rationem  reddeus  huius  orationis  ostendit. 

9,19-  Quoniam   non  in   finem   oblivio   erit  pauperis, 

patientia  pauperum  non  peribit  in  finem. 
Poterat  sie  reddere  'Quoniam  non  in  finem  obliviscetur  pauperis^,  quod   i^s 
et  hebraeo  aptins  respondet  et  aifectum  in  deum  dulcius  movet.    Subauditur 
enim :  deus  non  obliviscetur,  cuius  dixerat  in  fine  versus  praecedentis  gentes 
oblitas,    quasi  versa  sermonis  figura  dicat:   Gentes  obliviscuntur  deum,   ])er- 
sequentes   Alrauth    martyrum.     At  deus   non   obliviscetur  pau])eris   Almuth, 
cum    tarnen   ad   sensum   appareat   utrinque    longe    contrarium,    Nempc   quod  3o 
impii  videntur  etiam  zelo  dei  furere,  tantum  abest,  ut  obliti  deum  putentur. 
Jvursum    Martyres,  penitus   ad    sanguinem  et   mortem   derelicti,    nihil   minus 
quam   in    memoria   dei   esse    credmitur.     Adeo   in    spiritu   lo(juitur  et   fidem 
requirit,  quae  intelligat,  quomodo  consoletur  bis  vcrbis  tribulatos,  passos  et 
morientes.  35 

Quanquam   observata   diligentius   hebraea    grammatiea,    id   (juod  versu 

praecedente    dicitur    'Omues    gentes,   quae   obliviscuntur   deum^,    magis    eos 

'•:jät.  42,  4  sonet,    qui   improperant  Martyribus    illud   ps.  xli.  'übi   est   deus  tuus?'     Et 

■tß).  10,  ii.infra  'Dixit   enim   in  corde   suo:    oblitus   est  deus,   avertit  faciem  suam,   ne 


10  nientiunfur  C       fi^o]  quibiis  C  25  fine  ('  38  sonat  BC 


Oponitiones  in  P«almos.    ]öl9— ir)21.  321 

videat  iu  fiuem",  ut  illiul  (juoJ  superius  Almuth  a})iid  ludaeos  passaiii  dixit 
'Quoniam  requireiis  sauguineni  eoriim  recordatus  est,  non  est  oblitns  cla- 
niorem  pauperum',  Idem  de  eadem  hie  apud  gentes  passam  referat.  Tani 
ludaei  euim  quam  gentes  conati  sunt,  ut  Martyres  redderent  pusillanimes  in 
■  fidc  dei,  non  solum  eos  persequendo,  sed  etiam  de  adiutorio  dei  insultando, 
sicut  et  Christo  in  cruce  foecerunt,  ilkid  psalmi  dicentes  *Deus  dereliquit*^').  71,  n. 
eum,  persequimini  eum  et  comprehendite,  quia  non  est  qui  eripiat'.  Adeo 
non  satis  habent  impii,  quod  corpora  occidunt,  nisi  et  fidem  et  spem  tentent 
occidere.     Unde    hebraeis    versu   praecedente    'Obliviscentes    deum"    possunt 

10  intelligi  non  modo  qui  ipsi  obliviscuntur,  sed  qui  id  agant,  ut  credatur 
deus  oblitus  pauperum,  quem  sensum  plane  disserit  Hieronymus  in  suo 
conimentario. 

Dulcissime  autem  nos  confortat  his  verbis  spmtus,  ut  sciamus,  seu 
verba  seu  cogitationes ,   quae   nobis   diffidentiam,   pusillanimitatem,    despera- 

!•'   tionem  movent,   non   esse  ex    deo,    sed  ut  optime  ps.  xli.  docet,  ex  diabolo^i.  4.?,  loj 
vel   hominibus,  dicens  'Quare  oblitus    es  mei^  et   quare   coutristatus  incedo, 
dum  affligit  me  inimicus  meus,  dum  confringuntur  ossa  mea,  exprobraverunt 
mihi  inimici   mei,   dum  dicunt    mihi   per   siugulos  dies:   ubi  est  deus  tuus?" 
Ita  videmus,   sanctos  patres  vehementer  fuisse    in  fide   et  spe   exercitatos  et 

•jo  eo  eruditos,  ut  non  dubitent  pronunciare,  pusillanimitatem  suam  esse  quidem 
a  deo,  sed  tarnen  per  diabolum  et  hominem,  qui  verbo  et  cogitatione  mo- 
veant  haue  cordis  molestiam.  Caeterum  alienum  est  opus  hoc  a  deo,  qui 
operari  contra  seipsum  non  potest.  Ideo  ad  se  diligendum,  sperandum, 
credendum,    laetandum    operatur,    quo    impleatur   praeceptum   eins  primum,  2.  oiJo).  20, 

2^   quo  praecepit  'Non  habebis  deos  alienos  praeter  me\ 

Ita  et  hie  versus  sancta  indignatione  se  suscitat  adversus  eos,  qui 
deum  oblitum  eins  intentant,  dicens  'Non  erit  in  finem  oblivio  pauperis'. 
Talibus  enim  verbis  opus  habent  passi,  morientes  et  afflicti,  ne  pusillanimes 
fiant.      Scripta   nanque    sunt   ad   nostram  doctrinam,    ut    per   consolationem 

3u  scripturarum  et  patientiam  spem  habeamus.  Observa,  'patientiam"  dicit.  Et 
hie  concedit  oblivionem  dei,  sed  negat,  in  finem  duraturam,  cleserit  enim  nos 
aliquantum,  ut  illi  fidamus,  sed  non  in  finem,  ne  deficiamus. 

'Patientia  pauperum'',  idest  expectatio  afflictorum.  Aliud  enim  nomen 
paupertatis  hie,  quam  parte  priore  habetur,   lioc  enim,  ut  supra  dictum  est, 

35  afflictionem  quoque  significat,  scilicet  paupertatem  Spiritus,  hoc  est  qui  sine 
consolatione  sunt,  de  quibus  supra  'Non  est  oblitus  clamorem  pauperum', 
idest  aflHictorum.  Ita  hie  dicit:  id  quod  expectant  pauperes,  (magis  enim 
expectandi  quam  patiendi  verbum  est)  non  frustra  expectant,  veniens  veniet 
dominus  salvator,  quem  expectant.     Sic  ps.  xxxvi.     'Non    dabit   iuaeternum  ^jf.  yj,  23. 


4   gentes]    geuus   IJ  6  illud   psalmi]    et   illi   psalti    A  30   et   patientiam] 

patientiam  et  C 

£ut]ÖeT§  SBet!e.  V.  21 


•,\-22  OptMiitioncs  in   Psaliuos.      If)!!!— 1:V21. 

tliictiiatiiiiit'm  iiistii".  '(^ikkI  cniiii  (litl'crt  iion  millcrr  iiM|uil  lioc  loco  Tlicro- 
nvmiis,  nut(lt)  >il  (|iii  Millcrt.  l\\|)('cl;iii(liim  il;i(|n('  est,  ihui  tcndmdiis  dciis 
prnosontaiuH)  nnxilio. 

9. '-'O  IvxiirLic  (Idiniiic,    iioii    coii  fori  ei  ii  r    lioiiio, 

1 11(1  icciit  iir  o'ontes  in  coiispectu  fuo. 
Concliulit  |is:iliiimii  diiobus  vorsihns  orantibus  pro  iis,  (|ii:i('  siipcrius 
et  faola  et  intiiia  ccciiüt,  lux-  est  \\\  iiii])ii  convortaiitur  t't  pcrcant  eogiiito 
iudlcio  dci,  et  niiücscat  populiis  Clirisfi.  A])pcllat  autcm  eos  vocabiilo  dc- 
spcH'lo  Mioniiiiis':  "Xdii  ('(inluilctur  (iiHjuil)  Ihuho',  idcst  cum  sint  'Eiios"  et 
vero  misorabilos ,  iit  (|iiid  iiillantiir  ciiuiiiiturcuu^  advei'sus  saiictos  tuos  in  lo 
superbia  et  abusionc,  fidcntcs  in  maj^nitudiju'  jiolcnliae,  sapientiae,  iustitiae 
snae?  Desinat  ergo  eonnn  robnr  et  iniiinicntur,  nee  sinas  eos  praevalere 
sanctis  tuis  in  finem,  quin  potius  iucrepentnr  et  iudicentur  in  oonspectu  tuo 
hoc  est  cognoseatur  eis  dominus  iudieia  faeiens,  terrore  corripiantur  et  tre- 
raentes  sua   impietate  intelleota  (piacrant  humiliter  misericordiam  tuani.  u 

Aliud  enini  est  iudicari  in  eonspectu  dei,  aliud  in  eonspeetn  homimmi. 
Judicium  dei  scrutatur  renes  et  corda  et  neminem  invenit  innoeentem. 
Ideoque  omnes  pavefacit  et  humiliat  veliementissime,  convertens  peccatores 
in  iuferuum.  At  iudicium  hominum  natat  in  superficie  carnis  et  neminem 
intus  invenit  nocentem,  ideoque  blanditiir  et  decipit  omnes,  qni  confidunt  '-'o 
3c)  9,  16.  in  ipsum,    sicut  Isa.  ix.  dicit  'Et  erunt  qui  beatificant  popiilum  istum  sedu- 

1. 6or.  4, 3  f.  centes,  et  qiii  beatifieantur  praecipitati\  'Mihi^  inquit  i.  Cor.  iiij.  'pro  minimo 
est,  ut  a  vobis  iudicer  aut  ab  humano  die,  nee  meipsum  iudico,  qui  autem 
me  iudicat,  dominus  est'.  Ideo  quando  impiis  frustra  omnia  dicuntur, 
oanuntur,  geruntur,  cum  nee  verbis    nee  operibus  nee  miraculis  eedant,  sint-  25 

üjjatti).ii,i7.  que  generatio  illa  adultera,  de  quibus  Matt.  xi.  'Cecinimus  vobis  et  non 
saltastis,  lamentati  snmus  et  non  planxistis\  Solum  illud  reliquum  est,  ut 
pro  zelo  eis  imprecemur  argui  in  eonspectu  dei,  hane  enim  inerepationem 
non  sustinent. 

9,  21.     Constitue    domine,   legislatorem   super    eos,   ut    sciant  gentes,       so 
quoniam   homines   sunt.     Sela. 
Hieronymus  'Pone  domine,  terrorem  eis,  sciant  gentes,  homines  esse  se". 
Verum    hebraeus    sie    distinguit   versum    'Pone    domine,    legislatorem    (sive 
terrorem)  eis,  scieut  gentes,  homines  ipsi.  Sela\    Dictio  hebraea  'Mora',  quam 
noster  'legislatorem',  Hieronymus  'terrorem"  vertit,  utrum  germane  significet,   35 
non    ausim    definire.     Meo    tarnen    iudicio    magis    a    verbo    docendi   videtur 
venire,  unde  et  'thora'  dicitur,  quod  legem  significat.     Nam  hi,  qui  B.  Augu- 
stinum    secuti   Antichristum    hoc    loco    aut  tyranuos    intelligunt,    mihi    non 
satisfaciunt.     Videtur  enim  sensus   huius   versus   alius   non  esse,   nisi    quod 

4  Exuge  A  25  eedant  A  34  sciant  (scient  im  Äuftoben)  C 


OiKM-ationes  in  Psalmos.     ir)19-1521.  323 

optat  gentibus  legis  sensum  aperiri,  quasi  dicat:  iniprecatus  sum,  ut  iiuli- 
ceutur  gentes  in  conspectu  tuo,  quod  quo  modo  ißtelligara,  dico,  iiempe  ut 
ponas  in  eis  legis  verum  intellectum,  tunc  sine  dubio  agnoscent  sese.  'Per 
legem  enim   cognitio  peccati',  Ro.  vij.  Et  iterum  iiij.    'Lex  iram  operatur'.  gfüJ";  4;  \l\ 

5   Et  i.  Cor.  xvi.     'Virtus  peccati  lex',     Quod  enim  impii  sine  fiue  superbiunt,  i.cov.if,,:,  . 
alia  causa  non  est,  nisi  quod  legem  et  vim  eins  nondum  iutelligunt,  ignorant 
enim  esse  spiritualem   et  occidentem   per    literam    suani    omnes  homines,  de 
qua  re  Apostolus  ad  Romanos  et  Galatas  mnlta,  immo  omnia  tractat.    Quae 
nisi   iam   plus  satis    tractata    essent    et    vobis  nota,    hie   quoque  latius  pro- 

10   sequeremur. 

Unde  ergo  'Mora'  cum  sit  nomen  derivativum  significans  id,  quo 
velut  medio  quispiam  eruditur  et  sciens  efficitur,  transferrem  legis  positionem 
sen  legis  eruditionem,  hoc  est,  ut  legis  vim  cognoscerent ,  ad  quam  mox 
sequitur  terror  conscientiae  et  horror  iudicii,  id  quod  Hieronymus  transtulit. 

IS  Non  enim  legislator  ullum  terret,  donec  lex  ipsa  recte  intelligatur.  Tunc 
sequitur  'Scient  gentes",  idest  scientes  erunt,  qui  ante  legem  peccatum  suum 
ignorabant.  Absolutum  est  enim  verbum,  quod  versum  medium  sententia 
sua  finit  sie  'Et  scient  gentes",  idest  posita  lege  erunt  eruditi  et  intelligentes 
sicut  Ro.  vij.   'Concupiscentiam    nesciebam    esse  peccatum.     Ego  autem  sine  Küm. 7, 711.9. 

20  lege  vivebam  aliquando,  cum  autem  venit  lex,  revixit  peccatum".  Atque  id 
nimirum  est,  quod  toties  in  prophetis  dicitur  'Et  scietis,  quia  ego  dominus", 
et  'Scient,  quia  ego  dominus",  et  'Seiet,  quouiam  ego  dominus",  quod  legis 
intelligentia  hominem  in  sui  Cognitionen!  perducens  cogit  misericordiam  dei 
intelligere  et  implorare. 

25  Altera  pars  versus  'Homines  ipsi,   Sela",   insigni  scilicet  aifectus  nota 

indicat,  quam  sit  homo  res  nihili  et  miserrima,  quasi  dicat:  Agant,  quanta 
possunt,  simulent,  ostenteut,  valeant,  et  si  quid  aliud  magnificum  de  eis  dici 
potest,  tameu  homines  sunt.  Es  seynd  menschen,  idest  Enos  et  miserabiles. 
Ac    revera    magnum    est   se   hominem    esse    cognoscere,    idest  Enos,   ut  hie 

30  dicit,  quod  ps.  viij.  satis  tractavimus.     Eodem  despectu  loquitur  et  Isaias  xxxi.  Sef.  .n,  3. 
'Aegyptus   homo    et   non    deus,    et  equi  eorum   caro    et  non   spiritus".     Ac 
loh.  ij.  'Ihesus  non  credebat  semetipsum  eis,  eo  quod  ipse  nosset  omnes,  et  30I).  2, 24  f. 
quia  opus  ei  non  erat,  ut  quis  testimonium  perhiberet  de  homine.    Ipse  enim 
sciebat,  quid  esset  in  homine",     Atque  Paulus  i.  Cor.  iij.     'Nonne  carnales?i.  cor.  3, 3. 

35  uonne  homines  estis?"  Idem  cum  verecuude  et  modeste  humanam  vauitatem 

depingit,  solet  dicere  'Secundum  hominem  dico",  Ro.  iij.    Et  'Secundum  homi-  |!jj|J;  f^  \- 
nem  ambuletis".     Adeo  scilicet  apud  deum  nihil  reputatur  homo,  ut  mode- 
stissirae  quidem,  sed  tamen  significantissime  tangat  humanae  naturae  miseriam, 
quoties  nos    hominis   vocabulo   signat   scriptura,   ut  Gen.  xi.   'Descendit   do-i.wof.11,5. 

40  minus,  ut  videret  civitatem  et  turrim,  quam  aedificabant  filii  Adam".     Quod 


7  esse  fe^tt  C  11   ego  C  16  Sciaiit  C  23  pcrducit  C 

2V 


tM'     SU. 


;{24  OiHTationcs  in    rsuliuos.      \:>V.)     1;VJI. 

onitoi'  ali(|iiis  xflicnuMitior  (liccrcl :  «iiiam  acditicabaiit  iiii|»iissiiiii ,  polcnlis- 
siini  et  scclcratissiiiii  Iximimmi.  Ita  iioii  est  iiisi  coiituiiu'lia  'lu>iniii(.'in'  ii 
(Ico  et  in  sci'ipturis  appcllari,  (|iiia  liliiis  Adac,  idcsl  pcccatoris,  hoc  iiotnino 
(•(•ii.-rtiir,  |tf(>  (|Uo  volnit  iicis  alio  iKHiiiiic  diüiiari,  iil  lilii  dci  iKuniiicmur,  iii 
SoIk'i,"!-'  ••  I<'1>-  ii.i-  J'^t  c'iiistUiu  i.  'Hcdit  eis  |)(ilc.<latciii  iilios  doi  lieri'.  Et  ps.  Ixxxi. 
'Eii'odixi:   dii   cstis,  et   tilii   cxcolsi   (»inncs'. 

Itiitur  si'la  liiialis  indicat,  (piam  ranis  sit  et  sinii'ularis  afVectiis,  (pio 
(piis  sentit,  tum  scipsuin  tiiin  alics  esse  iKniiiiics.  Ja'x  tanicii  l'acit,  ut  Iniiiis 
rri  scitMitcs  tiant .  si  ddiiiiiuis  suruat  et  |)(iiiat  iiitellcctimi  eins  et  tcn-oi'cin 
statuat    in   coiiscieiitia   coriiiu. 


PSALMYS  DECIMVS 

liebraica    numcratione,    sine   Titulo. 
u),  1.  T    TT    quid    doniine,    reoessisti    loiioe,    dcspieis    in    opportunita- 
V_J       tibus   in    tribulatioue. 

Non  est  psaltnus  (meo  iudicio),  qui  impiorum  ingenium,  mores,   opera    15 
verba,  seusus,  fortunam  tanta    proprietate,   eojiia,  luce  depinxerit,    ut  si  quid 
minus   huc   usque   dictum   est    aut   dicetur,   hinc   liceat   perfectam   impietatis 
imaginem  petere.     Esto  ergo  hie  psalmus  Eicos,  typos,  forma,  Idea  impii  et 
impietatis,    idest   eins    hominis,   qni    sibi    et    homiuibus   vel   S.   Petro    prae- 
stantior    deo    abominatus    est,    id    quod    movit  B.  Angustinum   et   qui    eum  20 
secuti  sunt,  ut  de  Antichristo  intelligerent.     Verum  quia  sine  titulo  psalmus 
est,    generalissimam  sententiam  amplectamnr   et   communem  (ut  dixi)  Ideam 
impietatis  videamus,    Non    quod  negemus  illorum   expositionem,    immo  dum 
generaliter  sapimus,  Antichristum   includimus.     Quin   nihil    fuerit  absurdum, 
si    hunc   psalmum    ordine    suo    praecedenti   sie   sotiemus,   nt   illic   de   impiis   25 
conversis  cecinisse,  de  convertendis  orasse  intelligamus.     Hie  vero  de  impiis 
adhue  reliquis  et   in    potestate  praevalentibus    super   intirmam  Almuth   psal- 
lere,  de  quibus  vel  non  speret  vel  incertus  sit,  convertendi  sint  nee  ne. 

Ac  vide  zeli  eins  magnitudinem,  cum  ipso  deo  pene  expostulat  'Quare 
domine,  stas  a  longe?"  Sic  enim  Hieronymus  transfert,  atque  hie  est  aifectus  so 
ille,  qui  in  media  adhue  tribulatioue  positus  nimiaque  rei  indignitate  motus 
exclamat  adversus  impiorum  iuiquissimam  tyrannidem  et  pro  innocentissi- 
morum  sanctorum  causa,  sicut  et  vulgo  dicitur:  quomodo  haec  deus  potest 
§aii.  1, -2  T- su'^tinere?     Sic  Abacuek  i.  eodem  exordio  suum  librum  ingreditur,  quasi  iu- 

dignans  super  dei  patientia  'Usquequo  clamabo,  et  non  exaudies?  vociferabor  35 


12  HAEBRAICA  A  liebraica  B  16  furtunani]  iormä  C       luctj  A  18  Est  BC 

Idea  A  Idsea  B  22  Idt^am  A  Ida^am  BC 


Operationes  in   Psalmos.    1519-1521.  325 

ad  te   vitn   patieus,    et   noa   .salvabis?    qiiare   ostendisti   Qiilii    iüiquitatem    et 
laborem,    videre   praedam   et    iuiustitiam   contra   me?     'Qiiare   respicis   coii-c->iHk  i,  i^f. 
temptores  et  taces  conculcaute  ini|)io  iustiorem  se?     Et  facies  homines    quasi 
pisces  maris   et  quasi  reptilia  non  habentia  ducetn.^  'Et  factum  est  iudiciumC->ao.  i,  sf. 

5  et  coutradictio  potentior.  Propter  hoc  lacerata  est  lex,  et  uon  pervenit  usque 
in  finem  iudicium,  quia  impius  praevalet  adversus  iustuiu,  propterea  egre- 
ditur  iudicium  perversum'.  Quid  nos  miramur,  si  indigua  patimur,  quando 
hi  viri  pleni  spiritu  liaec  tanto  affectu  sese  passos  pronuuciaut  et  legem  dei 
laceratam   clamant,    in   quo   manifeste   impietatis   adversus   pietatem  indicant 

lü   bellum,  ubi  maxime  urit  zelus?    Quis  uon  Abacuck  istum  hoc  loco  impatien- 

tiae  obnoxium    iudicaret?     Sed   et   infra    eodeui   sie   dicit  'Mundi  sunt  oculi  .^ab.  i,  1 3. 
tui,   ne   videas   nialum,  et  ad  iniquitatem  respicere  non  poteris.     Quare  non 
respicis   super  iniqua   agentes   et   taces    devorante    impio   iustiorem    se?     Et 
facies    homines    (juasi    pisces    maris    et    quasi    reptile    non    habeus    ducem'. 

15  Eodem   affectu  Isaias  xliij.  'Ubi   est   zelus  tuus  et  fortitudo  tua?     Multitudo  2n-  es,  is. 
viscerum    tuorum   et  miserationum   tuarum?   super  me   coutinuerunt    se""  &c. 
Idem  lob  xxi.  prolixius.  ^iüb  21.  iff. 

Ita  et  hie  dicit  'Quare  domine,  stas  a  longe?'  hoc  est  sinis  nos  opprimi 
et  devorari  nee  audis  uec  salvas  nos,  confortas  manum  et  consilium  impiorum 

20  adiuvas.  Denique  videtur  sibi  contradicere,  qui  psalmo  praecedente  dixerat 
^adiutor  in  opportunitatibus  in  tribulatione^  hie  'despicis  in  opportunitatibus 
in  tribulatione\  Et  videtur  deum  tentare,  dum  ipse  definit  tempus  et 
Opportunitäten!  auxilii,  non  plene  expectans  manum  dei.  Verum  alio  affectu 
aliud  et  aliud  dicitur.    Oportet  enim,  formari  hoc  psalmo  personam  afflicti  et 

25  affligentis   perfecte.     Afflictus  autem,   etsi  fortiter  patitur,   tamen  inseusibilis 
non   est,    carnem    et   sensum  habet,    qui   pro   natura   sua,   immo    infirmitate 
erumpit    invincibili    et    gemit,    clamat,    indignatur   impatiens.      Sic    Christus 
Matt.  xxvi.   'Spiritus    quidem   promptus   est,   caro   autem  infirma\      Et  ipse  ^"Z/,}]  oe'jg' 
oravit,  'ut  calix  ab  eo  transiret',   naturali  scilicet  infirmitate  laborans,  quam 

30  tamen  statim  corrigens  ac  vincens  dicit  'Verum  non  mea,  sed  tua  voluntas 
fiat\  Talis  est  et  conditio  et  pugna  iustorum  cum  impiis,  ubi  etsi  perferant, 
tamen  cum  dolore  et  labore:  nunc  Spiritus  promptus  audet,  rursus  infirma 
caro  gemit,  in  qua  lucta  non  nihil  donatur  infirmitati  caruis,  ut  clamet  et 
gemat,  ubi  potius  laetandum  sibi  foret.   Haec  omnia  in  nostram  consolationem, 

35   ut  sciamus,  sanctos  dei  fuisse  homines  similes  nobis  et  ea,  quae  de  ferenda 

cruce  et  morte  dicuutur,  intelligamus  fortiter  laborante  charitate  vincenda,  non 

autem   etiam  promptitudine   carnis  et  humani  sensus   posse  aut  debere  ferri. 

Ita  vox  carnis   et  inferioris   et  exterioris  hominis  in  sanctis   est    iste 

versus,  immo  totus  psalmus,  qui  clamat,  dum  Interim  spiritus  fortiter  sustinet 

40  et  deum  expectat  in  opportunitatibus. 


unb  14:  hominis  ABC 


32G  t)i)i'nitionos  in  l'salmos.    1519—1521. 


lu,  2.      Dum  supcrhit  linpiiis,  inceaditur  pauper,  Gomprelionclnn  tiir 
in   cousiliis,   (juibus    cogitant, 
Hioronvmus   'In   superbia   inipii   arJet  panpor,   capiantni*  in  scelcribns 
suis,   quae  oogitavcruut'.     Nou  est  autem   hacc  supcrbia  ca,  qua   quisqnani 
apud  se  iuflatus  sui  et  siia  opiuione  turget,  sed  externa  pompa,  qua  alteruni,    '> 
a.i'ipj.  i.s,  1.  subiicit  et  opprimit  coram  hominibns  superior  illo  factus,  ut  Exo.  xv.  'Cau- 
tcnius  domino,  gloriose  enim  houorifieatus  est',  pro  co,  quod  est  supcrbiens 
supcrbivit  seu   prcvalendo   prevaluit,    scilicet   super   Aegyptios.     Fit   ita([ue, 
dum  dominus  recedit  et  stat  a  longo  et  despicit  in  opportuuitatibus  in  tribu- 
latioue,   ut   Interim   impius   elevetur  super  pium  eiusque  per   vim  dominetur,   lo 
hoc  est  super  eum  superbiat  et  triumphet.    Quare  nos  hoc   verbi  intelligamus 
pro    pompa,    iactantia,    triumpho,    quibus    videmus    victorem    super   victnm 
coram  homiuibus  fidere  et  andere,  et  velut  de  victo  actum  sit,  secnrum  esse, 
ubi  tum   victoris   factio  id   sibi   negocii  habet,   victi  quicquid   reliquum  est 
nsque  ad  internitionem  perdere.    Hoc  est,  quod  arder e  seu  incendi  pauperem   is 
dicit.     Hebream   autem   dictionem  Reuchlin    scribit   non   tantum  ardere  seu 
incondere,  sed  et  persequi  significare,  et  hie  dicendum :  persecutionem  patitur 
pauper.     Verum  non    abhorret   significatio   incendii  seu  ardoris  ab  hoc  loco, 
innno  maioris  emphasis  est,  quod  propheta  velit  intelligi,  paupercs  triumphante 
impio   penitus   in   pulverem    et  nihilum  redigi,   ac  si  domus  igne  consumpta   so 
in  cineremque  redacta  nihil    relinqnat  vestigii  sui.    In  quo  impiorum  Studium 
et  Vota  pulchre  osteudit,  quibus  non  est  satis  super  pios  süperbe  confortari, 
sed  impetum  suum  eo  vertunt,  ut  omuia  eorum  et  quicquid  ad  eos  pertinet, 

3cf- 16, 6.  f unditus  perdant,  plus  conantes  quam  possint.    Sicut  de  eis  dicit  Isaiae  xvi. 

*Audivimus  superbiam  Moab,  superbus  est  valde,  superbia  eins  et  arrogantia  25 
eins  et  praesumptio   eius  plusquam  fortitudo  eius",  in  quo  loco  ponitur  hoc 

5ci.  10, 7.  nomen,  qnod  hie  superbiam  significat.  Et  eiusdem  x.  de  rege  Assur  'Ipse 
autem  non  sie  arbitrabitur,  et  cor  eius  non  sie  aestimabit,  sed  ad  conteren- 
dum  erit  cor  eius  et  ad  internitionem  gentium  non  paucarum'.  Et  iterum  de 
3er.  48, 29  f.  Moab  Hiere.  xlviij.  'Audivimus  superbiam  Moab,  superbus  est  valde,  Sublimi-  ^o 
tatem  eius  et  arrogantiam  et  superbiam  et  altitudinem  eordis  eius.  Ego 
novi,  ait  dominus,  iactantiam  eius,  eo  quod  non  sit  iuxta  eam  virtus  eius, 
nee  iuxta  quod  poterat  conata  sit  facere",  ubi  iterum  fere  non  aliud  quam 
praesens  vocabulum  toties  iteratur,  quo  superbia  ista,  furor,  impetus  impii, 
ubi  j)raevaluerit,  describuntur,  scilicet  insolentia  et  sevitia  victoris  in  victos.  35 

Magno  itaque  affectu  loquitur  adversus  impios,  qui  cum  revera  non 
vincant,  etiam  si  praevaleant,  tamen  quia  omnium  sensu  apparet,  victos  suae 
sevitiae  et  insolentiae  patere,  queritur  infirma  caro,  incendi  pauperes,  dum 
superbinnt    impii.     Couatus  enim   tantus   est   impiorum,    ut    videantur    vere 


37  suae]  eonira  BC  38  qui^ritur  A 


Operatione.s  in  Psalmos.    1519 — 1521.  327 

superiores  iuaeteriium  futuri.  Exemplis  id  optime  cajHeraus.  Finge,  Arriani 
teraporibus  Catholicos  Episcopos  in  exilium  niissos,  superbiente  Arriana  im- 
pietate  ista  canere,  et  intelliges  aifectum.  Adeo  scilicet  non  vult  deus  nostris 
viribus  queniciinque  inimiciim  vinci,  sed  solius  sua  dextra,  ut  sint  opera  et 
5  gloria  eins  soHus.  Quare  non  est  teniere  agenduni  cum  haereticis  et  impiis 
raore  disputantium  philosophoruni:  non  superautur  vi  argumentorum  nee 
rationibus  ducuntur  nee  autoritatibus  capiuntur.  Superbiuut  super  liaec 
omnia  et  praevalent,  donec  dextera  excelsi  eos  i inmutet.  Quod  ut  faciat, 
non   fiducia  ingenii,   eloquentiae,   eruditiouis   praesumendum  est,   sed  humili 

10  clamore   implorandus,    sicut   huius   versus  exemplura   nos   docet.     Sic   bella, 
quae  aliquot  saeculis  contra  haereticos  et  Turcas  geri  vidimus,   (piia  viribus 
et    hominum    decretis    praesumpsimus,    retulimus    illud    lob  xli.    'Reputabit 
quasi  paleas  ferrum  et  deridebit   hastam   vibrantem'.     Non  vincitur  Satanas  C-iiob  4i,  is 
et   Ciiristianorum    hostis     nobis    operantibus,    sed    dumtaxat    patientibus    et 

15   clamantibus. 

'Comprehenduntur  in  consiliis,  quibus  cogitant"*,  quod  Hieronymus 
'Caj)iantur  in  sceleribus,  quae  cogitaverunt\  Idem  tarnen  ubique  sensus  manet, 
qui  talis  est:  Inipii  cum  superbierint  et  pauperem  oppresseriut,  adeo  non 
resipiscunt   et   malum   suum   agnoscunt,    ut  his   ipsis   sceleribus    suis   potius 

20  palpentur,    laetentur,  involvantur,  indurentur  et  excaecentur  arbitrati,  se  ob- 
sequium   praestare  deo.     Hoc  enim  est  genus  captionis  longe  perditissimum, 
suis  propriis  consiliis  et  operibus  capi  et  excaecari,  quo  non  nisi  impii  sunt 
puniendi,    ut    Isa.  v.    'Ve    qui   dicitis    bonum    malum     et    malum    bonum,  3ci.  s,  20. 
pouentes   tenebras  lucem   et   lucem  tenebras,   poneutes    amarum   in   dulce   et 

25    dulce  in  amarum\ 

Nota  itaque,  impiorum  prima  perditio  est  caecitas,  ut  Eccle.  iiij.  'Multo  ^^Jrcb.  4,  17. 
enim  melior  est  obedientia  (piam  stultorum  victimae,   qui  nesciunt,   quantum 
faciant  mali\     Wen  gott  straifen  will,  dem  thut  er  die  äugen  zu. 

Hebream    Empliasim    non    reddunt    latina    verba.     Nam    comprehendi 

30  hoc  loco  non  significat  hostilem  captionem,   sed  blandam  et  amicam,   ita  ut 

et  Gen.  iiij.  lubal    scribatur  fuisse   pater   caneutium  (idest  apprehendentium,  i.sujof.  1,21. 
tractantium,   teuentium)  in  Cythara  et  organo,   ut  significet,  impios   sibiipsis 
blaudiri   in   malis  suis,    sicut  et  prover.  i.  dicitur  'Qui  laetantur,   cum    male  spr.  2,  14. 
foecerint   et   exultant   in    rebus   pessimis',   cum   ipsi  non   nisi   de  optimis    se 

35  arbitrentur  gaudere.  Deinde  'in  consiliis',  pro  quibus  Hieronymus  'in  sce- 
leribus" transtulit,  liebraeis  ambiguum,  tam  scelera  quam  consilia  seu  pro- 
posita  significare  potest,  ut  si  liceat  in  unura  componere  significatum, 
intelligamus  opera  ex  proposito  et  de  industria  facta.  Non  enim  impii  casu 
aut  imprudenter  agere  contra  pios  sibi  videutur,   sed  ex  magna  singularique 

«  prudentia,   consilio,    denique   zelo    dei.     Et  nimis    apte  id  nominis   hebraei 


non  fel^tt  B       deus  nos  nostris  A  4  quemquam  BC 


328  Operaliouos  iu  rsuhnos.     If)!!)  —  l.VJl. 

i'xprimit  fiiroivm  illiiiii,  (|iii  es!  foiis  (imiiiuni  inalttniin ,  ([iicMn  luxlio  video 
ilioi  bonaiu  iiitriitioiuin  vi  loniuiluui  (HcIuiikmi  wriiw  ralioiiLs.  In  hoc  onim 
inirum  est,  t|ii:iin  coiilulunt,  quam  aiuleant ,  (luam  ])raesuinant,  quam  sibi 
placcant,  (luain  inccupcraUililcr  ('a]iiaritur  ot  excaeccntur,  imprimis  pontifices 
et  rdiuiKsi,  Iiitcr  li(»s  aiitciu  maxiinc  doctiores  et  sanctiores,  quasi  necesse  r. 
sit,  ([uain  primum  dixerint:  ionuavi  mihi  et  habeo  bouam  inteutionem  pro 
gloria  doi  ot  sahitc  animarum,  nihil  reli(|uum  apud  so  esse  sinistrae  inteu- 
tionis  et  nuiH  sequentis  oam  oporis.  Ubi  et  haue  impietatem  adiiciimt,  (juod 
ex  naturalibus  viribus  et  huninc  intellectus  (ut  dicunt)  eam  finj^unt  seu  for- 
maut,  diviuam  gratiam  non  nisi  post  formatam  aut  certe  nunquam  rcqui-  "• 
rentes,  et  tarnen  pro  ca  intentione  audent  sine  ullo  timoi'e  non  modo 
conteudere  et  aemulari,  sed  et  totum  mundum  sanguine  et  caede,  si  deus 
j)ermittat,  implere.  Quibus  si  dixeris,  esse  hanc  inteutionem  pessimam,  si 
spiritu  sancto  magistro  non  producatur,  esseque  de  naturalibus  viribus  des- 
perandum,  quod  homo  mendax  non  nisi  mentiri  possit,  atque  in  timore  et  humi-  ir. 
litate,  intentione  ista  posita,  raanum  dei  implorandam  solam,  clamabunt,  te 
haeresim  sapere,  qui  arbitrium  liberum  neges  et  tam  pias  intentiones  damnaris. 
Itaque  pro  nostro  saeeulo  licet  hunc  versura  sie  reddere:  impii  com- 
prehenduntur  et  placent  sibi  in  suis  bouis  intcntionibus,  propter  quas  dum 
praevalent,   incendunt   pauperem.     Hoc   ego   libens   intelligerem   appellari  ab   l'o 

Jim.  4, 2.  Apostolo  i.  Timo.  iiij.  'cauteriatam  habentes  conscientiam',  idest  vi  formatam 
et  velut  naturaliter  malae  inteutioui  notam  huius  adulterinae  inteutionis 
stulto  zelo  impressara,  sicut  maleficis  nota  per  cauterium  imjirimitur,  indu- 
stria  et  vi  humaua,  longe  contraria  formae  naturali.  Ita  et  hi  caecissimi, 
humanae  naturae  malitiam  ignorantes,  formam  eins  violenter  intentione  bona  25 
couantur  difformare,  duraque  hac  adulterina  intentione  naturale  cordis  humani 
mendacium  obtexerint,  quidvis  andere  prompti  sunt  pro  gloria  dei,  honore 
Ecclesiae,  zelo  fidei  et  animarum  salute.  Deinde  quodcunquo  ausi  fuerint, 
prorsus  nihil  dubitant  esse  deo  merito  condigni  et  supererogationis  gratissi- 
mum.  Quos  si  tentes,  periculum  erit,  an  cum  saucti  Petri  meritis  velint  sua  su 
opera  conferri.  Adeo  amplae  sunt  palpebrae  huius  Behemoth,  adeo  capiuntur 
his  suis  consilüs,  hominum  omnium  longe  infoelicissimi. 

lam  et  verbum  "^cogitaverunt^  elegantius  et  significantius  est  in  hanc 
rem,  quam  possit  ulla  lingua  reddere,  significat  enim  hebraeis  non  simpli- 
citer,  sed  artificiose  et  ingeniöse  cogitare,    Quo  modo  artifices  subtiliores  in   35 

5jj).  52, 4.  opermn  varietate  cogitant,  ps.  li.  'Tota  die  iniustitiani  cogitavit  lingua  tua\ 
Inde  Reuchlin  dicit,  ab  hoc  verbo  nominari  magistralem  theoricam  seu 
Mathematicam  et  omnem  artem,  quae  ratioue  et  deraonstratione  iuvestigat. 
In  quo  pulchre  Spiritus  irapiorum  depingit  cogitationes.    Qui  cum  non  prae- 


4  excaeceutur]   exerceantur  B  16  iutentatioue  C  22    lualae   inteutionis    BC 

29  cuudignum  BC 


Operationes  in  Psahuos.    1519—1521.  329 

beant  se  regendos  gratiae  dei,  sed  bonis  suis  inteutionibus  sibi  placeant, 
incredibile  est,  quam  diligeutes  iugeuiosiquo  sint  in  suis  operibus  tum  f'acien- 
dis  tum  statuendis.  Es  seyu  eytell  subtilitet  und  lauter  klugeller.  Accedit 
Ins  et  alia  significatio  verbi,  qnae  est  putare,  aestimare,  in  precio  habere,  ut 
5  intelligas,  impiis  nihil  esse  in  oculis  suis  preciosius  quam  sua  consilia,  suas 
cogitationes,  suas  bonas  intentiones. 

Tide  ergo,  quam  nou  desint  spiritui  sancto,  qui  solus  est  optimus 
Orator,  verba,  rem  apte,  proprie,  aperte,  plene  describentia.  Quis  impiorum 
caecitatem    etiam    longa    oratione    foelicius  absolveret,    quam  ipse  tribus  his 

1"  verbis,  si  animo  attendas,  tani  brevi  copia  sie  exposuit,  ut  nihil  addi,  niliil 
demi  possit?  Non  caecitatem  modo,  sed  affectum  universumque  habitum 
et  modum  eins  tam  paucis  verbis  effinxit. 

Si  quem  nostra  translatio  movet,  quod  dicit  'quibus  cogitant^  pro 
'quae  cogitaverunt",  potest  eo  fugere,  ut  "^cogitare^  pro  verbo  absoluto  accipiat, 

lö  ut  sit  sensus:  quibus  cogitant,  idest  quibus  sunt  cogitantes,  artificiosi,  in- 
geniosi,  in  oculis  suis  praeciosi,  et  ut  vulgo  dicitur,  die  von  yhn  selbs  vill 
halten  ynn  yhren  radten  unnd  thaten,  das  sie  auch  am  meysten  betreugt, 
hoc  est  '^comprehenduutur\  Hoc  est  enim,  cur  sie  clamet  et  queratur  do- 
minum a  longe  stare,  quod  impii  suis  sceleribus   etiam   indurentur  magis  ac 

•20  magis,  ut  non  sit  spes,  eos  vinci  patientia  pauperum,  nisi  dominus  adiuvet. 

Quoniam   laudatur   peccator   in   desyderiis  animae  suae, 
et   iniquus   benedicitur.     Exacerbavit  dominum. 

Hie  et  sequens  versus  foede  sunt  decerpti  in  translationibus.  Sequens 
enim   versus   incipitur   ab  eis  ita  'Exacerba\at    dominum   peccator^,    cum  in 

25  hebraeo  a  nominativo  "^peccator'  incipiat,  et  quod  praecedit  'Exacerbavit 
dominum",  ad  hunc  pertineat.  Sic  enim  et  D.  Hieronymus  '^Quia  laudavit 
impius  desyderium  animae  suae,  et  avarus  applaudens  sibi  blasphemavit 
dominum\ 

Iterum   vocal)ula    negociura   afferunt.     'Peccator"   est  impius   ille  Rasa, 

30  sanctus  diaboli.  'Desyderium  animae  eins'  est  placitum  suum.  'Iniquus", 
quem  Hieronymus  'avarum"  transtulit,  generale  nomen  est  ad  avarum  et  off'eu- 
sorem,  ut  qni  pro  licentia  sua  laedat,  noceat,  iniuriam  faciat,  quibus  libitum 
fuerit,  ut  solent  avari.  Et  melius  noster  'iniquum'  quam  Hieronymus  'avariun' 
reddidit,  cum  iniquitas  et  iniuria  atque  nocendi  licentia  et  latius  pateat  quam 

35  avaritia  et  hie  magis  ad  rem  commodetur,  ubi  de  oppressoribus  loquitur 
jiietatis. 

Est  ergo  sensus:  Postquam  impius  praevaluit  et  pauporibus  vastatis 
in  suis  sceleribus  induratus  et  excecatus  est.  Adiicit,  ut  sua  non  nisi  iactet, 
praedicet,   landet,   id  quaereus,   ut  et  coram   hominibus   talis    sit,    qualis  in 

17  Jt)  ou^  BC  18  quqratur  A  35  opressoribus  A  37  vastitatis  A 


330  OiuMaln.iu's   in   rsiilmos.     ir)l<)-ir)21. 

OClüis  suis  est.  Idco  coiilciulil,  ul  siui  placila,  ([iiac  ip.sc  sentit,  lacit,  contra 
pios  H(M-i  fupit,  onuiiuin  consensii  pi'olx'iitiir  taii(|iiain  utiiia,  sancta ,  insta, 
nediliratoria ,  niliil(|iu'  sit  in  eis,  (juod  non  onmcs  landcnt ,  ( \)ntra  piornni 
desvilt'ria  et,  (juae  ipsi  sapiiiut,  eodiMu  oniniiun  conscnsu  damncntnr,  nt 
noxia,  Impia,  liacrctica,  et  ut  nostro  sacculo  aucta  sunt  vocabula,  scandalosa,  :. 
eiTonea,  scditiosa,  ])iarun»  aui-ium  ofVensiva.  At(|ue  in  his  debet  impius 
jH'aevalerc,  ut  loeuni  in  vn  liabeat  oratit)  et  atfec^tus  huius  psalmi.  Altera 
ergo  jierditio  inipii  est  eo  procederc  in  impietate,  ut  glorietur  in  inalitia  et 
"jäi.  yj,  3.  potens   sit   in    inicjuitatc,   j)s.  li.,    ut   stet   aboniinatio  in  loeo  sancto.     Huius 

versus  sensum  iani  a  nuiltis  annis  Ecclesiastica  tyrannis  implevit  im{)lebit((ue  lo 
posteris  teuiporibus  amplius.  Ilic  enim,  (piia  uoraen  Cliristi  velaraeutum 
nequitiae  factum  est,  quicquid  pro  libidine  sua  nocuerint  populo  Christi, 
quicquid  statucrint,  ({uicquid  placuerit,  si  quispiaui  non  benedixerit  et  lauda- 
verit,  liaereticus  erit,  seditiosus,  blasphemus,  ut  irapleatur  scriptura,  quae 
dieit  'Mittet  eis  operationeni  erroris,  ut  credant  iuiquitati,  qui  charitateni  is 
veritatis  non  acceperuut,  ut  salvi  fierent'.  Oportet  enim  Antichristum  hoc 
psahno  depictum  cum  suo  corpore  sub  nomine  Christi  adorari  et  timeri, 
sicut  merita  ingratitudinis  nostrae  exigunt.  Nee  abhorret,  quod  pro  *ini(|uo^ 
'avarum'  Hierouymus  transtulit,  nisi  quod  atrocior  est  iniquitas  quam  avaritia. 
Tum    avaritia    impiis    istis    pontificibus    et    Idolis    Antichristi    vel    inprimis  ao 

^Iji'^'s.^io'.tribnitur  in  scriptura,  praesertim  Isaiae  v.  et  ps.  v.,  ubi  sepulchro  patenti 
guttur  eorum  comparat,  eritque  tum  in  summo  suo  robore  et  virtute,  ut 
nunquam  tauta  visa  fuerit  neque  futura  sit,  ut  cum  fiue  mundi  pariter 
finiatur. 

'Exacerbavit',  (piod  'blasphemavit'  Hierouymus  transtulit,  tercium  malum  25 
impiorum  explicat,  quod  est  irritare,  amaricare,  blasphemare  deum,  de  quo 
¥i.  5,  u.  ps.  V.  dixit  'Secundum  multitudinem  impietatum  eorum  expelle  eos,  quoniam 
irritaverunt  te,  domine'.  Non  autem  intelligendum,  fore,  ut  impius,  atque 
adeo  ipse  Antichristus  aperte  et  ad  sensum  blasphemet  deum,  cum  nomine 
domini  maxime  sit   usurus  ad  erroris  operationeni.     Hoc  enim  ipso  praeva-   30 

Sei.  36,  lo.lent  impii  pauperibus,  quod  sicut  Rapsaces  Isa.  xxxvi.  gloriantur,  se  a  deo 
venisse,  dei  esse,  quod  dicunt,  faciunt,  volunt,  statuuut,  ubi  uecesse  est 
seduci,  quotquot  spiritu  dei  non  aguntur. 

Sed  haec  est  blaspheraia,  quod  impietatem  et  iniquitatem  suam  non 
modo  non  agnoscunt,  sed  pro  pietate  et  bonitate  dei  iactant,  per  hoc  deo  35 
tribnentes  opus  pessimum  et  nomeu  abominatissimum,  quo  deus  vehementer 
irritatur,  qui  alioqui  confitentibus  peccatum  suum  suavissimus  pater  est. 
Kursus  verbum  et  opus  dei,  quod  in  pauperibus  suis  posuit,  non  solum  non 
reverentur  ac  nomine  dei  dignantur,  sed  diabolo  et  Iniquität!  deputant,  per 
hoc  deo  auferentes  quod    suum    est  et    diabolo   tribuentes.     Sic  Apostolus   40 


6  sediosa  A  23  tauta]  ite  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  33I 

ij.  Tessa.  ij.  de  impiomm  principe  Autichristo  dicit,  quod  extolletiu- uon  sim-2.if)cff.2,4. 
pliciter  super  deum,  sed  supra  id,  quod  colitur  aut  quod  dicitur  deus,  seu 
ut  graece  dicitur,  super  omuem  dictum,  deum  et  cultum,  ut  iudicet  supra 
deum,  ut  in  sua  natura  est,  nihil  posse  extolli,  sed  ut  est  predicatus,  cultus, 
5  adoratus,  idest  super  culturam  dei,  hoc  est  in  opinione  et  aifectu  hominum, 
apud  quos  solos  praedicatur  et  colitur  per  verbum  et  fidem.  Quod  ego  non 
aliter  intelligo,  quam  verbum  hominis  impii  praefereudnm  esse  aliquando 
vcrbo  dei,  et  hominem  in  loco  dei  sedentem  supra  deum  timeri  et  coli.  Ad 
quod  ii  conari  videutur,  qui  Romanum  pontificem  dubitant  esse  purum  liomi- 
II'  uem  et  eins  verba  praeferunt  sacro  Euangelio  Christi,  quae  est  vere  blasphe- 
miarum  summa. 

Peccator   secuudum    multitudinem    irae    suae   non    (juaeret,       10,4. 
Non    est    deus    in    couspectu   eins. 
Hieronymus  "^Impius  secundum  altitudinem  furoris  sui  non  requiret,  uec 

15  deus  in  omnibus  cogitationibus  suis'.  Ubi  id  primo  observandum,  quam 
vehemens  sit  hie  psalmi  spiritus,  qui  toties  vocabulum  'impius'  iugeminat  et 
repetit.  Deiude  pro  'multitudine  irae  suae'  rectius  Hieronymus  'secundum 
altitudineni  irae  suae',  idest  prae  superbia  et  elatione  tumoreque  fnroris  sui. 
Siguificat  enim  dictio  hebraea  proprie  altitudinem  seu  superbiam,   ut  ps,  ci.^^t.  101, 5. 

20  'Superbo  oculo  et  insatiabili  corde,  cum  hoc  uon  edebam'.    Et  cxxxij.  'Domine,  *;5j.  131,  1. 
non  est  exaltatam  cor  meura,   neque  elati  sunt  oculi  mei'.     Meoque  iudicio 
Caph  pro  Beth  legeutes  transtulerunt  'Secuudum  altitudinem'  seu  'secundum 
multitudinem',   cum   dicendum   fuerit  'In   altitudine'.     Quod  autem  ad  deum 
ista  multitudo   irae  ab  illustribus  patribus  relata  est,   distinctio  versus  male 

25   posita  in  causa  fuit,  Refertur  enim  ad  impium. 

Et  quod  'in  couspectu  eins'  noster  dixit  et  Hieronymus  'in  omnibus 
cogitationibus  suis',  non  multum  officit  sensui,  tamen  in  hebraeo  eadem 
dictio  est,  quam  superius  versu  secundo  'in  consiliis'  et  Hieronymus  'in 
sceleribus'  transtulerunt,   ut   videat  lector,   nie   superius  recte  in  unum  con- 

30  flatis  omnibus  siguificationibus  hoc  vocabulo  intellexisse  monstrum  illud  et 
larvam  impiomm,  quam  vocant  bonam  inteutionem,  pium  zelum,  amorem 
veritatis.  Contra  haue  enim  hypocrisim  invehitur  spiritus  psalmi  huius,  qua 
excaecati  non  videntur  sibi  blasphemare  deum,  sed  maxime  laudare,  nee 
superbire  aut  inceudere  pauperes,  sed  persequi  superbos  et  impios,  uec  com- 

35  prehendi  suis  consiliis  et  falli,  sed  liberrima  et  certissima  veritate  agi.  Ita 
deum  esse  in  suis  consiliis  et  bona  intentione,  certissimi  sunt  et  in  Uni- 
versum, quicquid  hoc  psalmo  eis  imponitur,  adeo  a  se  alienum  esse  ducunt, 
ut  contumeliae  et  convicii  loco  habeant,  contra  quae  pro  sancta  veritate  et 
honore  dei  et  gloria  Ecclesiae  summum  meritum  sperent,  si  pugnent  omnibus 


10/11  blaspheraarum  BC  15  oiuuil)us|  ullis  BC  19  propritj  A 


332  Op.M-alion.'s   in    l'salmos.      i:)l;i-irrjl. 

maledictis,  Jolis,  ;ir(il)iis,  viril)ii.s,  os,se(|ii('  |)otiiis  \\:\vx:  coriim,  ([uos  per- 
scqimntnr.  Ita  fit,  u(  caccitas  inipiormn  priiniiiu  maliiiu  sit ,  causa  totins 
luiiuö  hi'lli  rt  oiniiiiim  inalorum.  E,\('m[>la  abimdo  sunt  lul  inaiuiin  in  ( 'liristo, 
in  Apostolis,  in  INlartvribus,  inter  Confcssorcs,  pulchre  Atluuuisius  cpiscopns 
et  Lucius  Arrianus,  qui  etiam  stricto  gladio  et  vi  arniata  persequebatur  ,«, 
Catholioos,  ut  li.  xi.  Ecclc.  historiac  leginius.  Siniile,  si  nouduni  actum  est, 
agetur  per  Episcopos  et  religiosos  futuris  teniporibus,  pro  ditionibus,  iuribus, 
privilcgiis  suis,  ut  impleant  mensurani  patrum  suorum. 

Quarta   itaque  virtus  sanctissiinorura  et  doctissimoruui  lioininuui  (idest 
impiorum)  est  altitudo  irae,  idest  superbia,  clatio,  inllatio,  tutnor  anirai,  quos    lo 

2.  Jim.  3, 2.  ^pogtolus  ij.  Tiino.  ij.  quoque  praedixit  dicens  'Erunt  homines  superbi, 
elati'  ttc.  Ac  vim  pondusque  verborum  vide.  Non  sirapliciter  irani,  scd 
superbiam  irae  eis  tribuit,  quod  adv^ersus  pios  superbissinii  contemptores  de 
ira  et  furore  tanquam  suramis  uieritis  inflcntur,  effcrantur,  glorientur,  tantuni 
abest,  ut  pauperum  inisereantur,  suique  mali  eos  poeniteat,  quo  insaniuut.  i"» 
3cj  4s,  4.  Causa  huius  cervicis  ferreae  et  froutis  ereae  (ut  Isaias  xlviij.  vocat)  est  haec, 
quod  uou  ])ro  pecunia  nee  pro  rebus  aliis  corporis,  sed  pro  deo,  pro  veritate 
et  iustitia  (idest  pro  consiliis  suis,  quibus  comprehensi  sunt)  pugnant,  in  quo 
nihil  fieri  potest,  quod  eorum  iudicio  niraium  sit.  Proinde  recte  dicit  'Im- 
pius  secundum  altitudinem  seu  multitudinem  irae  suae  non  quaeret'.  Er  20 
fragt  nach  niemands.  Est  enim  verbum  'quaeret'  absolutum,  significans  id, 
quod  germanice  iam  dixi:  Er  acht  seyn  nit.  Er  fragt  nichts  darnach,  non 
facit  inquisitionem,  non  curat,  non  est  sollicitus.  Qui  enim  quaerit,  sollicitus 
est  et  tinioratus  et  rationem  sui  habet.  Hie  fertur  praeceps,  superbus,  sine 
timore,  securus,  utcunque  iutentio  sua  bona  rapuerit,  nee  patitur  superbia  25 
irae  suae,  ut  consyderet,  deliberet  aut  inquirat,  quid  faciat.  Hanc  enim 
incogitantiam  praecipitem  significat,  quando  dicit:  Prae  altitudiue  irae  suae 
non  quaeret,  scilicet  non  sohim  hominem  non  reveritus,  sed  etiam  nee  deum 
habens  in  omnibus  suis  consiliis  seu  in  conspectu  suo.  Annon  hoc  est 
impium    graphice    suis  pingere  coloribus  et  affectus   eins,  moresque    omnes   3o 

iRicf)t  i9,22ff.  tam  certo  ictu  tangere,  ut  nee  a  capillo  aberret?  sicut  ludicum  xviij.  de  filiis 
Beniamin  dicitur.  Quae  omnia,  si  observes,  et  in  quas  personas  invehitur, 
Nempe  potentes,  principes,  Magistratus ,  Sacerdotes,  sanetos,  sapientes,  qui 
coram  hominibus  et  in  oculis  suis  longe  aliud  sunt,  cogens  dicere,  S[)iritum 
prophetae  esse  haereticum,  convitiatorera,  maledicura,  scandalosum,  seditiosum,  35 
piarum  aurium  offensivum.  Ac  sie  tres  colores  impiorum  hie  versus  habet, 
superbiam  seu  iracundiam  elatam,  praecipitem  incogitantiam  et  contemptum 
ac  neglectum  dei,  sie  tarnen,  ut  (quemadmodum  dixi)  neminem  sinaut  de 
modestia,  prudentia  pietateque  prae  se  gloriari  aut  celebrari.  Oportet  enim 
impios  monstrosissimo  vitae  genere  esse  quod  non  sunt,  et  non  esse  quod  sunt.  40 


29  tuo  C  32  invehatur  BC  38  ut  fc^tt  BO  40  non  (üot  sunt)  fef)«  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  333 

Inqiliuatae  ,suut  ^'iac  illius  in  omni  tempore,  auferuntur  i^- &• 

iudicia  tua  a   facie   eius, 
Omnlura   inimicorum    suorum  dominabitur. 
Pro  'inquinatae  sunt'   Hieronymus  et   hebraeus  'parturiuut',   ac  poterat 

:.  latiuus  aliquis  scriptor  pro  'inquietae'  scripsisse  videri  'inquinatae',  quasi 
interpres  parturientis  affectum  per  inquietudinem  reddiderit,  nisi  Augustini 
et  veterum  exemplaria  una  cum  Graecis  resisterent.  Augustinus  enim  legit 
'Contaminantur  viae  eins".  Sensus  nostri  textus  erit :  Etsi  impius  sibi  mundus 
videtur  in  viis  suis,   tamen   cum   sit  ipse   inquinatus,    Inquinatae   sunt   viae 

10   eius  omni  tempore,  sicut  prover.  xxx.    'Geueratio,  quae  sibi  munda  yidetur,svv.3u,i2ff, 
et  tamen  non  est  Iota  a  sordibus  suis,  Generatio,  cuius  excelsi  sunt  oculi  et 
palpebrae  in  altimi  surrectae,  Generatio,  quae  pro  deutibus  gladios   habet  et 
commandit  molaribus  suis,  ut  comedat  inopes  de  terra  et  pauperes  ex  homi- 
nibus\     Quibus  verbis  idem,  qui  hoc  psalmo  impius  describitur.     Sunt  sane 

i:i  impii  etiam  ea  praesumptione,  ut  si  quid  patiantur  aut  sinistre  ceciderit 
eorum  studium,  de  patientiae  corona  glorieutur,  adeo  nusquam  non  optima 
de  se  seutiunt,  contra  quos  dicit  'In  omni  tempore'  (idest  tam  prospero 
quam  adverso),  sive  quid  bene  gesserint  sive  male  passi  fuerint,  poUutum 
et  inquinatum  est,  quasi  cum  Apostolo  Tit.  i.  dicat  'Cum  sint  abominati  et  zu.  i,  ig. 

i'u   iucredibiles    et  ad  omne  opus   bonum    reprobi'.      Et   iterum   'Omnia  munda  lit.  i,  15. 
mundis,    inquinatis    autem    et   infidehbus   nihil  est   mundum,  sed  inquinatae 
sunt  eorum    mens    et   conscientia'.     Siquidem   impii,   qui   iustitiam    suam   in 
opera  dividunt  et  suis  se  regunt  consiliis,  non  possunt  esse  homiues  omnimn 
horarum,  omnium  operum,  omnium  rerum,  liberi  scilicet  et  indifferentes,  Sed 

'^■>  certis  adhaerent,  in  quibus  fidunt,  propter  quae  et  belligerantur,  Ideo  dicit, 
quod  in  omni  tempore  sint  viae  eius  inquinatae,  volens  quod  maxime  eo 
tempore,  quo  sibi  purissimi  videntur.  Et  hie  locus  valet  in  eos,  qui  bona 
moraliter  facta  reponunt  inter  opera  non  mala  propter  vim  naturalem  liberi 
arbitrii  in  bonum.     Sed   stat    sententia  'Inquinatae   sunt   viae   eius    in  omni 

30  tempore'. 

Hebraeus  non  longe  distat  ab  hoc  sensu,  qüia  parturire  est  inquietum 
et  in  doloribus  agere,  in  quo  significat,  impiorum  studia  quantumlibet  bona 
non  fieri  animo  hilari  et  gratuito,  sed  inquieto,  tristi  et  dolente,  quia  dum 
Spiritus    pioguedinem    non   habent,    non    nisi  cum   legis   odio    et   difficultate 

35  bona  faciunt,  difficiütas  autem  et  invita  voluntas  conscientiam  quoque  tristem 
reddit.  Atque  hoc  ipsum  inquinat  eorum  omnia  opera  bona,  quod  inquieto, 
rebelli,  invito  tristique  corde  ea  faciunt,  aut  si  libenter  ea  faciunt,  iam  sub- 
til iori  pollutione  foedantur,  dum  affectu  commodi  ea  faciunt,  ac  per  hoc  vere 
omni  tempore  pollutis  viis  incedunt,  sive  minis  adacti  sive  commodis  allecti, 


16  nunquam  C  18  mala  BC  20  iiicreduli  BC  31/32  inquietum 

et  BC  38  comodi  A  39  comodis  A 


334  (^l.oiiitiom-s  in   l's;ilino.s.     If)!!»— löSl. 

cum  nnii(|u:uu  dci  ninnrc  et  nlTccüi  iiis(i(i:u"  ca  racimil.  O  (nuiiii  li'raudo 
luK-  vcrUuinl  (|nant()s  liodio  capit  et  iion  capitur,  (jiii  laciondo,  quod  in  so 
et  inoialiUus  virtulibns  iiitcnti  lianc  suam  cordis  iii(]iiiiiati(>iioni  non  ob- 
servant. 

In  lichraeo  'omni  Icmjxtrc^  iunuilur  cl,  (juod  scijuiliir  'aiifcnmtur  r, 
itidicia  lua  a  l'acic  eins',  simplicitcniuc  dicilnr  MiKiuinatae  sunt  scu  partiiriunt 
viac  eins',  (luasi  dicat:  cjuicquid  facit  })oni,  et  laboriosiim  est  et  tarnen  im- 
mimdum  simvil.  Atqiie  iit  supra  ps.  i.  diximiis,  vias  vocat,  cum  tarnen 
iiotins  sint  errores,  quia  foris  bona  videntur  hominibus  eorum  opera,  dum  in 
vestimentis  ovinm  incedunt,  sed  intus,  ubi  inquinati  sunt,  lupi  sunt  rapaces.   lo 

Huic  infoelicissimo  impiorum  nomini,  (juod  s]>eciosissima  eorum  vita 
eoram  deo  inquinata  ])ronunciatur,  additur  et  lioc:  Quod  iudicia  dei  sunt 
lonoe  a  faoie  eorum.  Quo  exprimit,  quod  dixit  'Non  est  deus  in  conspeetu 
eius',  volens  ostendere,  quomodo  sint  sine  timore  dei.  Iudicia  (inquit)  tua, 
quibus  pro  paupcribus  tandem  surgens  iudicabis  et  omnes  reos  facies,  qui  n 
superbiunt,  adeo  longo  sunt  a  facie  eorum,  ut  nuuquam  super  sese  Ventura 
3cf.  10, 3.  certissimi  sint.  Ad  eosdem  Isa.  x.  'Quid  facietis  in  die  visitationis  et  cala- 
C->iob.  9, 28.  mitatis  de  longo  venientis?'  Vide  ergo,  pius  cum  lob  veretur  omnia  opera 
sua,  cum  tamen  sint  munda,  tarn  prope  sunt  ei  iudicia  dei,  coram  quo  non 
m-  143, 2.  iustificatur  oimiis  vivens,  si  intret  in  iudicium  cum  eo,  ps.  ei.  At  impius,  20 
cum  sint  omnes  viae  eins  inquinatae,  uunquam  tamen  veretur  opera  sua, 
tam  longe  sunt  ei  iudicia  dei.  Quin  superbiens  habet,  unde  deum  debitorem 
suum  expectet,  operibus  scilicet  condignis  vita  aeterna,  tum  et  congruis  et 
supererogatiouis,  sicut  nostri  saeculi  docuere  Magistri,  qui  nni  momentaneo 
actui  meritorio  tribuunt  dignitatem  meriti  aeternae  gloriae.  Quae  quis  Turca  25 
apud  nos  doceri  crederet? 

^Omnium  inimicorum  suorum  domiuabitur\  Hieronymus  'Omnes  ini- 
micos  suos  despicit\  Nee  satis  scio,  quae  sit  huius  verbi  germana  significatio. 
Jab  ^2'  3'  -^^'^  P^-  ^'-  ^^ddit  sie  'Fiducialiter  agam  in  eo\  Abacuk  ij.  'Et  apparebit 
<£pv.  14,  5.  in  finem'.  At  Prover.  xiij.  'Profert  mendacium  testis  dolosus'.  Quomodo  30 
ergo  conveniunt:  despicere,  domiuari,  fiducialiter  agere  et  proferre?  Noster 
sane  sibi  constans  pro  'domiuari'  idem  intellexisse  videtur,  quod  per  'fidu- 
cialiter agere',  quod  expressius  Hieronymus  'despicere'  dixit,  qui  enim 
despicit  fiducialiter  agit,  ac  velut  superior  in  victum  dominatur.  Dicit 
loh.  Reuchlin,  Hebraeos  peritiores  eo  verbo  iutelligere  id,  quod  est  aliquid  3^ 
intra  se  meditari  et  mussitando  secum  parare,  disponere,  loqui.  Quod  interim 
sequamur,  ut  sit  sensus,  impios  esse  adeo  superbos  et  conteraptores  omnium 
in  vita  sua,  ut  etiam  omnes  tribulatores  seu  adversarios  suos  cum  fiducia 
despiciant  et  cum  despectu  in  eos  loquantur,  tanquam  nihil  nocituros.  Ubi 
si  per  neutrum   seu    impersonale  interpres  reddidisset,   clarior  sensus  fuisset  4o 


1   faciö,  A   taciant  BCJ  7  q.  cl.  ABC  12  sint  BC  24  nostri   seculo  B 

nostro  seculo  C  31   damnari  ABC  SB.  ^.  domiuari  (S. 


Operationes  in  Psahiios.     1519—1521.  335 

ac  tarn  praecedeutibus  quam  sequentibiis  pulchre  coiigriiis^set  m  hunc  modiim: 
omues  tribulationes  suas  dospicit,  hoc  est  adeo  securus  est,  adeo  longe  sunt 
iudicia  dei  a  conspectu  eius,  ut  etiam  derideat  sibi  denuneiatas  futuras 
peccatorum  poenas,  cum  ad  se  eas  non  pertinere  arbitretur,  ideo  contemptim 
:.  in  eas  secum  meditatur  et  loquitur. 

Hunc  sensum  iuvat,  quod  iudicia  dei  praemisit  contempta,  per  quae 
impiis  intentatur  et  infertur  tribulatio,  deinde,  quod  'zoraeraf  non  inimicos, 
sed  tribulatores  suos  significat,  scilicet  qui  angustient  et  affligant,  ut  ps.  iij. 
et  vi.  dictum  est,    Hunc  contemptum  poenarum  passim  tribuit  impiis  scriptura, 

11'   Arnos  ix.  'In  gladio  morientur  omnes  peccatores  populi  mei,  qui  dicunt:  uon9(mo§9,  lo. 
appropinquabit    et    non    veniet    super  nos   malum\     Isaiae  xxviij.    Mixistis:3ef.  28, 2,1. 
Percussimus    foedus   cum  morte  et   cum   inferno    fecimus  pactum,   flagellum 
inundans    cum  transierit,    non  veniet  super  nos'.     Micheae  ij.  'Ne  loquamini,sD!icf)  2,  e. 
dicunt,   Non    stillabit   super   istos,   non  comprehendet  confusio,   dicit  domus 

!•'    lacob'.     Ita   verbum   hoc   loco  omnino    significat   non   modo  loqui,    sed  cimi 
fiducia   et  despectu  loqui,    sicut    solet  dominus  et  superior.     Sic  potest  ilhid 
prover.  xiiij.    nunc    intelligi    'Profert    mendacium   testis   dolosus",   idest    cum  ®vr  u,  b. 
fiducia  et  despectu  loquitur  mendacium,  non  metuens  poenam  mendacii.    Sed 
et  versus  sequens  indicat,  hanc  esse  huius  partis  sententiam,  dicens: 

'M  Dixit   enim    in    corde   suo:   Non   movebor  a    generatione  ^''' ^• 

in   generationem    sine   malo. 
Ecce   contemptorem   tribulationis  futurae  iudiciorumque   dei.     Interpres 

hebraeum  non  exprimens  contrarium  sensum  edidit,  quem  textus  non  habeat. 

Sonat  enim,  quasi  impius  propouat  semper  malum  facere,  cum  velit  nullo  se 
•y.<   unquam  malo  moveri.     Quare  et  distinctionera  et  hebraeum  sensum  sie  red- 

damus    ad   verbum:   Dixit   in   corde   suo:    Non   movebor  in  generationem  et 

generationem,  quod  non  in  malo.    Sic  et  Hieronymus,  licet  aliter  distiuguens 

'Dixit   in    corde  suo:   non  movebor  a  generatione  in  generationem,    ero  sine 

malo',   adiiciens   verbum    substantivum  'ero',   quod  hebraeis  subauditur.     Est 
30   ergo  sensus  apertus,  quod  impius  in  tribulationes  sibi  denuneiatas  contemptim 

loquitur  dicens :  Non  movebor  inaeternum,  eroque  sine  malo  per  omnes  gene- 

rationes.     Estque   eadem   sententia  utriusque   partis  versus  jjer  tautologiam. 

Est  et  idiotismus  hebraicus  in  verbo  'movebor',  ut  ps.  xiiij.  'Qui  facit  haec,  (pf.  15,  r,. 

non  movebitur  inaeternum'.     Et  ps.  cxxiij.:  'Qui  confidunt  in  domino,  sicut >^i.  125, 1. 
'i'>  mons   Zion    non   commovebitur   inaeternum'.      Subindicatur   enim   pavor   ille 

fugaque  conscientiae,   de  quo  Isa.  xxviij.  'Qui  crediderit,  non  festinabit'  seu  Scf.  2«,  ig. 

non  confundetur,  non  perturbabitur.     Et  ps.  i.  'Non  sie  impii,  sed  tauquam^i.  1,4. 

pulvis,  quem  proiicit  ventus'. 


4   contemptum    B  8   angustiant    et    affligunt   BC  H    iusto.s   (;    SB.  3-  G- 

23  habet  BC  33  hebraicis  B  34  confidit  C  35  cominovebuntur  B 


330  (»i..'r;itiuii.'s   in   rs;ilim.s.      l'.ll»      ir)21. 


10,7.         Cuiiis   iiia  1  (Mlic!  ioiir   ds   pli-iium   csl   vi   aina  i'i  t  u  d  i  iic  et   dolo, 
siil)    Jiuguii    eins    lalxtr    vi  dolor. 
JIuToiivmiis   sie   'Maledictiouc  os  eins  plcmuii  est   vi  dolis   et  iiviiritia, 
siil)  lingua  i'iiis  dolor  et  iniquitus'.     Primuui  eiTUSse  iiiterpretem  nostrinn  in 
nomine  'aniaritudine'   per.spicuum  est  ex  liebraea  lingua,    proprieque   pro  (;o    ■■> 
iüj.  24, 4.  liieronynuis    reddidit  'Et  dolis\     8ic  enim    ps.  xxiij.  quoque  translatuni  est 
'>^ec  inravit  in  dolo  proxinio  suo',  cum  amaritudinis  vocabulum  non  habeat 
]Mem,  substantialem  literam,  sicut  istud.     Quod  uoster  'dolum'',  Hieronynuis 
IJi.  '•-',  14-  'avaritiam'  posuit,   'usurani'  alias  reddnnt,  ps.  Ixxi.   'Ex  usura   et   iniquitate 
>;«!.  .v'.,  IL',  i'^'^^init't  animas    eorum'.     Et  ambae  dietiones  ps.  liiij.    sie  redduntur  'et  non    ut 
defecit  de  plateis  eins  usura  et  dolus'. 

Scio,   varie   liunc   versum  tractatum,   et  tarnen  obs(;urissimuni  relietum. 
Id   milii   persuadeo,   dum   oris   et   linguae  officium  arguit,    eum  de  operariis 
verbi,  hoc  est  de  sacerdotibus ,  pontificibus,  doctoribus  et  ministris  verbi  in 
populo  loqui,  proinde  non  posse  intelligi  de  his,   qui  maledictis  privatim  et   ir. 
conviciis  insaniimt,  Sed  de  maledictioue,  quae  in  docendo  contingit  et  populo 
nocet   sub   specie  benedictiouis.     Quando  enim  vere  verbum  dei  praedicatur, 
jKöiu.  1,  16.  ö^'^^i^   ^t  benedictio   praedicatur,    sicut  lio.  i.  'Euangelium    virtus   dei  est  in 
i.aifof  12,3.  salutem  omni  credenti".    Quae  benedictio  olim  Abrahae  promissa  est,  Gen.  xij. 
>^f  .,  10  Quam  vis  autem  ps.  v.  liuius  versus  senteutiam  abunde  tractaverim,  ubi  dicitur  20 
'Quoniam  non  est  in  ore  eorum  veritas"  &c.,  tamen  quia  tarn  potens  monstrum 
est  ad  uocendum  doctor  impius,  dignum  est  saepius  ipsum  tractari. 

Primum,   sicut  caetera  omnia,  ita  et   liunc  ,versum  vehementi  spiritu 

loqiiitur   appellans    maledictionem   et   execrationem   doctrinam    eorum,  quam 

wüm.  16,  IS.  ipsi  benedictionem  esse  popido  persuadent.    De  quibus  Apostolus  Po.  ultimo   is 

'Qui   per    dulces    sermones    et    benedictiones    corda    seducunt    innoceutum'. 

Sei.  3,  12. Isaiae  üj.  'Popule   mens,   qui   te   beatum  dicunt,    ipsi  te  decipiunt'.     Sed  et 

2.  2im.  4,  3.  Apostolus  ad  Timotheum  praedixit  futuros  magistros  prurientes  auribus.    Has 

itaque   blandiloquas   praedicationes  (sicut  revera  sunt)  appellat  maledictiones, 

•mal.  2,  2.  sicut    et    Malacli.  ij.  'Maledicam    beuedictionibus    vestris'.     Deinde,    quanti  ^o 

Spiritus  vox  est,   quod  dicit   ""os  eins   plenum  est"?     Mitius  erat,   si  os  eins 

loqueretm-  maledictionem.    At  nimc  plenum  est,  aliud  non  lo(|uitur,  nisi  unde 

maledicatur  a  deo  popiüus.    Moveret  et  meipsum  hie  versus,  ut  psalmum  de 

Anticlu-isto  intelligerem,    nisi  viderem,  hodie  ex  humanis  decretis  et  terrena 

philosophia  Magnates  Ecclesiarum   et   electiores  Israel   eadem   impietate   im-   '■^■' 

peditos  non  aliud  agere,  quam  ut  popiilum  suis  doctrinis  (idest  maledictionibus) 

imbuant,  Christi  Euangelio  subter  scamnum  (ut  vocaut)  posito.    Nam  si  mihi 

Ecclesiasticormn    et    dominantium    in   Ecclesia   administratio  hodierna   esset 

oratione  propria,  apta,  commoda,  plena  perfectaque  disserenda,  hunc  psalmum 


1  dolo]  dolor  AB  12  variQ  A  29  A  fcfilie^t  bie  ÄUanimcr  hinter  appellat 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  337 

recitarem,  quando  eo  devenit  etiam  impudens  nostri  saeculi  inipietas,  iit  si 
quaeras :  Cur  nolint  audire  Euaugelium,  Respondeant:  fabani  hanc  in  se  cudi", 
mnltnm  de  censii  et  tyrannide  peritunmi,  tum  multas  iniquissimas  leges  tolli. 
Et  quod  maxime  oninium  sit  horreiidum,  Ecclesiam  et  ecclesiasticos  oportere 

5  reformari,  iibi  positis  poiupa,  fastu,  reguis  et  mundi  negociis  ministerio  verbi 
et  orationi  instaiidum  sit  et  Apostoloruni  exemplo  in  penuria  et  periculo 
vitae  pro  veritatc  viveuduni.  Quod  ne  fiat,  potiiis  omnia  praedicenius,  sive 
hinc  popnlorum  animae  maledictiouem  capiant  sive  quid  peius.  Ita  fit,  ut 
ego  quideni  Antichristum  venisse  nou  ausim  dicere,  negare  tarnen  non  possini, 

10  ea  quae  geruntur,  omnia  referre  pleuissime  Anticln-istum.  Movetque  me  non 
parum,  sauctos  forme  onmes  et  precessores  nostros  uno  consensu  velut 
spiritu  sancto  magistro,  hunc  psalmum  Antichristo  dedisse,  quem  tamen,  nisi 
velinuis  sensum  negare,  non  possumus  non  fateri  liodie  impletum  esse  usque 
ad  minimum  apicem  et  iota. 

n  'Amaritudine  et  dolo"  seu  rectius  'dolis  et  avaritia"  seu  ^isura  et  fraude\ 

Dixinius  ps.  v.,   impios  doctores  ita   docere,    ut  populum   fallant,   et  dolose 
agere,  tantum  ut  ventri  suo  satisfaciant,  sicut  et  Paulus  dicit  'Existimantes  i.  Xim.  g,  :> 
(juaestnm    pietatem  esse\     Et  iterum  E,o.  ult.  'Hi  enim  ventri  suo  serviuntV^'i^'""  ic,  is 
'quorum  guttur  est  sepulchrum  patens\     Voluit  forte  Spiritus  sanctus  diceresiöm.  3,  is. 

20  sinioniam,  sed  praevidit  aoutissimos  glossatores  futuros,  qui  simouiam  esse 
de  iure  humano  invenirent.  Ideo  avaritiam  seu  fraudem  seu  usuram  potius 
dixit,  quae  sunt  iuris  divini,  quod  non  possunt  negare.  Qui  haec  non  in- 
telligit,  Decreta,  deeretales,  Rabothenu  distinctiones  observet,  In  quibus  praeter 
avaritiam,   dolum,    tyrannidem    vix    aliud   spirare  ipsi   fatentur.      Hoc    enim 

25  exemplo  versum  hunc  intelligemus  facilius,  cum  sit  praesens  et  ob  oculos 
positum.  Nee  reiecerim  vocabulum  'Amaritudinis'  tanto  tempore  et  usu 
receptum  non  sine  dei  voluntate,  quod  haec  blandiloquentia  et  humana  tra- 
ditio, quantum  palpat  et  placet  carnis  sensui,  tantum  amaricabit  postea  con- 
scientiam,  ubi  ignorato  Christo  coeperint  iudicari  secundum  opei-a  sua. 

30  'Laboren!  et  dolorem'  (idest  'Aven  et  amaF)  ps.  vij.  tractavimus,   quod 

'aven"  proj^rie  'dolorem',  quod  hie  'laborem',  et  'amal'  'laborem',  quod  'dolo- 
rem' transtulit,  significet.  Optime  doctrinas  hominum  hie  commendat.  Quid 
enim  ex  his  omnibus  homo  habet  nisi  inquietam,  miseram  excarnifieatamque 
conscientiam?     Vere  et  proprie   sub  lingua  horum  dolor  et  labor.     At  tales 

35  heu  innumerabiles  facti  sunt  ex  iuribus  et  Theologia  ista  scholastica  per  hos 
trecentos  annos !  Sic  enim  exempli  vice  lotjuimur,  si  fieri  potest,  ut  Anti- 
christus  alias  futurus  sit  et  peiora  faciat.  Et  recte,  ut  quantum  foris  titillan- 
tur   impietatis   doctrina,   qua   per  o])era  hominum  ad  coclum  facilom  aditum 

1   deveiierit  (;  2G  Nee]  Non  C  36  anuos?  AI?     euliii]    t.aiitnin  \i      si]  sie  J5C 

')  Zn.  6un.  2,  'l,  89:    'Fsthaec  in    nip   cndetur  faba",  ba§  ift  auf  mii^    atic}i'fff)t'it, 
ba§  tnevbe  id)  auäbobeit  muffen.     33erg(.  ()ierju  auä)  Adag.  J]rasmi  (1559)  <S.  52. 
2ut^ev§  aöerte.    V.  22 


338  Oporationcs  in   Psalnios.      1510—1521. 

sibi  parant,   liuitiiin  intus,  vacui  i\i]c ,  vcxcntiir  studio  iiifoelici  benc  vivendi 

Söoisi).  &,  7.  sudoiitciuo  luultuui  vi  iruslra  labi)rcut ,  ul  ciun  sua  f:;eneratione  Sap.  v.  'Jjas- 

sentur    iu    \ia    pcnliiionis    et    iniquitatis   et    ainbulent   vias   difficiles',    et    u\ 

-;!i.  13,  3'.  ]vs.  xiij.   dicctur,  '\"iau\  pacis  non  ('(»onoseanf,   ot  sit  eontritio  et  infoclicilas 

^l!).  10,  r>.  in    \iis    coruni,    ut    et    supra    dixil    'pai'turiaul    viae  eins'.      Iste    est    ))()pnhis     r> 

i.TOoi. i9,3s.  Anioii,   populus  inoeroi-is,    (pii  iiatus  est  ex  abusu  patris  sui,   idcst  doetrina 

ebria  et  depravata  leüis,  (piac  cum  t(\stifieetur  iustitiam  dei,  quae  est  ex  fide 

Christi,  ipsi  eani  huniauis  ojtiniouibus  aplant  ad  iustitiam  suam  et  in  libci'um 

arbitrium  reponunt. 

Vidc  ei-oo,  (piid  sit  doccre  ])()puhmi  sine  Christo.     IVam  id,  ((uod  liic   lo 
*).  5,  lof.  dic'it  'Maledietione  os  eins  plenum  est^,  supra  ])S.  v.  dixit  '(^noniam  non  est 
in  ore  corum  veritas'  seu  reetuni  et  bonum,  et  (piod  hie  'dolis'  seu  'amaritu- 
dine',  illic  'Interiora  eoruni  iusidiae^  seu  'eor  (>orum  vanum  est^,  et  hie  'ava- 
ritia'  seu  'usura"  seu  'dolo",   illic  *Sepulehrum    patcns   est  guttur  eorum',  hie 
'Sub  ling'ua  eins  labor  et  dolor',    illic  Xiuguam  suam  levifieant'  seu  'linguis    is 
suis  dolose  agebant'.    Nara  hie  non  frustra  'sub  lingua^  dieit  ostendens,  quod 
super   linguam    seu  in    specie,   ubi   sentitur,   bonus   videtur   sermo   in   oculis 
eormn,   sie  enim  blanda  et  laevis  est  lingua,  sed  subtus  et  in  re  ipsa  labor 
et  dolor.    Adeo  hie  versus  cum  illius  versu  per  orania  eouvenit,  sed  et  vehe- 
mentia   s})iritus   non    impar   est  ntrinqne,    nt   ostensum  est  in  pondere  et  vi   20 
verborum  utriusque  psalmi. 

10,8.      Sedet    in    insidiis   cum    divitibus,    in    oceultis,   ut    interficiat 

innocentem, 
Oculi   eins    in    pauperem   respieiunt. 

Hieronymus  sie  'Sedet  insidians  iuxta  vestibula,  in  oecnltis  interfieit  25 
innocentem,  oculi  eins  robustos  circumspiciunt'.  Proinde  mirum,  quo  sj^iritu 
interpres  noster  'cum  divitibus'  dixerit,  cum  nee  in  hebraeo  sit  prepositio 
'cum'  neque  'iuxta'  neque  'ut',  Et  dictio  'hazerim'  simpliciter  posita  sit,  quae 
villam  vel  atrium  significat  autore  Renclilin,  quod  et  Hieronymus  indicat 
transferens  'vestibula',  an  forte  quod  divitum  atria  sen  vestibula  solent  3o 
frequente  populorum  turba  obsideri?  aut  quod  atria  et  vestibula  proprie 
divitum  sunt?  Kursus  nee  satis  plaeet,  quod  Hieronymus  'robustos'  pro 
'paupere'  transtulit. 

Sepositis  interim,  quae  alii  hoc  loco  tradiderunt,  aiferam  spiritum  meum. 
Videtur  mihi  propheta  prosequi  describendo  ])erditum  Studium  et  mores  im-  35 
piorum,  quos  in  docendo  habent.     Dixerat  enim  versu  praecedente,   quae  sit 
et  cuius  fructus  doetrina  eorum,  scilicct  maledietio,  avaritia,  dolus,  moeror  et 
labor.    lara  hoc  versu  describit,  quomodo  sc  habent  adversus  pios  magistros, 


Et  (ut  supra  dixit)  BC      .    7   tjbria  A  aebria  BC  19  iiln  BC  38  liabeant  BC 

5iacf)  ber  S^utgata. 


Operationes  in  Pscalmos.     1519—1521.  339 

sibi  contraria  docentes.  Oportet  enim,  doctorem  non  modo  sua  docerc,  sod 
etiam  aliena  confntare,  quod  inipii  strenue  conantur  et  implent.  Verum  iibi 
id  ratione  et  veritate  non  possunt,  (sicut  vere  non  possunt),  ad  ultimum  suae 
virtutis  convertuntur,  scilicet  ad  vim  et  astnm,  ut  prohibeant,  ne  quis  contra- 
5  dicat  aut  aliud  doceat,  deinde  si  quis  contradixerit,  interficiant  nulla  alia 
causa,  nisi  quod  contra  prohibitum  docuerit,  Tandem  adhibeant  ubique,  qui 
observent  huiusmodi  docentes,  ut  eos  tradant,  ac  sie  per  vim  Euangelium 
Christi  extinguant,  et  solius  hominis  regnet  doctrina.  Quam  pulchre  possem 
huius  exemplum  praesentissimum  adducere,  nisi  metuerem,  eos  non  nisi  peiores 

10   veritate   fieri.     Et  certe,    ut   de   Turco   taceam    interim,   si   nostri   pravitatis 

Inquisitores   et  Humanae   scripturae   interpretes   hunc    versum    non   iam    diu 

imj)leverunt   aut   implent,   fortiter  tamen  Antiehristo  praeludunt   et  exemplo 

suo  nobis  sensum  eins  darum  reddent,  quod  cum  bona  venia  eorum  dixerim. 

Primum  Antichristus  soli   sibi   ins   interpretandae   scripturae  arrogabit, 

1^  sicut  Turca  coepit,  et  omnium  aliorum  sensum  coget  suo  submitti,  quin 
dubitari  non  volet,  suam  vocem  esse  Christi  vocem,  cui  non  liceat  dicere: 
Cur  ita  facis?  etiam  si  sexcentis  Apostolis  contra  pugnes.  Et  haue  eins 
impietatem  fovebunt  plurimi  et  praesertim  ii,  qui  aliquid  sunt  in  hac  vita: 
Nempe  Magnates,  doctores,  religiosi.    Non  enim  aperte  tollet  Euangelium,  sed 

20  subdola  hac  arte  et  occulte  operante  vi.  Unde  B.  Augustinus  dicit  hoc  loco, 
primam  Ecclesiae  persecutionem  fuisse  violentam  per  mundi  principes,  secun- 
dam  fraudulentam  per  haereticos,  terciam  fore  violentam  et  fraudulentam 
simul,  ubi  scilicet  temporalis  et  spiritualis  potestas  in  unum  convenient  ad- 
versus   dominum  et  Christum  eins.     Hoc  est,    quod  dicit  'Sedet  in  insidiis", 

25   idest  doctor  est  insidiosus  et  pestilens,  sicut  ps.  i.  'In  sessione  illusorum  non  *45) 
sedit'.    Non  enim  Christum  docet,  sed  hoc  insidiosissime  et  omnibus  artibus 
agit,  ut  ipse  solus  sedeat,  ipsum  solum  omnes  audiant,  magisterium  onmium 
sibi  soli  vendicet,  arbiter  fiat  omnium,  quae  in  Ecclesia  docentur,  damnaturus 
et  probaturus   quaecunque  placuerint,   raaxime  quae  contra   et  pro  tyrannide 

30   sua  valuerint,  nam  caetera  non  magnopere  curabit. 

Haue  autem  insidiosam  autoritatem  docendi  vi  et  potentia  stabiliet, 
alioquin  fraudulentia  non  diu  persisteret,  nisi  violentia  muniretur,  si  liberum 
relinqueretur  bonis  hominibus  de  eins  autoritate  et  doctrina  iudicare,  dispu- 
tare,   dubitare,     Quare   ut    vice   articulormu   fidei  eins  sententia  (qualisqualis 

35  sit)  dominetur ,  haue  sessionem  insidiosam  in  atriis  iuxta  vestibula  seu  (ut 
nostrum  interpretem  non  infoeliciter  in  vocabulo  fbecit  errare  spiritussanctus) 
'cum  divitibus'  in  propatulo  et  publico  mundi  theatro  firmabit.  Quid  enim 
voluit,  non  'atrium",  sed  'atria^  plm-aliter  dicere  seu  'vestibula',  uisi  quod  in 
Omnibus  Ecclesiis,  seholis,  universitatibus,  Consistoriis  et  onuiino  in  onuiibus 

40  loeis,  u})i  vel  res  divinae  fiunt,  aut   verbmu  ministratur,  aut  hominum  causae 

7  sie]  si  B  17  hunc  A  28  doceantur  ß.  :J7  et  fe^tt  BC 

22* 


340  OiHTiitionos  in  l'suliiios.     lölil-lMl. 

auiiiitiir,  luiius  scssio,  aiitorilas,  iloctriiia,  inaiuladuu  approhctur,  rohorclur  ot 
adoi'ctur.  11(111  a  nuli  lanluiu  xiilpi,  scd  a  potciitibus,  ilivitihiis,  .sapiciilibiis, 
saccrddtilms'.'  Atria  (Miiiu  scii  \('stil)ula  in  .scri[)turis  certo  lociiiu  sioiiificaid 
extcniuni,  in  ([iio  populi  convciiirc  |)()ssiint,  ah  adytis  et  altarihiis  et  sacer- 
dotum  ohoro  soparatuin,  iit   in  Kxodo  et  aliis  locis  patet. 

l^^o  si  (|uid  anderem  in  linona  hebraca,  sw.  transi'erreni  haue  partem 
versus:  Sedet  in  insidiis  atrioruni,  enni 'liazcriin' absolute  sine  titnlo  ant  ullo 
eonsig-nilieativü  pouatur,  nt  sit  sensus:  Atria,  (piae  sunt  arte  et  insidiis  ooen- 
pata  sen  ad  insidias  et  Iraudes  eins  explcüidas  parata,  (!rnnt  eins  (lalliedra, 
et  in  Omnibus  ipse  solns  magister  erit.  Siqnidem  'sedere'  ps.  i.  diximns  i(]  m 
esse,  (piod  'Magistrum  seu  doctorem  esse\  Nain  per  liace  atria  suam  autori- 
tateui  insidiosissime  stabiliet.  Qnis  enim  audeat  eontradicere  oninibus  Ecelo- 
siis,  seliolis,  iudiciis?  cum  sit  speeiosissimum  argumentum  a  multitndine, 
magnitndine  hominum  et  longitndine  temi)orum,  (juo  vcl  solo  satis  insidianim 
liabeliit,  nt  sceurc  sedeat  et  dominetnr.  (^uodsi  (juis  per  insidias  atriornm  is 
intelligat  insidias  divitum  (ii  enim  atria  habent  et  amplas  possessiones),  forte 
non  inepte  nostrum  intcrpretem  tnebitnr,  qui  videatnr  loqni  de  Ecelesiarum 
et  j)ontifienm  divitiis,  pompa  et  fastu,  quibus  impius  ille  sedem  insidiosam 
finiiabit. 

Deiude  'In  oceultis  interficiet  innoccntem'  (idest  suo  iudi(üo  huereticum,   20 
schismaticura,  rebellem,  inobedientem,  seditiosum,  piarnm  aurinm  offensivum, 
quia  veritatcm  Euangelii  ])rofcssus  est  cum  crimine  laesae  Maiestatis  et  irre- 
vereutia  sedis  Anti(;hristi),   interficiat  autcm  in  oceultis.     Nam    nee  violenter 
Stabilita  frans  satis  tuta  est  a  luce  Euangelicae  veritatis,  si  passa  fuerit,  eam 
cordibus   hominum    iusinuari,     Ideo   sie   occidendiis   est   innocens,   ut  causae  25 
suae  iustitia  non  reveletur,  nee  convincendus  antoritate  verbi  dei,  sed  autori- 
tate    Sedis    iusidiose     atriorum.       Sicnt    Johannes    Baptista    in    careere    sua 
corporali  niorte  prefigui-avit,  ita  vox  Euangelii  in  oceultis,  non  cognita  causa 
nee   reddita   ratione    obtruncetur,   et  praedicator  eins   interficiatur   ant   etiani 
combnratur.    Quid  enim  est  alind  'in  oceultis  oceidere',  sicnt  quidam  Martyres   30 
occisi  sunt :  Nempe  Gervasins  et  Prothasins,  quam  sine  causa  ant  falsa  cansa 
occidere,   dum   timetur  turanltns   in   popnlo,   si    rei  veritas  prodatur?     Sieut 
enim  de  occiso   occulte  dicitur:  Neseitur,  ubi  et  (pio  modo  ])errit,  ita  et  de 
iniqne  oeeisis  idem  potest  dici.     A^ernm  Spiritus  'in  oecnltis'  dieit,  qnantum 
est    in  oenlis  piornm  hominum,   idest  suis,   qnibus  cansa  ignota  est,   in  qua  35 
pereunt  innocentes.    Caeterum  impins  in  sua  tyrannide  obstinatus  satis  aper- 
tam  iactat  esse  causam,  quod  sibi  contradictnm  est,    Ideo  nemo  audet  dicere, 
in   oceultis   aliquem   esse   occisnm  a  se,   sed   in  luce  apertae  veritatis  onmia 


7  absolute  A  18  et  fastu  fe^lt  BC  2:3  iiiteifioiet  6.  29  dbtrncetur  BC 

30  aliud  quam  A  :il  2)a3U  am  5Ranbe:  Et  lohaunes  Hua.  BC  33  perieiit  BC  35  suis] 

illurum  C  @.  38  ab  eo  BC       luctj  A 


Opeiationes  in  Psalnios.     1519—1521.  34]^ 

a  se  gesta.  Ex  his  occultis  gernianice  j)rüverbio  dicitur:  Es  geht  unter  dem 
hiidlin  zu,  ut  iutelligas  occulta  hoc  loco  non  corporuni  aut  rerum,  sed  artis, 
causarum,  iudiciorura,  quibus  non  sensus  carnis,  sed  intellectus  f'allitur:  Das 
man  eynem  eyn  uasen  macht,  ubi  causa  externe  praetexitur,  et  intus  in 
5  occulto  nulhi  causa  est.  Haec  portenta,  an  sohis  Turca  hodie  operetur,  pru- 
deuti  lectori  relinquo. 

Tercio  'Oculi  eins  in  pauperem  respiciunt'.  Adeo  scihcet  meticulosa 
est  fraudulentia ,  ut  etiam  pauperem  metuat,  licet  ipsa  cum  divitibus  sedeat 
et  Omnibus    potentibus    stabiliatur,    Quod    conscientia    malae    fidei    veritatis 

10  gratiam  et  vim  non  ignoret,  quae  quam  primum  revelata  fuerit,  omnium 
animos  in  se  rapit  et  fraudem  nudam  et  ignominiosam  relinquit.  Ideo 
tyrannidi  Antichristianae  non  satis  est  se  potentia  regum,  princi[)um,  sapien- 
tum,  doctorum ,  sancticulorum,  divitum  stabilivisse,  non  sufficit  innocentes 
occidisse,   sed   statio  Philistinorum   ponenda,    et   vigiliae   excubieipie  passim 

i.')  locandae,  quae  sie  observent  pauperem,  ne  quid  mutiat  et  denuo  negocium 
faciat  sedi  insidiosorum  atriorum.  Ac  sie  imitetur  Universitatum  ritus,  in 
quibus  iuratur,  ne  quis  dogmatissel,  quod  sit  contra  sacrosanctam  Ecclesiam 
et  articulos  quosdam  hominum,  quos  pro  oculis  Ecclesiae  haberi  convenit  et 
non   pro    auribus  Christi,   dum   ubique   ad  Euangelium   surdi  tam  acute  ob- 

i'u  servant,  quid  contra  opiniones  statutaque  hominum  prodierit,  ut  Christus,  (jui 
ianuas  clausas  penetravit,  tamen  aciem  oculorum  istorum  evadere  non  possit, 
quin  in  multis  inveniatur  haereticus  et  adversus  Sedem  sanctam  locutus. 
Unde  verlnmi  'respiciunt'  non  simplicem  resjiectum  significat,  sed  eum,  qui  fit 
cum  observatione  et  dih'gentia,  quo  modo  specuhitores  observant  et  respiciunt, 

25   ne  (juid  moliantur  hostes,     Inde  speculator,  quem  graeci  Episcopum   vocant. 

Ezech.  iij.      'Fili    hominis,   speculatorem    dedi    te   domui  IsraeP,  quae  verbi  $c|.  3,  it. 
Emphasis  impiae   tyrannidis   meticulositatem    hoc   loco    indicat.     Nee   minus 
nomen   'Oculi    eins'   et   '|)auperem',    quod    tota   cura    scilicet   intentus    sit  et 
oculis  (qui  prae    caeteris    membris  valeut)   observet,    ne    alicunde    periculum 

30   suum  erumpat. 

Insidiatur   in  abscondito,  sicut   leo   in  speluuca  sua,  10,9. 

insidiatur,    ut   rapiat  pauperem. 
Rapere   pauperem,   dum   attrahit    eum    in  laqueo    suo. 
Haec  omuia   unus    versus   in   hebraeo,   quae  apud  nos   tribus  versibus 
35    distributa  sunt.     Soloecismus  iste  'Kapere  pauperem^   satis   a    multis  taxatus 
est,   cum    dicendum  fuerit:    Rapiet    pauperem.     Satis  autem  facilis  est  intel- 
lectus   ex   praecedentibus   tribus   virtutibus  tyrannidis,   versu    iam    diclo   ex- 
positis.     Exponit  enim:  Quid  faciant   oculi  eins,    dum   respiciunt    pauperem. 
Nempe  sicut  leo  avidus  rapiendi   et  devorandi   in  cubili  suo  observat  occa- 


1   ab  illü  BC  16  iniitatur  BC  29  aliutide  BC  32  rapiet  A 


342  etin'iatiom's  in   l'siiliuos.      l.")!;)  -1521. 

sioiiciii,  si  (|iia  Itcstia  impfiidcns  oocunal  cl  sua  scciifilali-  in  maniis  eins 
niat,  ita  Antichristi  tempore  criiiil,  (|iii  noii  iiukIo  proliilK'aiit  paiipcrcm 
iiiiitirc  Kuani;eliiim,  Sod  sie  cmn  ohscrvahuiit ,  iil  si  <|ui(l  vcl  iiiipriidcntcr 
(li\('i-il  aiit  loocorit,  (|iu)»l  vcl  vi  vcl  asdi  (|ucaiit  torcjucrc  et  violciitei-  iiitcr- 
pictari  in  cum  seusuni,  (|ui  sit  contra  sanetani  sedeni  hcstiae  illins,  niox  5 
iiiore  nostroniiu  chunent  'ad  i_i>;neni',  <jiiein  is ,  (|ul  dixerit,  mit  mincjnaMi 
coiiitavit  tiut  nuntiuaiu  voluit  proferre.  Juinio  si  (|iiid  vcl  eautissiine  dixciii, 
iit  non  j)ossit  tiniere  perieuliun,  tanieii  illoruni  olllieiuni  crit,  recti.sHimc  dicta 
calninniari,  cum  Iiidaois  Christum  capere  in  sernione  et  in  syllabis  innoxiis 
viiicnuni  invcniro  Hicut  Araneus  in  rosa.  i^J 

Hoc  autcm  facicut  nou  stulto  consilio,  ut  qui  comj)crtum  habeant  et 
cxpcricntia  docoantur,  rognum  tyrannidis  parum  tutiun  fbclixcjue  consistoru, 
si  cos  duntaxat  perdant,  (jui  vel  vera  causa  convicti  vel  simulata  suspe(tli 
traduci  possuat,  Scd  oportet  in  exemplum  et  terrorem  omnium  aliorum 
etiam  eos  vexari,  <pii  sinipliciter  et  quiete  inecsserunt,  nihil  minus  timcnics  15 
(|uam  in  has  ali(|uando  simplegadas  rapi,  ut  sie  nullus  sit,  (j[ui  tyrannum 
non  metuat,  etiam  optima  eonscientia  fretus   et   onniis    consilii  contra  tyran- 

aJhrt).  2,  s.  luini  ignarus,  8ic  Micheae  ij.  'Eos,  <{ui  transibant  sinipliciter,  convertistis 
in  bellum\  Eo  consilio  fiet,  nt  non  modo  nemo  pauperum  audeat  mutire 
aut  velle  inutire  pro  Euangelio,  sed  securitas  parabitur  tyrannidi,  ut  quicquid  20 
docere,  statuere,  mutare,  remutareve  voluerint  pro  suis  tum  opinionibus  tum 
affectibus,  omues  necesse  sit  tanquam  Christi  vocem  sub  nomine  Christi 
aceeptare.  Deinde  etiam  ea  causa  sie  grassabuntur,  ne  ociosuni  sit  officium 
eorum  et  parum  gloriae  apud  homines  obtineat.  Tum  si  ocio  rubiginetjue 
pereat,  metuendum,  ne  in  futura  vita  privetur  aureoUi,  doctoribus  et  tutoribus  25 
veritatis  merito  condigni  debita.  Quod  ne  contingat,  curandum,  nt  vel 
innocentissimos  excarnificent  pro  sancta  veritate. 

Vide  nunc,  quid  sit  'insidiari  illos  in  abscondito  sicut  leo  in  spelunca, 
ut  rapiant  pauperem',  nempe  animo  perdendi  occasionem  observare,  ut 
rapiant  [)auperem,  ut  in  eo  verbo  aut  opere  eum  capiaut  et  damneut,  ({uod  so 
sibi  ignotum  penitusque  occultum  fuit  esse  damnabile.  Diximus  enim,  'oc- 
cultum'  hoc  loco  esse,  quod  arte  et  ingenio  occultatnr,  dum  aliud  pretexitur, 
quo  accusetur  jiauper,    et  aliud  intus  revera   est,    quo    accusari   non  possit, 

30I).  3, 20.  immo  quo  laudari  debuit,  seu  ut  Christus  dicit  *Qui  odiunt  lucem^,  et 
1.  Xim.  4, 2.  Apostolus  'in  hypocrisi  loquentes  mendacium'.  De  quo  plura  in  sequentibus  35 
psalmis.  Sed  furor  leoninus  ad  tyrannidem  roborandam  paratus  liis  artibus 
rapiendi  opus  habet.  Ita(j[ue  tempore  Antichristi  nemo  tutus  erit  in  publico 
nee  audebit  Christum  profiteri  sicut  nee  hodie  ante  faciem  haereticae  pra- 
vitatis.  Atque  id  forte  est,  quod  toties  praedictum  est  visionibus  et  pro- 
phetiis,  fugituros  esse  Christianos  in  speluncas  petrarum  et  deserta  sylvarum.  40 

6  dixit  g. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  343 

Quis  eniin  tutus  erit,  qiiaudo  lii  periclitabuntur,  (jui  nee  eogitant  iidversus 
Antiehriistum  loqiii,  et  quocl  forte  iuiprudenter  et  ignoranter  eliiKlerunt, 
cogentur  negato  Chiisto  revoeare  et  sedem  sanetam  insidiariini  in  atriis  suis 
adorare?  Deiude  satis  iudicat,  principes,  reges,  sacerdotes,  religiosos  et 
5  quie(jaid  erit  alicuius  noniinis,  a  parte  Antichristi  statiiros,  dum  non  uisi 
paupereni  et  oppressuni  niemorat  ista  passurum.  Nee  esset  magna  nee 
digna  Autiehristo  deceptio  atijue  tyraunis,  si  non  nobiliurem  et  meliorem 
partem  Ecclesiae  in  sua  studia  seductam  haberet.  llegnabit  enini  in  Baby- 
lüue  ipsa{iue  Roma  et  omnia  vasa  desyderabilia,   regem    et   reginam   et   eu- 

10  nuchos,  pueros  regios,  in  suam  captivitatem  dueet,  sieut  figurat  ca[)tivitas 
Babylonica  Israelis. 

Id  quod  sequitur  'Rapiet  pau])erem',  dum  attrahit  eum  in  rethe  suum, 
explieaudi  gratia  dictum  videtur,  ne  quis  pauperem  rapi  intelligeret  aliter 
quam  dictum  est.    Hoc  est,  captabunt  eum  in  sermone,    si  non  poterunt  in- 

15  venire,  (pio  eum  manifeste  contra  Sedem  sanetam  Antichristi  dixisse  probent. 
Non  euim  de  corporali  captione  hie  loquitur,  quam  versus  sequens  tractabit, 
sed  de  spirituali  (ut  dixi),  (juam  per  iusidias  in  abscondito  paraverunt.  Et 
has  iusidias  'rethe'  seu  Maqueum'  vocat.  Exemplis  ista  probaremus  pulchre, 
uisi  nostro  saeculo  per  se  abundarent. 

20  Humiliabit   eum,    inclinabit    se,  1 

Et   cadet,    cum   domiuatus   fuerit    pauperum. 

Et  distinctionis   et   interpretationis    confusio    foecit,    ut    huoc    versura 

passim  de  casu  Antichristi   intelligant.     Verum    Hieronymus   sie   reddit   'Et 

confractum  subiiciet,  et  irruet  viribus  suis  valenter'.    Nee  male  reddidit  in- 

25  terpres  priorem  partem,  si  omittantur  pronomina  'eum'  et  'se',  quae  non 
sunt  in  hebraeo,  interponaturque  coniunctio  'et'  (licet  pro  idiotismo  non  sit 
in  hebraeo)  inter  utrunque  verbum  sie  'Humiliabit  et  inclinabit',  scilicet 
pauperem.  Significat  enim  verbum  prius  conterere,  confringere,  conquassare, 
l)osterius    inclinare,    incurvare,    humiliare,    ut    Reuchlin    dicit.     Altera  pars 

30  heV)raice  sie  'Et  cadet  in  fortitudinibus  suis  in  pauperes',  quem  sensum 
))eue  reddidit  interpres,  quod  cadere  in  fortitudinibus  seu  irruere  in  viribus 
sit  praevalere  et  dominari,  uisi  quod  pro  'pauperibus'  loh.  Reuchlin  putat 
dictione  composita  dici  congregationem  doleutium  et  oppressorum,  ubi 
Hieronymus  adverbium    'valenter'   posuit,   sicut  supra  in  simili  dictione  pro 

35   'pauperil)us'  'robustos'  transtulit.     Sed  ad  aliud  forte  respexit  vocabulum. 

Est  itaque  sensus:  ubi  Antichristus  et  excubitores  eins  pauperem 
traxerint  in  rethe  suum  et  in  sermone  ceperint,  hie  nulla  misericordia 
prorsus,  leviusque  sit  peccatum  negasse  deum  et  opera  et  verba  eins  quam 
haue  sedem  insidiarum  lacessisse.      Hie   conteritur    et    ad  nihilum    redigitur 


1  ne  B  3  cuguutur  C  18  rhcte  BC  37  cceperiiit  A 


344  Optuiitioiu's  in  P.salnios.     If)!'.!— 1521. 

|)aii|)('r,  llic  iniiitui-  omnihiis  vii-ihiis  in  popiilum  (•ppfcssiim.  Ad  haue 
Aiitirhristi  insaniain,  (juitviiiid  sit  de  Tiirca,  iaiii  diu  pcrvcucniiiL  virlualis 
et  ivpraosoulativae  Ecclcsiao  satellitcs  et  adulatores,  si(niidein  peceata  in 
deinn  perpetrata  ridcftt  et  pro  peecatis  iam  iioii  liahent,  tantuin  abest,  iit  in 
ea  iiTuant  aut  ut  lue  ohserv^cnt,  ut  hie  vel  niill(>siniani  ofHcii  sui  aut  viriiim  5 
suanun  ])arteni  impendant.  ('aetenim  iibi  dnl)ites  de  statutis  eins,  et  an  sit 
inixtus  deus  et  honio,  an  dominus  terrenus  niundi,  hie  si  syllaba  vel  iiii- 
|»i'ud('us  labaris,  tractus  in  i-ethe  eontereris,  et  irruent  in  te  oniuibus  viribus, 
nun  eontenti  gladio  et  f'iihuinibus  latae  sentcntiae  eum  tot  maledietionibus, 
ut  vix  sufficias  perlegere,  auxilium  etiara  brachii  saeeularis  et  totius  inundi  10 
vires  invoeautur.  Tanti  negoeii  est  Sedem  tyrannicam  tueri,  ut  mihi  proi)heta 
his  verbis  Mrruet  viribus  suis'  videatur  haue  nostrorum  tyrannidem  vel  pro 
Antichristo  vel  in  Antiehristo  expressisse.  Contra  (juam,  cum  videamus 
omues  ea  tantuni ,  quae  sua  sunt,  perditissimis  studiis  quaerere  et  ea,  quae 
dei  sunt,  eontemptissime  negligere,  non  tarnen  audcmus  mutire.  i-, 

Igitur  'Humiliabit'  et  'inclinabit'  non  de  persona  Antiehristi  intelligitur, 
sed  de  0})ere  eins  tyrannico  in  pauperes,  sicut  et  illud  'Cadet,  eum  domi- 
uatus    fuerit'     e(][ue    vim    eins    signifieat.     Nam    ab    hac    violentia    irruendi 

1.  iUioi.  f.,  4.  appellantur  Gygantes,  Gen.  vi.  'Niphlim',  idest  cadentes  sen  irruentes,  'Quia 

(inquit)  erant  viri  potentes  in  mundo  et  famosi',   hoe   est    tyranni,   qui  irru-  20 

1. aijpj.  10, 8.  erunt  et  oppresserunt  vi  propria  pauperes,  sieut  et  de  Nimbroth  Gen,  x. 
dieitur  'Iste  coepit  esse  potens  (idest  violeutus)  in  terra  et  robustus  venator 
eoram  doraiuo'. 

10.11.  Dixit  enim   in   corde    suo,    oblitus    est   deus, 

avertit  faciem   suam,   ne   videat   in   fineni,  25 

Iteruni  non  hoc  dicunt  impii  (ut  ali(|ui  putant),  quod  arbitrentur,  deuni 
non  esse  vindiceni  malorum  aut  res  hominum  non  curare,   eum  sub  nomine 

DKattf).  24, 6.  domini  oninia  perpetrent.  Sicut  Christus  Matt,  xxiiij.  praedixit  'Multi 
venient  in  nomine  meo",  sed  quod  tarn  securi  siut  adeoque  sine  timore  dei, 
ut  denm  arbitrentur  oblitum  esse  pauperuni  et  pro  se  contra  pauperes  30 
Stare,  ut  versus  sequens  indicat  dicens  *Ne  obliviscaris  pauperum'.  Nee 
solum  oblitum,  sed  etiam  abscondisse  et  avertisse  ab  eis  faciem,  ut  nunquam 
inaeternum  sit  respecturus  ad  eos,  Quauquam  sint  revera  hodie  quam  plurimi, 
qui  non  credant  animam  immortalem  et  retributionem  futuri  iudicii.  Hanc 
insignem  obstinationem  et  induratam  praesumptiouem  impiorum  hoc  versu  ^s 
arguit,  Qua  pios  ad  blaspliemiae  spiritum  provoeant,  sicut  Christo  in  cruce 

ojtQttö.  27,43.  dixerunt  *Si  filius  dei  est,  liberet  eum,  si  vult\  Non  enim  satis  habent 
pios  perdidisse,  insiiper  blasphemantes  et  insultantes  divini  auxilii  despera- 
tionem   obiiciunt  aut  saltem  praesuiuuut,    de   quo   ps.  iij.  latius.     Atque  hie 


10  bracchii  A  13  Contra  fel^lt  A  18  equi^  A  31   d.  A 


Opcrationes  in  Psalmos.    1519—1521.  345 

üins  et  ultimum  est,  quotl  im])!!  pos.suut,  ideo  uunc  sequitur  alia  pars 
psalmi,  iu  quo  })rü  piis  ooutra  impios  orat  et  prophetat  dicens: 

Exurge   domiue   deus,   et    exahetur   mauus    tua,  lu,  12. 

Ne    obliviscaris    pauperum. 
5  Dicuut  impii,  te  pauperum  oblivisci.    At  tu  exurge  et  exalta  potentiam 

tuara,  qua  destruis  ea,  quae  sunt,  exaltas  ea,  quae  uou  sunt,  et  convincantur 
impietatis  suae.  In  qua  re  iam  saepe  admonuimus,  nos  doceri,  ut  vindicta 
posita  ac  deo  relicta  sola  oratione  quaeramus  iuvari  solius  dei  virtute  de 
nostris    viribus   desperantes.     Tropum    istum  'Levare"*   seu  'exaltare  raanum' 

in   uotum   arbitror  pro  'ostendere  et   exercere  virtut^m",   de  quo  ps.  iiij.  dictum  ^i.  u,  3. 
est,   quem   deinceps    saepius   habebimus,   ut  'Leva   raanus   tuas  in  su])erbias 
eorum\     Et  Isa.  'Ecce  ego  levo  manura  meam  ad  gentes'.  30.  «,  22. 

Credo  autem,  ut  sicut  psalmais  praecedens  fere  simili  materia  tempora 
Martyrum  descripsit,   Ita  hunc  psalmum  desqfibere  tempora  usque  ad  finem 

15   mundi,  ut  uon  modo  Antichristum,  sed  et  omnes  impios  in  Ecclesia  tyrannos 
post    tempora  Martyrum    et    doctorum    in    finem    mundi    grassautes    tractet. 
Quales  Apostolus  ij.  Tim.  ij.  praedixit  homines,  habentes  speciem  pietatis  ets.  Xtm.  3, 5. 
virtutem    eins   abnegantes,   quos  nemo  sit   correcturus   aut  reformaturus   nisi 
ille,  qui  adventus  sui  illustratione  destructurus  est  impium.    Interim  proficient 

20  impii  in  peius  semper  usque  in  finem.  Proinde  ego  velut  certus  desperavi 
reformationem  generalem  Ecclesiae.  Nam  quantis  quaeso  Conciliis  post  tem- 
pora Martyrum  et  doctorum  tentata  est  Ecclesiae  reformatio?  Quid  Con- 
stautiensi,  quid  Basiliensi  promotum  est  in  hanc  rem,  ut  taceam  istud 
novissimi  Concilii   ludibrium?^     Quis  est  iste  Spiritus  sanctus,   qui  legitiraa 

25  (ut  iactant)  Synodo  coacta  nihil  curat  Ecclesiae  suae  correctionem,  sed  tantum 
cerimoniis  perdit  omnes  dies  Concilii?  Ideo  quod  hie  versus  invocat  domi- 
num, ut  exurgat  et  potentiam  ostendat,  ad  diem  extremi  iudicii  pertinere 
putü,  quod  et  sequentia  iuvabuut,  ut  nou  sit  dubium  nostro  saeculo,  immo 
iam    plusquam    tribus    saeculis    huius    psalmi    rem    pleno    cursu     geri    et 

3u  gestam  esse. 

Propter   quod    irritavit   impius   deum?  j^,  J3 

Dixit   enim    in    corde    suo:    non    requiret. 
Scilicet   blas])hemia   seu    insultatio   maxime   urit,   ideo  eam  ante  orania 
movet  et   accusat.     Passiones   enim  si  in  dei  conscientia  ferantur,   non  adeo 
35  graves    sunt,   at   ubi  conscientia   de   deo   averso    vexatur,   iam   importabiles 

4  ohliviscarlt  B  11   habuimus  A  20  ergo  C  33  erit  BC 

')  3)Qä  ßatetanconcil,  auf  »oeldje»  Sittfjer  ()ier  anfpieÜ,  ift  tioit  ^apft  S"itit^  II.  1512 
berufett  gegen  ba§  ßoitciC  3U  5Ptfa  1511.  Über  erftere^  fdjreibt  ein  3lnl)änget  bcöjclbeit :  „nun- 
quaui  augustiores  ceremonias  et  ritu«,  quam  in  Lateranensi  concilio  visas  esse"  (©eden: 
botff,  Com.  de  Luth.  I  ©.  6). 


346  OiKTiitioiU's  in  Psiilmos.    1;')!!»  — l.VJl. 

sunt.  Ixcddit  niitnu  lii»c.  vcrsu  ac  rclrrt  illiid,  ((inxl  iiiipiiis  dixci'at  'Avcrtit 
racit'iu  siiain,  iic  xidcat  iiiujuaiii',  siciit  <»l)li\iniiciii  dci  praccc.'dciilc  vcrsu 
rcpulil.  llis  i'iiim  Ncrsihiis  spiritiialihiis  opus  lialjciniis  cxlioi'lai-i,  (juando  in 
tril)nlatioiiil)iis  consfientiain  iiostrain  blaspheinia  ot  dcspcralio  vcxaiit.  Tuiic 
(.'iiim  foiisilio  et  (.'X('in[)lo  hiiius  versus  l)lasj)lieniia  rcgorcuda  et  retonjueiidu  ■> 
est  iu  ipsuni  su^^erentein  et  h\  eaj)ut  eius,  sieut  et  tradiderunt  liarum  rerum 
usu  edoeti  et  periti,  Nani  revera  blasplicnuun  est  dieere,  detnu  oblivisei 
pau|)erinn  et  avertere  laciriu  ((t  non  reipjirere,  ciuu  in  se  praeeeperit  (^redi  et 
sperari  in  praeeepto  prinio,  et  invocari  nonien  suuiu  in  secundo,  et  expeetari 
opus  suiuu  in  leivio.  Propter  quid  av^^o  irritat  imjMus  deuin,  tribueiis  ei  lo 
oblivioncni  paupcruin  contra  expressuni  eius  voluntatis  praeceptuin? 

llliid  Icxiciiluni,  <(uod  in  licbraeo  secunda  persona  dicitur 'Non  rcMpiircs', 
uisi  (juod  ardcntior  att'eetus  eo  conimendatur  et  robustior  exhortatio  adversus 
spirituni  blaspheniiae,  diuii  cum  fiducia  ad  deum  sese  convertit,  aecusaus  et 
detestans  diabolum,  iustifieaus  deum  et  mandata  eius,  benevolentiani  ita  cap-  15 
tans  et  movens  invidiam  |)arti  adversae,  non  quod  deus  iiis  indigeat,  ut 
moveatur,  sed  nos,  ne  in  lide  et  spe  succuml)amus,  Ins  artibus  nos  armemus 
et  roboremus. 

Vides,   (|uoniam   tu    laborem    et    dolorem  consyderas,  ut 

tradas    eos    in    manus    tuas.  20 

Tibi    derelietus    est    pauper:   Orphano    tu    eris   adiutor. 

Abst)lute  dieit  'vides^  pro  erigenda  fiducia  adversus  impii  blasphemiam, 
ac  si  dicat:  Tu  es  videns  et  inspeetor  onmium,  non  oblitus  nostri  nee 
aversus,  ut  impius  nobis  intentat.  Ideo  et  consyderas  et  atteudis  in  laborem 
et  dolorem,  adeo  scilicet  vides,  ut  etiam  attente  consyderes,  nedum  aversus  25 
obliviscaris.  'Laborem  et  dolorem'  })lerique  ad  pauperes,  Augustinus  etiam 
ad  deum  referl.  Meo  spiritu  ad  impium  refero.  Labor  euim  hie  'amaP  est, 
de  quo  supra  'sub  lingua  eius  labor\  Verum  pro  'dolore'  hebraeus  'furorem' 
habet,  sicut  et  Hieronymus  reddidit,  et  Augustinus  Tram'  in  suo  textu  legit, 
id  quod  foecit  eum  de  labore  et  ira  dei  cogitare.  Igitur  mea  sententia  'la-  30 
borem'  vocat  vanum  et  negociosissiraum  insidiarum  et  doli  Studium,  (juo  sua 
(ut  diximus)  parat.  'Dolorem'  autem  seu  furorem,  vim  et  impetum,  (piibus 
tyrannidem  dolosam  stabilit,  quasi  dicat  spiritus :  Tu  attentissime  consyderas 
impii  tarn  dolnm  quam  vim,  dolum  in  verbis  (ut  Augustini  verbis  utar),  vim 
in  imperio,  quo  in  sanctos  tuos  furit  et  multo  labore  suas  insidias  tuetur.  35 
Est  enim  ueeessaria  dolosis  et  insidiosis  violentia,  immo  dolus  tarn  impotens 
est,  ut  non  possit  non  furere  et  vim  movere,  si  ceperit  revelari.  Sic  enim 
prineipes  tenebrarum,  j)ost<{uam  mundum  possederant  diuturna  Idolatria 
per  multam  Operationen!  erroris  et  dolum,  vehementer  succensi  sunt  et  furere 


12  heb.  A  24  aduersus  6.  38  possiderant  AB  possideant  C 


Opeiatioues  in  Psulmos.    1519—1521.  -     347 

coeperunt  in  Apostolos  et  Martyres,  qui  dolum  hiinc  detegere  aggressi  sunt 
Sic  facit  omuis  inipius  pro  sno  dolo  tuende,  quetnadmodum  nostri  (juoque 
saeculi  exx'nipla  monstrant.  Itaque  ne  pusillanimes  nos  reddat  inipioruni 
praesuniptio,  Exhortatur  uos  Spiritus  docens,  quod  nou  est  abscoudita  deo 
5  impioruni  tum  fraus  tum  vis,  (juacunque  arte  in  sanctos  moliantur  et  furiant. 
Ac  sie  consyderat,  ut  non  consyderasse  satis  sit,  et  inultus  transeat 
impius,  sed  *ut  tradas  eos  in  manus  tuas\  Hieronymus  aptius  'ut  detur 
in  manu  tua'.  Nam  prouomen  'eos"  non  est  in  textu,  et  de  impio  in  singu- 
lari  nuraero  loquitur.    'Horrendum  autem  est  incidere  in  manus  dei  viventis', 

10   ut  Apostolus  Heb.  X.  intonat,  Quia   hie  non  est,   qui  eripiat,  sicut  ps.  xlix. ;^f.  50,%?! 
'InteUigite   haec    qui   obliviscimini  deum,   ne  quando  rapiat,   et  nun   sit  qui 
eripiat\    Eodem  tropo  et  ps.  xx.  dicitur  'Inveniatur  manus  tua  inimicis  tuis\''4if-  '''  3- 
Et  sumptuni  videtur  ex  lege  Mosi  et  aliis  veteris  instrumenti  libris,  in  qui- 
bus    saepissime  legimus,    hostes   tradi   in    manus   filiorum    Israel    et    rursus 

lö  Israel  in  manus  hostiimi,  quoties  vindictam  sumptara  aut  sumendam  legimus. 
Quare  et  hoc  loco  tradi  in  manus  dei,  est  deo  vindicante  puniri,  qui  puuit 
aeterna  vindicta.  Quo  iutelligimus  id,  quod  dixi,  prophetam  loqui  hoc 
psalmo  de  his,  qui  extremo  iudicio  apprehendentur  in  fine  muudi,  postquam 
impietas  eorum   praevaluerit  per  orbem  in  desperatam  usque  emeudatiouem. 

20  Nam  corrigibiles  non  tradit  in  manus  suas,  sed  ut  ps.  Ixxxviij.  dicitur  'Visi-*f.  89,33. 
tat  in  virga  inicjuitates  eorum  et  in  verberibus  hominum  peccata  eorum",  de 
(juibus  nunc  dicit: 

'Tibi  derelictus  est  pauper",  ubi  iterum  Hieronymus  transfert  'robustos\ 
Inter  multa  vocabula,  (juibus  lingua  sancta  pauperes  a]>pellat  (adeo  convenit 

^5  sanctitati  et  paupertati)  tria  hoc  psalmij  ponuntur:  'Aebion',  quod  sinipliciter 
pauperem  significat,  'Aeni',  <juod  magis  dolentem  ac  aflfiictum,  et  'Helaecha", 
(piod  oppressum  et  vim  passum  proprie  significat.  Praeter  haec  sunt  'Dach", 
(juod  psalmo  praecedente  ponitur  'Et  f actus  est  dominus  refugium  dach", 
idest  pauperi,  item  'Dal"  et  'rasch"  et  'Mischen",  quorum  omnium  diiferentias 

30  dare  forte  non  est  opus  nee  huius  loci.  Hebraei  autem  pulchre  id  possunt 
observata  etymologia.  'Dach"  enim  a  contritione  et  confractione,  'DaF  ab 
attenuatioue  et  exiccatione,  'Aeni"  ab  afflictione  et  moerore  cordis,  'Aebion" 
a  volendo  seu  desyderando,  ut  cui  desit  quod  cupit,  'Mischen"  ab  apothecis 
et  promptariis,    quod  sine  eis  sit,    'Rasch"  a  pereundo    et  ad   miseriam  redi- 

35  gendo.  Et  isto  psalmo  peculiariter  repetitum  'Helecha",  quod  Hieronymus 
ab  'hair,  quod  robur  significat,  'robustum"  fiicit.  Alii  ab  eodem  'hail"  vel 
'hei",  quod  exercitum  et  congregationera,  et  'Cah',  quod  moerorem  tristitiamque 
significat,  compositum  volunt,  velut  Ecclesiam  tristantium  et  moercntium  in- 
telligentes,  quod  mihi  valde  placet,   cum  hie  proprie  loquatur  de  iis,  (pii  ab 


6  non  ut  BC  16  lucu  fe^tt  C  2.3  robustus  BC  26   Hclt^clia  A  haeleclia  C 

35  Helaechia  C  37   na   Caph  BC 


348  Opfratioiu-s  in  Pisaluios.     l;')!'.»— l.VJl. 

iiii|)iis  Stil)  i»rart('.\Hi  nominis  tloiuiiii  viiu  vi  (Idliiiii  palimiliir,  iil)i  iiomiiii 
(liiiniui  icsisk'iv  non  licet,  et  t;imon  res  propositii  velieinentor  coiiü-istut,  at(Hie 
ila  in  (»cenltis  jKitiuntiir.  (intile.s  tuerunt  Apostoli  in  ceiui  doinini,  (iiii  cum 
liulaiu  non  anderent  re[)rehen(lere,  eins  turnen  dolo  per  Christum  indicaLo 
erueiabantur.  Foelieior  enini  erat  JMartyrum  et  doctorum  conditio,  ubi  con-  b 
tra  Idula  et  j»:entes  et  alienos  puuiiabant.  Siid  Antichristus  nostris  Episcopis 
et  Eeelesiastieis  reetoribus  utetur,  sicut  in  liacreticis  coepit,  (|uibus  cum  in 
onHiil)us  oI)ediendum  sit  vice  Christi,  periculosissimura  erit  non  obedisse 
rursum   idem  perieuluni  obedissc,   cum  et  elccti  hie  in  crrorem  (hiei  (lueant. 

Quare  cum  audinuis,  pauperem  soli  deo  i-elictum,  sin«;  chibio  intelligere  lo 
debemus,  contra  eos  staturos  Magnatcs  et  utrius(]ue  status  rectores.  (^uae 
res  cum  sit  popularis  et  in  oculis  vulgi  magna,  f'acile  persuadebit,  ut  totus 
orbis  ruat  in  obsequium  Antichristi,  et  argumentum  veritatis  non  ex  Euan- 
gelio,  sed  ex  multitudiue  et  0{)inione  vulgi  petant,  sicut  et  hodie  ali(|ui 
laciunt.  is 

Ideni  intlicat  'Orphano  tu  eris  adiutor\  Nihil  relert,  'pupiüo'  (sicut 
infra  transfert)  sive  'orphano'  dixerimus.  Eum  intelligit,  (jui  sine  patre  est 
in  terra,  cuius  pater  in  coelo  est.  Nemo  ita(]ue  Euangelistam  tempore  Anti- 
christi tuebitur  ex  onuiibus  hominibus  nisi  sohis  deus.  Horribilia  liuec  sunt 
valde.  Nam  Episco[)os  et  Magnates  Ecclesiarum  non  fore  in  numero  pupil-  -o 
U>rum,  quales  hodie  sunt  in  curribus  et  e(|uis  et  armis,  facile  quivis  intelliget, 
nisi  redigerentur  primum  in  priscam  sacerdotum  et  E[)iscoporum  sortem,  sed 
necesse  erit,  eos  pro  tempüralii)us  suis  et  patrimoniis  Christi  et  sanctorum 
secundum  iura  sua  sacerrima  Antichristo  adhaerere  adversus  pauperem  et 
orplianum.  ^^ 

Contere    brachium    peccatoris   et   maligni, 
quaeretur    peccatum    illius    et   non    invenietur. 
'Peccatorem'  et  'peccatum'  pro  impio  et  impietate  dixit,  ut  Hieronymus 
rectius  'Cbntere  brachium  impii  et  maligni,   quaeres  impietatem  eins    et   non 
invenies'.     Hebraea  distinctio  talis  esse  videtur   'Contere  brachium   impii,  et  ■'"' 
malignum    quaerens,  impietatem  eins  non  invenies',   ut  'malignum'  in  neutro 
genere  accipias  pro  'malitia'   et    duo   illa   componas,   'brachium   et  malitiam 
impii',   non  autem  'impium  et  malignum',  illud  conterendum,  haue  requiren- 
dam,    idest    in    iudicium   vocandam,    ut   sit   sensus:    vim   et  potentiam  Anti- 
christi   destrue.    Et   malitiam    recjuire    seu    in    iudicium   voca,    ut   dolus   et  35 
nequitia  eius  reveletur  et  damnetur,  (piibus  velut  instrumentis  utitur  sua  im- 
pietas.     Destructa   autem  poteutia  et  inquisita  malitia  eius,   ac  sie  exuto  eo 
tarn  vi  quam  dolo  facies,  ut  impietas  eius  penitus  desinat:  Erit  inermis  im- 
pietas   et   ad    nihilum   reducta.     Hoc  est,   quod   dicit    'Impietatem   eius  non 


10  solum  B  39  redacta 


Operationes  in  Psalnios.     1519— lö21.  349 

inveuies',   non  ut  noQ  sit,  sed  ut  nihil  possit,   eo  tropo,    quo  Deutro.  xxxij.5.TOoi. 32,26. 
dicitur   'Et  dixi:    ubinam   sunt?  cessare  faciam  ex  omnibus  memoriam\     Et 
Isa.  xiiij.    'Quomodo    cessavit    exactor?     quievit    tributum?'     Sic    enim    deSä^,  4. 
perditis  et  vulgo  quaeritur   et  dicitur    insultando:   nbi  sunt?     quo   abiernnt? 

5  Quare  observanda  sunt  verba  aptissime  posita,  Brachium  conteritur,  maligni- 
tas  quaeritur,  et  utrunque  tollitur,  sed  impietas  manet,  nisi  quod  ablatis  hi.< 
armis,  vi  et  dolo,  non  invenitur,  hoc  est  perditur  cum  impio.  Hunc  sensum 
mihi  extorquet  hebraica  (ut  dixi)  distinctio.  Ad  eundem  tarnen  ntrunque 
duci    potest  et  noster  textus   'Quaeretur   peccatum  illius   et  non  invenietur^, 

10  idest  insultabitur  perdito  impio  et  quaeretur  a  dicentibus:  ubinam  est,  qui 
irruebat  viribus  suis  et  fallebat  dolis  suis?  Atque  hie  qiioque  versus  opus 
iudicii  novissimi  hoc  psalmo  cantari  et  invocari  demonstrat,  quod  in  hoc 
tempore  impii  quidem  conteruntur  et  convertuntur,  at  in  illo  conteretur  ipsa 
potentia  et   malignitas.     Caeterum   impius    in   impictate  sua    manet    nee    in- 

ir.   venietur,  quia  tollet  eum  dominus. 

Et  apte  singula  singulis  tribuit:  'contere  brachium",  'quaere  malitiam", 
quia  vis  aperta  est  iudicioque  inquisitionis  non  eget,  iam  iudicata  est  digna 
contritione.  At  fraus  et  dolus  malignus  primum  revelandus  est,  cuius  ipsa 
inquisitio,  perditio  eius  est.    Dolus  enim  quam  primum  cognitus  fuerit,  mox 

•M  sine  viribus  ac  iam  non  dolus  est,  sed  sua  ipsius  ignominia.  Potentia  autem 
etiam  si  cognoscatur,  non  ideo  desinit,  immo  cognita  maxime  valet,  ideo 
contercnda  et  frangenda  est,  Et  dolus  in  sc  ipso  revelato  confundendus.  Tum 
dicetur  ad  nudum,  infirmatum  confusumque  impium:  nbi  nunc  est,  o  impie, 
raisera  tua  impietas? 

25  Dominus    regnal)it    inaeternum  et    in  saeculum  saeculi,  10,1c. 

peribitis    gentes    de   terra   illius. 

Hieronymus  et  hebraeus  'Dominus  rex  saeculi  et  aeternitatis,  perierunt 
gentes  de  terra  eius\  Est  tameu  idem  sensus,  quo  exhortamur,  ne  dubitemus, 
Christum    esse   regem    inaeternum,   qui   salvos   nos  f'aciat  et  impios    perdat, 

30  quantumlibet  impii  contrarium  et  sperent  et  opprobrent.  Quod  maxime  circa 
finem  mundi  necessarium  est  nosse,  quando  omnia  per  Antichristum  sie  agen- 
tur,  ut  quicquid  ipse  contra  pios  tentaverit,  autoritate  et  nomine  dei  fieri 
universo  vulgo  persuadebit  (ut  sat  diximus).  Proinde  satis  sumus  praemoniti, 
abundeque  nobis  est  praedictum,  ne  statim  amplectamur,  quicquid  sub  autoi-i- 

35  täte  Christi,  Apostolorum  eius,  Petri  et  Pauli,  sive  a  Sede  Apostolica  Romana 
sive  cuiuscunque  Episcopi  prodierit  promissum  vel  comminatum,  nee  statim 
verum  aut  salutare  credcndum,  quantumlibet  multitudine  aut  magnitudine 
sapientum  et  potentum  accedente  roboretur,  Sed  Euangelium  Christi  solum 
et   unicum   pro  iudice  et  duce  spectemus,  iuxta  illud  Pauli  'Omnia  probate,  i.TfKff.'i,  21. 


11   valebat  BC  27  lieb.  A 


350  Oporationcs  in  rsalnios.     löl!)     Ifj'il. 

tjUinl  Itonuiu  rsl  triictc'.  Si  ciiiin  discipuli  .Vposloloruni,  :ulliuc  vivonlibiis 
A|)(tstolis,  aiisi  aut  lapsi  sunt,  ut  j>ojtiiliiiu  scducci'ciit  in  suas  (ipiiiioncs,  (|iii(l 
11(111  liiiu'iuliini  in  ctuiun  successoribus  post  mortem  coiiim  ac  per  tanta  iain 
s.Röii.s,  20.  saooula  erosooiito  })erti(lia  et  sapiontiii  carnis?  lleeessit  olim  Edom  suh  liv^o 
i.aijiM  27,29.  lorani,  ne  esset  sub  Inda,  quem  tamen  Isaae  subieeerat  Jacob  longe  ante,  5 
(juid  mirum,  si  iigura  iiupleatur  in  Kcelosia,  ut  mundus  a  Clu'isto  reeedat? 
\'eruu)  si  liuc  eoneris,  non  diu  Christianus  catliolicusque  liabebcris.  Quare 
una  interiin  consolatio  tua  crit  f'uturi  iudicii  dies  et  fides,  qua  crodis,  domi- 
num tuum  regnare  imperpetuum,  et  perituros  esse  tandcm  omnes  impios. 
Nisi  cnim  hac  fide  praestes  et  huc  spectes,  praesentium  rerum  species,  quae  lo 
est  apud  impios,  cito  tc  subvertet,  falso  scrupulo  et  impietatis  inani  terricu- 
lamento  te  laesae  maiestatis  dei  et  hominum  accusans. 

'De   terra    illius\     Quaenam    illa?     Nam   coelum  cocli  domino,   terram 
aiitein    dedil    llliis    hoininuin.      Vis    et    iutensio    in     [)rononiine   'illius^   forte 
speetanda  est,  ac  si  dicat:    \\is  impii  sie  agitis  in  terra,  (juasi  essetis  dii  et  15 
domiiii   eins   soli,    nee    deum   nee  imperium  eins  rcspicitis,   (nmi  nou  vestra, 
sed  illius  sit  terra  et  onmia,  qui  est  rex  saeculi  et  aeternitatis.    Quo  regnantc 
iMob  12,  c.  scitote,  vos  tandem  perituros  esse  de  hac  terra  eins,    Sic  lol)  xij.  'Abundant 
tabernacula   predonum ,   andacter   provocant   deum ,   cum    ipse   dederit  omnia 
C-'ci".  29,  3.  in   manu   eorum\     Et  Ezech.  xxix.  'Ecce   ego   ad   te   Pharao,    Rex  Acgypti,  20 
draco   magne,    qui    cubas    in    medio   fluminum    tuorum   et    dicis:    Mens    est 
fluvius    et   ego   feci   memetipsum^  tfec.     Ita  et  impii  in  terra  sine  dei  timore 
agunt,  ac  si  ipsi  se  ipsos  foeeissent,  et  sua  omnia  essent,  contra  quos  ultinnun 
iudicium  iutentat,  perituros  esse  de  terra  dei,  quam  sibi  superbissima  impie- 
2.  qjft.  3,  ..täte  subiecerunt.    Sic  et  Petrus  ij.  Pe.  ij.  dicit  coelos  et  terram  repositos,  'igni   35 
reservatio    in    diem  perditionis  impiorum    hominum",    quasi    cum    lioc   versu 
eoUudens. 

Forte  et  'gentes'  Emphasin  habet  et  quandam  Spiritus  iudignationem 
aut  tapinosin,  in  hunc  modum :  Vos  qui  popuhis  dei  et  electus  Israel  esse 
debuistis,  nunc  summo  dedecore  vestro  in  gentes  degenerati,  ae  iam  non  30 
popuhis,  sed  hostes  dei,  peribitis.  Hoc  locutionis  genere  praedixit  Moses 
ludaeis  sepissime,  qnod  essent  cito  perituri  de  terra,  quam  ingrederentur, 
si  mandata  dei  non  custodirent.  Quare  et  hie  gentes  in  terra  dei  oportet 
intelhgi  Christianos,  qui  specie  Christum  confiteutur,  revera  autem  gentes, 
factis  enim  negant,  terram  eins  indigne  possidentes.  3^ 


14  inteiitio  BC  20  reservato  BC 

')  3;te  ©teile  tautet:  Car-li  antera  ...  et  terra  eodeiii  verbo  repo.sifci  sunt,  igni 
reservati  in  dieui  .  .  ..  Ciitf)ev  fetite  olfo  tiiotteidjt  ba§  in  A  überlieferte  re.servati  in  un= 
mittetbarem  ?Xnid)(iife  au  hm  äBorttout  ber  Jöulgoto ;  e^  (aßt  itcf)  Ratten,  lueun  moii  eä 
mcf)t  öou  dicit  obtiärigtfl  beitft. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1021.  35I 


Desyderinm    paupernni    exandivit   domimis,    pr aeparationom      in,  17. 

cordis    eorum    audivit   auris    tua. 

Hieronymus  'Desydcriuin  paupernni  andisti  doniine,  praeparasti,  nt  cor 

Gornm  andiat''  sen  attendat  'anris  tua'.    Eadem  dictio  est  'desyderinm",   quae 

r.   in    principio    psalmi    posita   est  'Quoniam    laudatnr   peccator    in   desyderiis 

animae  snae'.    Ideo  eodem  modo  exponenda.    'Praeparationem'  nostra  trans- 

latio  tribnit  cordi  pauperum,  Hieronymus  et  hebraeus  deo.     Utrinque  tamen 

significatur  inaestimabilis  promptitudo  dei  ad  exaudiendos  pauperes,  in  hune 

modum:  adeo  paratus  et  promptus  es  exaudire,  ut  etiam  autequam  olament, 

10   sola  desyderia  coVdis  audias,  immo  impatientior  tu  es  morae,  ut  audias,  quam 
illi,  ut  clamcnt,  optasque  clamare,  ut  locum  habeas  exaudiendi,    adeo  prae- 
venit   et  parata    est   voluntas    tua    exaudiendi    desyderium  eorum   clamandi. 
Sic  Isa.  Ixv.  'Eritque   autequam   clameut,   ego  exaudiam,   adhuc  loquentibus  3ff.  cn,  i4 
illis   (idest  nondum   finito   clamore   aut  sermone)  audiam'.     'Tunc   invoeabis,  3ff.  58, 9. 

iii  et  dominus  exaudiet,  clamabis,  et  dicet:  Ecce  assum',  quia  misericors  sum, 
dominus,  deus  tuus. 

Quil)us  verbis  non  modo  sperare  iubemur  orantes,  sed  provocamur 
etiam  ad  oraudum  negligentes,  dum  uobis  exauditorem  tam  paratum  propo- 
nunt.     Et   quanquara  frigida  sint  haec,   dum  extra  locum  et  opportuuitatem 

20  suam  (idest  in  anima  secura  et  satura)  sonant,  tamen  animae  pauperum  et 
afflictorum  (ut  hie  dicit)  simul  sunt  summe  necessaria  et  vehementissime 
consolatoria.  Omnia  enim  tunc  machinis  impii  Ijlasphemique  tyranni  con- 
traria simulantur  et  sentiuntur.  Ideo  longe  ultra  sensum  et  captum,  in 
purissima  fide  rerum  non  apparentium  solumque  sperandarum,   deinde  prae- 

2&  sentium  contemnendarum  dicuntur  et  iutellignntur,  sicut  iam  saepe  dixi, 
Psalterium  esse  gymnasium  fidei  et  spiritus,  ut  qui  sine  fide  legat,  tenebras 
solum  et  gelu  legat,  sine  luce,  sine  calore  manens,  fides  autem  non  nisi  in 
passionibus  vigeat,  quanto  acrioribus  tanto  speciosior. 

ludicare  pupillo   et   humili,   ut  non   apponat   ultra  magni-  10,  is. 

30  ficare   se   homo   super  terram. 

Graecissantem  interpretem,  ubi  'iudicare'  pro  'ut  iudices'  dixit,  alii 
taxaverc.  'Pupillum'  quoque  vocat,  quem  superius  'orphanum',  et  'humilis' 
est  confractus  ille  'dach',  quem  superius  ps.  ix.  'pauperem',  Hieronymus  hie 
'oppressum'  vocat,  ut  intelligannis  derelictum  et  passionibus  obrutum  populum 

35  Christi.  Hebraeus  sie  distinguit  'Ad  iudicandum  orphanum  et  pauperem, 
non  addet  ultra  seu  in  sempiternum  ad  magnificandum  homo  de  terra',  ubi 
verbum  'addet'  vel  'apponat'  absoluto  statu  mihi  poui  putatur  in  hunc 
modum:  Non  addet,  idest  non  erit  additio,  non  augebitur,  sed  hie  sistet  et 

31   iudicet  (&. 


352  Oi)or:itionos  in   r.saliuos.     If)!!»  — 1521. 

iiiiictiir,  MOM  «'rit  luic  ainplius ,  iil  lortis  ot  torrihilis  sil  liomo  do  t(M'r:i. 
llalx'iiliiiic  Ncrba  in  liehijioo  doconim  et  minun  ^nitiani.  J^rimuni,  llonio 
ilicitiir  'Kiioscir,  (Uli  ut  ps.  viij.  dixinuis,  'uiiser,  oblitus  et  dosperatus'  sua 
i'tyin(>l(>«iia  ilit'itur,  eui  oomjxtiiitiir  mira  reruni  antithcsi  ot  rcpugnantia 
'\a\  arot//,  iilost  ad  niagnifioandum,  (juasi  rci  indignitatcm  dctestcliir,  (piod  r, 
'Eiids'  infuclix  taiitum  sibi  arrooet  in  hoc  mundo,  ut  tyrannica  violcntia 
niagiuis,  ibrtis,  torribilis  et  gloriosus  advcrsus  ])io.s  liaberi  volit.  Dcindc 
puk'hra  vociun  allusio  est  'Magnificarc'  ot  *dc  tonV,  *La  arotz  aenosoli  min 
luiarotz',  magnam  antithesim  includcns,  ut  indiguum  sit  hominem  ultra  boc, 
»|U()d  Enos  est,  de  terra  natus  et  in  tcrram  reversurus,  in  terra  et  do  ttsn-a   lo 

eiv.  10, 9.  sie  superbiro,  quasi  illud  PiOclo^iastici  dicat  'Quid  superbis  terra  et  cinis?' 
Est  otiam  verbum  'Magnificaro^  aequivooum  hobraois,  significans  (ut 
Ivciu'blin  ait)  'torrcri,  pavoro,  liorrero',  sicut  fbrtcs  et  magni  tyranni  fornii- 
dantiir  ot  ab  oo  tromore  passive  significantur  altera  significationo  terribilos 
illi  et  magui,  superbi  et  fortes,  ut  uon  iuejitc;  (jueamus  hunc  vcTsum  otiam  ir. 
sie  vertere:    Non   erit   ultra,    ut  formidet  (idost   scilicct  jnipillus    et  paupcr) 

üiic.  i.74f.  liominom  de  terra,  quo  seusu  Zacharias  Lueae  i.  loquitur  'Ut  sine  timore  de 
manu  inimicorum  nostrorum  liberati  serviamus  illi  In  sanctitate  ot  iustitia 
ooram  illo  omnibus  diebus  nostris',  ot  utrunquo  sensum  ot  significatum  in 
unum  cogamus,  sie  intelligentes  totuin  vorsum:  Ad  hoc  exaudisti  domino,  20 
cor  eorum,  ut  vindiccs  causam  orplianorum  et  afflictorum,  et  tandem  finis  sit 
tyrannis  ipsis,  infoelicibus  liomiiiibiis,  superbiondi  et  magnificandi  advorsus 
pauporos,  rursuin  ))aiiporos  ali(piando  liborati  to  oxauditoro  ot  iudico  dein- 
cops  non  metuant  ueque  torreantur  neque  opprimantiir  ab  homine  de  terra. 
Ita  vides,  psalmuin  hunc  finem  suum  in  finem  mundi  et  iudicii  diom  cou-  25 
stituere. 


PSAEMVS  DECTMVS, 
HEBRAEIS  VNDECIMVS.    AD  VICTORIAM  DAVIDI. 

IN   domino  confido,    quomodo   dicitis  animao  meae:    transmigra 
in  montom  sicut  passer.  :io 

Huno  psalmum  de  haereticis  S.  patres  intollcxorunt,  et  recte,  modo 
haoroticos  intolligamus  omnes,  qui  alienam  a  iustitia  doi  docent  iustitiam, 
quales  ludaei  et  omnos  operarii  seu  iustitiarii,  quorum  hodie  Eoclesia  referta 
est,  ii  maxime,  qui  haoroticos  persequuntur.  Nam  primo  verbo,  (juo  psalmum 
inchoat  (In  domino  confido)  satis  evidenter  indicat  scopiim  psalmi,  nompo  sc   35 

8  ^noscli  A  tenosch  BC  S»  liaaretli  BC  13  maguo  A  16  idest  fe^Ü  BC 


Operationes  in  Psalnios.     1519—1521.  353 


im 


locuturum    pro   iustitia   fidei,    qiuie   est  in  deum,   adversus    subdolos  operur 
Magistros    et  blandam    humanae  iustitiae  speciem.     Itaque  nihil  hoc  psahiio 
de   persecutionibus ,    sed    omnia   de   fallaciis   dicuntur,    quas   Pauhis  Col.  iij.  eot.  2, 8. 
copiose    persequitur,    inter    alia   dicens   'Videte,    ne    quis    vos    seducat    per 

5  philosophiam  et  inauem  fallaciam  secnndum  traditionem  hominum,  secmidum 
elementa  mundi  et  non  secunduni  Christum"  &c.  Sic  autem  tractat  hos 
fallaces  Magistros,  ut  eos  iucorrigibiles  astruat,  soliiis  dei  iudicio  reser- 
vatos,  nee  alia  re  consolari  pios  posse  in  hac  causa  nisi  iudicio  iusto 
dei,    Interim    exemplo    Christi    siuendos    esse,    ut  'caeci    caecos    ducant"   et9Jfatff).i5,u. 

10   iuxta  Paulum  'proficiant  semper  in  peius,   seducti  et   seducentes'.     Referen-2.Xim.3, 13. 
dus   tamen   maxime    est  psalmus    ad    initium    Ecclesiae,    quo   spectant   fere 
omnium    prophetarum    oracula,   in    quo   maximus    (propter  Christum)   mundi 
tumultus  excitatus  est. 

Dicit  itaque  'In  domino  confido",  hoc  est:  Haec  mea  est  iustitia  credidisse 

15   et  sperasse  in  domino,  sicut  Ro.  i.  'lustus  ex  fide  sua  vivet\    Haec  est  enim  Munt.  1,  17. 
petra,  supra  quam  aedificavi  domum  meam.    Vos  autem,  qui  aliud  docere  prae- 
sumitis   animam    meam,   dum  hoc  et  illud  opus  iactatis,   in  quo  me  salvum 
fieii   confidam,   sie    accipio,    ac  si  me  iubeatis  profugum  et  incertum  volare, 
ut  nusquam  mihi  sit  fixa  et  firma  conscientia  sicut  avis,   quae  dimisso  nido 

20   in   montes    vaga    volat   et   huc    illucque  movetur,    nusquam   certa   mansione 

consistens.    Sic  prover.  xxvij.  'Sicut  avis  transmigrans  de  nido  suo,  sie  homo,  ©^jr.  27, 8. 
qui  relinquit  locum  suum'.    Non  autem  putandura  est,  operarios  illos  fallaces 
sie  dicere,  cum  contra  sua  potius  studia  pro  firmissimis  certissimisque  salutis 
haberi   velint   fundamentis,   longe   etiam   amplius   prae   verae  fidei  et  solidae 

25   iustitiae    petra.     Nihil   enim    certius  sibi  persuadent  ueque  firmius  quam  sua 

Opera,   sicut   eos  Abdias   taxat  'Si   inter  sydera  posueris  nidum  tuum,   indeotmö.  1, 4. 
detraham  te,  dicit  dominus'.     Ibidem 'S uperbia  cordis  tui  exaltavit  te,  habi-oboD.  1,3. 
tantem  in  scissuris  petrarum"  &c.    Immo  nihil  aliud  iactant  se  docere  quam 
fidem,   spem  et  charitatem  voluntque  soll  esse,  qui  confidunt  in  domino,  ac 

30   pro   hoc  pugnant,    Sed  quod   revera  ita  sit,    si  quis  eis  obtemperet,   ut  pro 
solida    petra   vagos   montes   et  pro   securo    nido  instabiles  fluctus  cordis  iu- 
veniat,   Nam  haec  est  origo  litis  incomponibilis   et  assiduae  inter  veraces  et 
fallaces,   quod  utrique   sua   studia  asserunt  solida  esse,   donec  dominus  ip^^e j |y„ "a^^^iel; 
iudicet,  Sicut  inter  Esau  et  lacob  in  utero  Rebeccae  et  inter  mulieres  mere- 

35  trices  de  filio  mortuo  et  vivo  Saloraon.  Neque  enim  hie  determinatio 
Ecclesiae  satis  est,  sicut  probavit  Arriana  et  onmium  haeresum  factio,  donec 
suo  tempore  dominus  finem  faciat,  ut  hoc  psalmo  consolamur. 

Igitur:    Quicunque    omisso  Christo   in  Ecclesia  docent  suas  operatiun- 
culas,  a  se  repertos  vivendi  modos,  ut  hodie  sunt  magni  harum  perditionum 

40  giu-gites,   sicut   et  Johannes  Taulerius    saepius   et  egregie   monet,   non    aliud 


32  assidue  BC  40  Taulerus  C  unb  fo  öfter. 

Cutters  Sßctfe.  V.  23 


354  Operationes  in  Ps:\lino.s.     1510—1^1. 

fiu'iuiit,  nisi  (juod  conscicntias  (wcainilicant,  s('m|H'r  disociitcs  et  ad  scicntiam 
voritatis  numiiiam  pervcnientos,  (antiini  spccicni  pictatis  habentcs  et  virtuteni 

•j.  iiiii.3,  .sff.eius  abnotiantos,  captivas  ducentos  mulierculas  oneratas  [H'ccatis,  revora  cniin 
})eooatis  inagis  onorant  et  inquietant,  quam  exonereut  et  consolentur.  Huc 
pertinent  doctores  satisfactionum ,  indulgentiarum ,  modorura  confiteudi  et  5 
iiifiuitarum  eiusmodi  insanianun,  Vos  ergo  (ait  David)  me  docebitis  vestra, 
qiios  si  sequar,  ero  amissa  fiducia  in  domino  sicut  profuga  avis  amisso  nido. 
Absit,  uon  sequar.    Unde  dictio  'transmigra'  in  hebraeo  ciectionem,  profugani 

i.3}foi.  4,12.  vagauKjue  motionem  significat,  ut  Gen.  iiij. 'Vagus  et  profugus  eris  in  terra'. 

i.'j)(oi.4.i6  Kt  infVa  'hal)itabat  in  terra  Naid'  (idest  profugus).  Unde  et  signuni,  quod  10 
dominus  in  Cain  ])Osuit,  ne  interfioeretur,  trcmor  scilicet,  bis  ipsis  eonvenit 
pbrenapatis ,  idest  mentium  deceptoribus,  quod  nunquam  non  babeant  trepi- 
dam  et  pavidam  conscientiam,  (juantumlibet  operenlur  sua  bona,  (juin  imagine 
sui  patris  metuunt  a  (piovis  occidi,  quodlibct  ad  f'ubnen  pallent  et  sonitu 
30".  48,  22.  folii  volantis  terrentur.  'Non  enim  est  pax  inipiis,  ait  dominus',  Isaie  xlviij.,  15 
3ci.  57,  20.  Sed  'sicut  mare  fervet  impius,  et  redundant  fluctus  eins'. 

Hebraeum  ergo  sie  redderem:  In  domino  speravi,  (juomodo  dieitis 
animae  meae:  Move  montis  avis?  idest  esto  in  montibus  profuga  quaedam 
avis.  Adverbium  'sicut'  non  est  in  textu,  vult  enim  dicere:  Esto  vaga  avis 
montis.  Est  enim  allegoria.  Et  mons  boc  loco  proprio  significat  multitu-  20 
dinem  montium,  quales  sunt  in  deserto  et  sylvis,  a  cultu  et  frequentia  liomi- 
num  remoti,  ut  iudicet  proprie  animam  profugam  et  a  fiduciae  suae  nido  in 
Sei.  40, 4.  deserto  eiectam.  Eadem  enim  dictio  bic  ponitur,  quae  Isaiae  iiij.  'Aspera 
(idest  montosa)  in  vias  planas',  cvnn  talia  montosa  sint  et  invia  et  impedita, 
ubi  satis  indicat  per  Christum  reduci  animas  a  montibus  istis,  idest  montuosis  25 
et  inviis  iustitiis  ad  facilem  et  planam  in  fide  iustitiam.  Deinde  cum  sint 
eae  iustitiae  difficiles  et  amfractuosae  et  dispendiosae  sicut  montium  talium 
via,  nihilominus  tamen  infiantur  et  superbae  sunt,  ut  eas  altitudine  montium 
necesse  fuerit  significari.  Ac  sie  propheta  eodem  verbo  simul  et  miseriara 
et  superbiam  expressit  eorum,  ut  qui  de  ea  re  glorientur,  in  qua  laborant  30 
miserrime,  cum  lamentari  potius  debuerint.  Hanc  iustitiae  infoelicitatem 
superius  audivimus  dici  'Aven'  et  'amal',  idest  dolorem  et  laborem. 

Hoc  parum  refert,  quod  hebraeus  'avem'  generali  nomine,  non  'passerem' 
specialiter  habet,  'zipor'. 


20  proprio  A,  ebenjo  3-  28.  27  amfructuosae  BC         28  superbiae  C         33  Aven  C 

34  ripor  A 


Operationes  in  Psalmos.     läU)— ir)2].  35' 


Quouiam  ecce  peccatores  intenderunt  arcum,  paraverunt  11,2. 

sagittas   suas   in    pharetra:    ut  sagitteiit   in    obscuro 
rectos    corde. 
Hierouymus  sie  "^quia  ecce  impii  tetenderunt  arcum,  posuernut  sagittam 
5  suam  super  uervum,  ut  sagittent  in  abscondito  rectos  corde'.    Mediara  parti- 
oulani  versus  ego  libens  sie  verterem:  direxerunt  sagittam   suam   ad  siguum. 
Mihi  euim  hebraeus  videtur   dicere  de  iis,   qui  sagittas  emissuri  diriguut  ad 
metam  propositam,  quod  ex  verbo  "^direxerunt"  apparet.    Nam  nee  pharetram 
nee  nervum  proprie  invenio. 

lu  Patet  autem,  psalmum  loqui  de  inipiis  et  hypocritis,  quos  iam  saepius 

diximus  nominai'i  'Rasa",  in  iustitia  propria  incedentes,  iniraicos  iustitiae  dei 
propter  deum  et  zelum  veritatis.  Reddit  autem  rationem  iam  dicti  dicens: 
dixi,  impios  velle,  ut  fiam  avis  montium  profuga,  dimisso  nidulo  fiduciae 
meae  in  Christo,  vere  dixi,  quia  ecce  dum  optime  docent,  seducunt  recticordes 

16   et  destruuut  ea,   quae  tu  perfecisti.     Quo  quid  aliud  faciunt  quam  iuquietas 
et  trepidas  animas? 

Celeberrima  est  allegoria  ista  arcus  et  sagittarum  non  modo  in  sacris 
literis,  sed  et  quottidianis  vulgi  proverbiis:  Arcum  scihcet  esse  linguam  seu 
oratorem  seu  orandi  artificium,  sagittas  verba,  suggestiones  et  similia.    Itaque 

20  impii  linguam  suam  eo  instituunt    et  verba  impii  dogmatis  eo  diriguut,  tau- 

tum  ut  uoceant  et  perdaut.     Sicut  loh,  x.  de  furibus  eisdem  dicit  'Quotquot|"{jj'J*'j^-. 
veneruut,  fures  et  latrones  fuerunt'.    'Für  non  venit,  nisi  ut  mactet  et  perdat, 
ego   autem    veni,    ut  vitam   habeant    et   abuudantius   habeant'.      Putas,    cur 
Euangelista,   cum  haec  dixisse  Christum   scriberet,   adderet  de  suo  'Uli  non  30t).  10,6. 

2s   cognoverunt,  quid  loqueretur  eis',  nisi  quod  impii  non  possunt  intelligere,  se 
esse  lupos  rapaces  sub  vestimentis  ovium?     Ideo  enim  secure  docent,  atque 
adeo  pugnaciter  instant,    quod  sese  rectissima  docere  arbitrentur,   ita  ut  nisi 
dominus   solus   hie    iudicet,   nullus  hominum   iudicare  possit,     Unde  ps.  iij.-^jj.  5,  11. 
non  alium  iudicem  nisi  deum  eis  imprecatur  dicens  'ludica  illos  deus',  quau- 

30  quam  hodie  sunt,  qui  determinatiouibus  Ecclesiae  (idest  unius  hominis)  tribuant 
omnia,  quasi  impossibile  sit  ipsum  errare. 

'Ut  sagittent  in  obscuro  rectos  corde',  idest  ut  mactent  oves.  Impiorum 
enim  doctrina,  quia  in  populo  dei  versatur,  non  nisi  pias  animas  perdere 
quaerit,  quae  alioqui  recta  et  simplici  fide  in  deum  vivunt,  sicut  in  Galatis 

36   exemplum   Apostolus   posuit.     'Cibus    enim   eins   electus   est'   ait  Abacuk  i.$iob.  1,  le. 
Quid  euim  sit  rectum  cor,  abunde  dictum  est  psalmis  praecedentibus,  praeser- 
tim  vij.  et  ix.     'In  obscuro'  aliud  vocabulum  est,  quam  psalmo  praecedente  <}j).  10,  s. 
positum  est  'In  occultis  interficit  iunocentem'.    Hie  enim  significat  caligiuem, 
quae   arte    aut   ingenio   non   fit,   sed   natura  et   usu   venit.     Sicut  si  quis  in 


4   intenderunt  BC  28  iiidicari  C 

23^ 


356  Oporalioiu's   in    l'salinos.     If)!!)-  IWl. 

iiocto  et  jxT  t(M)('l)r:is  iinjtriulcus  Nulncrcdii-,  uhi  iion  Ircii  oltsciinmi,  scd  usuh 
est  ()l)S('iir()  m:ilii2,iius  ailvorsai'iiis,  (|U()  modo  et  liipus  iioeie  utitiii'  ;ul  oves 
inviuleiulas.     (^iinre    'ohseunini'  hoc   loeo    est    ipsu   i_<>noraiitia    et  siniplicitas 

iHöm.  16,  IS.  populi ,   exjiosita    ad   ludibriiim    pestiteris   niagistris,  sicut  A])ost()lus  Ro.  ult. 

'Ciui    [)er   dulces   scrmones   et    bonas   dietiones    corda   seducunt   innocentum',     s 
qui  cum  sine  iudicio  sint,  pronipti  pro  sua  simplicitate  credere  oninia,  qiiod- 
libet   pro    quolibet   adniittunt.     Atqiie   lioc  est,   quod  facit  montium  aves  et 

tKi>i.  13,  9.  inquietas    conscientias ,    dum   multa  audiuut  et  (nt  jApostolus  hebraeos  prae- 
(Jv'i).  4,  14  niouuit)    'doctrinis    variis    et    jiereüTiuis    abducuntnr',    et    alibi   'omni    vento 

doctrinae  eirciunferuntur\     Hi  euim  omni  sj)iritui  (idest  vento)  credunt  contra   lo 
sa})ieutis  eousilium. 

Odiose  autcm  apjx'lhit  'areum^  et  'sagittas^  (juae  mortifera  sunt  instru- 
menta,  ad  terrendos  nos  et  praemonendos  adversus  blanditias  et  speciem 
dogmatnm.  Non  enim  im})ii  sc  arcum  et  sagittas  habere  putant,  8ed  ])lnmas 
Ch-i"  13,  18.  pulvillos  et  eervieah'a  (ut  est  apud  Kzechielem  xiij.),  loqunntur  euim  pla-  i,-, 
centia  et  blanda.  Quibus  erudimur,  ut  mortiferum  esse  sciamus,  quicquid 
docetur,   quod    nobis    blanditur.     Apparet   enim    blandum   sensui  et  opinioni 

spr.  .s,  3  f.  nostrae,  sed  revera  mortiferae  sagittae  sunt,  sicut  prover.  v.  'Favus  distillaus 
labia   meretricis   et   uitidius    oleo   guttur   eins,   uovissima  autem  illius  amara 
quasi    absynthium    et    acuta    quasi    gladius    biceps\      Sicut   econtra    Christi   20 
sagittae   sunt   acutae   ad   sensum,    sed    in   novissimo   quovis    favo   dulciores, 
raortificant  enim,   ut  vivificent,    illae  autem  vivificant,   ut  mortificent,   ut  in 
C>ei- 13, 19.  Ezechiele  xiij.    dicitur  'Violabant  me   ad    populum    meum   propter   pugiHum 
ordei    et   fragmen    panis,    ut  interficerent   animas,    quae   non   moriuntur,    et 
vivificareut  animas,  quae  non  vivunt,   nientieutes  populo  meo  credenti  men-   l>5 
daciis'.      Quid    est    poinilum     credere    meudaciis,    quam    obscurum    esse    et 
simplicem    populum    ludibiio    superstitionum    expositum?      Quare,   ut  supra 
dictum  est,  Allegoriam  verborum  intelligamus  et  allegoriam  rerum  nobis  in- 
dicare,  quod  aliud  geritur,  aliud  videtur.     Plumae  et  favus  videutur  dogmata 
fallacia,   cum  sint  revera   arcus   et   sagittae   mortis,    econtra    sagittae   Christi   30 
mortis  esse  putantur  instrumenta,  cum  siut  vitae. 

Quod  autem  dicit,  eos  arcum  intendisse  et  sagittam  posuisse  super 
nervum  seu  direxisse  ad  signum,  Studium  eorum  signat  et  impium  zelum. 
Quia  sicut  ludas  cum  cohorte  vigilantior  fuit  contra  Christum  in  obscuro 
noctis  quam  Apostoli  pro  Christo,  qui  etiam  dormierunt,  ita  pestilentes  doc-  :v, 
tores  diligentissimi  sunt,  ut  abutantur  simplicitate  populi  ad  eins  perniciem, 
dum  veri  pastores  vix  spirant  ac  vivunt  pro  populo,  quin  fere  stertunt  omnes 

aj(ntie.i3,25.  et  'dum  dormiunt  horaines,  superseminat  zizania  inimicus  homo\  Quando 
enim  tanta  cura  (nisi  Apostolos  exceperis  et  paucos  successores)  pro  populo 
et  salutari  doctrina  vigilatum  est,  quauta  impii  pro  sua  impietate  vigilarunt?  40 


7  quolibet]  quodlibet  B  16  blandia  ABC 


Operationes  in  P«almos.     1519 — 1521.  357 

Nempe  gloria  et  questus  praesentis  vitae  fortius  hos  movet  quam  illos 
gloria  et  honor  vitae  futurae.  Dicit  enim  Paulus  etiara  pro  suo  tempore  mni  2, 4. 
'Omnes  quaerunt  quae  sua  sunt'.  Quanto  magis  hoc  pro  sequeuti  tempore 
dixisse  intelligendus  est?  Et  hodie  quis  est,  qui  tanta  cura  Christum  quauta 
5  Apostolicae  Sedis  et  hominum  decreta  praedieet?  Nempe  quod  iu  Christi 
doctrina  sit  praesens  egestas,  crux,  ignominia,  in  hominum  fallaciis  gloria, 
opes  et  vita.  Sive  ergo  sagittas  eorum  in  pharetra  paratas  sive  super  ner- 
vum  positas  sive  ad  signum  directas  dixeris,  Idem  Studium  iutelligas,  quo 
non   frustra  docere  parant,   sed  ut  tangant  et  ad  certum  iaciant  et  plurimos 

10  in  suam  sententiam  vulneratos  trahant.  Adornant  enim  verba  sua  et  ita 
colorant,  magnificaut,  dilatant,  instruunt,  dirigunt,  ut  impossibile  sit,  sim- 
plicem  animam  iis  non  capi.  Exempla  sunt  manifesta,  quae  taceo.  Sat  est, 
verbo  intendendi  et  parandi  et  dirigendi  significari  impiorum  magistrorum 
uimiam    diligentiam,    qua    cupiunt  quam    minime   frustra    loqui    simplicibus, 

15   quin  si  unus  est,  qui  elabatur,  insaniunt,  sicut  raultos  audivimus  uostra  aetate. 

Quoniam,   quae   perfecisti,   destruxer unt,  11,3. 

lustus   autem,  quid    foecit? 
Hieronymus  'Quoniam  leges  dissipatae  sunt\     Quo  videmus,  vere  psal- 
mum   per  sagittas  intelligere  dogmata  impiorum  Magistrorum,   qui  nuuquam 
20  non    sunt    in    populo    dei,    sicut  i.  Pe.  ij.   dicit  'Fuerunt    vero    et    pseudo- 2.  *ctr.  2,  1. 
prophetae   in   populo,    sicut  et   in   vobis   erunt  magistri   mendaces"   &c.     Et 
Paulus  Act.  XX.  'Ego  scio,   quoniam  intrabunt  post  discessionem  meam  lupi    29  f.'  ^"' 
rapaces  in  vos,  non  parcentes  gregi.  Et  ex  vobis  ipsis  surgent  viri  loquentes 
perversa,  ut  adducant  discipulos  post  se^    Haec  et  multa  alia  terribilia  nobis 
25  tanta  cura  praedicta  ridemus  hodie  securi  et  quodlibet  docere  miserum  vulgum 
summa  temeritate  audemus.    Intrant  et  inter  nos  surgunt  mendaces  magistri : 
Quis  obsecro  tutus  esse  potest? 

Hebraeus  proprie  sie  habet  'Quoniam  positiones  everterunt\    Significat 

autem  id  verbi  statuta,  instituta,  constructa,    posita.     ünde  uoster  interpres 

30  non   inepte  molitus  videtur  antithesin:    Quoniam    quae   tu   struxisti,    illi   de- 

struxerunt.    Quo  modo  Malach.  i.  'Quodsi  dixerit  Idumaea :  destructi  sumus,  aJJni.  1,  4. 
sed    revertentes    aedificabimus,    quae    destructa    sunt.      Haec   dicit   dominus 
exercituum:  Isti  aedificabunt,  et  ego  destruam'.     Et  Isa.  ix.     'Et  seiet  omnis  3cf.  9. 9  f. 
populus  Ephraim  et  habitantes  Samariam,  iu  superbia  et  magnitudine  cordis 
35   dicentes:  Lateres  ceciderunt,  sed  (piadris  lapidibus  aedificabimus,  Sycomoros 
succiderunt,  sed  cedros  immutabimus'. 

Diximus  autem  supra  ps.  v.  per  structuram  istam  intelligi  doctrinarum 
structuram,  sicut  in  Turre   Babylonis    figuratum    est,    ubi    seraper    dominus 


6  Qgestas  A  ajgestas  BC  9  iactant  C  20  Sicut  Petrus  .j.  dicit  BC  30  con- 

struxisti  G  36  cqdros  A  csedros  B 


358  Oporatiuiii's  in   rsuliiios.     l;')li)  — l.Vil. 

contra  liomiiics  (Ifstinicns  (niac  illi  aiulilicant,  vi  lii  riirsiim  dcslrufiitcs  quae 
illc  acditical.  Vmh  ivriv  hie  dicit  'dcstriixcnint ',  (|uae  a  te  posila  et  iiistituta 
gj^"- 23'j,^1- sunt ,  idost  (ut  liiere.)  'pervertuiit  v(M-l)a  dri  viveiitis\  Et  Mich.  iij.  'Aiuhte 
prinoii)es  dt)nuis  lacob  et  iudices  doiniis  Israel,  (jui  ahoiniiiainiiii  iiidi(Miini 
et  (nnnia  recta  pervertitis,  qui  aedificutis  Zion  in  sangiiiinbus  et  Ilierusalcm  T) 
in  iniquitate'.  Hoc  cnim  fit,  dum  sacni  dei  verba  cogiraus  servire  nostris 
atlei'tibiw  et  opinionibus.  Hoc  est  ex  inauribus  filiarum  Israel  et  aiiro 
d(»iniiii  contlare  vitiiluiu  et  Idola,  ut  freiiuentissiiue  in  prophetis  arguuutur. 
Quos  si  hodie  arguas,  haereticus  eris,  cum  soll  lii  sint  Ecclesia  dei  liodie, 
qui  talia  faciuut,  sicut  et  tempore  proplietarum  erant.  lo 

Hebraeus  autem  absolute  et  inipersonaliter  dicit:  quoniam  quae  posita 
sunt,  seu,  quoniam  posita  everterunt,  non:  quae  tu  posuisti.  Quod  nescio, 
quid  maioris  emphasis  habet,  quasi  ea  sola  velit  esse  posita  et  statuta,  quae 
deus  jiosuit  et  statuit,  et  nephas  sit  alia  vel  cogitari,  ut  ditfercntia  nulla  sit 
epi).  1,  10.  opus.  Quo  modo  et  Apostolus  dicit  'Placuit  in  Christo  omnia  instaurare',  i5 
quasi  aliud  placitum  non  sit  nisi  divinum,  sicut  de  sole,  cum  sit  unus,  sine 
differentiae  uota  loquimur. 

'lustus  quid  fecit?'  Augustinus  ad  Christum  trahit  pugnans  cum  suis 
Donatistis.  Idem  Hieronymus,  si  tarnen  eius  est  Commentarius.  Mea  divi- 
natione  geueraliter  'iustum'  accipio  pro  omnibus,  qui  cum  impiis  magistris  20 
negociura  habent  quocunque  saeculo,  et  quaestionem  haue  pro  eis  fieri,  primum 
dolentis  aifectu  in  hunc  modum  'Quando  contradictio  impiorum  potentior  est 
.^ab.  1, 3.  (ut  Abacuk  dicit)  et  praevalet  adversus  iustum",  sicuti  fere  fit :  non  est  inter 
homines,  qui  pro  eo  iudicet  aut  vindicet,  sed  daranatur  tanquam  reus  et 
malus.  Hie  dicitur.  Quid  faciat  iustus?  ubi  resistere  non  potest,  veritas  25 
eius  non  auditur,  cogitur  ergo  causam  tradere  ei,   qui  iuste  iudicat,  sicut  de 

i.^ctr. 2, 23.  Christo  Petrus  dicit  i.  Pe.  iij.  Quid  enim  prodesset,  si  etiam  insaniret? 
Quare  cum  gemitu  et  patientia  divinum  iudicium  expectabit,  sinens  Interim 
impios  furere  et  proficere  in  peius,  ut  qui  sordent,  sordescant  adhuc. 

Secundo    potest    quaestio   ista    fieri    velut    disputantis   et   expostulantis    ao 

i.Gor.  15,29.  affectu,  qui  est  multo  vehementior,  quo  Paulus  i.  Cor.  xv.  adversus  negantes 
resurrectionem    loquitur   'Quid    faciunt,    qui    baptisantur   pro    mortuis?      Si 

i.eoi-.i5,32.  omnino  non  resurgunt  mortui,  ut  quid  periclitamur  omni  hora?'  'Si  secundum 
homiuem  ad  bestias  pugnavi  Ephesi,  quid  mihi  prodest,  si  mortui  non  resur- 

<Pi.  73,  12  f.  gunt?'     Et  ps.  xij.    cum   vidisset  peccatores   florere,   dixit  'Ecce    ipsi   impii  35 
abundantes    in    hoc    saeculo   obtinuerunt  divitias,    et   dixi :   ergo   sine   causa 
iustificavi  cor  meum  et  lavi  inter  innocentes  manus  meas?' 

Ita  et  hie:    Si  sie  praevalent  impii,   si  non  est  iudex  alius  quam  ipsi, 
Quid    operatus   est   iustus?     Cur  frustra  laboravit?    cur  non  quievit  et  sine 
periculis  vixit?    Adeo  ne  frustra  omnia  gessit?     Absit,  Non  frustra  operatus   4o 
est.  Est  iudex,  qui  iudicet  iuste,  ut  sequitur.  Hie  sensus  mihi  magis  placet,  quia 

9  herqticus  A  berseticus  B  Vi  habeat  BC  23  sicut  BC  41   magis  fcljlt  BC 


Operationes  in  Psalmos.     1519-1521.  359 

verhum  Toecit'  praeteriti  temporis  est  'paal',  quod  'operatur'  significat,  ut 
includat  omuera  piorum  vitara,  ac  si  dicat:  Cur  friistra  iustus  tarn  operosus 
fuit?  Deinde  et  sequentibus  aptissime  quadrat  et  afflictum  illum  affectum 
iustonini,  quo  in  oppressa  iustitia  et  veritate  laborant  et  disputant,  pulcher- 
•"'  rinie  exprimit,  qui  cum  certissimi  sint,  iustum  non  dereliuqui,  tameu  prae 
multitudine  opprimentium  et  praevalentium  veritati  simul  iudignantes  simulque 
dolentes  incipiunt  contradictionis  quaestionem  et  apostropheu  ardeDtissimam 
ad  iirij)ios  faciunt,  et  quod  ultimum  liabent,  ad  iudicium  recurrunt  dieentes : 

Dominus  in  templo  saucto  suo,    dominus  in  coelo  sedes  eius,     n,  *• 

10  oculi   eius   in   pauperem   respiciunt: 

Palpebrae   eius   interrogant  filios    hominum. 
Hie  versus   apud   nos  in  duos  divisus  est.     Hebraismum  istum  'domi- 
nus  in   coelo  sedes  eins",   potuit  interpres   omisso  pronomine  'eins'  et  nomi- 
nativo   in   genitivum   verso   sie  mutasse:  Domini  in  coelo  sedes.     Non  enim 

1''   latine   dicitur  'mons,   in   quo  beneplacitum  est   deo  liabitare  in  eo*,  ps.  Ixvij.  <pi.  es,  n. 
Ita    nee    'dominus    in    coelo    sedes    eins'.      Posset    distinctio    et   talis    esse: 
Dominus   in   coelo   sedes    sua,   subaudi,    est.     Nee   est   in   hebraeo   'in    pau- 
perem', sed  absolute  et  longe  significantius  'Oculi  eius  vident'  ut  sit  sensus 
huius  versus:   Non  frustra  operatur  iustus,  quodsi  impii  praevalent  in  terra 

20  et  visibili  imperio.     Solatur  tamen  nie,  dominum   esse  in  templo  suo  sancto, 
ubi  impii    non   vident,   et   in  coelo   thronum   eius,   quem  illi  Ignorant.     Nee 
solum   ibi   est,   sed   vident  oculi  eius,    aperti  sunt  super  omnia,   quia  omnia 
nuda   oculis   eins,    'non  enim  stertit  nee  dormitat  qui  custodit  Israel',   illinc "iJi.  121, 4. 
iudicium    meum   expecto.     Ita   docemur  superbire   et   praesumere  in  domino 

2^   adversus  eos,  qui  superbinnt  et  praesumunt  in  homine. 

Quaeritur:  quod  est  templum  domini?  Quod  enim  non  voluerit 
Salomonis  corporale  templum  intelligere,  ex  eo  colligitur,  quia  id  nondum 
erat  tempore  David.  Deinde  adiunxit  'in  coelo  sedes  eins',  ut  aliud  templum 
intelligeremus ,    quod  sanctum,   idest    separatum  est   ab  omni  prophano  usu, 

30  hoc  enim  sanctum  vocatur.  Non  displicet  etiam  hoc  loco  dici,  quod  ps.  v. 
dictum  est,  Templum  doraini  appellari  quemvis  locum,  in  quo  populus  dei 
convenit  ad  verbum,  qui  cum  sint  vere  templum  dei,  locum  a  se  non  inepte 
denomiuant.  Sic  Ecclesia  et  populum  et  domum  significat.  Tunc  sensus 
erit:  sine  eos,  caeci  sunt  et  duces  caecorum,  dominum  non  cognoscunt,  sunt 

SS   alii,  qui  eum  cognoscunt,  si  non  est  in  prophanis  illis,  est  tamen  in  templo 

suo,  idest  in  suis  et  in  loco,  ubi  sui  sunt  congregati.    'Ubi  enim  duo  fuerunt  gjjatt^.is.ao. 
in   nomine   meo    congregati,    in   medio  eorum   sum',    dicit   dominus.     Quam 
Emphasin    adiecto   nomine  'sancto'  voluit  illustrare.     Quid  enim,    si  quidam 
non  credunt?  an  incredulitas  illorum  evacuabit  fidem  dei?    Absit.     Non  ideo 

40   nulli  erunt,  qui  in  domino  confidunt,  quia  impii  multos  sagittant  in  obscuro 

36  fuerint  BC 


3()0  Opcratioiu's  in  l'saliiios.      l,')!!!      1;VJ1. 

isto    ot   siihvi'i'tiint   (jiioniiulam   lidein ,    inanct   sancluiii   doiuini   et   i|)S('   in   illo, 

•j.  lim.j,  19.  ijuasi  illiul  ij.  Tiino.  ij.  cliciit  'Fmulaincntuin  dei  linnuiu  stat ,  liahens  siü,ria- 
oiiluin  hoi':  Novit  doiniiuis  (|ui  sunt  eins,  et  discodit  ah  ini(iiiitat('  omiiis, 
(|ui  iiivocat  uomcii  doiniiii'.  Idcin  est,  ([iiod  i-cpclit  'Dominus  in  coelo  sedes 
oiiis^,  ^iiia  diuu  po[)ulus  eins  tcnipliiui  .sanctuni  (idest  .scparatum)  est,  in  5 
'451)11.  3,  üo.  eoelis  couversatio  eius  est,  ubi  Christus  est.  Et  ipso  oiira  in  terris  esset, 
?,üi).  3,  13.  tiimeu  dicebat  'Nemo  ascendit  in  coelnm,  nisi  qui  descendit,  filins  hominis, 
qui  est  in  coelo'.  Audi,  fiHus  hominis  in  terra  est  in  coclis.  Et  (piao  est 
sedes  dei,  etiam  in  coelis,  alia  quam  spiritnalis  et  sancta  creatura?  At  anima 
pia  sancta  et  coelestis  est.     Atque  sie  in  spiritn  cochim  et  terra  conveniunt    lo 

Cffim.  19, 10.  in  ununi,  et  niliil  differunt  nisi  fide  et  specie.     Excellentius  aiitem  an<>eli  in 

coelo  (quornm  sancti  sunt  in  enyg-mate  sotii)sunt  sanctum  t('m[)]um  (;t  sedes  dei. 

Est   autem  Emphasis    sententiae   potissimum    in   eo,   quod  dicit  'Oculi 

<U).  33, 13  f.  eins  vident\     Et  idem  sensus  cum  illo  ps.  xxx.  'De  coelo  respexit  dominus, 

vidit   omnes  filios   hominum,    de  praeparato   habitaculo  suo   respexit  super  1,5 

«Bj.  io:\2of.  omnes,  qui  habitant  terram'.  Et  ps.  ci.  ""Quoniam  prospexit  dominus  de 
excelso  sancto  suo,  dominus  de  coelo  in  terram  aspexit,  ut  audiret  gemi- 
tus'  &c.  Fidei  enim  sunt  haec  verba  et  Spiritus.  Non  enitn  impii  negant, 
si  dixeris  'Oculi  eius  vident",  immo  id  prae  omnibus  iactant  et  ]:)raedicant. 
Sed  contra  se  dici  non  credunt,  cum  arbitrentur,  obsequium  se  praestare  deo,  20 
dum  destruunt  leges  dei  et  seducunt  in  occulto  rectos  corde  videnturque 
sibi  leges  statuere  et  errantes  recta  docere,  perpetuo  haue  allegoriam  ludentes 
contrariam  piorum  allegoriae.  Cum  ergo  omnia  praetereant  surda  aure,  ad 
5cr.  11, 2o.oculos  domini  referenda  est  universa  causa,  sicut  Hiere.  xi.  'Tu  autem  domine 

Zabaoth,  qui  iudicas  iuste  et  probas  renes  et  corda,   videam  ultiouem  tuam   25 
ex  eis.     Tibi  enim  revelavi  causam  meam\ 

'Palpebrae  eius  interrogant'  seu  probant  'filios  hominum'.  Applicat 
particulariter,  quod  dixerat  generaliter  'Oculi  eius  vident',  idest  sunt  aperti 
et  omnia  vident,  tum  precipue  filios  hominum  non  modo  vident,  sed  etiam 
examinant,  probaut  et  disceruunt.  Palpebras  has  dei  Augustinus  ad  scriptu-  30 
ras  sanctas  refert,  quae  in  alio  loco  apertae,  in  alio  clausae  sunt,  pulchra 
tropologia.  Alii  aliud.  Mihi  pro  simplicitate  literae  allegoria  placet  ex 
hominibus  sumpta,  praesertim  Magnatibus,  quorum  est  potissimum  oculorum 
nutu  agere,  quos  enim  favore  dignantur,  clementer  apertis  oculis  intuentur, 
quos  vero  abominantur,  clausis  oculis  et  pressis  palpebris  aut  truculenter  in  35 
altum  surrectis  aversantur.  Itaque  palpebrae  dei  super  pios  dementer  aper- 
tae   sunt,    sed    super    impios    aut   clausae   aut   truces    surrectae.     Quae   dno 

*f.  34,  16  f.  ps- xxxiij.  sie  dicuntur:    'Oculi  domini  super  iustos,   et  aures  eius  in  preces 
eorum.     Vultus   autem    domini    super    facientes    mala,    ut    perdat    de    terra 


2  iiij.  Timo.  ij.  ABC  6  et  si  ipse  C  7  descendit  de  coelo  2Ö.  ^-  S.  8  Quid 

est  in  coelo?  B  12  enygraatq  A  14  .\.\x.]  Iiij.  BC  :}6  adversaiitur  (ä. 


Operatione-s  in  Psaliuos.    ir)19 -ir)21.  3(3"[ 

meraoriara  eorura'.  AHter  ergo  se  habeut  palpebrae  dei  super  iiistos  et  im- 
pios,  ut  mox  ipse  se  expouet,  quia  examinat  et  videt  omnes  filios  hominum, 
sed  iustos  approbat,  impios  damnat.  Quod  lameii  iternni  in  spiritu  dictum, 
donec  impleatur,  sola  fide  capitur,  cum  impii  longe  contraria  de  se  opinentur. 

5         '  Dominus   interrogat   iustum   et   impiura,  11,5. 

Qui    autem    diligit   iniquitatem,   odit   animani    suani. 
Aliter  habet  distiuctio  in  hebraeo,  scilicet:  Dominus  iustum  probat,  et 
impium  et  diligeutem    iniquitatem  odit  anima  sua.     Et  nomen  (iustum)  ante 
verbum    (interrogat)    ponitur,    ut    incertum   sit,    an   'dominus    iustus",   'iusti', 

10  'iustum"  trausferre   debeamus.     Nam  et  Hieronymus   priorem    partem  sie  ab- 

.  solvit    'Dominus    iustum    probat',    deinde   'impium'    copulat    cum    'diligente 

iniquitatem'  ad  verbum  'odit',  non  ad  verbum  'probat',  ut  mihi  prope  suspitio 

fiat,    haue    partem   (dominus   iustum    probat)   absohita    sententia    id    valere: 

Dominus  iustus  probat  (idest  probator  est),  hoc  est  ille,  qui  probat  omnes  et 

15   examinat,  non  est  homo,  qui  mentitur,  sed  ipse  dominus,  qui  iuste  iudicat, 
quem   nemo  fallit,    nemo  corrumpit,  nihil  latet,  quomodo  ps.  vij.  dictum  est^l^i-T, 
in  versu  'Cousummetur  uequitia  peccatorura  et  diriges  iustum,  scrutans  corda 
et  renes  deus  iustus',  ut  idem  sit  'Scrutans  corda  et  renes  deus  iustus',  quod 
hie  'dominus   iustus   probat'.     Verbum  enim  'probat  et   interrogat'  a   verbo 

20  'scrutandi'  nihil  diifert  iu  significato,  cum  eam  significet  probationem,  qua 
aurum  in  igne  probatur,  exploratur,  interrogatur,  quod  utique  est  scrutari. 
Ita  deus,  quia  non  secuadnm  faciem  iudicat,  sed  spirituum  ponderator  est, 
palpebras  suas  aperit  aut  claudit,  secundum  quod  probus  vel  reprobus  fuerit 
inventus    Spiritus    filiorum    hominum,    ideo   merito   iustus   probator   vocatur. 

25  Quare  mea  temeritate  versum  per  cola  et  comata  sua  sie  distinguo  'Domi- 
nus iustus:  probat:  et  impium  et  diligentem  iniuriae  odit  anima  sua'S  ut  sit 
sensus :  Dominus  est  iustus,  et  ipse  probat,  ideo  anima  eins  odit  et  impium 
et  eum,  qui  amat  laedere  aut  iniuriari.  Qui  enim  iustus  est,  non  potest 
inter  probandura  non  odisse  impium  et  iniquitatis  amatorem.     Quo  sensu  hie 

3*^  versus  per  auxesin  praecedeutem  explicat,  quod  ocuH  domiui  vident,  et 
palpebrae  eins  probant  filios  hominum,  sed  sie  ut  iuste  probet,  ac  si  quis 
prae  nimia  fiducia  sese  cousolatus  adversus  impii  potentiam  dicat:  Age, 
faciat  quod  facit,  scio,  quod  dominus  omnia  videt  et  probat,  nee  solura 
probat,    sed  iuste   probat,    et   cum   iustus   sit,    impium    meum    et    amantem 

17  Consumetur  A  SB.  ^.  33  omnia  dominus  C 

')  3fU  öem  ©a|c  'Dominus  Bt§  anima  sua'  fe^t  A  S)üpl3clpunft  Ijintcr  iu.stus,  probat  unb 
iniuriae  ,  B  nur  ()iiitet  probat  ,  I)intet  iustus  unb  iniuriae  ßomma.  Sicö  büvfte  rid)ttcjer  fein, 
ba  ia  Sut^er  auäbrürftid)  bon  jtoeietlei  3etd)en  fprtd)t.  C  äö.  S-  t)at)cn  nur  Üomma  unb  jtoat 
f)intet  iustus  unb  probat.  ßutf)et  fe(t)ft  I;nttc  tüo^t  ber  gciüijfjntidjcn  2:crminoIogtc  jcucr  3eit 
acmöfe  nid)t  Toppclpnnft,  foubetn  .  unb  ftatt  Äonima  !  ober  •  im  'Ihuy.  mc^i.  ^0^.  mMcx,  £iüeäen-- 
fdjriftcn  3.  ©cid).  be§  bcutfdjfpradyüdjcn  llnterridjt'i  (1882),  ©.  289  ff. 


362  Opcratiouos  in   rsalinos.    ir)19  — 1521. 

iniiiriae  iioii  jiotcrit  (lilii;i're,  mc  xvvo  piitienlciu  iioii  potcrit  odisso,  sicut 
3ci-.  17,  i.sf.  Hioroniias  aiuk't  xvij.  'Quod  ogressiiin  est  de  labiis  mcis,  rectiun  in  con- 
ypoetii  tuo  l'iiit.  Kt  ipsi  dicunt  ad  inc:  iibi  est  N'crbnin  domiiii?  veiiiat\ 
Hunc  acutum  et  seourum  atlbrtuiu  et  illa  (juaeslio  'liistus  quid  foecit?" 
supra  indieavit.  n 

"Pi-  <,  17-  'Ini(|uitas'  hoc  loco  nonicu  est,  (piod  ])s.  vij.  dixiinus  significarc  'iniuriani, 

offensam,  lae.sioneni' :  'Kt  in  vorticem  ipsius  inicpiitas  descendet',  quod  dici- 
tur  'Hamas'.  Loquitur  enim  de  iuiuria,  quam  impii  faciunt  piis,  sagittando 
reetos  eorde  et  destruendo  leges  dei.  Cui  hoc  pessimum  accedit,  quod  non 
'Vi.  4,  3.  solum  laedunt,  sed  amant  laedere,  sicut  ps.  iiij.  'Diligunt  vanitatem  et  quae-  i" 
runt  mendacium'.  Impius  enim  pro  suo  sensu  in  id  maxime  incumbit,  ut 
©pr,  2,  H.  noceat  pietati.  Quod  ubi  potest  gaudet,  sese  foecisse  et  facere,  sicut  prover.  i. 
dicit  'Laetantur,  cum  male  fbecerint\  Sic  enim  deo  obsequium  prestitisse 
sibi  videntur. 

Et  illud  Emphaticum  est,  quod  non  simpliciter  dicit  "odit',  sed  'anima  i5 
sua  odit',  ut  exprimat,  ejuaui  magno  et  toto  aifectu  deus  illos  odiat,  videlicet 
tota  vita  et  sensu  suo,  non  quod  deus  animam  habeat  sicut  nee  oculos,  sed 
i.OTof. '.>  1,5.  quod  allegorice  loquatur  iuxta  illud  Numeri  xxi,  'Anima  nostra  nau.seat  super 
cibo  isto  levissirao'.  Videraus  enim,  quam  toto  motu  et  gestu  atque  adeo 
Omnibus  sensibus  aversetur  qui  nauseat,  rursum,  quam  convertatur,  si  20 
diligat  et  appetat.  Appetitus  enim  et  nausea  proprie  tribuuntur  animae  in 
s.anof.  26,30.  scripturis.  Sic  Levi.  xxvi.  'Abominabitur  vos  anima  mea\  Ita  hie  cum 
impii  sese  tales  arbitrentur,  quos  deus  etiam  magno  aestu  desyderet,  v^ere 
sunt,  quos  abominetur  potius  et  odiat  anima  eins. 

Nostra  translatio  'animam  suam'  refert  ad  impium  et  diligentem  ini-  25 
quitatem.  Quae  sententia  vera  est,  sed  violenta  nee  usitata  in  scripturis 
sanctis  sapitque  humauum  diem,  qua  argute  magis  quam  apte  dicitur  odisse 
bonum,  qui  diligit  (idest  faciendo  diligere  videtur)  malum.  Nemo  enim 
sponte  amat  malum  ut  malum.  Quodsi  quis  totum  versum  nostri  interpretis 
velit  sequi,  sensus  erit:  Dominus,  qui  videt  omnia,  et  cuius  palpebrae  inter-  30 
rogant  filios  hominum  generaliter  omnes,  sine  dubio  et  queralibet  iustum  et 
impium  seorsum  interrogat,  iustum,  ut  eruditum  Coronet,  Impium,  ut  repro- 
iQO).  13,  9.  batum  daranet,  nee  hoc  sua  culpa,  quia  tua  est  perditio  Israel  (Oseae  xiij.). 
Qui  enim  diligit  iniquitatem,  ipse  odit  et  perdit  animam  suam,  faciens  hoc 
animae  suae,  quod  nuUi  suo  hosti,  quamvis  acerrimo,  faceret.  35 

11,  6.      Pluet  super  peccatores  laqueos,  ignis  et  snlphur,  et  Spiritus 
procellarum   pars    calicis    eorum. 
Frequens  in  scripturis  'pluviae'  et    'calicis'  mentio.     Atque  de  'pluvia' 
5.  swoi.  32, 2.  satis  constat,  significari  per  eam  sermonem  doctrinae,  ut  Deut,  xxxij.     'Con- 


18  allegorictj  A 


Operatioiies  in  Paalmos.     1519 — 1521.  3(33 

crescat  ut  pluvia  doctriua  mea,    fluat   ut    ros    eloquium   nioiiin'.     Inde  illud 
Isaiae  usitatum  'Rorate  coeli,  et   uubes  pluant  iustum",  a  quo    doctores  J]c-  :sei  ih,  s. 
clesiae    'Nubes  et   coeli'    vocantur  passirn  in  scripturis.     Nee  est  obscurum, 
himc    versum    esse    sumptum    ex    historia  Gen.  xix.    de  Zodomitis    igue    et 

5  sulpliure  de  coelo  consuniptis,  cuius  rei  allegoriam  hoc  loco  tractat.  Et  verba 
siugula  sunt  multae  intensionis. 

'Pluet%  quo  siguificat  abundantiam  mali.  Mitius  erat,  si  stillaret  aut 
rigaret,  ut  multitudinem  Magistrorum  impietatis  intelligamus,  immo  nihil 
aliud   quam    impietatis    magistros    (irasceute  deo)   audituros   esse  peccatores, 

10   idest  impios,  'reschoim\     Quod  iraprimis  contingit  ludaeis,  sicut  dixit  ps.  cviij,  ipf.  si,  12  f. 
'Et  uon  audivit    populus    meus    vocem  meam,    et  Israel    non   intendit  mihi. 
Et  dimisi  eos  secundum  desyderia   cordis    eorum,    ibunt   iu  adinventiouibus 
suis\     Quid  euim  ludaeorum  infoelix  populus    hodie  habet,    nisi    nubes    et 
pluvias  impietatis?     Tales  haeretici,  tales  omnes   humanarum  legum   tyranni 

15  et  quicunque  veritati  non  acquiescunt,  hi  sunt  immissiones  et  angeli  mali, 
qui  percusserunt  Aegyptum,  quae  figura  fuit  pereuntis  synagogae.  Sed  et 
Zodoma  eiusdem  figura  fuit. 

Xaqueos\  scilicet  plurali  uumero,  ut  diversi  generis  errores  accipiamus, 
quibus  tamen  sie  capiuntur,   ut  nihil   minus   quam    laquei  eis  videantur,  ita 

20   fulgente    specie    veritatis    et    pietatis.     Sic  Paulus   quoque  praedixit   fore  in2.3;i)cfi.2,u. 
novissimis  diebus,  nt   deus    mittat   operationem  erroris.     Sic  ps.  Ixviij.  'Fiat  ^Pi.  69, 23. 
mensa  coram  eis    in    laqueum    et    in   retributionem  et  in  scaudalum'.     Quid 
enim  aliud  est  verbum  dei  pervertere   et   opinionibus   hominum  contaminare 
quam  laqueos  animabus  ponere,  ubi  veritatis  dei  intuitu  errorem  sequitur? 

25  'Ignis',  melius  in  accusativo  'ignera   et  sulphur",  ut  ad   verbum  'pluet' 

coustruatur,  sicut  super  Zodomam  pluisse  scribitur  iguem  et  sulphur.     Zelumi.aKof.19,24. 
et    furorem    indicat    impiorum    pro    suis    doctrinis    iusanientium.      'Expedit  ©>)r.  n,  13. 
euim   occurrere   ursae   raptis  catulis   quam  stulto  confidenti  in  stultitia  sua", 
idest  sapientia  sua,  in  laqueis  suis,  in  erroribus  suis.     Haec  euim  sunt  sigua 

3ü  irae  dei   et  palpebrarum   eins,    quod    impios    uon    solum    non   agnoscit    nee 
illuminat  oculis  suis,  sed  palpebris  clausis   siuit   ire    in  errores    toto   aifectu 
et  ardente  furia,  si  quis  aut  resistat  aut  non  sequatur.     Hinc  irae,  invidiae, 
rixae,  et  ut  Apostolus  videtur  hunc  versum  i.  Timo.  vi.  pulchre  interpraetatus,  i-Etm.e,  4f. 
dicit  'Languentes  circa  quaestiones  et  pugnas  verborum,  ex  quibus  oriuntur 

35  invidiae,  contentiones,  blasphemiae,  suspitiones  malae,  conflictationes  hominum 
mente  corruptorum,  et  qui  a  veritate  privati  sunt'  &c. 

'Sulphur'  propter  gravem  fetorem  non  male  patres  malam  famam  esse 
arbitrati  sunt.  Hoc  enim  constat,  odorem  figurato  sermone  famam  signi- 
ficare,  ij.  Cor.  ij.   'Nos   bouus  odor  Christi  sumus,  aliis  odor  vitae  in  vitam,  2- eov.  2, 15. 


4  Zodoiiiis  BG  6  iiiteiitionis  BC  ^.  ®.       sunt  emplietica  (fo)  SB.  10  (.i.)  A 

12  dimissi  A  19  capitur  C"  33  Apostulus  A  36  a  fc^U  BC 


304  Opoi-atioiKvs  iu   rs;ilmos.      151;)— IMl. 

aliis  odor  mortis  in  inortoin'.  IJiulo  vi  iisu  diciiniis  et  iiihcimis  odorari  mit 
(ilüu't're,  (luiu  ('X|»l()i"are  et  iii(]uircre  faiiiani  aiit  riiinorcin  aliciiiiis  iiibomus. 
Ita  iüipioriuii  doctoros  et  discipiili  non  sunt  odor  Ixmus  Cliristi,  scd  fetur 
Satauae  ot  .sulpluu*  grayeolentissimum ,  quod  plucntc  in  ira  sua  doraino  in 
eis  abundat.  Sic  obtiuuit  iu  Ecelcsia,  ut  non  sit  poior  infamia  ot  pesti-  •> 
lontius  nonicn  quam  haeresis  et  pcrfidiac,  ut  ctiani  eouuncrtiutn  aut  (juacvis 
conversatio  suspitioni  gravissimae  obnoxia  siut,  et  ei  cum  sulpluirc  imdtuni 
conveniat,  quantum  est  in  vi  odoris. 

Sed  hebraeum  videamus,  qui  sie  distinguit  'pluet  super  impios,  la(|ueos, 
igneni,  et  sulphur,    et  ventus   tempestatum  sors    calicis    eorum'^    ubi  lohau.    !•> 
Keuchlin  arbitratur,  pro  'laqueis'  'carbones'  dicendum.     Quod  si  verum  est, 
augurari  licet,   'laqueos    ignem'  esse    id,   quod   carboues   ignis,  idest  prunas, 
i^i.  18,  i4.sicut    ps.  xvij.  'Grando    et    carbones   ignis',    pro    'carbones    igniti'.     Videtur 
autem  fulgura,  tonitrua  et  omnem  illam    tempestatis  vim  allegorice  tractare 
sicut  in  Aegypto  et  Zodoraa  factum  legimus.     In  tempestatibus  enim  fremunt   is 
ignis  fulminum  et   ventus    procellosus.     Deinde    fulmina    et    fulgura    odorem 
sulphuris  habent,  et  lux  ipsa  eorum  sulphurea  est,  ait  Plynius  li.  xxxv.  ca.  xv., 
ut  non   absurde  versum   sie   reddere  possim:    Pluet    super    impios    carbones 
ignis  et  sulphuris,    idest  ignitos    et   sulphuratos ,    ut   quos   fulmina  igne  suo 
sulphureo  succenderint.     Signat    enini    eara    vim    et    effectum    fulminum    et  ^o 
tonitruorum,    quibus    qnicquid   apprehenditur,    in  prunas,    favillas    et  cineres 

2.ai!LM'.  9, 23.  resolvitur.     Sic  enim  Exo.  ix.  plaga  septima  scribitur  discurrisse  grandinem, 
tonitrua,  fulgura  et  ignem,  mixta  pariter  super  terram,  ut  psalmo  Ixxvij.  la- 

2.  ma\.  9, 8.  tius  videbimus.     Et    Exodi  ix.    'Tollite    manus    plenas    cineris    de    Camino', 

ubi  dictio  consanguinea  huius  loci  ponitur,  cjuam  'cinerem"*  transtulit,  scilicet    -'s 
qualis  est  prunis  et  favillis  mixtus. 

His  Omnibus  ego  non  aliud  intelligo,  quam  impiorum  et  iustorum 
doctrinas  allegorica  coraparatione  conferri,  ut  super  pios  plui  accipias  imbrem 
temporaneum,  matutinum  et  serotinum,  quo  terra  foeliciter  perfusa  foecun- 
datur  ad  germinandum  fructum  suum,  de  quo  imbre  frequentissimus  sermo  3o 
in  prophetis.  Hoc  est  verbum  dei  salutare,  quod  germinare  facit  iusticiam 
qji.  85, 13.  et  iudicium,  de  qua  benignitate  ps.  Ixxxiiij.  dicitur  'Dominus  dabit  beuig- 
nitatem,  et  terra  nostra  dabit  fructum  suura\  Quod  verbum,  quia  impii 
aversantur,  immo  persequuntur  cum  fructibus  suis,  Dens  versa  benignitate 
in  iram  mittit  in  eos  iram  et  indignationem  et  immissiones  per  angelos  35 
qjf.  78, 49.  malos,  ut  ps.  Ixxvij.  dicitur  de  Aegyptiis,  Scilicet  pro  salutari  pluvia  ful- 
mina, ventum  tempestatis,  grandinem,  quibus  non  modo  non  foecundatur 
terra,  sed  succenditur  et  vastatur,  hoc  est  verbum  impietatis  mortiferum 
quo  redduntur  vaniloqui    et    mentium   deceptores   et    ad   omne  bonum  opus 


17  sulpurea  A  21   iinb  öftcv  apjtrejlienditur  A  apprselieuditur  B  24  caniuio  A 

1)  j£ic  ^ittcvpunttiüu  ]o  mä)  A;  in  BC  auBctbcm  Äoinma  ^intct  tcmpestatum.  1 


Operationes  in  Psalraos.     1510—1521.  3ß5 

reprobi,  iit  ad  Titum  Apo.stolus  ait.     "Contritio   enim   et    infoelicitas  in  viisf}Bt„''3,^i6f. 
eorura,  et  viam  paeis  non  cognoverunt'',  ps.  xiij.     Neque   enim   aliud   potest  *[nnd,' bör 
verbnm  hominis  quam  scrupulosam ,  pavidam,   inquietam,   erroueam,  deinde    *"'*i'^'"-^ 
inutilera,  vastam  et   sterilem   conscientiam   facere,   eoque   magis,   quo  diutius 
5   sub  eo  magisterio  agit,  ubi  cum  Aemorrhoissa  consumptis  substantiis  in  hos  ^lau.  h.  2^. 
homicidas  medicos  non  emit  nisi  peius  habere. 

Nee  est  praesentior  allegoria  impiae  et  humauae  doctrinae  quam  tem- 
pestas  fulminum,  fulgurum,  ventorum,  grandinis  et  id  geuus  irae  supernae, 
sie  tarnen,  ut  non  solum  desursum  raugiat  coelum  et  minetur,  Sed  ad  terram 

10  ferantur  et  feriant,  vastent  succendantque  orania  reddantque  terram  inutileni 
victui  humano.  Quod  ut  indiearet,  carbones  ignis  et  sul])huris,  non  ignem 
simpliciter  dieere  voluit,  quod  fulmen,  si  solum  luceat,  nihil  succendit  nee 
ignem  nee  earbones  faeit  nee  odorem  sulphuris  excitat,  sed  solum  eommina- 
tur  talia.     Quare  propter  Emphasim  per  earbones,  ignem  et  sulphur  exprimere 

15  voluit  fulminum  et  tempestatis  vim,  effeetu  et  re  ipsa  nocentem  seu  fulmen 
sueeendens,  comburens  et  earbones,  cineres,  favillas  faeiens,  sulphureo  odore 
graveolens ,  omnia  vastans  et  in  nihilum  redigens ,  sieut  Aegyptiaea  plaga 
monstrat. 

De  istis  doetrinis  Apoe.  xvi.  eapitulum  plenum  est,  ubi  Septem  Angeli  Dffbg.  i6,  iff. 

20  (idest  pontifiees  seu  doetores)  tuba  eanuut,  et  varia  deinde  monstra  in  Eeelesia 
sequi  seribuntur.  Yide  ergo,  quam  malum  omen  sit  tristeque  speetrum, 
quoties  tempestate  eoelesti  urbes,  regioues,  Agri,  et  quiequid  in  eis  est,  iu- 
cenditur  et  vastatur,  quam  saevus  quoque  sit  is  ignis  prae  usitato  nostro, 
Deinde    sulphure    graveolens,   feriatque    frequentius   et  ipsa   delubra   nostra, 

25  magno  certe  prodigio,  impiam  hominum  in  Eeelesiam  doetrinam  detestante. 
Contra  quam  iueundum  est,  nbi  verno  tempore  datis  opportunis  pluviis 
renaseentis  testatur  gratia  mundi,  omnia  eum  domino  dona  redisse  suo, 
omnia  virent,  florent,  erescunt,  et  dulei  odore  tota  terra  perfusa  reereat  omne 
animantuin  genus,   magno  sine  dubio  saeramento  Euangelieae  doetrinae  gra- 

30  tiam  eommeudante.  Est  enim  huius  utriusque  rei  seriptura  passim  refertissima 
allegoriis. 

Verum  haee  omnia  sie  geruutur  in  spiritu,  ut  sola  fide  pereipiantur. 
Non  enim  quales  sunt  impii  eoram  hominibus,  hoe  psalmo  seribuntur,  sed 
quales    eoram   deo  in    spiritu  et  seipsis.     Nam   quid   speeiosius  in  terra  hoe 

35   Säule   et  Absalom?     Nonne   regio  Zodomorum   est   sieut  paradysus  domini? 

Gen.  xiij.  Hi  enim  sunt,  qui  mundo  omnium  utilissimi,  fruetuosissimi,  integer- i.2Koi.i3,io. 
rimi  et  odoratissimi,   nihil  hie  carbonum,  ignium,  sulphuris,  tempestatis,  Sed 
omnia  floribus,   fructibus,  odoribus  vernantissima.     Yidit  ps.  xxxvi.  Impium  i;|.  37, 35  f. 
elevatum  et  exaltatum,   sieut  eedrum  libani.     'Et  transivit,   et  eece  non  erat, 

40   et  quaesivit,   et  non   est   inventus   locus   eius'.     Itaque  transeuntibus  a  con- 


1  Apostulus  A  10  succedantque  C  25  Eeelesia  BC  36  utilisissimi  A 


MC)  OpiTatioiu-s   in   Psalmos.      If)!!)  -   hVJl. 

s|)('<'tii  luniiiiiiiin  ad  i'diispccluin  dci  apparct,  (jiiid  siiil  et  noii  siiil  iinpii. 
Coraiu  ileo  sunt  onmia  ('(»nun  in  carbonos,  eincrcs,  lavillas,  i<;'iicni,  siil]>lmi' 
1  avoi.i9,j7f.  rodac'ta.  Ciiioin  ('()ns|H>climi  Abraham  Gen.  xix.  fignravit,  iibi  dieitur  'Abraliaiu 
oonsurgvns  manc,  ubi  piius  stctcrat  cum  domiuo  (ccce  conspectus  domini), 
intuitus  est  Zodomaiu  et  (iomon-am  et  univcrsam  terram  regionis  illius  ■■> 
\idii(|U('  ascendoulcin  l'a\illani  (juasi  Ibrnaris  liuuum'.  'I'alis  scilicet  est  im- 
piorum  o^nditio  in  oculis  piorum  et  in  veritate,  cum  tamon  in  mundo 
gloriosissime  fulüeant.  ITndo  dieitur:  quae  ad  mare  mortuum  crescunt,  in 
insolitam  spooiem,  atra  et  inania,  velut  in  cinerem  vanescunt.  Quo  portcnto 
naturae  quid,  nisi  id,  quod  hoc  versu  de  inqiiis  dieitur,  monstratur.  '" 

Contra  ])ii,  (juia  verl)0  Crucis  secundum  carnem  omnibus  malis  subiecti 

sunt,  super   ipsos    potius    videtur   deus   plucre   laqueos,    prunas,    sulphur  et 

iJf.  '.',  3.  quiequid    est    tempestatis    et    turbinis.     Sic    enini    ])s.  ij.  vincula    et    iugum 

appellant  verbuui  Christi,  a  quo  plus  metiuint  quam  a  fulmine  et  tempestate, 

quibus    tarnen    vice    illius   revera   obruuntur    et   vastantur    per    impios    suos   15 

t^oj.  8, 7.  magistros.    Ad  eundem  spiritum  procellarum  Osea  viij.  'Quia  ventum  semina- 

$01".  12, 2.  bunt  et  turbiuem  metent'.    Et  iterum  xij.  'Ephraim  pascit  ventos  et  sequitur 

aestum    tota    die,    mendacium     et   vastitatem    multiplicat\      Quibus    verbis 

prophetae  Impiorum  vanitatem,  deinde  et  inquietam  conscientiam  et  ineptitu- 

diuem  ad  bonum  depingunt,  quisque  suo  tropo.  2ü 

'Calix'    usitatissimo   scripturae  tropo    vasa   doctrinae,   idest  verba   seil 

eloqnentiam  significat,  Quibus  sensus  in  aniraam  sieut  vase  in  corpus  vinum 

fuuditur.      Sic    B.    Augustinus    de    Fausto    Manichaeo    et    eloquentia    eius, 

Confess.  v.:     Quid    mihi    et    ad    meam    sitim    preciosissimorum    poculorum 

decentissimus    ministrator?     Et   iufra:    Sapientia    et    stultitia    perinde    sunt,   25 

sicut   sunt    cibi  utiles    et    inutiles,   verbis    autem    ornatis   et   inornatis   sicut 

urbanis    et   rusticanis,    utrique   cibi   possunt   ministrari.     Hinc   apud    patres 

3cr.  51, 7.  passim  celebratus  aureus  calix  Babylonis,  inebrians  omnem  terram,  Hiere.  li. 

Et  'poculum   aureum  in   manu   meretricis   magnae,    plenum   abominatione  et 

Cffbg.  17, 4.  vi"o  prostitutionis"",  Apoc.  xvij.    Deinde  et  vasa  tabernaculi  et  templi  omnia   30 

figurant   sive   libros   sive  sermones  doctrinarum.     Et  in  lege  potissimus  erat 

usus   phialarum  ad  excipiendum,   fundendum,   spargendum  sanguinem,    quia 

legis    doctrina    peccatiun   tractat   et   revelat.     De    quibus    mysteriis   iam    non 

^j.  16,  5. 6st    locus    dicendi.     Sic    infra    ps.  xv.    'Dominus    pars  haereditatis   meae    et 

calicis  mei\  35 

Verum   non   sie  calix  tantum  est  intelligendus,   ut  vocale  aut  scriptile 

SDfattt).26,39.  verbum  tantum  significet,  sed  etiam  id,  quod  significatur.    Sic  enim  Christus 

oravit   pro   calice   auferendo,   quem   omnes  intelligimus  passiouem  eius  esse. 

3er.  25,  17.  Et  Hieremias  xxv.   'Sumit   calicem   vini   furoris  domini   de   manu  domini  et 

Scf.  51, 17.  propinat  omnibus  geutibus  et  regibus  ex  eo'.    Et  Isaias  li.  dicit,  Hierusalem  40 


crescunt  in  solitam  A  25  stultia  A 


Opeiationes  in  Psalnios.    1519—1521.  367 

bibisse    calicem    irae    domiui   iisqiie   ad   fundiim   et   feces.     Ex   his   et   aliis 

scripturae  locis  in  ununi  significatum  coacta  utraque  significatione  Calix  aliud 

iiou  esse  videbitor  quam  praedictio  et  denuntiatio  penarum  et  irae  dei.    Ita 

et   calix  Christi   est  ira   dei  et  passio    eins   in  lege   et   prophetis  praefinita. 

Miche.  i.   'Irarn   domini   portabo,   quia  peccavi  ei\      Sicut  et  i.  Pet.  i.   dicit^j,*j,.^jjQj 

prophetas   praenantiasse  priores   in  Christo   passioues   et  posteriores  glorias. 

Quare    is   dicendus   est   calicem    propinare,    qui   seu   dicendo   seu    scribendo 

penas  denuntiat,  sicut  prophetae  passim  et  Apostoli  faciunt.    Unicuique  enim 

suus  calix  ebibendus  est,   idest  Crux  et  passio  super  cum  definita  in  scrip- 

turis  seu  apud  deum  ferenda. 

Hiuc  iam  duo  genera  calicis  nascuntur:    Alterum  piorum,  alterum  im- 
j)iorum.     Calix    piorum   est   passio  definita  super  eos  carnalis  et  temporanea 
usque   ad  peccati    destructionem ,   quo  hausto  anima  magis  servatur  et  reno- 
vatur,   Licet   is,   qui    exterior   est  homo,    corrumpatur   de   die  in   diem   ista2.  Gor.  4,  le. 
praevalida  purgatione  calicis,  donec  tandem  anima  et  corpore  liberemur.  Contra 
calix    impiorum   est   passio    interna    et    spiritualis    usque    ad    destructionem 
iustitiae   et   pietatis,   quo  hausto   auimae    eorum   perduntur   de   die  in  diem. 
Licet  homine  exteriore  floreant  et  vigeant  multa  specie  et  abundantia,  donec 
in  anima  et  corpore  simul  pereant,  fecem  calicis  in  sempiteruum  bibituri,  ut 
ps.  Ixxiiij.  'Calix    in   manu   domini   vini   meri,   plenus    mixto.     Inclinavit  ex  *i.  75,  9. 
hoc  in  hoc,  veruntamen  fex  eins  non  est  exinanita,  bibent  omnes  peccatores 
terrae',   idest  'si    iudicium   (ut  i.  Pet.  iiij.)  dei  primum  a  uobis  inchoat,   quisi.Wv.4. 17. 
finis  erit  eorum,  qui  non  credunt  Euangelio?'     Itaque  calix  verbum  est,  sed 
verbum,   passioues  praefiniens   et  Crucem,   seu  passio   verbo   praefinita.     Sic 
ps.  cxv.  'Calicem   salutaris   accipiam  (idest  passioues  salutares,   quas  Paulus  ^f.  ne,  13. 
appellat  passioues  Christi,  libenter  feram)  et  nomen  domini  invocabo\ 

Hunc  sensum  si  sequimur,  calix  impiorum  hoc  versu  non  ipsa  eorum 
doctrina  erit,  ut  supra  diximus,  Sed  verbum  dei  pronuntians  eorum  vasti- 
tatem,  ignem,  sulphur,  spiritum  procellarum ,  et  ne  longe  discordent  omnia: 
Calix  eorum  est  impietatis  doctrina  et  omne  malum,  quod  ipsa  facit,  combu- 
rendo,  vastando,  inquietando  animas  eorum,  certa  dei  diffinitioue  et  verbo 
scripturae  praenuntiata,  denuntiata,  parata. 

Tars'  more  scripturae  non  philosophice  siguificat  particulam,  ut  contra 
totum  distinguatur,  sed  idem  est,  quod  sors,  haereditas,   portio,  quod  olim 
haereditates   in   tribus   duodecim  distributae  sunt,     Sic  illud    'Dominus  pars  ']sl  le,  5. 
haereditatis  meae  et  calicis  mei'.    Et  'portio  mea,  domine,  in  terra  viventium'.  *f.  142,  e. 
Et  Hieremias  in  Treu.     'Pars  mea  dominus,  dixit  anima  mea\     Atque  huic  .fttngcr.  3, 24. 
calicis  et  partis  significationi  assuesci  oportet  propter  scripturae  sanctae  usum. 
Est   ergo   sensus:   Lnpii   haereditabunt    id,   quod   eis   praefiuitum   est  a  deo, 


15  et]  a  BC  2Ö.  ^.  e.       liberentur  A  liberetur  BC  16  ad   fei}«  A  18  floraiit  A 

25  (.i.)  passiones  salutares  (quas  .  .  .  Christi)  A  28  praeiiuncians  BC  31  defiuitione  BC 

32  pronunciata  BC  33  particula  A  37  huic]  his  A,  huius  (£. 


308  OptTiitioiu's  in   l'salmos.     If)!;»— 1;VJ1. 

lU'iiipi'  ]»lii\i:iin  cm  luuuiiu  i^nilonun  il  >til|)liuiC(iriim  et  s|>iriliiiii  |iro('c'll:ii'nm, 
hoo  i'st  iiu|)it'l;i(rm  et  iiu'rc'i'tlciu  iiu|)i(t:itis,  vastitiihiu  et  contritioncin  sj)iii- 
tus  et   iiuiuit'tiuliiicm  scmpitoniain. 

11,7.  C^u  (III  i  a  in    iu>tiis    doiiiinus    iustitias    dilcxit,    acMm  it  at  ciu 

vidit    villi  US    eins.  r, 

llitiMiiymus  'ircliini  vidt'hit  iacics  oorimi'  (si  caret  mciulü  codex).  De 
'rei'titiidinc'  et  'aeciuitate"  ahuiule  dictum  est  ps.  vij.  et  ix.  Et  hie  incertum 
est,  an  niasenlino  genere  'reetmn^  ))ro  'reetos'  syneedoehice  et  Mnstos'  pro 
'iustitias^  dieenduni  .sit.  Verum  |)artnn  habet  hoc  momenti:  qui  respicit 
iustitiam  et  aetjuitateni,  etiam  iustos  et  aequos  respicit.  n) 

C'onehidit  ergo  pro])heta  psahiuim  adversus  praesumptionem  inii)ioruin 
diccns:  Homo  iudicat  inique  et  imj)ios  laudat,  verum  dominus  est,  qui  non 
f'allitur  specie  nee  movetur  magnitudine  aut  multitudine  iniquorum,  teuax  et 
amans  est  iustitiae,  et  facies  eius  ad  rectos  corde  respicit.  Ideo  niliil  est, 
quod  sibi  impii  corara  eo  praesumant  et  pios  ab  eo  contemni  spcrent.  Aliud  is 
vultus  eius  videt,  et  aliud  vultus  homiuum,  diversissimi,  immo  adversissimi 
sunt  conspectus  dei  et  conspeetus  hominum.  Quod  in  hoc  altum  est,  in  illo 
IG,  15.  abominabile  est,  ut  Christus  ait. 


PSALMVS  YNDECIMVS, 
HEBRAEIS  DVODECIMVS.  20 

12.1.  A    D  victoriam,   super  octavam    psalmus  David. 

Jr\.  De  oetava  seu  ogdochorda  cithara  ps.  vi.  abunde  dictum. 

12.2.  Salvura    nie    fac   domine,    quoniam   defecit   sanctus, 
quoniam    diminutae    sunt   veritates    a   filiis    hominum. 

Irata    charitas    hoc   psalmo   loquitur,    quam   zelum   dei   dicimus,    sicut  25 
2.  eot.  11,2.  Apostolus   ij.  Cor.  x.   eodem  affectu  loquitur  'Emulor  vos  aemulatione  dei\ 
Loquitur  autem   in  eos,   qui  in  populo  dei  ministerio  verbi  praesunt  et  sua 
cum  magna  pernicie  animarum  pro  dei  verbis  docent,  abusi  potestate  docendi 
depravantesque  puram  et  synceram  legis  diviuae  doctrinam,  quales  David  suo 
tempore   et  passus    est  et   tempore   advenientis   Christi  futuros  praevidit,    in   30 
a«attf).23,i3.  quos    Christus    Mat.  xxiij.   invehitur    dicens   'Ve   vobis   scribae   et   pharisaei, 
hypocritae,    qui    clauditis   regnum  coelorum   ante  homines.     Vos   enim   non 
Suc  11, 52.  intratis   nee   introeuntes   sinitis  intrare'.     Et  Lucae  xi.  *Ve  vobis  legisperitis, 
qui   tulistis   clavera    scientiae  (idest  potestatem  docendi),    vos  non  intratis  et 
eos,  qui  intrabant,  prohibuistis\  35 

7  abuud^  A  8  synecdochic^  A  15  praesumunt  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  3ß9 

Quo  patet,  non  de  haereticis  agi  nee  de  perseentoribus  hoc  psalmo, 
uisi  haereticos  censeri  oportet  eos,  qui  caerimoniis  et  a  se  repertis  opusculis 
bonis  homiuum  capiunt  animas,  fide  dei  (quae  una  docenda  est)  neglecta, 
quales    hodie    sunt    magisque    futuri    sunt,    si    mundus    durabit:    lurisperiti, 

.■,  Theologi,  religiös! ,  pontifiees,  humanis  scientiis  et  traditionibus,  idest  tarn 
speculabilibus  quam  raoralibus  suis  perditi  et  perdentes.  Nee  hoc  sohim 
indignatur  propheta,  quod  sint  tales  magistri  vilissimi,  sed  quod  tarn  multi 
sunt  et  soli,  ut  nullus  ferme  sit  reliquus,  qui  recta  doceat.  Quo  iudicata 
psalmum  ipsum  ad  perditissimum  aliquod  saeculum  pertinere,  quäle  fuit  tem- 

10  pore  Christi  et  nunc  est   nostro.    Ideo  tanto  aestu  exorditur  dicens  'Salvum 

me  fac  domine,   quoniam  defecit  sanctus",  ac  si  dicat  illud  Micheae  vij.  'Ve  iDii*.  7,  i  ff. 
mihi,  quia  factus  sum  sicut  qui  colligit  in  auturano  racemos  vindemiae,  non 
est   botrus   ad  comedendum,   praecoquas  ficus  desyderavit  anima  mea,   periit 
sanctus  de  terra,  et  rectus  in  hominibus  non  est,  omnes  in  sanguine  insidian- 

15  tur,  vir  fratrem  suum  ad  mortem  venatur,  malum  manuum  suarum  dicuut 
bonum,  princeps  postulat,  et  iudex  in  reddendo  est.  Et  magnus  locutus  est 
desyderium  animae  suae,  et  couturbaverunt  eam,  qui  optinuis  in  eis  est,  quasi 
paliurus,  et  qui  rectus,  quasi  spina  de  sepe"  &c.  Quibus  verbis  non  modo 
ideni,  quod  hie  psalmus  sentit,   sed  et  speciem  simul  taxat  eorum,  qua  haec 

20  mala  vestiunt  et  bona  videri  volunt,  in  spiritu  enim  loquitur,  quem  fide  sola 

intelligi  oportet.    Agitur  enim  hie  illud  prover.  xx.  'Sicut  aqua  profunda,  sicspr.  20,  s. 
cousilium   in   corde   viri,   sed  homo  sapiens  e?:hauriet  inud\     Multi  homines 
misericordes    (idest   saneti  seu  homines   gratiae    et  viri  misericordiae,   quales 
tamen  non  sunt)  vocantur.    Fidelem  autem  virum  (idest  fide  ac  revera  iustum 

25  seu  misericordem)  quis  inveniet?  Adeo  scilicet  species  regnat,  et  profunda 
est  aqua  ista  consilii  et  affectus  eorum,  quam  non  nisi  sapiens  exhaurit  (id- 
est quos  non  nisi  vere  iusti  queant  discernere),  caeteris  omnibus  per  speciem 
et  multitudinem  magnitudinemque  falsis.  Et  haec  perditio  multitudinis 
discrutiat  prophetae  huius  spiritum,   ut  sie  exclamet  et  sine  ulla  praefatione 

30   aut  captatione  benevolentiae  inchoet  et  deum  imploret  pro  salute  populorum. 

Hebraeus    absolute    habet    'Osia',    idest   'salva"    seu   'da  salutem',    non 

'salvum    me   fac\     Vehementius   autem  sonat  'Salva"  seu  'da  salutem'  quam 

'salvum  me  fac",  sicut  et  vernacula  nostra  affectu  pereuntis  ac  iam  morieutis 

dicitur:   Hilff  du  barmhercziger  Gott,   ubi  omissa  prefatione   in  praesentiani 

35  periculi  intenti  validissime  clamant  et  invocant.  Sic  et  propheta  pereuntis 
populi  affectu  ardens  sine  praefatione  erumpit,  valida  oratione  dei  auxilium 
implorans. 

Sanctus  hoc  loco  'hasid'  est,  quem  ps.  iiij.  Hieronymus  'misericordem' »;5j.  4, 4. 
transtulit  'Mirificavit  dominus  sanctum  suuni\  idest  misericordiam  consecutum 


6  perditis   BC  10  d.  A  12  cullegit  BC  19  qua]  quo  AB  23  viri 

misericordsa  C  39  misericordem  A 

£ut^er§  SBette.  V.  24 


370  Oi)oration.'s  in   rs:>liuos.     151;»— 1521. 

seil   liTlUin   «Ici   iiistilicaliiin,    (|iii   in   l'ulc  scrvadir,    iioii   in   opcrihiis   vi  viribus 
suis  nt'c  lioiuiuum  ulloruin. 

'Wn'itates  diininutae  sunt  a  liliis  lioiuinum',  idost  non  sunt  intor  liomiucs 
voritatos,  idost  lulclitas,  Hcbraca  lingua  potest  dicerc  ])lurali  nuniero  'non 
sunt  iu  hominibus  fidcs'  sicut  et  Mens  salntarium  nostroruni',  ubi  nos  'deus  s 
salutis  nostrae'  et  'iuter  homiues  non  est  aniplius  fides'  dicimus,  sicut  diei- 
tur  'Nusqnam  tuta  fides'.  Neqne  veritas  plurali  numero  in  ubu  est.  Quod 
dico,  110  quis  diniinutas  veritates  intelligat  a  filiis  lioniinum,  quasi  filii  homi- 
nuin  diniinuovint  voritatos,    (|uaiiquain  boc  voruni    sit,    sed  quod  praepositio 

3o".  r.7,  i.'a^    dobot   oxponi    por    'intor'    vol   'do'   vol    'ox"",   ut   sit   sensns   ille   Isa.   Ivij.   lo 
'lustus    perit,   et   non   est   qui    recogitet    in  corde   suo,   et  viri  niiscricordiae 
oolliguntur,    ot   non    est  qui   intelligat.     A  facie  enim    malitiae   colleetus   est 

auirf).  7,  a.  iustus\     Et   quod   ex  Mioboa   retulimus  'periit  sanctus   de   terra'   &c.     A-^iilt 
onini  dioore,  non  esse  amplius  fideni  in  hominibus,  quae  hebraeis  cum  voca- 
biilo  veritatis  consonat,    ot  viros,  qui  gratia  iustifioantur,   desiisse,  abundare   is 
vero  iustitiarios  hypocritas,  qui  suis  virii)us,  suis  o])eribus,  suis  legibus,  suis 
meritis  sese  et  omnes  alios  pordant  magno  titulo  et  nomine  salutis. 

Hvperbolen  facit  veheinentia  affectus,  non  enim  aliquando  non  sunt 
saneti  et  fideles  Christi  in  terra.  Et  tarnen  dicit  'Defecit  sanctus^,  finiti  sunt 
iusti,  consummati  sunt  deo  grati.  Qua  figura  et  vulgo  hodie  omnes  querun-  20 
tur:  Non  esse  in  liominibus  ullam  fidem,  et  omnia  fraudulenta  geri.  Quae 
infidelitas  testimoniura  est  et  argumentum  intorioris  fidelitatis  extinctae,  sie 
ex  fructibus  arbor  cognosoitur.  Qui  enim  fidelis  deo  est,  et  hominibus  fidelis 
est.    Sine  fide  enim  et  gratia  dei  impossibile  est  hominera  non  quaerere  quae 

üjficf).  7, 2.  sua   sunt   (idest   infidelem   etiam    hominibus    esse).     Unde    Micheas  vij.   cum   25 
dixisset,  non  esse  rectum  in  hominibus,  mox  et  fructus  malae  arboris  perse- 

lücf).  7,  5  f.  cutus  dicit  'Nolite  credere  amico,  nolite  confidere  in  duce,   ab  ea,  quae  dor- 
mit  in  sinn  tno  (Ecce  periplirasin  nxoris)  custodi  claustra  oris  tui,  quia  filius 
contumeliam    facit    patri,    et   filia   consnrgit    adversus    matrem   snam,    nurus 
adversus    socrum   snam,   et  inimici  hominis  domestici  eins'.     Et  impii,   cum  30 
tales  sint,  nihil  minus  tamen  esse  et  videri  volunt. 

12,3.        Vana  locuti   sunt,   unusqnisque    ad    proximum    suum   labia 
dolosa:    in  corde   et   corde  locuti    sunt. 
Distinctio  versus   hebraei  est  post  'dolosa'.     Quaeritur  ergo,   quo  per- 
tineant  grammatica   syntaxi  'labia   dolosa"?     Non   enim  'labia   dolosa    locuti   35 
sunt',   sed  'locuta   sunt'   dicendum   erat,    si  nostri    textus  distinctio  servanda 
fuit,  nisi  dixeris,  quod  'locuti  sunt  labia  dolosa'   in  Accusativo  figurative  pro 
eo,  quod  est  'locuti  sunt  verba  dolosa',  quae  labiis  proferuntur.     Poterat  sie 
reddi:   locuti    sunt   labiis  dolosis.     Puto  ambiguilatem  hie  libertatem  quoque 


20  consumati  A  20/21   qu^runtur  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519— IMl.  37 1 

parero,  iit  possimus  versum  in  tria  membra  partiri,  lioc  modo  hebraenni 
reddendo:  vaniim  locuti  sunt,  viri  cuiiisque  proximo  suo  labiura  blanditia- 
rum,  corde  et  corde  locuti  sunt,  hoc  est  quilibet  doctor  vana  docet,  et  est 
unicuique  viro  ad  proximum  suum  labium  blandum,  et  duplici  corde 
5   loquuntur. 

Priraum  Vana  loquuntur",  idest  frustranea,  ut  quae  non  prosuut  ad 
salutem,  (piae  tarnen  ipsis  (ut  sepe  diximus)  utilissima  et  sola  saluberrima 
videntur.  Quod  enira  hie  non  de  vaniloquio  privato  et  coufabulationibus, 
sed  de  ministerio  verbi  loquatur,  ex  sequentibus  patebit,  ubi  eloquia  domini 

10   opponit    his    vaniloquis    mentium   deceptoribus.      Et  illud  "Uuusquisque   ad 
proximum    suum    labia    dolosa",    hebraeo    tropo    usitate   dicitur,    sicut  illud 
Canticorum  iij.  'lectulum  Salomonis    sexaginta    fortes   ambiunt,    vir,   gladius  CotnL  3, 7  f. 
eins  super  femur  suum'',    quod   nos  dicimus:   et  uniuscuiusque  gladius  super 
femur   suum.      Ita  hie  'Vana  locuti    sunt,   vir  ad   proximum   suum   labium 

15   blanditiarum",    quod   nobis    dicendum    est:    et  uniuscuiusque    ad    proximum 
suum   labium    blandum,    hoc  est   quilibet  blanditur  proximo  suo,    dum  non 
dicit   verbum   crucis   vere,   alioquin    vana  non    persuaderent ,   nisi   blanda  et 
placentia   loquerentur.    Nam  quod   hie  'dolosa'  ponitur  et  ps.  v.  'dolose  age-*pf.  ü,  10. 
baut^   Hieronymus  illic  reddidit   'Et  linguam  suam  levificant",  idest  mollem, 

20   blandam,  adulatricem  faciunt.     Hi  sunt,  qui  homines  pruriunt  auribus,  quos 

exemplo  huius  psalmi  Paulus  non  aliquot,  sed  acervandos  esse  praedixit,  id-a.  Xim.  4,  3. 
est  multiplicandos,  ut  deficiant  sancti,  de  quibus  abunde  dictum  ps.  v.  et  ix. 
Nee    tamen    satis    dici    potest,    adeo    profunde   malus    est    affectus    naturae, 
praesertim  in  rebus  his  spiritualibus,  et  quae  ad  deum  pertinent,  'non  enim 

2fi   est  subiecta  prudentia  carnis  deo,  sed  nee  potest'  ait  Apostolus  Ro.  viij.        «um.  s,  7. 
'Corde    et  corde"  potest   referri    ad    eandem    personam,    ut    is   dicatur 
duplici  corde  loqui,  qui  aliud  sentit  et  aliud  fingit,  quomodo  hie  aceipi  per- 
mitto.    Verum  ego  ad  diversas  personas  refero,  quia  sicut  verbo  dei  syncero 
facit  Christus  'habitare  unius  moris  in  domo',  ps.  vij.,  'et  habitare  fratres  in  '\ii  gs,  7. 

30  unum',    ps.  cxxxij.,  'et  credentium   cor  est  unum,   et  anima  una  in  dominoVci- iss.  1. 
Act.  i iij.  'Est  enim   una  fides,   unus  dominus',  Ephe.  iiij.     Ita  econtra  apud  ||^,^'*^;^  ^-■ 
impios,    quia   vera   et  unica  fides  deest,   impossibile  est,  ut  uno  corde  sint, 
sed   necesse  est,   partium  studia  factionesque  inter  eos  abundare.     Nunquam 
enim    orta  est   secta,   ex   qua  non  mox  aliae  sint  natae.     Sic  synagoga  tem- 

35   pore    Christi    habuit    Pharisaeos,    Zaducaeos,    Essaeos.      Ariani    pepererunt 
Ennomianos  et  Macedouios,  Donatistae  Maximianistas,  Et  hodie  Aristoteles 
Scotistas,  Thomistas,   Occanistas.     Sic   Apostolus  heb.  xij.  'Variis   et   pere- .^-.cbv.  13,  9. 
grinis  doctrinis  nolite  abduci',  Qui  alibi  eos  omni  vento  doctrinae  circumferri  epö.  4,  i4. 
et  semper  discentes,  nunquara  ad  veritatem  pervenientes  scribit.    In  his  omni-  2. 2im.  3,  7. 

40  bus  nunquam  est  unum  cor,  etsi  in  hoc  conveniant,  ut  omnes  vana  loquantur, 


11  usitato  C  19  in  est  BC  26  is]  iiis  C  32  quia]  quibus  C 

24* 


372  Opciiitionos  in  Psalmos.    1510—1521. 

t't    (jiiis(jiu'   suiif    tac'tioni    hlaiuliatur,    suas  opinioncs  (l(i<;iuala(|U('  corroboret. 
Quaro   tlivisionem   istain  sirtaniin  per  divisionein  cordis  inte'lliycndani  puto, 

)aii.  II,  •.'?.  sicnt  Daniel  xi.  Cor  duoruni  re^uni  ad  nnani  niensani  uiendatiuni  locpien- 
tinin  tlescribit. 

Ideo   et   plurali   niunero    locjuitur,    nc   de  una  aliqua  .soliun  seeta  loqui     s 

i'i.  10, 4.  intelligatur,  cum  ps.  ix.  Antichristum  ferme  singulari  numero  expresserit.    Et 

epitasis  est  'in  corde  et  eorde',  quia  secundum  faciera  aliquaudo  conveniunt, 

V\.  ^  2  scilicet  contra   veritateni.      ^ic  ps.  ij.  'Astiterunt   reges    terrae,    et   principes 

convenerunt    in    unnm   adversus   dominum    et   adversus    Christum  eins',   qui 

tarnen    inter    so   diversissimi ,   l^liarisaei,   Zaducaei,   Romani,   Gentiles  et  alii   lo 

tidit  i:,,  4.  tiieruiit.  Hoc  Sanii>son  in  vul])il)us  ostendit,  quarum  caudas  coniunxit  facie- 
bus  in  diversa  versis.  \'uli)iiiin  enim  lacies  est  impiorum  conditio,  apud 
deum  et  spiritu  coguita,  ubi  sunt  factiosissimi.  Cauda  est  extremitas,  et  qua 
persona  sunt  in  oculis  liominum,  ubi  conveniunt  in  unum  in  igue  persecu- 
tionis  ad  perdendas  segetes  terrae,   idest  doctrine  et  operum  fidei  seu  spiri-  is 

Coi.  10, 2.  tus  vastationem.  De  his  et  Osee  x.  'divisum  est  cor  eorum,  nunc  interibunt', 
cum  praemisisset  'secundum  multitudinem  fructus  multiplicavit  altaria  vitis 
Israel'  (idest  in  sectas  divisa  est).  Hoc  est,  quod  prophetam  exclaraare 
coegit,  sanctum  deficere,  Quod  multae  essent  sectae,  et  tamen  omnes  contra 
veritatem  fidei  devorantes  Universum  populum  dei.  Quis  omnibus  resistet,  20 
quando  uni  vix  resisti  potest?  Sic  Ecclesia  et  hodie  habet,  sectis  quottidie 
novis  repertis  veteribusque  auctis,  in  minutissimas  partes  conscissa,  interim 
charitatis  unitate  prorsus  ueglecta. 

12,4.  Disperdat   dominus   universa   labia   dolosa. 

Et   linguam    maguiloquam.  ar. 

3oe(  1, 4.  Scilicet,  nisi  deus  disperdat  locustas,   erucas,   bruchos  istos,   ut  loh.  i. 

vocat,    frustra    pugnat    sanctorum    industria.     Et    aptius    dixisset    interpres 
(quandoquidem  per  verbum  hebraeum  licuit):  Excidat  dominus.     Solent  enim 

5ac.  3,  s.linguae  et  labia  excidi.     Alioquin  (ut  lacobus  ait)  'Nullus  hominum  linguam 

domare  potest'.     Sed  spiritualem  excisionem  imprecatur,  quae  est,  ut  mutatis   30 
impiis  aut  ab  officio  motis  aliud  doceant,  veram  scilicet  crucis  sapientiam. 

Cur  nou  fuit  satis  dicere  'labia  dolosa'  (idest  levia  et  blanda),  sed 
addit  'universa'?  Nisi  quod  ad  multitudinem  fiictionum  respexit,  non  unius 
tantum,  sed  universarum  labia  et  blanditias  petens  disperdi,  cum  universae 
vana  loquantur.  Recte  interpres  coniunctionem  'Et'  adiecit,  quae  in  hebraeo  35 
non  est,  'Et  linguam  maguiloquam',  quod  hebraice  duobus  vocabulis  dicitur 
'locutricem  magnorum',  quod  non  tantum  de  rebus  magnis  (ut  iactare  solent 
impii)  intelligitur,  sed  et  de  superbia,   qua   piam   doctrinam  contemptim  op- 


24  Dispersil    B  26  istis    A  28  heb.   A  30  impraecatur    B  3-3  uni  B 

35  heb.  AB 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  373 

primunt  et  siiam  cum  gloria  statimnt.  Veliit  caudam  vulpis  interpreteris, 
([uac  magna  est  et  pilosa,  minirae  tarnen  corpulenta  et  carnosa,  plus  quam 
toti  corpori,  praesertim  capiti,  congruat,  Ita  impietas  maior  in  specie  et 
pompa  quam  re  ipsa.  Es  ist  eyn  fuchsschwancz.  Quae  bestia  dolis  et 
5  astutia  insignis  non  frustra  in  scripturis  assumitur  in  argumentum  prudentiae 
carnis  astutissimae  et  dolosissimae,  quae  in  rebus  sacris  et  miuisterio  verbi 
omnia  moustra  perpetrat  in  scripturis  praedicta. 

Q,ui   dixerunt,    linguam    uostram    magnificabimus,   labia  12,5. 

nostra   a   nobis    sunt. 

10  Quis   noster   dominus   est? 

Explicat,  quae  sit  et  quid  dicat  lingua  magniloqua,  seilicet  quae  super- 
bissime  et  contemptissime  in  piorum  doctriuam  loquitur.  Primo  'magni- 
ficemus',  idest  roboremus,  stabiliamus,  confortemus  nostra  dogmata,  econtra: 
dirumpamus  vincuia  eorum  et  proiiciamus  a  nobis  iugum  illorum,  destruamus 

li  quae  pii  edificaut,  linguam  eorum  infirmemus  et  compescamus,  nobis  attra- 
hamus  populos  populique  principes,  non  quod  contra  pios  sese  agere  putent, 
sed  obsequium  deo  praestare  sibi  videntur,  si  linguam  suam  magniloquam 
et  dolosam  rol)orent,  inque  multos  propagent  tanquam  synceram  et  humilem, 
ita  ut  solum  deum  hie  iudicem  habere  oporteat. 

20  Deinde  'labia  nostra  a  nobis  sunt',  quod  Hieronymus  'nobiscura  sunt', 

Augustinus  'apud  nos  sunt',  Ego  vellera  dicere:  labia  nostra  nostra  sunt,  ut 
Emphasis  sit  in  posteriore  pronomine  'Nostra',  quo  intelligatur  iactantia 
potestatis  et  clavis  scientiae,  ac  si  dicant:  nemo  audiat  alios  praeter 
nos,    nos    suraus    Magistri    populorum,   nostra    audire     oportet,    et    ut    in 

25  Ecclesia  turgent  inflati  pontifices  pontificumque  bullae:  nostrum  est  inter- 
pretari  scripturas,  nostrum  condere  leges,  nostrum  probare  et  damnare 
cuiuscunque  dicta  et  scripta  vel  sola  potentia  clavis,  ut  sie  per  pronomen 
'Nostra'  siguificentur  impii  omnibus  adimere  facultatem  docendi,  iudicandi, 
dicendi  et  sibi  solis  rapere  ac  veudicare,  etiam  si  sunt  iuxta  indoctissimi  et 

SU  impiissirai  omnium.  Quod  ego  tribuerem  et  nostri  saeculi  hominibus,  nisi 
illis  deesset  species  et  cauda  vulpis.  Nam  inscitia  et  impietas  eorum  est 
Omnibus  manifesta,  nee  apparet  vel  pilus  huius  caudae,  idest  scientiae  et 
sanctitatis  praeter  nomen  et  opinionem  vulgi,  qua  tamen  fortius  confidunt 
quam   ulli  foecerunt,  qui  speciosissima  tum  scientia  tum  sanctitate  fulserunt. 

35  Unde   non    paruni    peius    nostro    saeculo   habet    Ecclesia,    quam   hoc  versu 
dicitur,  ubi  mera  vi  et  tyrannide^  nuUa  adhibita  specie,  negantur,  labia  esse 
piorum.     Sic  ad  Christum    doceutera  Matt.  xxi.    dixerunt   'In  qua  potes täte  aKattfj.s  1,2. 
haec  facis?'    quasi  dicerent:  non  tua,  sed  nostra  sunt  labia,  nostra  potestas 
docendi.     Et   act.  v.   'Praecipiendo   praecepimus    vobis,    ne    in    nomine   isto  sipgic^.  5, 28. 

io  doceretis'.     Sic    sacerdotes  Anatot  Hieremiae,    sie  Achas    Isaiae,    sie    Amos 


11  inscita  B  38  q.  d.  A  39  praecipimus  BC  40  doceritis  ABC 


374  Opomtionos  in  IVsalmos.      I;")l!l—  IWl. 

Ainasias  et  ()niiiil)iis  prophetis  loocoriint,  |)i'(tliil)e'iites  l(>t|iii,  taiKiuaiii  (|U()ruin 
nun  osseiit  labia  et  pütesta.s  (locoiuli.  Contra  quos  veri  j)roplictat)  cum  nun 
noiiaront,  oornin  esse  potestatem,  diccrent  auteiu,  eos  errare  et  male  doeere, 
()pi)()siieruut     ariinmciitum     praescriptioiiis      et     jjotesfatis      siiniil,      diccntes 

3ci.  18,  18.  riiiMv.  xviij.  'Ndii  peribit  lex  a  sacerdote  iiec^  ronsilium  a  sapiente  iiec  & 
serino  a  pn>i)heta\  Eadein  prorsns  forma,  (pia  liodie  arj>uiint  ex  multitii- 
dine  doctoriun,  ex  niagnitiidine  auditorum,  ex  loni>;itudine  temporum,  ex  in- 
defeetihilitate  fidei  Pctri,  ex  ritu  universalis  Eeclesiae  (idcst  eorum,  qui  sua 
audiunt).  His  omnihus  inflati  dicuut:  Nostra  sunt  labia  et  ])raevalent,  cum 
ins  speciosissimis  plausibilissimisque  rationibus  j>o)>ularem  sensum  facile  i» 
oa]Hant,  sicut  olim  populuiu  capiebant  hacc  tria,  lex  in  sacerdote,  consilinin 
in  sapiente  et  scrmo  in  propheta. 

'Quis  noster  dominus  est?'  Nou  hoc  dicuut  impii,  quod  negent,  se 
habere  dominum  deum,  quem  unice  iactant  ad  versus  pios,  cuius  titulo  et 
sua  colorant  et  piorum  blaspheniant,  Sed  quod  pios  nolint  sibi  praeferri  et  is 
audiri,  potestate  docendi  sibi  tantum  arrogata.  Habetque  ista  oratio  inter- 
rogativa  insignem  inflatissimamque  contentionem,  qua  sibi  et  suis  fortiter 
persuadent,  sese  recte  agere,  et  pios  accusant  magnae  temeritatis  hoc  modo: 
Ecce  nos  divinitus  positi  pastores  populi  et  pro  eis  rationem  reddituri,  soll 
potestatem  habemus  docendi  et  ea,  quae  dicta  sunt  a  quocunque,  iudicandi,  20 
quos  oportet  ab  omnibus  audiri  et  nos  nnllos  audire,  (juia  ubi  est  (ut  dicuut) 
maioritas,  ibi  est  mandandi  autoritas,  caeteros  vero  manet  obediendi  necessitas. 
Hie  vero  novus  propheta,  in  coelum  ponens  os  suum  nosque  doeere  paratus, 
detrahit  potestati  estque  irreverentialis  suis  maioribus  (sie  hodie  loquimur), 
non  habet  satis  nee  audisse  nee  obedisse,  nee  contentus  alios  nobis  sub-  25 
trahere,  etiam  super  caput  nostrum  vult  ascendere  nosque  discipulos  suos 
facere  et  plane  nostri  dominari.  Nos  ergo  ista  fereraus?  hunc  patiemur 
nobis  dominari?  ille  nobis  leges  statuet  et  modum  prefiget?  Et  sicut 
SoS  9^ 34.  j^(^j^gj  lohan.  viij.  ad   caecum   natum   dixerunt  'Tu   doees  nos?'     Et  ps.  iiij. 

i.iKof.  37,8. 'Q^iis  ostendit  nobis  bona?'  Et  Gen.  xxxvij.  fratres  loseph  ad  eum  'Nun-  30 
quid  rex  noster  eris,  et  subiiciemur  ditioni  tuae?'  Hac,  inquam,  turgen- 
tissima  et  immanissima  superbia  Moab  iste  superbiae  et  temeritatis  aecusat 
piorum  humillima  pro  verbo  dei  studia  interpretans,  id  fieri  dominandi  et 
potestatis  minuendae  aut  oppriraendae  gratia.  Aut  euim  nihil  veritatis  est 
dicendum  magnatibus,  et  oifendetur  divina  maiestas,  aut  si  dicetur,  non  35 
veritatis  dictae  gratia,  sed  laesae  maiestatis  et  imminutae  potestatis  crimen 
obtinebitur.  Adeo  necesse  est,  veritatis  nuncium  offendere  vel  in  deum  vel 
in  magnates  homines.  Idem  ergo  est  dicere  'quis  noster  dominus  est?'  ac 
si  dicant:   desine  tu  velle  nos  doeere  et  nostra  non  audire  aut  daranare,  ne 

4  d.  A  6  Eodem  AB  U  adversos  AB  22  caeteros]  certos  ABC  30  ad 

deum  ABC  33  humilima  ABC  37  semper  nuncium  B  nuncium  semper  C  (S.  37/38  in 

(üor  deum  unb  magnates)  fe'^tt  BC 


Operationes  in  Psalraos.    1519 — 1521.  375 

viclearis  non  tarn  magister  quam  dominus  noster  velle  fieri.  Sic  Amasias, 
Arnos  vij.,  misit  ad  regem  Israel  diceus  'Rebellavit  contra  te  Arnos  in  mediosimoä?,  tof. 
domus  Israel,  non  poterit  sustinere  terra  universos  serraoues  eins,  haec  enim 
dicit  Arnos :  In  gladio  morietur  Hieroboam"  &c.  Ecce  rebellionis  reus  et 
5  usurpati  domiuii  ob  solam  veritatem  praedicatam.  Quid  hodie  fieret,  si 
veritatem  theologi  (sicut  debcnt)  palam  profitereutur? 

Simul  tarnen  verum  est,  impios  recusare  simpliciter  etiam  dei  dominium, 
etsi  contrarium  fortiter  simulant.  Primum,  quod  omnis  superbus  et  prudens 
prudentia   carnis   deo    subiici    non   potest.      Deinde   cum   nuucios    verbi    dei 

10   reiiciunt  et  confundunt,   simul  deum  reiiciunt,  qui   misit  eos,   sicut  Christus 

ait  Matt.  X.     'Qui  vos  recipit,   me  recipit,   qui  nie  recipit,   recipit  cum,   qui  ajiattt).  10,40. 
me  misit'.     Et  i.  Reg.  viij.   'Non  te,    sed   me  abiecerunt,    ne  regnem    super  i.snm.  g,  7. 
eos\    Hoc  modo  Hiere.  v.  dicit  'Negaverunt  dominum  et  dixeruut:  Non  est^cr.  5, 12. 
ipse,  neque  veniet  super  nos  malum,  gladium  et  famem  non  videbimus'.    Ita 

15  fit,  ut  simul  pertinacissime  iactent,  se  habere  deum  pro  domino,  simul 
immanissima  superbia  eum  abiiciant  in  servis  suis  et  verbo  suo.  Atque  ita 
species  humilitatis  apud  eos,  superbiae  apud  pios  fortiter  parens  movet 
stultum  vulgura  ad  odium  pietatis.  Quare  in  spiritu  propheta  nos  iubet 
impios   iuspicere,    ibi  enim,    quia  superbi  verbum  crucis   coutemnuut,   dicunt 

20  'Quis  noster  dominus  est?'  quautumlibet  foris  sonent  ad  laudem  dei  'Soli 
deo  gloria'  et  'in  nomine  domini'  <&c. 

Propter  miseriam  iuopum   et  gemitum   pauperum  nunc  12,6. 

exurgam,    dicit    dominus, 
Ponam   in    salutari,    fiducialiter   agam    in   eo. 
25  Ex  isto  versu  duos  fecimus.    Pro  'miseriam'  aptius  fuisset  interpretatus 

vastitatem,  ut  ad  versum  primum  referatur,  ubi  sanctos  defecisse  et  veritates 
diminutas   seu  finitas,  hoc  est  vastatas  esse  dixit,   usque  ad  reliquias  istas, 
propter  quarum  gemitum  dicit  se  surrecturura,  atque  ideo  non  omnes  sanctos 
defecisse  certum  est,  et  hyperbole  manifesta  in  versu  primo  apparet. 
30  Cousolatur   itaque    seipsum   propheta   promissione    dei   in    fide,    certus 

quod  suj)erbiam  contemptricem  verbi  dei  et  vastatricem  sanctorum  et  veri- 
tatis  sit  visitaturus  et  populum  suum  servaturus,  ut  sequentia  ostendent 
Saepe  iam  dictum  est  sanctos  dei  'Aenym'  et  'aebionim',  idest  'pauperes'  et 
'inopes'  dici  in  scripturis,  ob  quam  personam  maxime  contempti  sunt  super- 
35  bis  et  suspecti  de  affectata  potestate  et  magisterio  super  eos  et  odibiles  ob 
rebelliouem,  irreverentiam  et  inobedientiam  (ut  dicunt). 

'Exurgere  dominum'  ps.  iij.  dictum  est  quid  significet,  scilicet  effectura  W  3, 8. 
salutis  ostendere  'Exurge  domine,   salvum  me   fac  deus    mens'.     Sic  et   hie 
'Exurgam   et   ponam  in   salutem'.     Nee    sine    pondere    adiectum    est    'dicit 


17  patens  BC  ®.  27  vastatos  A  81  vastitatem  BC  33  Qbionim  A 


376  (hicnitioui's  in   rsaliuos.     If)!«!  — IMl. 

tU)iniiuis\  (|iio  pruinissio  diviiia  ('(»iniucudatiir  ad  cxcitaiidaiii  lidcm  ei  spcm 
iiostrain  in  aniicliono  eiusniodi.  Nihil  enim  pniecio.siiis  in  tota  .sc'ri])lura 
([uain  promissio  doi,  (luae  nisi  esset,  nee  oratioiii  nee  operationi  nee  lidei, 
ininit)  nee  \i(ai'  iirc  ulli  rei  locus  esset.  l*roniissio  enim  dei  snstental  et 
solatur  nos  in  omni   an<;iis(ia  eaiMiis  et  spii-itns.  & 

Hieronynuis  sie  dieit  'j)^*"*""  i"  salntari  auxilinm  eornm'.  (^no  miror 
quid  velit,  enm  auxilinm  eornm  mihi  hebraens  non  videatnr  habere,  et  ipse 
i'i.  10,  10.  i^l^.,ll  vocabulnm  j>s.  ix.  verterit  *Despicit\  Ei;o  non  liabeo  quod  tradam, 
ludam  Interim  pro  meo  inj^enio.  Ubi  nobis  'fiducialiter  agara^,  hebraeis  est 
eadeni  ])rorsus  dictio,  quae  ps.  ix.  'dominabitnr'  versa  est,  ibi  'onminm  lo 
ininiicorum  suorum  dominabitnr',  ut  eo  loeo  diximns.  Quare  non  potest  hoc 
loco  in  prima  persona  diei  'agam  fiducialiter'.  Demus  ergo  huic  mcdio 
versui  sua  duo  membra.  Prius  hoc  'poaam  in  salute',  Posterius  istud 
'Loqnitur  ei"  seu  'ad  eum\  Prioris  sit  iste  sensus:  Ad  hoc  exurgam,  nt 
ponam  seu  erigam  seu  statuam  salutem,  hoc  est  firraam,  stabilem  et  <j[uam  n 
nee  portae  inferi  queant  convellere  parabo  salutem  et  sie  salvabo,  nt  nemo 
mihi  damnare,  vastare,  consummare  sanctos  meos  ultra  possit.  Sic  enim 
absoluta  est  oratio  in  hebraeo:  'ponam",  idest  firmiter  statuam,  firmum  fun- 
damentum  iaciam,  ero  fundator,  'In  salute',  idest  ut  fundatio  ista  non  sit 
divitiarum  aut  rerum  mundi,  sed  salutis,  ut  qui  in  ea  ponentur,  salvi  sint  20 
in  per])etuum,  et  nemo  rapiat  eos  de  manu  mea.  Quae  sententia  vera  fere 
3ff.  28,  16.  similis  est  illi  Isaiae  xxviij.  'Ecce  ego  mittam  in  fundamentis  zion  lapidera 
augularem,  qui  crediderit,  non  festinabit",  nisi  quod  brevior  et  obscurior  est. 
Ac  sine  dubio  de  Christo  loqnitur,  qui  fundameutum  salutis  est  firmum 
petraque  invicta  omnibus,  qui  credunt  in  eum,  cuius  nomen  etiam  a  salute  25 
venit,  quod  hie  dicitur  'Asehith  beiesa',  'ponam  in  Ihesu'.  Cui  per  anti- 
thesin opponi  subaudiuntur  impii  non  ponendi,  sed  propellendi  sicut  ventus, 
nee  in  salute,  sed  in  perditionem  et  ruinara,  sicut  domus  super  arenam  fun- 
data.  Promissionis  enim  verbum  est  haec  pars  versus,  consolans  inopes 
et  terrens  impios,  ut  dixi.  _  30 

Posterioris    membri   sensus    erit   iste,    quem    altera  pars   Isaiaci    verbi 

habet  'Qui  crediderit,  non  confundetur'.     Ita  hie:  Loqnitur  ei,  idest  despieit 

W  116,  10.  illos  et  cum  fiducia  loqnitur  verbum  crucis  et  fidei,  sicut  ps.  cxv.  Apostolus 

2.  gor.  4, 13.  Cor.  iiij.    inducit   'Credidi,    propter    quod   locutus   sum",   et   nos   credidimus, 

propter  quod   et   loquimur.     Fide   enim   salvati   et  in  petra  Christo    fundati   35 
animantur   ad  praedieandum  verbum   dei   cum  fiducia   omni  volenti  credere, 
nihil  metuentes  quautumlibet  multas   ac  potentes  sectas  hypocritariun,    quod 

3tpöic§.  4,  8.  referente  Lnca  Act.  iiij.   in  Apostolis  completura  est.     Qua  fide   qui    earent, 
nee  hiseere  audent. 


lio  B  31  Posterioris]  Prioris  A  32  (idest)   A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  377 

Quare  haue  partem  versus  obscurissimam  brevissimarnque  oportet  tan- 
quam  Spiritus  susurrium  accipere  in  aures  David  acceptuin,  cui  cum  genieret 
pro  vastatione  populi  et  fidei,  responsum  est  brevi  oraculo,  quidnam  deus 
in  remedium  eins  mali  cogitasset,   scilicet  hoc  'ponam  in  salute'  ioquitur  ei. 

5  Hoc  est :  Scito,  me  adversus  vastationem  sanctorum  id  moliri,  nt  fidei  ponam 
fundamentum  Christum,  in  quo  aedificabo  et  salvabo  Ecclesiam  meam,  contra 
quam  illi  nihil  praevalebuut  neque  aliquem  credentem  vastabunt,  nee  hoc 
contentus  sum:  Erit  enim,  ubi  sie  salvati  fuerint,  ut  audeant  prodire  in 
publicum   et  loqui  verbum  cum  fiducia,    quo  non  modo  sese  tuebuntur,    sed 

10   etiam  suos  vastatores  vastabunt  multosque  convertent,  qui  se  averteraut.    Et 
sie  coucordari  iara   omnia   facile   poterunt.     'Fiducialiter  agam    in  eo^  (idest 
faciam  eos  fiducialiter  agere   in   verbo   fidei).     Quo  modo   Lucas    in    actibus 
dedita    opera    usus    videtur  hoc    versu   dicens   Act.  ix.  Paulum    in    damasco  ?(pc)ict).  9,  l't. 
fiducialiter  egisse  in  nomine  Ihesu.    Et  xiiij.  'Multo  tempore  demorati  sunt,  9J»)güi)- 1^,  a. 

15   fiducialiter   agentes   in   domino\     Et  xviij.  de  Apollo  'Hie   cepit  fiducialiter  aipßjc^.is/.'e. 
agere  in   synagoga'.     Est  eidera  Lucae  proprium,  fiduciam  praedicandi  ver- 
bum dei  commendare,   ut  appareat,  eum  hunc  versum  sibi  habuisse  assiduo 
velut  proverbio.      Quo   antore   pene  moveor,   ut  credam,   verbum   hebraeum 
((juod   ps.  ix.   exposuimus   siguificare   id  quod   proferre,    apparere,   dominari, 

20   despicere,   et   hoc  loco  per  Hieronymum,   Auxilium  esse,   secum  meditari  et 
loqui)  omuium   propriissime   siguificare    fiducialiter   agere,  quod  noster  inter- 
pres  posuit,  cum  Lucas  per  fiducialiter  agere  non  aliud  intelligat,  quam  ver- 
bum cum  fiducia  praedicare.     Hoc  est  iuxta  ps.  cxv.  credere  et  propter  hoc^^si.  iie,  10. 
loqui.     Atque  id  idem   est  (licet   obscurius   et  brevius)  despicere,    dominari, 

25  apparere,  meditari,  loqui,  auxilium  nostrum  esse.  Qua  enim  alia  vi  despici- 
mus,  dominamur,  apparemus,  raeditamur,  loquimur,  auxilium  habemus,  quam 
verbo  fidei  cum  fiducia  euangelisato  ?  Proinde  sicut  impius  inimicorum  suo- 
rum  dominatur  et  cum  fiducia  contra  eos  Ioquitur  verbum  suum,  Ita  pius 
suorum  dominatur  et  cum  fiducia  contra  eos  Ioquitur  verbum  dei. 

30  Quibus   iterum  docemur,  virtutem  Eeelesiae  non  esse  aliam  quam  ver- 

bum   dei,    quod  Virtus   dei   est  in   salutem   omni    credenti',  B,o.  i.,  Et   virga ajöm.  1,  le. 
virtutis    dei,   ps.  cix.     Sic  Oseae  i.  'Salvabo  eos  in  domino  deo  suo  (scilicet  |[,j/|%^- 
praedicato  per  verbum)  et  non  salvabo  eos  in  areu  et  gladio  et  hello  et  in 
equis   et   in   curribus\     Quare   in   summa   huius  versus  seusus  est:   piis  ad- 

35  versus  impios  dari  duplex  auxilium,  scilicet  fidem  et  verbum:  Fidem,  qua 
salvantur  ipsi,  verbum,  quo  vastant  impios  et  multiplicant  sanctos  et  veri- 
tates  in  hominibus,  quos  illi  vastarunt.  Fides  tangitur,  cum  dicit  "^ponam 
in  salute'  seu  'salutari',  verbum,  cum  dicitur  'fiducialiter  agam  in  eum' 
seu  'Ioquitur  ad  eum'  (ut  hebraeus  habet).    In  quem  et  quis  Ioquitur?    Nulla 

40   hie  persona  significatur,  adeo  absoluta  et  generalis  est  sententia,  ac  si  dicat: 


27  fiduciae  C  39  heb.  ABC 


378  Openitiones  in  Psaliuos.    lülS)— 1521. 

l)()iiain  in  salutc  scu  tido  lii-inal)o.     Kt  iH-ce  hoi'  ipso  est,  <|ui  loquitur.    Quam 
?H.'ni(i).  :',  4  |>iiiiuiiii  (Miiiii  aliiiuis  rrcdit,  inox  et  kxjiiitui-,  ut  Act.  iiij.  'J\,o])loti  «imt  spiritii- 
sancto    (>t    corpcnint    loqiii'.     Nee    illiim,    cui    fit   loeutio,    designat   propter 
oaiulem  gonoralitatem.    'Loquitur  ei'  seu  'in  eum",  scilicet  inipium  seu  iinpios 
vastatore-s.     Atcpio  ita  posita  fide  est,  qui  loquitur  et  qui  audit,  sequiturq\ie     s 
fidei    doiuun,    taiu    loeutio    quam    auditio,     (piibus     duobus    nuiltiplieautur 
niisoricordia  et  veritas.    Obscrva  autem  et  illud,  quod  jionere  in  saluteni  est 
operatio  solius  dei,  loqui  autem  impio  coopcratio  nostra  est.     Ideo  illud  sibi, 
hoc  homiui  tribuit,  quod  tamen  ipsum  nostra  translatio  deo  tribuit,  dum  per- 
sona   i)riina    dioit  'fiducialiter   agam\      Vidc  ergo,    quam    breve,    obscurum   lo 
plenuuKjue   verbum   sit.     Hie   medius   versus.     Couveniebat  autem,  ut  con- 
iuuctio  'et'  iuterponeretur  sie  'ponam  in  salutari,  et  loquitur  ei'  pro  vitando 
hebraismo. 
^'i-u'o,  3f-  Similem  seutentiam  ps.  cix.  tractat  'Quid  detur  tibi?  aut  cpüd  ai>pone- 

tur  tibi  ad  linguam  dolosam?'  seilicet  quae  facit,  ut  deficiat  sanctus  et  veritas    n 

in  homiuibus?    Respondet  'Sagittae  potentis  acutae  cum  carbonibus  iunipero- 

rum',  idest  verba  Euangelicae  gratiae  cum  exemplis  antiquorum  patrum,  qui 

9)?ntt^.i3,52.Euaugelio   consouant.     'Scriba    enim   doctus  in  regno  caelorum  profert  nova 

SoO  6,  ii.et  vetera'.     Et  Christus   cibat  turbas  quinque  panibus  legis  Mosi,   expositae 

in  spiritu,  et  duobus  piscibus,  idest  patrum  exemplis,  eadem  spirituali  lege  20 
mortifieatis  et  geminae  charitatis  igue  assatis.  Verum  nemo  ordinis  oblivis- 
catur,  quod  prius  est  poni  in  salute  quam  loqui  in  eum  seu  fiducialiter 
agere,  quia  prius  est  credere  et  ardere  quam  docere  et  lucere,  si  modo  cum 
fructu  et  fiducia  velis  docere.  Sine  fide  enim  salutis  verbum  non  docebitur, 
tempore  persecutionis  'credidi'  inquit  'propter  quod  locutus  sum'.  25 

12,7.  Eloquia    domiui    casta,    argentum    igne    examinatum, 

probatum   terrae:   purgatum   septuplum. 

Per  autithesin  et  conteutiouem  liaec  accipienda  sunt,  qua  verba  liomi- 
num  et  verba  dei  componit:  illorum  vana,  blanda  et  varia,  quibus  tamen 
non  castificantur,  sed  magis  polhiuntur  in  spiritu,  per  quae  deficiunt  miseri-  30 
cordia  et  veritas  in  hominibus.  Dei  autem  casta,  pura  seu  munda,  tum 
aspera,  sed  proba,  fidelia  et  solida,  quibus  mundantur  homines,  et  rursum 
multiplicantur  raisericordia  et  veritas,  vastanturque  vanitas,  dolus  et  dis- 
cordia. 

Aperit  autem  hie  versus  allegoriam  argenti,  qua  et  utitur  in  paradigma,   35 
vocans  eloquia  domini  argentum  examinatum,  probatum,  purgatum  septuplum, 
cum  revera  in   oculis  impiormn  vix  scoria,   peripsima  et  purgamenta  mundi 
sint,  quibus  se  inquinari  et  dehonestari  arbitrantur.     Sic  contra  verba  eorum 
vana,  blanda  et  varia  esse  pronunciavit,   quibus   perdunt  misericordiam  et 


11  Sit,  bic  ABC  29  illi  A 


Operationes  in  Psaliiios.    1519  —  1521.  379 

veritatem,  qiiae  illis  louge  aliud  videutur,  utrobique  in  spiritii  loquiitus.  Nou 
autem  'eloquia  dooiini'  taiitum  ea,  quae  iu  libris  scripta  sunt,  intelligit,  sed 
multo  maxime  quae  voce  proferuntur.  Sicut  de  impiorum  verbis  dixit  'vana 
locuti  suut,  et  labium  Ijlandum  unicuique  ad  proximum  suum,  et  diviso  corde 
5  locuti  sunt',  Ita  non  scripturam  dei,  sed  eloquia  dei  potissimum  casta  vocat. 
Nou  euini  tautum  nocet  aut  prodest  scriptura  quautum  eloquium,  cum  vox 
sit  auiuia  verbi.  Nee  est  uecesse,  Eloquia  domini  tantum  ea  iutelligi,  quae 
de  scripturis  in  vocem  assumuutur,  sed  quaecuuque  deus  per  horaiueni  loqui- 
tur    sive    idiotam    sive    eruditum,    etiam    citra    scripturae    usum,    sicut   iu 

lu  Apostolis  locutus  est  et  adhuc  loquitur  in  suis.  Quare  eloquia  domini  sunt, 
quando  dominus  loquitur  in  nobis,  non  autem  quando  scripturam  quilibet 
adducit,  quod  etiam  daemones  et  impii  possunt,  in  quibus  tarnen  deus  non 
loquitur,  nee  iam  sunt  eloquia  dei,  sed  spuma  eloquiorum  dei  sicut  scoria 
argenti. 

15  Igitur  remedium   salutis   adversus   vastatores    inopum   et   cousumptores 

sanctorum  in  terra  Est  verbum  dei  contra  verbum  lioraiuum  suscitatum.  Quod 
cum  sit  purissimum  (sicut  argeutura  defecatum ,  probatum  et  septies  purifi- 
catum),  ])urificat  consolidatque  ac  probat  cor  hominis  faciens  sibi  simile,  ut 
nihil   sapiat    eorum,  quae   sua  sunt   et   super    terrani,  sed    quae   dei  suut  et 

20   in  coelis. 

Verbum  autem  hominum  scoria  et  argenti  huius  spuma  specie  aliqua 
argentum  mentitur,  sed  vanum,  deinde  non  solum  non  munduni,  sed  ipsa 
immundicia  est,  cum  sit  purgamentum  argenti,  hoc  est  eloquia  dei  simulant 
se   docere,   cum  omisso   eins   puro,    vero   germanoque   sensu  potius  spnmam 

25   seu    scoriam   reliquamque    fecem   doceant,  quae  ut  est  ipsa  immundities,  ita 
nihil   muudat   nee  probatum   fideleve  facit.     Sic  Isa.  i.  'Argentum  tuum  ver-^cf. 
sum  est  in  scoriam,   et  vinum  tuum  mixtum  est  aqua\     Exemplo  aliquo  id 
monstremus.      'Non    occides',   'non    moechaberis'   et   similia    eloquia    dei   (ut 
taceam  cerimonias  huraauas)  si  sie  doceas,  ut  non  occidisse  nee  adulteratum 

30  fuisse  queuquam  dicas,  nisi  patrato  opere  ipso  occiderit  aut  adulteratus  fuerit, 
scoriam  impuram,  vanam  vagamque  pro  solido,  probo  puroque  argento 
docuisti,  cum  spiritu  et  voluntate  opus  homicidii  et  adulterii  interim  affectet 
et  ab  aliis  factum  non  doleat  nee  arguat,  sed  rideat  vel  cantet  potius,  sicut 
est   mos,   immo  mors  communis  hominum,   quo  omnes  sunt  viri  sanguinum. 

:«  Ecoutra,  si  orantem,  ieiunantem  aut  quodlibet  opus  bonum  secuudum  facti 
substantiam  (ut  nunc  loquuntur)  operantem  doceas  dei  cultorem  esse  et  sab- 
batum  servasse,  iterum  doloso  labio  scoriam  pro  argento  docuisti,  cum  haec 
omnia  vel  invito  corde  vel  sui  commodi  affectu,  hoc  est  sine  spiritu  foecerit, 
ac   per  hoc   non   foecerit,   sed   vir  dolosus   iuvenitur,    sicut   et  hie  mos  sive 

40  mors  est  hominum  communis,  quo  sunt  viri  dolosi,  non  solum  non  arguentes 


31  vagam  BC  38  coraodi  A  39  iuveniatur  BC 


380  Oinn-ationos  in  Psahnos.     löli)— 1521. 

ista,  sed  pro  virtutibus  iactantos,  cantantcs,  o;loriantos,  ac  per  luiec  iain  deficit 
9Uim.  7,  lt.  sanctus,  fiuiturciue   verltas   in   hoiuinibus.     'Lex    eniin   spiritualis   est'.     Ideo 
Ins    vanis   labiis   et   dolosis  nou   docetur,  sed  extinj>iiitiir  potiiis.     Similia  de 
Omnibus  aliis  quilibet  observet  in  tota  scriptura. 

Apte  autcm  hie  versus  sequitur  praecedentem,  ul)i  dixerat  *Kt  loipiitur    .s 
ei',   demonstraturus   quis  et   quae   loquatur,   uenipe  deus  sua  elo(]uia  munda. 
Et   ut   ad   graniniatiea   venianius:    non   est   iu   hebraeo  'casta'   proprie,    sed 
'munda',   licet   metaphorice  'castum'  pro  'mundo'  sepius   accipiatur.     Nee   de 
munditia  grammatica  loqui  putandus,   quanquam  et  haec  non  desit  eloquiis 
divinis,  nee  de  sensuali  aut  raorali,  cum  sacpius  de  rebus  foedis  ac  pudendis   lo 
(ut  videtur)  tractet,   sed   de  Theologica  et  affectuali,  (pia   hominem  similem 
sibi  factura  ab  impuris  affectibus  sola  purgant,    quibus  nemo  foedius  polluit 
hominem  quam  humani  dolosi  doctores,  iustitiam  suam  docentes  et  immundos 
atfectus   etiam    augentes   insuper  et  inflantes,   ut  de  sordibus  suis  glorientur, 
uedum     purgentur.      Non    enim    mundatiu'    ullius    cor    nisi    verbo    dei    fide   i5 
''^l'i^/g^' g; suseepto,  Act.  xv.  'Fide  purificans  corda  eorum'.     Et  ps.  xviij.  'Lex  domini 
*4>i.  51, 9.  immaculata  convertens   animas'.   ps.  1.     'Asperges   me    domine,    hyssopo,    et 
mundabor'. 

'Igne     examinatum'.      Noster    adiecit   'igue',    in    hebraeo    tantummodo 
est  'Argentum  sublimatum'  seu  liquatum  seu  probatum,  quod  quia  per  ignem    20 
fit,  adiecit  interpres  lucis  gratia.    'Probatum  terrae',  omnes  fere  volunt  graece 
dictum  dicentes,  probum  syncerumque  terra  seu  a  terra,  sicut  dicitur  muudus 
a   sanguine.     Et  Hieronymus  transfert  'separatum  a  terra',   ubi  terram  varia 
tropologia  tractant.     Verum   ego   prorsus    hie   caecutio,     Certum  est   'terrae' 
in  hebraeo  esse  dativi  casus,  qui  transferri  possit  'ad  terram'  melius  quam  'a  -»h 
terra'.    Deinde  Reuchlin  dicit  'aelil'  (quod  iiostri  'probatum'  transtulerunt)  esse 
vasculi  nomen,   in  quo  liquautur  metalla,   cui  additur   praepositio  'in',   quasi 
sie  vertas    haue   partem:    Argentum    liquatum    in   liquatorio   terrae,    sive   ad 
terram,   quod  sonat  in  rem  et  ad  usum  terrae,   hoc  est   quo  utautur  qui  in 
terra  sunt,  scilicet  homines.    Quae  si  vera  essent,  opinari  liceret,  prophetam  30 
a  re  argentariorum  sumpsisse  allegoriam  (sicuti  fere  fit  in  prophetis  omuibus) 
et  mysterium  eins  in  eloquiis  dei  lusisse. 

Argentum    enim  nullius   est   usus    in   terra,    nisi   liquetur    et    probetur 
primum,    ut   argentum   terrae   distinguas    ab   argento   fovearum,    venarum   et 
minerarum,  liquari  autem  ad  huuc  usura  non  potest  nisi  per  ignem,  nee  per   35 
ignem  nisi  in  vase. 

Hamm  rerum  nunc  reveleraus  allegoriam.    Eloquia  dei  iu  crassa  litera 

et  sensu  carnis  circa  crucis  seusum  dicta  aut  scripta  argentum  est  in  venis, 

^-»iob  28,  1.  sicut  lob  xxviij.  ludit  'Habet  argentum   venarum    suarum   principia   aut  re- 

positum  in  massa  rudi',  sicut  David  figuravit,  quaudo  Salomoni  omnes  prae-  40 


7  heb.  ABC  12  purgat  BC  26  qiibe 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  381 

parabat  impensas  ad  templum  struendum.    Sed  nihil  utilitatis  est  hominibus 
terrenis    in    isto   thezauro   abscondito,   ut    Ecclesiast.    ait  xx,  'Sapientia  ab-©itacf)2o,32. 
scondita  et  thezaurus  iuvisus,   quae  utilitas    in  utrisque?"    donec  proferantur 
in    medium    et    impuguautibus    impiis,    haereticis,    daemonibus    probentur. 

5     Credentes    autem   sunt   vasculum   istud   fictile  liquatorium,   in  quo   portatur 
thezaurus    iste   probaturque,    quia  certamen    forte   dedit    ei,    ut   vinceret    et 
sciret,   quoniam  omnium    fortior  est  sapientia.     Sap.  xvi.    Sic  autem  probatoSBci-s^.  16,12. 
per  ignem  verbo  dei  et  fideli   iuvento,    multis  prodest  hominibus   per  prae- 
dicationera   eorum,   qui  probati  sunt.     Hoc  Apostolus  i.  Cor.  xi.   tetigit,   ubiisor.  11,19. 

10   dixit  'Oportet  haereses  in  vobis  esse",  idest  ignes  liquatores,  'ut  qui  probati 
sunt'  (idest  vascula,  in  quibus  argentum  eloquiorum  dei  exercetur)  'manifesti 
fiant    inter  vos",   'facti    sal  terrae   et  hix  mundi",   idest   teriae  luceant  homi-3Jfattf).5,i3f. 
nibus  ad  laudem  dei  provocatis  et  sie  eiusdem  argenti  usu   adiutis  ac  locu- 
pletatis.     Hoc    est  certe,   quod  dicit  hie  'terrae"  seu  'in  rem  terrae'.     Haue 

15  liquationem  et  probationem  verborum  dei  quia  impii  in  seipsis  exhorrent  et 
scandalum  crucis  non  sustinent,  quaerunt  hominibus  placere,  facti  vanih^qui, 
dolosi,  deceptores,  inconstantes,  sicut  Apostolus  ad  Galatas  disputat,  et  hie 
psalmus  dicit.  Non  ergo  intelligitur  nee  fructificat  eloquium  dei  nisi  morti- 
ficatis  et  tribulatis  nobis,  hoc  est  nisi  propter  verbum  fortiter  impugnatis  et 

20   tentatis,  non  enim  tam  nos  quam  verbum  patitur  in  nobis. 

Ad  hunc  sensum  nostra  translatio  potest  duci,  praeteritis  aliorum 
glossis,  ita  'probatum  terrae",  idest  fidele,  gratum,  placitum  inventum  homi- 
nibus in  terra,  qui  experimento  fidelitatem,  virtutem,  puritatem  eins  cognos- 
centes    confidunt  in  eo,    et   amissa  foeda   illa   omnium   rerum   fiducia,   quam 

2r.  illi  docent  impii,  solius  verbi  purissimi  purissima  fide  purificantur.  Et  sie 
'terrae'  manet  propriissime  dativi  casus,  sicut  est  tam  in  graeco  quam 
hebraeo. 

'Purgatum  septuplum'.  Hie  de  septenario  donorum  spiritus  profundius 
tractant,  quam  mea  tenuitas  ac  negocium  literae  ferat.    Ego  septuplum  simpli- 

30  citer  pro  perfectissime  accipio.  Septem  enim  numerus  universitatis  est,  et 
nescio,  an  eam  hie  argenti  purgationem  tangat,  qua  non  in  vase  liquatorio, 
sed  in  cinere  ossium  apposito  plumbo  purgatur  ad  plenum  et  purissimum. 
Et  quam  mirabiliter  ludit  sapientia  dei  in  orbe  terrarum,  ut  plumbum  argenti 
purgatio    sit.      Nempe,    quod    hypocritarum    eloquia,    cum    sicut   plumbum 

35  argenti,   ita  et  ipsa  divinorum    eloquiorum  simüia  sint,    tamen  in  igne   per- 
secutionis  sie  exercent  et  exercentur  simul,    ut   sicut  plumbum   evanescit  et 
argentum  purgatur,   ita  in  fiue   tandem  elucescat  vera  sapientia,   et  nihil  fiat 
insipientia  eorum  (ut  Apostolus  ad  Timotheum  ait).    Sic  enim  proficit  specio- 2. 3;im.  3, 9. 
sissima  impiorum  doctrina,   dum  resistit  pietati,   ad  gloriam  verae   doctrinae 

40   et  suam  ignominiam.    Quare  non  fuit  absonum,  priorem  purgationem  liqua- 


4  berqticis  A  herseticis  B  27  be.  A 


332  Operationen  in   Psalnios.     IHIO— 1^21. 

(iirii  |)ci's('cutori!)iis  lyrannls,  poslcriorcin  pluiuhi  liaereticls  et  falsis  fratribus 
(lari.  (|ui  iKihiscum  iit  pliiinhuni  cum  argento  in  codom  cincrc  et  vase,  ita 
in  eadein  lu-clesia  et  mortuormn  patrimi  martyrnniquc  vestigiis  exercentur. 
Tvranni   autein  iuris  sieut  follos  li(inatorinm  exerccnt. 

IIa  vidcimis,  (|iiain  j)r()])lu'la  opcribus  detrahat  et  omnia  fidei  tribuat,  5 
dum  el()(jiiia  dei  miinda  asserit,  simiil  argutissime  repreliendcns  cos,  qui 
operibus  mnndari  volimt.  (^uid  euim  prodest  multa  operari,  si  non  mun- 
devis?  At  misquam  est  munditia  nisi  in  eloquiis  dei,  et  cloqniis  dei  nemo 
mundatur  nisi  credcns,  nemo  autcm  credit,  nisi  patiatnr  magis  quam 
operetur.  Quibus  efficitur,  qnod  vita  purissima  et  sine  peceato  non  stet  in  lo 
operibus,  sed  in  fide  verbi  et  passionibus. 

Sed  cur  argentum  magis  quam  aurum  eloquiis  dei  comparat?  Aurum 
proprie  charitati  in  scripturis  eomparatur,  cuius  natura  in  igne  alia  est  quam 
argenti,  de  quo  dicemus  infra. 

12,8.        Tu    domine,   servabis    nos    et    custodies    nos    a   generatione  15 

liac   inaeternum. 
Poterat  melius  per  optativum  dicere:  Serves,  custodias,  cum  revera  sit 
oratio   prophetae   adversus    generationem   iusticiariorum.     Et  qnanquam   non 
differant  adeo  'servare'  et  'custodire',  tamen  hebraeus  'servabis'  in  }>osteriore 
et  'custodies'  in  priore  parte  ponit,   sicut   et  Hieronymus   facit.     Petit  enim  20 
servari    a  generatione    prohibendi  modo,   sie   ut  nos   prohibearaur,  ne   con- 
sentiamus  eis,  et  custodiri  eloquia  sna  protegendi  modo,  ne  illi  ea  polluant 
Pro  'servabis  nos'  'servabis  ea'   in  hebraeo   est   et  ad  eloquia  dei  pertinet, 
ut   Hieronymus   transfert.     Sed   potest  forte  ad  sanctos   etiam  referri,  cum 
sit  generis  masculini  'servabis  eos'.     Nee   hoc   reiecerim,   Si   quis   'servabis  25 
cos'  de  inipiis  accipiat,    ut  deus   eos  servet  et  prohibeat,  ne  deinceps  vana 
loquantur  et  perdaut  sanctos  a  filiis  hominum. 

Videmus  auteni,  non  nostrae  virtutis  esse,  ut  eloquia  domini  casta 
maneant,   et  sancti  non  deficiant  a  terra,  sed  divinae.     Tu  domine,  non  nos 

smattf).  9, 37.  homines  servabimus,  sicut  docuit  Christus  'Messis  multa,  operarii  autem  3o 
pauci,  rogate  dominum  messis,  ut  mittat  operarios  in  messem  suam'.  Idem 
nos  in  oratione  dominica  iussit  orare,  dum  panem  nostrum  quottidianum 
idest  eloquia  dei  docuit  petere.  Nos  vero  posita  oratione  fidentes  literis, 
ingenio  et  studio  secure  agimus,  donec  ipsi  facti  simus,  qui  vana  loquimur, 
et  generatio  impia,  a  qua  hie  custodiri  petit  propheta.  Unde  colligitur,  35 
psalmum  istum,   etsi  ad    tempus  Christi  propriissime    sicut  omnia  referatur, 

ajfattf).  24,34.  tarnen  quia  'generatio  ista  non  praeteribit,  donec  omnia  flaut',  etiam  ad 
nostra  et  omnium  saecula  pertinere,  Nostro  sane  saeculo  Turcae,  ludaei 
Cerimoniistae   hanc    generationem   strenue   augent    et  fere    omnem    fidem    et 


ISpropriqA       14  argento  A        23  helj.  A       35  colligitur,  quod  A        39  Cerimonistae  BC 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  333 

Universum  verbum  fidei  supplantaverunt,  contra  quos  non  est  quod  agamus, 
nisi  ut  oremus  dominum  Messis,  ut  exurgat  positurus  salutera  et  locuturus 
ad  eos. 

In   circuitu   impii    ambulant,   secundum    altitudinem   tuam        12, 

5  multiplicasti   filios    hominum. 

Yerbum  'multiplicasti"  in  hebraeo  non  est.  Hieronymus  sie  'In  cir- 
cuitu impii  ambulant,  cum  exaltati  fuerint  vilissimi  filiorum  hominum'.  Ego 
hunc  versum  arbitror  nondum  esse  de  tenebris  ab  ullo  erutum  sicut  uec 
illud,    quod   superius   dictum   est    'probatum   terrae'.      Utriusque   huius   loci 

10  ignorantiam  confiteor  et  omnibus  aliis  tribuere  eandem  nihil  vereor,  qui 
hucusque  scripserunt. 

Primum^  non  est  in  hebraeo  'In  circuitu",  sed  verbum  transitivum  tercii 
'sabib',  quod  significat  'circumdare  foecit",  ut  sie  transferre  possis:  Circum- 
dedit  impios,  ambulabunt,  hoc  est  generatio  ista,  a  qua  nos  custodies,  acervat 

15    sibi  impios  Magistros  et  prurientes  auribus,  his  adhaeret,   his  agglomeratur 
gregatim,  Et  pariter  Magistri  et  discipuli  in  viis  suis  ambulabunt  et  proficient 
in  peius  falsi  et  fallentes,  sicut  ps.  i.  'Beatus  vir,  qui  non  ambulavit  in  con-^pf. 
silio  impiorum".    Unde  interponenda  est  coniunctio  'Et":  circumdedit  impios, 
et  ambulabunt,  iuxta  hebraismum  solitum.   Sie  samlen  sich  mit  hauffen  und 

20  gehn  dahyn.  Et  clarior  erit  sententia,  si  praeponatur  prouomen  'quae"  (sicut 
alias  solent)  sie:  Quae  circumdedit  impios  et  ambulabunt.  Quodsi  in  neutro 
placuerit  dicere:  Circundedit,  et  impii  ambulabunt,  idem  sensus  manet,  nisi 
quod  'circumdedit"  tunc  absoluto  statu  significabit  id  quod  'fecit,  ut  essent 
multi  circunstantes  et  adhaerentes",   ut  sie   pariter  cum   suis  magistris    impii 

25  in  sua  pertinacia  ambulent. 

Pro  altera  parte  noster  dixit  'secundum  altitudinem",  sed  prouomen 
'Tuam'  superfluit,  et  Hieronymus  ait  'cum  exaltati  fuerint".  Omnino  ergo 
altitudinis  vocabulum  hie  esse  oportet.  Mihi  videtur  esse  verbum  primi- 
tivum  activum  'Rom',   idest    exaltavit   seu  elevavit,    inde  me   iudice  vertitur 

3u  sie:  Sicut  exaltavit  vilissimos  filiis  hominum.  Nam  ubi  nos  'multiplicasti" 
habemus,  hebraice  'Zylloth"  feminino  genere  dicitur,  quod  significat  viles, 
abiectos,  leves  homines,  quales  sunt  epulones  et  ganeones.  Nam  hebraeis 
et  ii,  qui  conviviis  et  luxu  vacant,  'Zolelim'  dicuntur  masculino  genere,  ut 
sit  sensus:    Generatio  ista  circumdedit  impios  magistros   et  ambulant   simul, 

35  sicut  ipsa  elevavit  et  voluit  eos,  qui  vilissimi  sunt  etiam  filiis  hominum  seu 
inter    filios    hominum,    hoc   est    impios    discipulos    congregat    et    vilissimos 

15  sibis  impio  A  21   solet  B  31   heb.  ABC  33  genere]  gnt;  A 

»)  2)er  gonae  5Ibfc^nitt:  Primum  biö  ambulent  (3.  12—25)  fe^It  in  C  unb  in  bcn 
flöteten  5Iu§gaben.  SBergl.  ben  «rief  ßutl)ei:ä  an  ^pemcanuä  Dom  ^thxiiax  1521  (bc  2ßette 
I,  ©.554;  enberg,  ßnt^er§  »rteftuedifel  III.  ^x.  401),  au2  bem  firf)  ergiebt,  bofe  Sut^er  felbft 
feine  Sefeittgung  lüünfdjte. 


384  (»IMMatioiu's  in   rsulmos.    1511)— 1.V21. 

iuiiji;istros  cxaltal,  ([iialos  discipulos,  talos  maj^i.slros,  iit  cacci  oaecos  clucaiit, 
vt  amho  in  tovcaiii  cadant.  Ciuac  vorsus  senteiitia,  si  uUo  tem])ore  implcta 
est,  noiiiu^  hinVw  iniplctissinui  est?  Quis  oniin  luxlic  Ecclesiasticis  giiher- 
nac'ulis  jtrai'fu'itur,  nisi  iox  imiiKli?  Scilicot  (]inbus  mundus  vcl  nti  vel  friii 
noii  [lotest.  at(iiie  id  niercbiitur  impia  ingratitiido  nostra. 
«;!(.:.,  10.  Itcniin  hie  videmus,  im])iis  niagistris  tribui  ventris  curain,  siciit  ps.  v. 

iMiii.  3,  19.  st'pulchniin  patcns  outtiir  ('onini  dixit,  et  Apostolus  ventrem  deum  forum 
siüitaxit,  (Imn  '/yllotli',  idcst  Epulones  odiosissimo  nomine  eos  appellat,  (pii 
non  nisi  victuiu  (juacranl.  Nee  frustra  videtur  unum  lamed  dcficore  in 
vocabiilo  '/vlloth''  et  litora  vaf  in  verbo  'Cryni\  quasi  utrinque  specicni  esse, 
ro  ipsa  defioiente,  cum  revera  non  sint  exaltati,  et  ipsi  longe  aliud  quam  ej)u- 
lones  haberi  velint.     Sed  haee  cabbalistis  seu  potius  euriosis  et  ociosis. 

Nostra  translatio  potest  huic  sententiae  sie  aptari  'In  eircuitu  impii 
ambulant',  idest  multi  undique  eircuradantes  et  circumdati,  tarn  discipuli, 
quam  magistri  impii,  ambulant  et  perseverant  in  viis  suis,  quia  tu  nuilti- 
plicasti  filios  hominum  secundum  altitudinem  tuam,  idest  in  locuni  potestatis 
tuae  constituisti  non  filios  dei,  sed  filios  hominum,  eosque  non  qui  rari  et 
boni  sunt,  sed  multos  et  qui  vilissimi  inter  eos  sunt.  Sancti  patres  'filios 
hominum'  ad  filios  dei  referunt,  et  'altitudinem'  alii  secretum  consilii,  alii 
graeiam  et  misericordiam  dei  sine  merito  hominum  datam  putant.  Quorum 
sententiam  non  damno,  sed  literalem  esse  non  credo. 


PSALMVS  DYODECIMVS, 
HEBRAEIS  TERCIVS  DECIMVS. 
13,1.  AD    Victoriam   Psalmus    David. 

^^' '^'  T    T  s^l^iequo   domine   oblivisceris   me  in    finem?  25 

yj  Usquequo  avertis  faciem  tuam  a  me? 

13,3.  Usquequo    ponam   consilia  in    anima  mea,  dolorem  in  corde 

meo    per   diem  ? 

Usquequo  exaltabitur  inimicus  mens  super  me? 
Simplicitas  ista  hebraea  magis  placet  et  non  nihil  ad  affectum  facit,  30 
qua  repetit  quater  idem  vocabulum  'usquequo',  pro  quo  varietatis  amans 
interpres  in  tercio  loco  'quam  diu'  posuit,  nee  sine  aifectus  iniuria.  Generalis 
sententia  psalmi  esse  videtur,  in  persona  eorum  dicti,  qui  similia  David 
patiuntur,  hoc  est  mortem  et  infernum,  qui  aifectus  psalmo  sexto  similis  est, 
nam    et  hie  mortem    allegat  et  pugnat  cum   desperatione,   misericordiam  dei   35 


11  sunt  AB  23  HEB.  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  335 

praedicans.  Quod  et  iudicat  vehementissimum  exordium,  qnod  quatuor 
quaestionibus  eontentiosis  et  acribus  proruit.  Cum  enim  in  omni  tribulatione 
raora  sit  gravis,  in  hac  spirituali  est  gravissima,  adeo  ut  ps.  vi.  dicat  'In-  $j.  g,  s. 
veteravi  inter  onmes  inimicos  meos\  Et  i)s.  xxxi.  'Quoniam  tacui,  invetera-  m.  32,  s. 
5  verunt  ossa  mea,  dum  clamarem  tota  d\e\  Ita  et  hie  quater  expostulans 
nimiam  dilationem  divini  auxilii  queritur,  sese  in  fiuem  derelictum,  immo 
oblivioni  datum,  hoc  est  desperatum  et  nunquam  recipiendum.  Sic  enim 
apparet  in  hac  pressura  aeternae  mortis  constitutis.  Emphasis  itaque  est 
in  singulis  verbis,  quibus  iratum  deum  exprimit,  quantum  est  in  sensu  et 
10  afFectu  spiritns.  Non  sohmi  me  derehnquis  tanquam  probaturus  et  obser- 
vaturus,  sed  etiam  oblivisceris  tanquam  extinctuni,  deletum  de  Hbro  vitae  et 
memoria  tua,  reprobatum  penitus  nunquam  visurus.  Nee  hoc  ad  tempus,  sed 
in  fiuem  et  aeternaliter,  ut  nihil  reliquum  sit  spei,  quin  sim  cum  damnatis 
perdendus  inaeternum.  Quodsi  etiam  hie  clamem  validissima  voce  et  in- 
15  vocem  te,  ecce  non  modo  non  exaudis,  sed  etiam  ne  audias,  avertis  faciem 
tuam  a  me,  factus  inexorabilis, 

Nonne  aptis  verbis  huuc  asperrimum   et  amarissimum  affectum  pingit, 

qui  deum  undique  aversura,  adversarium,   iraplacabilem,  inexorabilem,   aeter- 

naliter   iratum   sentit?     Hie  enim  spes  desperat   et   desperatio    simul    sperat 

20   vivitque   sohis   ille   gemitus   inenarrabih's,    quo    Spiritus  interpellat,   incubans 

super  aquas  tenebris  opertas,   ut  Gen.  i.  dicitur.     Nemo  haec  intelligit,    quii.  Wof.  i,  2. 
non  gustarit:  non  aguntur  haec  obiectis  et  phantasmatibus,  sicut  speculatores 
hidere  possunt  quieti,  sed  intimo  inimortalis  vitae,  idest  animae  sensu.    Im- 
mortalis est  quae   patitur,    immortalia   sunt   quae    premunt,   sciHcet   peccata, 
25   immortalis  finis,    propter   quem   fiunt,   scilicet  deus  reprobans,   et  immortales 

qui  urgent,  uempe  daemones  accusantes  coram  deo,  ut  Apo.  xij.  dicitur.  Offdg.  12,10. 
Atque  ita  ex  omnibus  causis  (ut  vocant)  materiali,  finali,  efficiente,  formali, 
aeterna  et  inevitabilis  est  ista  tribnlatio.  Mitius  enim  patitur  anima  ex  ea 
])arte,  qua  temporahs  et  mortalis  est,  idest  per  carnera  et  sensum.  At  ea 
30  |)arte,  qua  immortalis  est,  inconsolabiliter  cruciatur.  Voco  mortalem  et  immor- 
talem  animam  pro  exprimenda  rei  natura,  ne  quis  nie  captet  in  verbo. 
Moritur  enim  anima  huic  vitae,  quae  tamen  vivit  immortaliter  futurae  vitae. 
Ita  mitius  patitur  ab  homiuibus,  mundo,  carne  quam  a  daemonibus,  qui 
peccatis,  morte  et  inferno  intentatis  premunt,  Mitius  in  passiouibus  sen- 
35  sualibus  quam  conscientiae  pavoribus  et  confusionibus,  Mitius  propter  satis- 
factionem,  pro  peccatis  et  recouciliationem  dei  speratam  quam  propter  aeternam 
et  immobilem  praescientiam  dei  reprobantem.  Quare  nemo  putet,  esse  vul- 
garis tribulationis  verba  ista:  oblivisceris,  avertis  in  finem,  non  exaudis,  nee 
exaudiri  Btatuis,  deles  me  de  memoria  tua,  nunquam  respecturus,  atque  etiam 
40  ut  lob  ix.  ait   'Et  cum  invocantem  me  exaudierit,   non  credo,  quod  audierit  c^iob  9,  iß- 


34  pr^nmiit  A  praemuut  BC 
£ut^er§  aßcrfe.  V.  25 


3g6  Oponitionos  in  Psalnios.     1519—1521. 

voceni  nieam',  ao  si  dioat :  inho  niilii  inrxorabilis  ap])arct,  ut  si  otiani  quis 
praosumcre  possit,  mc  cs.^c  cxaiulituiii,  adeo  id  iioii  credo,  ut  uce  auditani, 
mdiiin  i'xauditam  vocoin  nioam  spcrcin. 

Talcm  ihu\uc  sihi  dcniin  stMitions,  sihi  iclictiis  luiscr  iaeit  qiiod  so(iiiitur, 
idest    aestuat  variis  consiliis   undique  tentans,   quo  Hberetur,   Multa   oousilia    r. 
niolitus,    semper   tanun    nmnens    ignarus   consilii,    sicut  Ezechias   apud   Isa. 

Sri.  3s,  is.xxxviij.  'Quid  dicam?  aut  quid  respondebit  mihi,  cum  ipse  foecerit?'  de- 
proheusus  enim  inter  angustias  nescit,  quo  se  vertat.  Si  ad  deum  vclit 
fugorc,  audit  hoc  'Avertis  faciem  tuam',  et  'Quid  respondebit  mihi,  cum 
ipse  tbecerit?'  Si  ad  alium,  nulhis  alius  est  qui  possit  eruere,  quin  omnia  lo 
cum  deo  contra  eum  staut,  atque  ita  angustiae  undique  cogunt  multa  con- 
silia  quaerere  nee  tamen  sinunt  invenire.  Hoc  est,  quod  dicit  'Quamdiu 
^i.  1,  1.  ponam  consiHa  in  anima  mea?'  Est  enim  ea  dictio,  quae  ps.  i.  'Consilium 
impiorum'  dicitur,  scilicet  studia  cordis,  quibus  sese  gerere  et  regere  debeat. 

Quae  autem  sint  ista  consilia  afflietae  huius  animae,   nemo  novit,   nisi   is 
Cmoh  9.  qui    patitur,     Exemplum   tamen    nobis   egregium   praebet  lob  ix.   per   totum, 
ubi  recenset  opera  dei  magnifica  et  mirabilia  ostendens,    quomodo  anima  in 
hac  hora  constituta  varia  cogitet.    Nunc  assurgit  videre,  quae  in  impiis  fecit 
deus,   se  consolatura.     Rursum,  dum  sua  sperat  praeterita  bona  consyderari, 
iterum   decidit   dicens    'Si    innocentem    osteudero,   pravum   me   comprobabit'.  20 
Imo   et  hoc   asserit  'si  etiam    innocens  coram  eo  quis  sit,   poterit  eum  con- 
sumere'  (sie   enim   sentitur).     Unde  dicit  'lustum  et  impium  ipse  consumit', 
quasi    dicat:     nihil    refert,    iustus    sive    iniustus    hie    sis,    potest    quemque 
abiieere  nee  potest  hie  invenire,   quid  pouat  inter  pium  et  impium  discrimi- 
nis,    cum   omnia  intelligat  esse  dei   libere  data.     Sed   nee  locus   nee  virtus  25 
sinunt  idem  capitulum  digne  tractare.    Christus  eandem  in  Cruce  tulit  tribu- 

3Kattö.^8,2o.  ijitionem,  quando  se  non  habere  dicit,  ubi  caput  reclinet,  Et  'periit  fuga  a 
rae,  et  non  est  qui  requirat  animam  meam\  Inquietudo  enim,  pavor,  fuga, 
confusio  hie  regnant. 

'Dolorem  in  corde  meo  per  diem",  idest  tristitiam,   afflictionem,   abiec-  30 
tionem  (sie  enim  hebraeus  sonat)  per  totum  diem.    Pavet  enim,  omni  momento 
metuens  abiici  inaeternum,  dolorem  facit  ipsa  angustia,  quae  tribulatura  non 

siüin.  2, 8  f.  sinit  fugere.  Unde  Paulus  haec  omnia  his  verbis  exprimit  Po.  i.  'iis,  qui 
sunt  ex  contentione,  ira  et  iudignatio,  tribulatio  et  angustia,  in  omnem  ani- 
mam operautis  malum,  ludaei  primo  et  Graeci\  35 

'Ponam  consilia  in  anima  mea",  hebraice  dictum  est  sicut  'posui  in  ore 
tuo  verba  mea"  Et  'pone  hoc  in  corde  tuo',  'posui  animam  meam  in  manu 
mea^  quod  latine  diceremus :  Capiam  consilia.  Et  'in  anima  mea'  (idest  cum 
meipso),  quia  non  erat,  a  quo  consilium  acciperem,  cum  nullus  hominum 
hunc    gemitum  noscat,   nedum    consulere  possit.     Solus  ergo  ut  patitur,  ita  4^ 


10  nullos  A  18  in  fe^It  B  23  q.  d.  A  Quasi  diceret  BC  31  heb. 


Opevationes  in  Psalmos.    1519—1521.  387 

solus   secum  varia  anxie   consultat,   non   est  hie  communicare  consilia  sicut 
nee   dolorem   cordis,   atque  idipsum   vehementissime  diserutiat.     In   caeteris 
enim   usitatis   tribulationibus  invenire  est,   qui  sirailia  passi  seiant  consulere 
et  eonsolari. 
5  'Usquequo  exaltabitur  inimieus  mens  super  me?"    Prius  hoc  tribuit  deo 

obliviscenti  et  avertenti ,  non  exaudienti,  nunc  tribuit  inimico.  Atque  hie 
iam  incipit  victoria  iuclinare  ad  teutatum  et  finis  fieri  tentationis.  Pars 
enim  vietoriae  est  sensisse  inimieum  in  hac  tentatione  ac  illo  superiorem 
iam  fieri.    Etsi  enim  ordinante  deo  inimieus  exaltatur,  tamen  in  media  tenta- 

10  tione   non   apparet    inimieus,    sed   sohis  deus  omnia  facere,     Atque  id  etiam 
satagit  inimieus,  ut  tentatus  non  sibi,  sed  deo  tribuat  soli,  sieut  in  Christo 
Crucifixo  ostensum  est,  quem  blasphemiis  eo  pulsabaut,  ut  deo  odibilis  esse 
videretur.    Sic  ps.  iij.  'Multi  dieunt  animae  meae:  non  est  salus  ipsi  in  deo^f.  3, 3. 
eins'.     Inimieum    autem    non    nominat,    sed   generaliter    loquitur,    diabolum 

15   tamen  intelligit   et  eins  studia.     Ipse  enim  in  hac  tentatione  proprie  regnat. 
Unde  sunt,  qui  et  Christum  arbitrentur  sepe  passum  esse  hanc  teutationem, 
praesertim  in  horto,  et  lohan.  xij.  ubi  dixit  'Et  nunc  anima  mea  turbata  est,  3of).  i2,27f. 
et  quid  dieam?    Pater  salvifiea  me  ex  hac  hora,  sed  propterea  veni  in  haue 
horam,  pater  elarifiea   nonien   tuum",    mira   verba   et  certe  angustiae   pleua. 

20   Vide,   ut  et  hie  ponit  consilia  in  anima  sua  tm-bata.     Primo  'quid  dicam?' 
deinde   prat   'salvifiea  me\     Kursus  negat   'propterea   veni  in  hanc  horam' 
donee   diceret  'pater    elarifiea   nomen    tunm\     Hie   tandem   finita  est  pugna^ 
quae  a  diabolo  facta  esse   nulli  debet  esse  mirum.     Nam  Lucas  iiij.  scribitsnc.  4, 13. 
diabolum,   cum  cum  in    deserto  tentasset,  ab  eo  recessisse  ad  tempus.     Ex 

25   quo    eliciunt  illi  nee  iuepte,  fuisse  eum  deineeps  sepius  tentatum,    nee  enim 
audiendi   sunt,   qui   nobis    ipsum    quasi  insensibilem  truueum  fingunt,   quem 
opoi-tet  Omnibus  tentationibus  sicut  purum  et  verum  hominem  credere  subiee- 
tum  fuisse,   sieut  et  ad   diseipulos   dicit  'vos  estis,   qui   permansistis  meeum  2uc.  22, 28. 
in  tentationibus  meis'. 

OQ  Itaque  cognito  inimico,  ista  operaute  incipit  mox  divinae  miserieordiae 

radius  micare  et  animam  confortare  ad  aceusandum  inimieum  et  bene  speran- 
dum  de  deo,  quod  in  turbine  procellae  medio  non  potuit,  Ideo  et  haec 
ultima  pars  est  quaerelae,  inimieum  exaltari  super  eum. 

Respiee   et  exaudi    me,   dornine,    deus   mens.  13,4. 

35  Illumina   oculos    meos,   ne  unquam    obdorraiam    in   morte. 

Distiuetionem  versuum,  quae  apud  nos  confusa  est,  hebraeam  scquor. 
Quam  longe  ecee  alius  affectus,  qui  prius  querebatur,  sese  frustra  orasse, 
deum  oblitum  et  aversum  non  exaudisse,  nunc  perseverans  obtinuit  fiduciam 
exaudiendae  orationis  suae,  sieut  Christus  Luee  xi.  de  perseverantia  ora-Snc.  11,  :.ff. 
40  tionis  doeuit  inter  amicum  reeusantem  et  alium  perseverantem.  Sic  enim  et 
deus   aliquantulum   recusat,    nisi  enim  fideret,   se  exauditum  iri,  non  oraret. 

25* 


338  OpiM'iitioni's  in  rsaliuos.     1519— ir)21. 

Ciliare  iam  jxmk'  victor  (■nicrüvns  lincm  (»ra<  tonlnlidiii  et  soso  rospici,  cum 
iain  rcNcra  i('s|)C('lus  sil  et  cxandiliis.  N('(|U('  ciiim  iios  ante  rcspifi  orainiis, 
(|iiaiu  ill(>  i-('>]>icia(.  scd  iit  rcspicicntcin  sciilirc  pci- cofdis  paccin  cl  (idiiciani 
\alcaiiuis,  (|ui  nos  \)vv  oratiaiii  pracvcnii'iitciii  rcspicicns  foccil,  iit  ivsju'ci  et 
oxaiidiri  ixtcri'iiiiis,  ul  sit  iion  solum  gratia  dci  luiscrciitis,  sod  ot  pax  misori-  r, 
cordiam   intoUiiiioutis  lioniinis. 

lu'ddit  antoin  sino-ula  sin^ulis,  <|uattu(tr  (piostiis  est  mala,  ita  (|natliioi- 
postulat    hona.      'Rospice'    pcrtiuet    ad    illiid    'usquoquo    oblivisccris',    quasi 
dioat:    uou  modo  uou  videbas  mo,   sed  nee  memor  eras,  at  nune  uon  solum 
momento  moi,  sed  etiam  ]>i-opiu.s  aecedc  et  res])ice,  ut  tanto  sit  amplius  red-    in 
ditum  l)onum,  (juauto  fuit  atrocius  malum.    '  Respice' autem  tropo  seripturae 
etTectum  dei  misereutis  siouificat,  sieut  de  verbo  'Exm'gere^  dictum  est  psalmo 
praeccdente,    et   praesentiorem   gratioremque   effectum   respieere  quam  mcmi- 
nisse  significat,  sicut  asperiorem  non  meminisse  quam  iion  respexisse.    Tarn 
pulchra  et  propria  antithesi  componit  mala  tolerata  bonis  accipiendis.    'Exaudi   is 
me,  domine,  deus   meus"*  pertinet  ad    illud   'usquequo  avertis    facieni  tuam  a 
rae?'   ac   si    dicat:    Aversus   eras   ac  inexorabilis ,   tanquam  strictus,   severus 
iudex,   nihil    aliud  facturus   quam  damnaturus  me;   non  modo  non  audiebas, 
sed  ne  audires,  avertebas  faciem.     At  nunc  factus  dominus,  deus  mens,  esto 
non   tantum  conversus,   ut  audias,   sed  etiam  exaudias,   nihil  aliud  facturus    20 
f|nam    me  servaturus,   ut  sie  pro  irato  iudice  clementissimum  deum  habeam 

'Illumina  oculos  meos,  ne  unquam  obdormiam  in  morte"  pertinet  ad 
illnd  'Quamdiu  ponam  consilia  in  anima  mea,  dolorem  in  corde  meo  per 
diem?"  Aversa  enim  facie  dei  a  nobis  statim  sequitur  turbatio,  confusio, 
caligo  mentis  et  consilii  ignorantia,  qua  velut  in  tenebris  palpamus  et  undique  25 
quaerimus,  quo  effugiamus.  Ita  si  levet  lumen  vultus  sui  super  nos  et 
con^'erterit  faciem  suam  ad  nos  exauditurus,  rursus  illuminantur  oculi  nostri, 
Sof).  ii,9.et  plena  sunt  omnia  consiliis  uberrimis.  'Ambulans  enim  in  die  non  offen- 
dit,  quia  videt  lucem  huius  muudi'.  Accedimus  sie  ad  eum  et  illuminamur, 
et  facies  nostrae  non  confunduntur.  30 

Ad  illud  ^isquequo  exaltabitur  inimicus  mens  super  me?'  pertinet,  quod 

sequitur  'Ne   quando    dicat   inimicus    mens:   praevalui   ei\      Hie  vero   addit 

'Ne  quando  obdormiam  in  morte',  periculum  commemorans.    'Dorraiam'  enim 

5Pi.  4, 9.  ea  dictio  est,  quae  ps.  iiij.  'requiescam'  et  per  Hieronymum  'dormiara'  reddita 

est  ibi.  'In  pace  simul  requiescam  et  dormiam',  idest  iaeebo  mortuus  in  pace  35 
cum  patribus  meis.    Ita  enim,  quia  in  spiritu  loquitur  et  usus  seripturae  sie 
habet,   dormiendi   verbo   non  ad  corporalem  somnum,   sed  ad  mortem  signi- 
ficandam  utitur.     Et  ut  dixi,  hoc  versu  tangitur  vis  huius  tentationis,  quae 
est  intentatio    mortis    et    inferni   praeseutissima    et    intolerabili    amaritudine 


7   Ueddi  (im   ßuftobcn  Reddit)  B       qnestiis  A  8/9  q.  d.  ABC  12  aflectum  C 

17  taiiqnam]  tili   A  35  ibidem  B 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  3g9 

urgens,   et  ut  Ezechias  dicit  Isa.  xxxviij.    'Portae  iuf'eri  iamiain  absorpturae  ^ci.  as,  lo 
in   puteum    aeterniim',   sicut   alio   loco   dicit  .'Neqiie    urgeat  super  nie  j)uteiis  ^j.  eo,  le. 
08  slulnl^     Qiiare  petit,    ne   dormiat   iu   niorte,   idest    ne  moriatiir  et  iaeeat 
mortiuis    aeterna    niorte,   quod   latius   ps.  vi.  sie   dicit  'Quoniam    non   est   in'l^i  6,  e. 

5    morte,   qui   memor  sit  tili,   in  inferno  autem  quis  confitebitur  tibi?^     Cuius 

contraria  sententia  est  illa  ps.  iiij.  'In  pace  in  idipsum  dormiam  et  requiescam'.  *f.  i.  y. 
Dum   enim   lumen   vultus  dei  super  eum  est,   laetus  est  et  in  pace  moritur. 
At  ubi  aversa  facie  sinit  eum  consiliis  in  anima  sua  aestuari,  dolens  nietuit, 
ne  in  morte  moriatur,  idest  inquietissima  et  aeterna  confusione,  sicut  ])ulvis 

10  turbine  raptus  agitetur.  Proinde  hie  versus  lux  est  huius  psalmi,  clare 
ostendens,  hanc  tentationem  esse  in  rebus  sublimibus,  fidei,  spei,  charitatis, 
ubi  diffidentia,  desperatio,  odiuni,  blasphemia  et  similia  inferni  damnatorumque 
portenta  acerbissima  certant  contentione  cum  fide,  spe  et  charitate.  Nihil 
est  libidinis,  irae,  superbiae,  avaritiae  cum  castitate,  mititate,  humilitate,  largi- 

15  täte  uegocium,  imrao  rabies  persecutionis  corporalis,  sive  sit  ignis,  fames, 
gladius,  ignominia  ad  hoc  raalum  comparata.  Unde  et  hie  intelligi  oportet, 
ideo  se  timere  mortem,  quod  non  sit  in  ea  laus  et  memoria  dei,  sed  odium 
et  blasphemia,  id  quod  unice  exhorret. 

Ne   (juando   dicat   inimicus   mens:   praevalui    adversus    eum,      13,5. 

2ü  Qui   tribulant  me,   exultabunt,    si  motus   fuero. 

Cum  hie  sit  uuus  versus  in  hebraeo,  sententia  clarior  erit,  si  iu  medio 
ponatur  coniuuctio  *Et'  pro  tautologia  elucidanda  hoc  modo:  Ne  forte  dicat 
inimicus  meus,  potui  ei,  et  tribulatores  mei  exultent,  quod  motus  fuerim. 
Nam  verbura  'potui  ei'  seu  'praevalui  adversus  eum'  ps.  cxxviij.  sie  reddidit^i-  129,2. 

25  'Etenim  non  potuerunt  mihi'.    Sic  enim  hebraeis  dicitur,  id  quod  'praevalere 
adversus  quempiara'  uos  dicimus.     Idem  ergo  est,   iniraicos  iactare  se  prae- 
valuisse,  et  tribulatores  exultare,  illum  esse  victum,  Quod  utique  fieret,  si  in 
morte   obdormiret.     Eadem   sententia   et  ps.  vi.  in  eosdem  dicit  'Discedite  a  W\-  6,  y. 
me   omnes,   qui   operamini   iuiquitatem',   idest  'Aven'  seu  dolorem,  'quoniam 

3ü  exaudivit    dominus    deprecationem    meam'.      Et  xxxvij.   'Ne    quaudo   super- *f- 38,  n. 
gaudeant  mihi  inimici  mei,  et  dum  commoventur  pedes  mei,  super  me  magna 
loquantur',  ubi  eisdem  pene  verbis  eadem  sententia  dicitur,  ut  patet. 

Ista  est  iactantia  et  insultatio  daemonum,  quales  in  Christo  crucifixo 
per  ludaeos  evomebant  'Si  filius  dei  es,  descende  nunc  de  cruce,  salvimi  fac^^^^'a^^^' 

35  temetipsum,  liberet  eum,  si  vidt',  ubi  exaltatur  inimicus,  ut  versu  quarto 
questus  fuit.  Quod  ne  fiat  aut  non  in  perpetuum  irrecuperabiliter  fiat,  hoc 
deprecatur.  Quod  cum  ab  hominibus  fieri  molestissiraum  sit  in  victoriis  his 
nugacibus  rerum  temporalium,    incomparabiliter  atrocior  est  confusio,   si  fiat 


18  vince  A  25  jjütutjruiit  A  28  Eandem  senteutiam  li(J  29  me]  lueu  A 

30  xxxviij  BC  34  evomebat  A  36  qut^stus  A 


390  Oi)enitiones  in  rsalmos.    15U»  — 1521'. 

a  (lacinuiiihus  in  liis  victoriis  riM-mu  at't(>niai-um.  (iiiod  et  iiltiinuni  ost 
iiialonini,  (|ii(i(l  dicitiir  '\t  victis',  uhi  iiialis  vi  alllictioinhiis  addltiir  igiio- 
iniiiiu,  iusiiUatio  vi  iaotantia,  (|uat'  acrius  .solet  iirorc  (luaiii  i[).sa  pugna,  iniino 
(juam  ij)sa  caodos  vi  casus.  Quo  syniholo  doconuir,  <|uid  ftu^iat  actorna  cou- 
iiisio  victis.  (inoinodo  auteni  daemoiics  cxultent,  <juos  crediimis  danuiatioiicin  r. 
siiaiii  ul)i(juc  sccum  ferro,  aliis  relinquo  cxplicandum.  fSatis  ahniidaiit 
cxciupla,  fuisse  cos  ad  lapsuin  sanctoruin  gavisos,  et  si  cxcinj)Ia  iioii  csscnt, 
taincn  luiiiis  scripturae  autoritas  sufllicit  ad  rci  vcritatcni  astrueiidam  (idclibus. 

13,  c.  ^'^ft*^'    autcm   in  luiscricordia  tua  spcravi,   cxultavit  cor 

mcuin    in    salutari    tiio,   cantaho    doniino,  n, 

Qui   bona   tribuit  mihi,   et  psallani    nomin  i   domini  altissimi. 
Haec    nnus    versus   in  hebraeo  sunt,  et  particula  ultima  'Et  psallam 
'45i.  7,  18.  nomini  domini  altissimi'  assuta  est  ex  ps.  vij.    Hebraeus  enim  alteram  parteni 
versus  sie  finit  'Qui  bona  tribuit  mihi'  seu,  ut  ad  verbum  reddam  'quoiiiani 
reddidit  super  me'.    Itacpie  tria  membra  habet  prior  pars  '8pera\i  in  miseri-   i'' 
eordia  tua',  'exultavit  cor  nieum  in  sahitari  tuo',  'cantabo  domino',  de  quibns 
atiectibus    psahiio  quinto  abunde  dictum  est.     Opponere  auteni  videtur  haec 
inimicorum  suorum  iactautiae,  ac  si  dicat:  illi  iactant,  se  praevaluisse,  exul- 
tant,  me  succubuisse,  at  ego  non  de  mea  virtute,   sed  tua  misericordia  me 
iacto,   et  exulto  non  in  mea  victoria,  sed  in  tuo  salutari,   idest  salute,  qua  20 
me  indignum  longeque  alia  meritum  salvum  foecisti  per  misericordiam  tuam, 
ut    emphasis    sit    fortis    in    dictionibus   'misericordia    tua'    et  'salutari    tuo'. 
Quibus  iterum  inculcatur,  quod  saepius  inculcandum  est,  propter  ignaros  dei 
et  superbos   hypocritas:    Neminem    scilicet   non   inveniri    peccatorem  damna- 
bilem  coram  deo  nee  posse  subsistere  ante  faciem  aquilonis  huius  daemonum,   25 
quantumlibet   sanctus   et  plenus    bonis   operibus   sit,   quae  illi  subito  faciunt 
sordere  suis   accusatiouibus   potentissimis ,    nisi   syncera  fide  et  spe,    de  suis 
meritis   et  diguitate  desperans,  purissimam  gratuitamque   misericordiam  dei 
apprehendat  et  firmiter  teneat,   in  eaque  sola   sese  confidat  salutem  conse- 
cuturum,  ut  sie  stet  occasio  cantandi  soli  domino,    non  uobis,  qui  indignos   3o 
mera  misericordia  salvos   fecit,    in   qua  salute  exultare  cor  possit.     Nam  si 
aliud  prodesset  ad  salutem,  quam  misericordia  dei,  idipsum  sine  dubio  et  hie 
posuisset,  imo  quaestus  fuit  iiniversa  consilia  animae  suae,  inter  quae  et  de 
meritis  suis   tractavit,    non   nisi   dolorem   ei   praebuisse.     Adeo    misericordia 
sola  necessaria  et  nihil  secum  patitur,  in  quo  simul  speret  homo.     Hoc  enim   35 
esset    divaricari  pedes    et   claudicare   in  duas  partes  et  more  Samaritanorum 
simul  deum   et  Idolum  colere,  quem  nemo  colit,  nisi  fides  syncera  et  unica    • 
in  unicam  misericordiam  suam.    Alioquin  non  soli  domino  cantabitur  gratiae- 
que  agentur,  sed  et  Idolo  nostro,  quod  cooperatum  fuerit,  quod  absit. 


33  quaestus  A  38  suam]  eius  C 


Üperationes  in  Psiilmos.     1519—1521.  39I 

'Quoiiiam  reddidit'.  Non  liic  merita  digui,  coudigni,  congnii  t)portet 
sonmiare,  sicut  hoc  verbum  retribuere  seu  reddere  acclpiinu.s.  (iiiod  eiiiin 
per  misericordiam  solam  redditiir,  indiguis  et  gratuito  redditur,  ciii  debetiir 
cantiis,  laus  et  gratiarumactio,    Quod  vero  ineritis  redditur,  sine  inisericordia, 

5   inimo   exigeute    iustitia,   ubi   laus   debetur  et  cantus  operanti,   non   reddenti. 
Q,ui  impii  doctores  bis  })estibus  doctrinae  suae  extinguunt  exultationem  cor- 
dis  et  suavitatein  dei  in  bümiuibus  et  aufferunt  laudem  eius,    sicut  Mich,  ij.  sjjjici,.  2, 9. 
dicit  'Mulieres   populi   mei    eiecistis   de   domo    delitiarum   suaruni",   idest    de 
conscientia   exultante   in    salutari   duicis  misericordiae  dei,   'et  laudem  meam 

10  tulistis  a  parvulis  earum  imperpetuum'.  Stat  sententia  omuium  horaiuum 
more  quoque  firmata,  eos  in  benefactore  laetari,  cantare,  benedicere,  qui  se 
gratis  adiutos  intellexerint,  quod  (juanto  magis  in  deo  praestanduni  est,  ut 
intelligamus  et  faciaraus.  Scieudum,  (juod  ea,  quae  in  tentationibus  amiserat 
sive   amisisse   videbatur,    post   cumulatius    reddeute    deo   receperit.      Proinde 

15  retribuere  potius  aniissiouem  meritorum  quam  acquisitionem  respicit ,  si 
scripturae  usum  observes  seu  mutationem  potius  rerum ,  dum  deus  occidit 
et  vivificat,  peccatores  facit  et  iustificat  et  omnino  auifert  orania,  ut  omuia 
reddat.  Quam  crucis  scientiam  (jui  non  habent,  coguntur  istis  somniis  agi- 
tari  de  cougregandis  meritis,   quae  praemiis  congruis,  condignis,  dignis  com- 

20   penseutur,   etiam    apud   deum.      Nam   et  illud   Apostoli   'Reposita   est   mihi-'.  Jim. 4,8. 
Corona  iustitiae,  quam  reddet  mihi  in  illum  diera  iustus  iudex"  potius  referam 
ad  adversarios  pertinere  quam  ad  sua  merita,  hoc  modo :  Deus  cum  sit  iustus 
iudex,  reddet  mihi  in  illo  die  coronam  pro  stercore,  quo  me  in  hoc  die  con- 
fundit  muudus.    Huic  vero  pro  sua  gloria,  qua  in  hoc  die  supcrbit  iniquus, 

25   reddet  et  mutabit  ignominiam  in  illo  die,  ut  omnino  siguificet,  aliud  aufferen- 
dum  et  aliud  reponeudum,  utruuque  gratuita  misericordia,  sicut  Ihesus  sacer- 
dos  apud  Zachariam  iij.  exuitur  vestibus  sordidis,  in  quibus  adversabatur  ei  (Bau).  3,  1  ff. 
Satanas  et  induitur  mutatoriis,  ut  ibidem  dicit. 

Id    quod  '^mihi'  et  hebraice  'alai',  'super  rae",  dicitur,  eadem  dictio  est, 

30  quae   supra  'Usquequo    exaltabitur   inimicus    mens    super   me?'     Et  ps.   vij.  ^f.  7, 9. 
'secundum   innocentiam   meam   super  me',   ubi  rectius   dixissemus  'secundum 
innocentiam   meam   mihi'   quam   ea,    quae   ex   Hieronymo  docuimus  et  prae- 
sumpsimus,   cum   eadem   dictio    motum   ad   locum  duutaxat  siguificet,    ut  et 
ps.  xxxvij.  'Dum    commoventur  pedes   mei,   super  me  magnificaveruut'.     Ita*pf.  3«,  i? 

35  et  ibi  'ludica  secuudum  innocentiam  meam  super  me'  seu  'ludica  ad  me' 
seu  'mihi',  ut  'super  me'  ad  verbum  'iudica',  non  ad  'innocentiam'  copuletur. 


29  heb.  ABC 


392  (Iperationes  in  Psalmos.    1519—1521. 


PSALMVS  TKUriVS  DKCIMVS, 

hp:rkaeis  QVAirrvs  dkcimvs. 

AJ)   Vicloriarn    l)a\i(l. 
14,1.  T^'"^'*    insipit'iis    in    (Mirdo   siio:    iioii    est    (1(mis. 

I      I  ('(Hill  |)t  i    siiiit    ft    iiboini  ii:il)ilt's  l'av.ü    sunt     in    stndiis     s 

suis,   nun    est    ((ui    t'aciat    bunnni,    nun    est    ustiuc   ad    unnm. 

TTi    (luo    vi'i-sns    sunt    unus    hebraeis,   et    partieula  'non    est    uscjue    ad 
lUHun'  snpcrtluil  lioe  loeo,    (jnae    tercio  vcrsu    seniel    ponitnr.     Ilebraeus  sie 
'Dixit  stnltus  in  eorde  suo:  non  est  dens,  e()rrn})ta  et  abominabilia  feeeruni 
studia,    non  est  faeiens  bonuni'.     Ubi  'stnltns'   singnlari  uumero    per  synec-   lo 
docheu    })onitur   pro    toto   poj)ulü,    quia   secjuitur    'feccrunt'   pluraliter.      Est 

i.a)iPj.6,  i->.  auteni  hie  psalmus  ex  Gen.  vi.  suniptns,  ubi  siniilibus  verbis  (ticitur,  cor- 
rnptain  esse  terrani  a  filiis  hominuui,  et  dominum  respexisse  super  filios 
hominum,  et  iniquitatem  seu  malitiam,  (juae  'liamas'  hebraice  dieitur,  idest 
^'i- 14. 4.  iniuriam,  vim,  oppressionem  praevaluisse,  (|Uod  hie  dieit  'plebem  devorari\  15 
Quare  eiusdem  historiae  series  hunc  psalmum  pulehre  illuminabit,  (pii  ge- 
nerationem  impiorum  simili  corruptela  sive  describit  iu  praesenti  sive  j)ro- 
phetat  in  futurum  praevalere,  semper  enim  talis  generatio  durat,  lieet  ali- 
(jnaudo  atrocius  saeviat.  Nihil  ergo  hoc  psalmo  de  persecutione  piorum, 
nee  de  falsis  raagistris  loquitur,  sed  scopus  eins  est,  Mores  et  vitara  pecca-  20 
torum  sive  generatiouis  pravae  describere  et  ostendere,  omnes  homines  esse 
})eccatores  et  malos,  qui  extra  gratiam  agunt,  ut  qui  non  nisi  in  superbia, 
libidiue,  rapina,  fraude,  caede  et  similibus  })eccatis  vivunt,  licet  haec  omnia 
uitautur  colorare  aut  uegligant  observare.     Et  in  hune  scopum  adducit  cum 

SRöni.3,ioff.  Paulus  Ro.  iij.  25 

Primum  raalum,  fons  scilicet  omnium  malorum,  est  ignorantia  dei,  (jui 
enim  iu  primum  praeceptum  peccat,  uullum  aliorum  non  praevaricatur.  At 
cum  in  primo  praecepto  omnia  praecepta  pendeant,  indeque  regulentur  et 
agantur,  deinde  nullum  aliud  pluribus  modis  nee  pluribus  hominibus  violetur, 
ex  eo  ipso  facile  est  intelligere,  quam  pauci  sint  boni,  et  iuter  filios  homi-  30 
uum  non  esse  unum,  qui  faciat  bouum.  Nam  ut  non  omnes  adulterentur 
aut  libidinentur  in  opere  aut  occidaut,  omnes  tamen  eadem  omnibus  com- 
muni  incrediditate  in  primum  ])raeceptuni  peccant  et  data  occasionc  libi- 
dinautur,  occidunt  omneque  malum  faeiunt.  Itaque  omnis  filius  Adam  est 
'NabaF  iste,  idest  stnltus  et  idolatra,  ignarus  dei,  ut  hie  dieitur.    Non  autem   35 

9iöm.  1,  19.  hoc  intelligendum  est,  quasi  prorsus  nihil  de  deo  sciant,  cum  Ro.  i.  doceat, 
Notum  dei  esse  manifestum  omnibus.  Nisi  enim  esset  notitia  divinitatis 
inextinguibiliter  omnibus  hominibus  indita,  nunquam  fuisset  idololatria  iuventa. 

2  HEB.  A  16  quia  BC  37  Notum]  Nomen  C  g. 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  393 

Cur  enim  idola  colueruiit,  nisi  (|uü(1  divinitatem  aliquam  es.se  omnes  per- 
siiasiun  habuerunt?  Quomodo  eaiu  tribuerent  hominibiis,  daenionibus,  et 
sie  veritatem  dei  in  mendacia  verterent,  si  eain  uoii  esse  putasscnt?  Aiit 
quomodo  eos  honorare  [)raesuinpsissent,  quibus  niiiil,  idest  divinitatem  nus- 
5  (|uam  existentem,  tribuissent?  Cognoverunt  ergo,  sed  hoc  erraveruut,  (]Uod 
veritatem  dei  commutaverunt  in  mendacium  et  econtra  mendacium  in  veri- 
tatem dei,  hoc  est  id,  (juod  vcre  deus  est,  tribuerunt  homini  aut  creaturae, 
et  ediverso,  quod  non  est  deus,  sed  mendacium,  tribuerunt  deo,  quod  foece- 
ruüt  et  adhuc  faciunt,  qui  opus  et  verbum  dei  non  intelligentes  blasphemant 

iij  et  daenionibus  tribuunt,  rursum  jilacita  sua,  sive  verbum  sive  opus,  etiam 
ex  daemoue  suggestum,  deo  tribuunt,  frequentissimum  onmium  malorum. 

Nam  nee  illi  Gen.  vi.  scribuutur  deum  sie  ignorasse,  quod  nihil  de  eo  i-  9)iof.  e,  3. 
scieriut,  cum  iustitiae  praeco,  Noe,  illis  deum  praedicaret,  sed  'spiritus  meus' 
inipiit  'non  permanebit  in  hominibus  istis  inaeternum,  quia  carnes  sunt',  seu 

15  ut  hebraeus  'spiritus  mens  non  iudicabit,  non  disceptabit  cum  eis,  non  habet 
Operationen!  suam  in  eis',  quia  crucifixionem  carnis  respmmt,  ideo  spiritus 
mei  iudicium  non  sustinent.  Quibus  verbis  sive  per  Noe  sive  ((piod  magis 
credo)  per  alios  quoque  dictis  idem  voluit  quod  hie  psalmus,  scilicet  publice 
arguens,  eos  esse  carnes  et  sine  spiritu,  idest  abominabiles  et  corruptos,  non 

20  facientes  bonum  usque  ad  unum,  Ita  hie  in  spiritu  lo(iuens,  facie  coutempta, 
et  renes  scrutans  ac  corda  dicit,  Nabal  istum  negare  deum,  non  in  ore  et 
gestu  et  pompa  externis,  ubi  deum  etiam  prae  veris  dei  amatoribus  iactat 
se  nosse,  sed  in  corde,  idest  intimo  affectu,  cuius  caecitatem  mox  sequitur 
caecitas  quoque  mentis,  ut  nee  recte  de  deo  cogitet  nee  loquatur  nee  operetur, 

25  sicut  ps.  X.  dictum  est.     Et   Paulus    Tit.  i.  'dicunt,   se  nosse  deum,   factisxtt.  1,  ig. 
autem  negant'.     Hi   ergo  soli   habent  deum,    qui   in   deum  credunt   fide  non 
ficta.     Caeteri  omnes  sunt  stulti  et  dicunt  in  corde  suo:  non  est  deus.^ 

Alterum  malum,   scilicet  rivus,  immo  gurges  malorum,   qui  ex  hoc  in- 
credulitatis  fönte  proruit,    est,    omnia  eorum  studia   (idest  quicquid  cogitant, 

3u  sapiunt,    dicunt,   faciunt,    statuunt    aut  quovis    modo  agunt)    esse   prava   et 

abominabilia,  quasi  iuxta  Paulum  Tit.  i.  dicas  'Immundis  nihil  est  mundum,  Xit.  1,  15. 
sed  inquinata  est  eorum  mens  et  couscientia'.    Atque  ita  uno  verbo  brevitur 
pronuuciat  universam  vitam  incredulorum,  ut  Ro.  xiiij.  'Omne  quod  non  est  Möm.  14, 23. 
ex  fide,  peccatum  est'.    Dictio  enim  'aelila',  quae  hie  pro  'studiis'  est  reddita, 

35   sicut  et  ps.  ix.  'Annunciate  inter  geutes  studia  eins',  generale  uomen  est,  ut  *ß!.  y,  12. 
omnia  significet,  quae  quis  gerere  possit,  consilia,    conatus,  verba,  opera,   ut 
omnia    aut    per   fidem    probata    et    grata    aut    per    incredulitatem    prava  et 
abominata   esse   intelligamus,   quaecunque   homo   potest    aut   facit.     Nam    et 
Apostolus  Tit.  i.  cum  rationem  redderet,  quare  nihil  esset  mundum  imnuuidis,  Sit.  1,  15 1 


13  Noii  A  Nose  B  34  qlila  A  35  Anuiiciate  A 

')  Wit  biefem  ©a^e  beginnt  bie  Überfe^ung  in  d  fg  unb  teidjt  biö  408,13. 


;'{04  Oporationes  in  Ptüilmos.    ir)10 — U)2\. 

i't   iiii|iiiiKit;u-  cssciü  ('(tnim  iiioiis  et  consciontiii,  noii  iiliiun  dodit,  (|iiaiM  i\\UH\ 
c'ssiMit   iiu'i'i'tltili  <•(    per  lioc  aboiniiuiti  ot  ;ul  oiiinc  opus  honiini  rt'})r(tl)i. 

Ciiiiil  ergo  hie  clictiiri  sunt,  (jui  operti  nioraliter  bona  et  neutralia  coni- 
iniMiti  sunt?     ProCecto  aliud  nihil,  (piani  (juoil  corrupta  studia  et  abominata 
et   inununda  et  inijuinata  et  infidelia  Hni^ent  sibi   ideni  esse,   (|Uod  non  nieri-     •'' 
toiia    nee    deineritoria    nee    peeeata    nee    tanien    nierita.      Sie    eniin    niiseri 
lotjuuntur  deeeptores,  timorem  dei  extin«2;uentes,  honiinibus  palpantes  et  gratiani 

jRi'iii.  i4.2:t.  tidei  niinorantt^s.  Sed  resistit  eis  ctiani  ipsorunuuet  sensu  Apostolus  Ro.  xiiij., 
ubi  onuie,  (|Ut)d  non  est  ex  fide,  peceatum  vocat.  Hie  enim  ipsi  fidem  eon- 
scientiani  intelligunt,  optime  loquentes,  nee  minus  salubriter  quam  Caiphas  i« 
ju-ophetavit,  nisi  quod  suuni  Optimum  verbuni  sicut  et  ille  non  intelligunt. 
kSi  enim  homo  aliiiuid  faeiens  aut  vivens,  quod  non  eredit  deo  plaeere,  idest 
eontra  eouseientiam  suam  est,  aedificat  ad  geennam,  lam  vere  omnia  eorum 
opera  et  studia,  (juae  eontra  conscicutiam  faciunt,  idest  (juae  non  suut  ex 
fide,  seu  (juae  non  ereduut  deo  plaeere,  aedifieant  ad  geennam,  quod  et  veris-  15 
simum  est.  Oportet  enim,  christianum  homineni  eredere,  sese  in  omnibus 
plaeere  deo.  Quando  autem  hie  loeus  non  voeat  de  fide  et  operibus  loqui, 
paululum  verbositati  dandum  est,  sicut  fecimus  de  spe  et  passionibus,  ps.  v,, 
facturi  idem  de  charitate  et  beneficiis,  ubi  locus  fuerit.  ^ 

Principio   hoc  certum  est,   inter  praecepta  dei   sununum,    maximum  et  20 

2.iri!oi. 20,2t.  primum  esse  id,  quod  in  deealogo  Mosi  primo  loco  ponitur  'Ego  dominus 
deus  tuus,  qui  eduxi  te  de  terra  Aegypti:  Non  habebis  deos  alienos  coram 
me'  &c.  Cuius  praecepti  opera  sunt  ])ropria  et  (ut  vocant)  elicita  et  imme- 
diata,  eredere,  sperare,  diligere,  timere  deum  et  ea  quae  dei  sunt.  Quae 
opera  nostri  appellant  habitus  et  actus  elicitos."'^  Ideo  in  mortuam  literam  25 
lapsi  deputant  eis  opera  externa,^  ut  labiis  orare,  genu  flectere  et  id  genus 
alias  ceremonias.  Qua  theologia  excaecati  uon  possunt  intelligere  verba 
divinae  scripturae,  ubi  de  opere  dei,  fide,  spe,  charitate,  timore  docent. 
Maior  enim  scripturae  totius  pars  hoc  agit,*  ut  opus  domini  (idest  fidem) 
c^^i';  I' ^^commendet,  ut  Isa.  v.  'Opus  domini  non  respicitis'.  Et  loh.  vi.  'Hoc  es^l  so 
*f.  81,  9  f.  opus  dei,  ut  credatis  in  eum,  quem  ille  misit'.  Et  ps.  Ixxx.  'Israel,  si 
audieris  me,  non  erit  in  te  deus  recens,  nee  adorabis  deum  alieuum^  quasi 
dicat:  hoc  erit  opus,  cultus  dei,  si  audias  seu  credas,  idest  fides  est  vere 
latria  et  primi  mandati  primum  opus.  Quare  qui  scripturas  volet  intelligere, 
oportet,   ut  relicto   philosophieo   theologorum   ritu  vocabulum   'opus  domini'   35 

2  bonum  feP  BC       4  cormpte  A      30  lob.  C      32/33  cj.  d.  ABC      35  Theologicorum  BC 

')  Seit  gnn,5en  ?lBicf)nitt  Don  393,27  bt§  locus  fuerit  t)at  d  (fg)  ouf  bcn  9{aum  einer 
Cctonfeite  äufammenge.pgcn.  ^m  g^olgenbcn  fc^Ucfet  \iä)  bann  bie  Übetfeijung  genauer  on  bcn  lat. 
Zcxi  an.  '^)  SoId)e  tonä  ober,  nennen  önnfere  f(i)ul  lerer,  §abitu'3   et  actu§  cticitoö,  bo§ 

ift  geU)onf)cl)ten,  nerigunge  n.  tvnd,  fo  im  Vitien  obber  geinutte,  bnb  nidjt  eufferltd)  burd)  gelib= 
maß  be-3  Icibe^i  gefd)ef;en.  d  ^)  euifertid)e  Wxä  (bie  fie  actu^  imperatos  nennen)  fo  burd) 

hn  teib  gefc^eljen  d  ■*)  arbeitet  barauff  ha^  d 


Operationes  in  Psalnios.    1519  —  1521.  395 

tauto  studio  discat  introrsum  traliere  ad  actus  auiuiae,  quos  illi  elicitos 
vücaut,  quanto  illi  extrorsum  traxerunt  ad  actus  (ut  dicunt)  imperatos  et 
mediatüs,  aut  quo  magis  excecautur,  ad  opera  creationis  extra  a  deo  perfecta. 
Sicut  autem  uihil  facit,  qui  primum  praeceptum  omitteus  omuia  alia 
:>  inferiora,  tarn  diviua  quam  Immaua,  servat/  ita  nihil  facit,  qui  quaecun(][ue 
bona  facit  et  mala  omittit,  si  non  credit  in  deum.  Cum  sicut  primum  prae- 
ceptum est  metrum,  mensura,  regula,  virtus  omnium  aliorum  praeceptorum, 
in  quo  tanquam  in  capite  omnia  membra  peadeut,  vivaiut,  vegetantur,^  ita 
fides,    opus   eiusdera   praecepti,   est    caput,   vita   et   virtus   omnium   aliorum 

lu  operum  et  verissime  universale  illud  reale,^  quod  est  unum  in  oninibus,  ut 
nidlum  opus  sit  bonum,  nisi  fides  ipsum  operata  fuerit,  imrao  nisi  fide  ut 
fermento  novo  penitus  imbutum  ac  perfusum  fuerit.  Fides  autem  esse  nuUo 
modo  potest,  nisi  sit  vivax  quaedam  et  indubitata  opinio,  qua  liomo  certus 
est,   super   omuem    certitudinem   sese   placere   deo,    se   habere   propitium   et 

15   ignoscentem  deum  in  omnibus,  quae  fecerit  aut  gesserit:  propitium  in  bonis, 
ignosceutem    in  malis.     Quid   enim   est  fides,    quae   non    est    talis    opinio?* 
Talem   probat  Apostolus   heb.  xi.  multis  exemplis,    et  Christus   in  Euangelio  ^cbi-  n 
facturus   virtutem   fere  explorat   primum,'   an    credant,    eum   posse   et  velle 
facere,   qui    ob   hoc  ipsum   scribitur   Matt,  xiij.,   in  patria  sua  non  potuisse  iöiattij.is.r.s. 

20  multas  virtutes    facere    propter    iucredulitatem    eorum.     Et    xvij.    discipulos-Wntto.  17,20. 
propter  iucredulitatem  eorum  dicit  non  potuisse  eiicere  daemonium  lunaticum. 

Ex  his  intelligitur,  unde  fluat  illud  Apostoli  Ro.  xiiij.  'Omne,  quod  non  SHüm.  14, 23. 
est  ex  fide,  peccatum  est\     Et  Tit.  i.  'Inquinatae    sunt  eorum  mens   et  con-xit.  1,  is. 
scientia'.    Quare?    Quia  sunt  increduli,  cum  sola  fides  purificet  cor,  Act.  xv.,  9tpgfd).i5, 9. 

25   Et  impleat  omuia  mandati  dei,  ut  Eccle.  xxxij.  'In  omni  opere  tuo  crede  ex  sir.  32,  jt. 
fide  animae  tuae,  haec  est  enim  conservatio  mandatorum  dei\    Nota  'in  omni 
opere   tuo    crede'  et  'fides   est    maudatorum   dei   conservatio'.     Nonne  nova 
nostris    theologis    senteutia?     Idem    Eccle.  ix.    'Vade   et   comede  in   laetitia^prcb.  9, 7. 
panem  tuum  et  bibe  in  bono  corde  vinum  tuum,  quia  placent  opera  tua  deo', 

30  ubi  hebraeus  dicit  *ki  kebar  ratza  ha  aeloim  eth  maaeschecha'.  *Bar'  autem 
varie  transferri  potest:  quoniam  sicut  'filius'  (sive  'electus'  sive  'purus')  pla- 
cens  deo  opera  tua,  vel  sie:  Quoniam  sicut  filii  placentis  deo  opera  tua,  ut 
sit  .sensus:  Esto  semper  laetus  et  iucuudus  sciens,  quod  quicquid  feceris, 
tale  est  apud  deum,  qualis  est  dilecti  et  electi  filii  coram  patre  suo  operatio, 

9  est]   sit  BC  22  xviiij  C  30    Qloiin  A       maQschecha  A  31   varit;  A 

1)  Si'Qtetc^  aUx  aU  nicfjtö  gut§  f^itn  foitit,  bcr  ba§  erfte  gcpot  gotte«  ni(^t  f)elt,  ob  ex 
gleid)  alle  bic  aubetn  gotlidje  u.  menfdjUdje  gcpott  f)tcüc  d  '-)  am  f)clt)pte  tiangen,    Icbcii 

u.    belüeguttg  bariion   cmpfaf)en   d  ')    2>nb    in    bet    loavljetjt    ba^    inüuerfatc   rcatc    d 

*l  baburd)  bcr  menfdj  Dp  aller  gclütifcfte  fei,  hivi  er  gottc  tuolgefalle,  Diib  cl)iifn  gncbigeii 
gültigen  gott  l)abe,  ber  ifym  ber^eiljc  alte5  \m^  er  bofe^j  tl)u,  bitiib  uiit  gitaben  anncl)me  alleS 
tDQä  er  gutö  tt)U  jc.  3}ann  jdd  folc^er  loa^it  u.  amierfidjt  nidjt  ifl,  ha  ift  tel)n  glalube  d 
^)  forfct)ete  er  faft  olluegenn  juuor  d 


396  Operationos  in   Psalnios.     ITiU»- ir)21. 

iPJai.  ;<,  17.  (|ii()   inotln    Mahuli.  iij.    (licidii'    '  Kt   cniiit     iiiilii    in    die,    (|ii:i   »',<;o    laciaiii,    in 

»Uicb.  0,  8f.  iM-cnliniM.  et  paivain  eis,  sicnt  parcil  vir  lilio  sno  scfvicnli  sibi".  Sciinitnr 
'Omni  Icnipoic  siiil  vcstinicnta  tna  Candida,  et  oküini  de  capitc,  tiio  non 
di-fu-iat ,  ihn'vv  \  ila  cnni  nxorc,  <(uani  diligis  ciinctis  diobu.s  vitae  vaniiiiüs 
tiiac.  <|ui  da(i  sunt  (il)i  sul)  solc  omni  tempore  vaiiitatis  tiiao.  llaec  enim  :. 
ot  i)ars  in  vita  et  lalxtre  tui),  (pio  laboras  sul)  solc\  Ubi  'v^estimeiita  et 
oleum',  lieet  multi  non  Indiana  tro|)oloj2;ia  pro  'o])eribu8  et  laetitia'  aeeipiuiit, 
(amen  :n\  literam  puto  dietuiii,  qnod  diebtis  laetitiae  candidis  ve.stibiis,  sieiit 
in  luetu  pnllis  et  atris  seil  sacco  iiti  Sülcaut,  saltem  eins  regionis  homines, 
iit  laetitiae  appaiatum  tarn  in  vietii  quam  amietii  signifieet,  sicnt  et  Christus    i« 

a'inttn  t>,  17.  Matt.  vi.  'Tu  cum  ieiunaveris,  iinge  capiit  tiium  et  lava  faciem  tuaiiT,  idest 
esto  laetus  &Q. 

Pernieiosissime    ergo    doeent,   (|ui    illinninatos    fidei  magistros  sese  pro- 
fessi   negant,  uecessariain   esse   haue  fidem    in    omni    opere,   immo   in  omne 
opus/   fiugentes   nobis    generalem    quandam    lidem    in    habitn  sterteuteni  sen    i'> 
inortuatn  potins,'-^  quae  pro  tempore  actum  credendi  cliciat.    Quod  cnim  tem- 
pus   huic   actni    dabunt?   an   tautnin  inquisitionis  tenipus?^     Verum  stnltitia 
possedit   eos   nimia,   (jua   fideni    et    opus  eins  cum  caeterarum  virtutum  nsn 
contnleruut,*  ut  qnia  non  omni  tempore  orare,  legere,  pauperes  visitare,  in- 
firmos  iuvare,  immo  nuUum  opus  perpetuo  et  assiduo  facere  possumus,  arbi-  20 
trantur,   et  fidem  simili  vicissitudine  aliquando  operari,    aliquando  quiescere, 
non  intelligentes,  quod  in  omni  operum  varietate  manet  ipsa  eadera  fides,  in 
omni  opere  credens  et  confidens,  deo  sese  placere,  seu  potius  illum  ignoscere 
et   propitium   esse.     Error   ergo   est,  fidem  et  opus  eins  iuxta  alias  virtutes 
et   opera   collocare,    quam  oportet  snpra   omnia  elevare  et  tanquam  incessa-   j.i 
bilem   quandam  et  generalem  influentiam  super  omnia  opera  existimare,   (jua 
movente  et  agente  omnia  moveantur,  agant,  vigeant,  placeant,   quae  sunt  in 

i.Sam.io,6f.  liomine.^  Sic  Samuel  ad  Saul.  i.  Reg.  x.  nulluni  praescripsit  opus,  sed  ait 
'Et  insiliet  in  te  Spiritus  domini,  et  propbetabis  cum  eis.  Quando  ergo 
evenerint  omnia  haec  signa  tibi,  fac  quaecunque  invenerit  manus  tua,  qnia  '^^ 
dominus  tecum  est'.  Itaque  in  fide  omnia  opera  sunt  aequalia,  utcunque 
sese  obtulerint.  Ipsa  enim  sola  est  opus  operum  omnium.  Ubi  autem 
dilferentia  operum  fnerit,  hie  vel  fides  deest,  vel  in  oculis  insipientium  apparet 


7  accipiant  BC  27  monente  AB 

')  nic^t  notf)  fei  in  allem  luercfe,  önb  ju  aUen  tocrcfcit  d  - 1  cijncii  gemel^nen  glatuticn 
im  t)abitu  bet  ba  fc^Ieffet,  ober  gar  tobt  tigt  d  ^1  bie  ^njt  bn  inqiüfitton  d  *)  5(ber 

fie  finbt  gar  mit  t()DtI)el)t  beieffenn,  in  bcm,  baö  fie  bcii  gtalobenn  ünnb  fein  luercf  gleid) 
achten,  fam  anbere  ^abit  ober  titgcnbe  mit  l)t)ren  tuercfen  d  ^)  ^i^eriimb  ift§  el)n  ferlidjer 

i)rtf)umb  IDO  mon  ben  gtalnben  n.  fein  loercf,  neben  anbere  tngent  n.  t)I}re  toercf  fe^et.  2Beld)cn 
man  Dber  alle  luerdt  ergeben,  Dnnb  gteic^fam  ei)n  gcincijn  inflnen^  über  oüe  loerd  arf}tcn  fol, 
bie  one  auff  t)orenn  toircfet,  burd)  toUdy^  belegen  antreiben  n.  loirden,  afle  anbere  im  menfc^cn 
Betoegt  iDerben,  toircfen,  grünen  u.  inotgefeEig  irerben  d 


Operationes   in  Psalmos.     1519—1521,  397 

differentia  operum  aliqua  esse.  Credenti  enini  deo  idem  est,  si  ieiunot  sive 
oret  sive  fratri  serviat,  in  omnibus  enim  deo  se  servire  novit  et  placore 
aequaliter,  sive  magna  sive  parva  sint  opera,  preciosa  sive  vilia,  brevia  sive 
longa,  Nee  eligit  proprie  aliquod  opus,  rursus  nee  reprobat  ullum,  sed  ut 
5  Sanuiel  ait  Tacit  quodcunque  invenerit  manus  eius\  Ul^i  autem  fides  non  i.snm.io, 
est,  ibi  fervet  miserrimuni  negocium  distinguendorum,  eligendoruni,  repro- 
bandorum  operum,  dum  stulta  et  impia  opinione  credunt,  se  iioc  opere  nn'nus 
et  illo  magis  placituros  esse,  quae  iniquitas  plena  labore,  cura  et  soUicitudine 
hebraiee  'Aven"  et  'aniaP  dicitur,  ut  supra  satis  dictum  est. 

10  Horum  impia  stultitia  est,    quadam  spirituali  simonia  velle  donum  dei 

emere.  Hoc  enim  agunt,  ut  per  et  post  opera  fidem  in  deum  habeant,  suisque 
studiis  propitium  deum  faciant,  cum  econtra  deum  propitium  habere  oporteat 
in  fide  primum,  deinde  in  eadem  fide  operari  bona,  ut  sit  gratiae  prae- 
venientis,    non   nostrae  virtutis    mereutis,    quod  placemus    deo.      Non    enim 

if.  placere  potest  ullus  deo,  quia  operatur  bona,  sed  operatur  bona,  quia  placet 
deo,  ut  causa  operum  bonorum  sit  fides  placendi  deo,  non  autem  opera  sint 
causa  fidei  placendi  deo.  Unde  et  impossibile  est,  eos  non  magis  fidere  in 
sua  opera  quam  in  deum,  etsi  (ut  solent  hvpocritae  mentiri)  iactent,  sese  in 
deo  solo  fidere.    Ita  semper  circa  fidem  reprobi  manent,  simulantes  perpetuo, 

20  sese  confidere  deo.  Incredibileque  est,  quam  occultum,  profundum  mag- 
numque  malum  sit  hoc  vitium  cordis  humani,  quod  non  modo  bonis  operibus 
sese  vestit  et  alit,  usque  in  insuperabilem  ac  desperatam  perversitatem ,  sed 
et  ipsius  fidei,  cui  ex  diametro  pugnat,  titulo  et  precio  sese  tum  venditet, 
tum   palpet   in   seipso.     David  in  illud  orat  ps.  1.  'Cor  mundum  crea  in  me  -^i  51,  12. 

25   deus,   et  spiritum   rectum    innova   in   visceribus  meis'.     Et  xiij.  *Si  mei  non'iSf.  19,  14. 
fuerint  dominati,  tunc  imraaculatus  ero  et  emundabor  a  delicto  maximo'.    Si 
quis   videre   posset,   quot   speciosissimos    operarios  perdat  haec  uequitia,  in- 
telligeret  illud  Eccle.  viij.  'Vidi  impios  sepultos,  qni  etiam  cum  adhuc  vive- *reb.  s,  u 
reut,  in  loco  saucto  erant  et  laudabantur  in  civitate  quasi  iustorum  üperum^ 

30  Denique  vix  est  alind  naturalius  homini  vitium  et  maiore  cura  eradicandum 
quam  subtilis  ista  praesumptio,  quae  semper  nititur  deum  praevenire  et  per 
opera  sua  propitium  facere.  Ex  quo  monstro  naturali  fluxerunt  etiam  impia 
illa  dogmata  in  Ecclesia,  quibus  homines  pro  placando  deo  et  satisfiiciendo 
pro   peccatis   ad    opera   et  indulgentias  impelluntur,   fide  dei  penitus  omissa. 

35   Quin    ego   credo   id   radicatissimi    mali    et  speciosissimi   idoli   in    spiritu   (ut 

ps.  xxxi.  vocat)  non  extingui,  immo  nee  cognosci  quidem  unquam,  nisi  homo  ^f.  32, 2. 
maioribus  illis  mortis,  inferni,  conscientiae  sen  fidei,  spei,  praedestinationis  et 
id  geuus   tentationibus   vexetur.     Caetera  omnia  augent  potius  quam  toUant, 
quantumlibet  sint  magnae  virtutes  aut  opera. 

40  Eadem  pernicies  est  eorum,  qui  negant,  omnia  opera  extra  fidem  facta 

peccata  esse,  quam  supra  tetigimus.    Quibus  si  dicas,  an  o])us  bonum  factum 

1   sive  ieinnet  C  2:3  vciiditat  C  24  p,i!p;it  ^' 


398  Oporationos   in   l'sulinos.     ir)10— ir)21. 

in  iuliiltonui(H,  occidoiuli,  furaiuli  studio  ant  in  robollionc  scn  inobcdiontin  sit 
|KH'ca(nin,  siiii«  diihio  rcspoiidoiit,  ])CH-t'atiiiii  csso.  Cur  ergo  pcccanti  in  pri- 
nnnn  praoccptuni  vt  facienti  oj>us  honuni  in  inobedientia  dei  (idest  incre- 
dulitato)  tantuni  tribunnt,  ut  pecratuni  esse  ncgent?  An  non  est  inobedientia 
dei  et  ineredulitas  tantun»  ])eceatuni,  (|uantuni  est  fornicandi  Studium  scu  5 
eastitatis    neglectus?      Verum    peccatuin    incrednlitatis    ardiuini    et    omnium 

';;j.  HO,  lt.  naturalissiniuni  est,  inuno  natura  ij)sa  lactuni,  de  (pia  dicitui-  'oiniu's  honio 
niendax',  non  potest  in  seipso  homo  agnoseere,  sed  peecatuni  earnis  et  furti 
et  iioniieidii  et  rebellionis  humanac,  quia  in  crassa  parte  sua,  sensu  et  cor- 
pore geritur,  facile  intelligitur  in  parte  sua  subtiliore,  scilieet  anima  et  in-  10 
tellectu.  Sed  ipsa  aninia  suuni  ineoniparabiliter  niaius  vitiuni  et  trabem  in 
oeulo  suo  non  sentit,  ideo  festucam  corporis  sui  facile  videt,  sicut  est 
iugenium  hypocritarum  et  omnium,  qui  sunt  spiritu  immundi,  donec  robustis 
et  spiritualibus  periculis  mortis  et  inferni  examinentur.    Sicut  in  simili:  Calx 

Sir.  10,  i4.friget,  donec  aqua  perfundatur.  Unde  recte  Sapiens  dicit  'Initium  seu  caput  15 
peccati  seu  potius  princeps  et  summum  omnium  peccatoruin  est  apostatare 
a  deo'.  Cuius  capitis  velut  membra  sunt  rebelliones,  libidines,  caedes,  furta 
et  quicquid  peccatorum  nominari  potest.  Quibus  nos  deus  velut  monet,  ut 
cogitemus,  si  haec  tam  magna  et  foeda  sunt,  quam  magnum  et  foedum  sit 
Caput  et  regulus  ille  multipes  et  multiceps  glirium  istorum,  incredulitas  ij)sa,  20 
inmio  Basiliscus,  ut  quod  solo  conspectu  omnia  opera  mortificet.    Quid  ergo 

Wntti)  23,27.  sunt  multa  opera  bona  sine  fide  nisi  (ut  Christus  ait)  'Sepulchrum  dealbatum, 
intus  plenum  omni  spurcitia  et  iniquitate""? 

Corruit  et   illa  perversitas  de  obice   ponendo  vel  tollendo  vulgata.     Si 
enim  adulterari  aut  furari  aut  occidere  est  obicem  ponere,  quantumlibet  simul   25 
quis  bona  operetur  aut  sese  disponat,  quanto  magis  non  credere  est  obicem 
ponere,    etiam   si   omnia    interim    opera  bona   faciat?     Multo   enim   rigidius 
praeceptum  est,    ut  credamus   in  deum,   quam   ne   fornicemur,   aut  ne  occi- 
damus.    Quare  fidei  in  prima  tabula  praeceptae  omissio  longe  praeponderat 
istorum    peccatorum    commissioni   in    secunda   tabula   prohibitorum.      Itaque  3o 
sicut  incredulitas,  fons  omnium  malorum,  nulluni  sinit  opus  bonum  fieri,  aut 
si   fit,    polluit  et   ad    omnia  peccata   pronum    facit,   ita   econtra    fides,    fons 
omnium  bonorum,    non  sinit  fieri   raalum,   aut  si  fit,   .statim  tollit  et   purgat 
et  ad  omnia  bona  opera  pronum  facit.    Inde  cum  Adam  et  Heva  increduli- 
tate  peccassent,   mox  libidinem   ceu  fructum    in  membris  senserunt.     Contra  35 
3o().  7, 38.  Ich.  vij.  'Qui  credit  in  me,  sicut  dicit  scriptura,  flumina  de  ventre  eins  fluent 

2.Tim.  2, 19.  aquae  vivae'.  Et  ij.  Timo.  ij.  'Et  discedit  ab  iniquitate  omnis,  qui  invocat 
nomen  domini'.  Quare  nos  fortiter  teueamus,  primum  praeceptum  esse  caput 
et  initium  omnium  praecej)torum,  et  opus  eins  esse  caput  et  initium  omnium 
operum,  totaque  via  errare  philosophiam  moralem  peripat«ticorum,  quae  dicit:   40 


9  et  (öor  rebelliunis)  fe^tt  B  17  capitis]  peccntis  B 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  399 

faciendo  iusta,  temperata,  efficimur  iusti,  teraperati  &c.  Non  sie  impii,  non 
sie,  secl  iusti  temperatique  facti  facimus  iusta  et  temperata.  Iusti  autem 
efficimur  per  fidem,  quae  credit,  deum  esse  nobis  propitium,  quod  ut  cre- 
dereraus,  praecepit  dicens  'Ego  dominus  deus  tuus,  Non  liabebis  alium  deum2.üKoi.2o,2f. 

5  coram  me\  Sicut  autem  credimus,  sie  fiet  nobis,  Neque  enira  fides  haec 
fallitur,  fallitur  potius,  qui  hoc  timet  aut  dubitat  credere. 

Dices  autem:  quoraodo  potest  fieri,  ut  in  omnibus  operibus  credam, 
me  placere  deo,  aut  deiun  mihi  esse  semper  et  perpetuo  propitium,  cum  ali- 
qnando    cum   proximo   loquar,   bibam,    comedam,   rideam,    sed   et  iocer  ali- 

10   quoties,  et  iucimdis  sermonibus  mutuo  nos  consolemur?    lam  quid  si  peccem 
manifestario  peccato   et  ruam  etiam   grandi  aliquo   lapsu,  ut  irae,   hbidinis, 
cupiditatis?     atque  quis   est   ille  perfectus  vir,   qui  non  oiFenderit   in  verbo, 
ut  lacobus  Apostolus  ait  ?     Sed  ut  tu  ipse  doces,   in  omni  opere  bono  esse  3ac.  3, 2. 
Vitium,  nunquid  vitium  deo  placere  potest? 

15  Respondeo   primum  de  operibus  familiaritatis.     Hypocritae,  qui  opera 

dei  concluserunt  in  suas  tristes  angustias,  rigidi  et  implacabiles  censores 
sunt  eorum  operum,  quae  familiaritas  honesta  facit,  ut  sunt  hilares  convictus, 
acute  aut  facete  dicta,  risus  et  iocus  humaniores.  Nam  de  scurrilibus, 
cachinno,    turpiloquio   hie  nihil  dico,   quando  haec  nee   humanitus   iustituta 

20   vivendi  ratio  probat.    Verum  cum  vita  ista  sine  convictu  non  transeat,  certe 
credere   te  oportet,   deo  etiam  placere,    si   fratrem  hilariore  vultu   alloquaris, 
blandiusculo  risu  invitaris,   nonnunquam  et  facetulo   aut  arguto  dieterio   de- 
lecteris.     Nam  haec  nimirum  est  'Chrestotes'   illa  a  Paulo  Gal.  v.  commen- ©„{.  5, 22. 
data,   quam  benignitatem  seu  suavitatem  eonversationis  vocant,   quam  idem 

25   ij.  Corin.  vi.  exhibere  nos  iubet   dieens  'sed  in  omnibus  exhibeamus  nosmet- 2.  C£or.  g,  4. 
ipsos   sieut   dei   ministros    in    multa  patientia'.      Et   infra   'in   suavitate,    in  2.  eov.  0,  s. 
spiritu    sancto',    ubi  'in    spiritu  sancto'  addit,   ne  comitas   ista  seu   hilaritas, 
sieuti  fere  solet,  degeneret  in  levitatem  et  effusam  scurrilitatem  ac  licentiam 
quandam  quodlibet  dicendi  et  faciendi,  donec  ex   suavitate  fructifera  Spiritus 

30  saneti  faciant  suavitatem  mortiferam  Spiritus  immundi.  Sie  de  S.  Bernhardo 
legitur,  Qui  fratrem  tristiorem  solaturus  iocatus  est  in  cum,  ponens  ei  pedem 
in  insidiis,  ut  caderet,  dicensque.  Factum  oeiosum,  sed  non  ociose.  Quodsi 
quid  etiam  peecati  (sieut  timendum  est)  per  ignorautiam  irrepserit,  vincitur 
tarnen  fide  dei,   qua  eredimus,   nos  ita  placere,  ut  ignoseat,  quod  peccatum 

35  est,  qui  talem  se  nobis  praebet,  qualem  eredimus. 

De  peccatis  vero  manifestariis  illud  prover.  xxiiij.  dico   'Septies  cadet©pr.  24,  le. 
iustus  et  toties  resurget,  impii  vero  eorruent  in    malum'.     Hoc  enim   distat 
iustus  ab  impio,  quod  impius  per  opera  praesumit  deum  placare  et  vineere, 
unde  ubi  ceciderit,  nunquam  resurgit,  quia  aliam  viam  resurgendi  non  habet 

4u   quam  opera,  quibus  deum  fleetat,  sieuti  putat.     Quod  quia   non  potest  fieri. 


6  qui]  quo  B  18  aöt  A  28  vere  C  35  noLis  se  BC 


400  Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521. 

])ju'oiu  ctirdis  iioii  invcnioMs  unquam,  neoossario  desperat.  lustus  aiiteni,  qui 
seit,  (IcMim  11(111  111(1(1(1  promisisise  et  praevenisso,  sed  etiani  praecepisso,  ante 
(iinnia  opi'ia  in  se  credi  et  sperari,  nee  ideo  resnrgit,  quia  0})eribns  nititnr, 
lu'c  ideo  iacens  nianet,  ipiia  eceidit,  sed  ])rüniissi  et  praeeepti  dei  nienior 
niiserieordiani  propitiani  ante  oculos  habet,  (piani  solam  ante  oculos  Imbere  5 
i^i  •2c„  n.  inssit,  qnando  dixit  'Ego  dominus  deus  tuns\  Sie  ps.  xxv.  faeit  'Quoniani 
niiserieordia  tua  ante  oculos  meos  est,  et  coniplaeui  in  verittite  tna\  Ideo 
vei-ho  oi  praei'cpto  dei  snstentutur,  ne  eorruat  cum  impiis  in  mahuii  de- 
sperat idiiis.  Sicut  ergo  diverso,  inio  contrario  studio  nituntur,  ita  contrario 
tine  cadunt.  Impius  nititnr  operibus  in  deum  currere,  lustus  autem  studet  10 
fide  ex  deo  venire  et  nasci.  Ille  proponit  iustitiam  dei  su])erare  viribus 
suis,  hie  miserieordiam  dei  proponit,  quae  sanet  onnies  infirmitates  eins. 
Et  in  hac  re  exemphun  patris  et  filii  ]>raedictum  adliibere  oportet.  Filius 
enim,  si  quando  peccaverit,  patreni  quidem  timet,  sed  fiduciam  non  ponit 
paternae   benignitatis,   paratus  tamen    est   huniili  confessione  peccati  portare   i.r, 

ajiai.  3,  17.  disciplinam  paternam,  sicut  ex  Malachia  iij.  retulimus  'Parcam  eis,  sicut 
¥t.  89,  3:1  f.  parcit  vir  filio  suo  servienti  sibi'.  Et  ps.  Ixxxviij.  'Visitabo  in  virga  ini- 
quitates  eorum  et  in  verberibus  hominum  peccata  eorum,  miserieordiam 
autem  meam  non  dispergam  ab  eo  neque  nocebo  in  veritate  mea\  Prudens 
ac  scieus  hie  praetereo  Theologorum  recentium  quaestiones,  an  fides  pereat  20 
per  peecatum  mortale,  et  quid  sit  peccatum  mortale,  quod  haec  res  nondum 
maturuit  ignorantibus  illis,  quid  sit  fides  aut  mortale  peccatum,  et  sibi  ipsis 
arrogautibus  deoque  arbitrium  pronunciaudi  rapientibus,  cum  quanto  peccato 

Scj.  21,  IG.  stet    aut   uon    stet  fides.     'Secretum   meum    mihi',   ait  Isaias.     Et   'secretum 

1ä|.  2r.,  14.  domini  timentibus  eum',  psal.  xxiiij.  25 

Tercio  de  peccatis  in  operibus  bouis  coucedo,  uuUum  esse  oj)us  bonum, 
quo  deo  placere  queamus,  sicut  orat  Ecclesia  dicens:  Domine,  secundum 
actum  meum  uoli  me  iudicare,  nihil  dignum  in  conspectu  tuo  egi.  Et 
iterum:  Ut  qui  tibi  placere  de  actibus  nostris  non  valemus,  genitricis  filii 
tui  &c.  Atque  haec  ipsa  est  gloria  et  gratia  fidei,  quod  sola  ipsa  est  opus  30 
placitum,  quod  nostra  omnia  placita  faeit  et  omnia  displicita  tollit.  Si  enim 
caetera  non  essent  peccata  nee  displicerent,  fide  non  esset  opus,  quae  inter- 
pellai-et.  Quare  ex  ipsius  fidei  tum  vi  tum  necessitate  discimus,  nobis  esse 
desperandum  de  universis  operibus  nostris  et  proposita  misericordia  dei  cum 

3nc.  2,  13.  iudicio  dei  pugnare,  sicut  lacobus  ij.  dicit  'Superexultat  misericordia  iudi-  35 
eium",  idest  misericordia  gloriatur  adversus  iudicium,  et  plus  potest  fides 
misericordiae  dei  pro  iustificatione  quam  timor  iudicii  dei  pro  damnatione 
conscientiae  nostrae.  Proinde  semper  timendi  causam  habemus,  dum  omnia, 
quae  facimus,  mala  sunt  et  per  se  damnabilia.  Rursum  eodem  timore  occa- 
sionem  quoque  habemus  seraper  credendi  et  contra  timorem  iudicii  per  fidem   40 

<Pi.  147, 11.  misericordiae  pugnandi,  triumphandi  et  gloriandi,  ut  stet  illud  psalmi  'Bene- 
placitum   est    domino   super   timentes   cum    et    sperautes    super   misericordia 


Operationes  in  Psalnios.     1519—1021.  401 

eins'.     Sic  i.  lohan.  ij.    'Sed  etsi  quis  peccaverit,    advocatum   habcmns  apudi.  soo.  2,  if. 
patrem  Ihesuiu  Christum  iiistum,  et  ipse  est  propitiatio  pro  jieccatis  iK)stris\ 
Einsdem  iij.  'Si  ropreheiiderit  nos  cor  nostruni,  niaior  est  dciis  cordc  nostro  1  5oi).  3, 20. 
et  novit  oinnia'. 
s  Ex  his    omnibiis   sna   spontc   notcscit,    quid  de    cerimoniis  sentiendmii, 

et  quatenus  eis  utendnni  sit.  De  quibus  cum  varie  sit  disputatum  etiam 
antiquis  patribus,  et  hodie  multis  peuitus  adorentur,  rursum  aliis  omniiio 
contemnantur,  pauca  dicenda  sunt.^  Primum  Certum  est,  in  novo  testamento 
unas  tantum  cerimonias  esse  divinitus  institutas,  scilicet  sacramentnm  Eucha- 

10  ristiae,  quod  tarnen  et  ipsuin  non  alio  fine  factum  est,  nisi  nt  po]nilus  ad 
\'crbum  dei  et  orationem  conveniret,  In  quo  simul,  qui  per  verbum  essent 
conversi  et  instructi,  baptisarentur  et  accepto  sancto  pane  confortarentur. 
Caeterae  omnes  Ecclesiasticis  decretis  institutae  et  auctae  sunt,  doncc  Eccle- 
siam    hodie   aliud    non   esse   permitterent   quam    meras    cerimonias,   extinctis 

lu  prorsus  omnibus  dei  mandatis.  Quare  hie  discere  debemus,  ne  ad  dextram 
nee  ad  sinistram  declinemus,  hoc  est  ne  cerimonias  aut  nimio  aestimemus 
aut  nimio  contemnamns,  sed  recta  via  et  medio  incedentes  pro  tempore  tum 
eas  observemus  tum  deseramus,  in  qua  re  non  erit,  quod  nos  fidelius,  certius 
tntiusque  ducat  quam  ipsa  fides  et  charitas,  longe,  inquam,  certius  et  fidelius 

20  et  tutius  quam  universae  omnium  pontificum  et  doctorum  dis])ensationes, 
Epiiciae  et  interpretationes. 

Sit  ergo  hoc  positum:  Quod  hanc  vitam  sine  ceremoniis  agi  est  im- 
possibile.  Cum  enim  simus  in  corpore  et  medio  temporalium  rerum,  diife- 
rentias  operum,  locorum,  officiorum,  temporum,  persouarum  aliarumque  rerum 

2r>   non    possumus    evitare,    et   sicut   Paulus  Ro.  xij.   et  i.  Cor.  xij.   dicit   'Multai|g"v- 'firi. 
membra  et   unum  corpus,    sed  non   omnes  eundem   actum  haben t\     Nam  si 
tollas    ceremonias  omnes,    ubi  stabit   ullum   iraperium,  regnum,   prineipatus, 
raagistratus  aut  ulla  denique  administratio  mnndi?    Neque  enim  domum  aut 
familiam  nee  liberos   regere  possis,  nisi  tempora,   loca,  officia  operaque  dis- 

30  tribuas  et  statis  cerimoniis  administres,  sed  neque  teipsum,  nisi  certis  horis, 
certis  studiis,  certis  locis  tete  exerceas.  Neque  enim  aliter  corpus  tuum  te 
vivere  sinit,  saltem  quod  ad  fructum  et  salutem  pertinet.  Quid  enim  facias 
aut  vivas,  si  nihil  operis,   loci,  temporis,   officii,  personae  tibi  proposueris? 


6  variq  A  13  Caeterae]  Certe  B 

')  2öa§  ^üiijn  in  ben  l)iei:  folgeuben  516f(f)nitten  über  bte  gevemonien  fngt,  Berü^vt  fiel) 
eng  mit  viij— xij  ber  „Conclusiones  de  fiele  et  ceremoniis^  h)eld)e  einer  am  27.  ^uli  1520 
unter  2utf)er§  Söorfi^  gehaltenen  tficütogifdjeit  SDiöpntcition  jnr  förunblnge  o.ebient  l)at)en 
{m.  VI  ©.  ;379  f.).  2:ie  aJorlefitng  mnfj  ä\m  im  grül)jal)r  1520  nn  biefer  ©teile  niigelangt 
geloefcn  fein.  ?(nd)  Bei  if)r  frf;eint  l'nt(;er,  Uiie  3?b.  VI  ©.  379  nugebeiitet  ift,  beftiininfe  älMtten^ 
berger  Serf)ättniffe  im  %nci,t  ge()nbt  jn  t)almi  (äkjt.  unten  S.  404,  ;?7  ff.).  ^Jluri)  bie  Sd^rift 
„i'DU  ben  guten  äöerfcn"  (S8b.  VJ,  ©.  190  ff.)  jeigt  bentlidje  a.^e3iet}ungen  jum  ajorliegenben. 
fint^erS  Sßerfe.  V.  20 


402  Oporatlonos  in  rsülmos.    I^IO  — ir)21. 

l^oindo:  Quid  sunt  opcra  t'xtorna  ipsa  nuuulatoruiu  tlci  ot  totius  Euangolii 
(juani  (|uai'<laiu  t(  rinioniacV  (.^uid  est  oraro,  ieiunaiv,  vij^ilarc,  laborarc  luauu, 
iuNarc  i>i(i\iinuin  uisi  ccriinoinao?  Vonintanieii  ccrimouiao  proj)lianao  sou 
riiu>  |i(>lititi  cl  sacfularium  ivruin  iura  sivo  oonsuotuilinrs  aut  (juocuiujuo 
Moniini'  ccuscri  dchont,  ut  sunt  niulto  (|ui(l('in  noccssariorcs  et  nocossario  5 
l)lurcs  variae(|UO,  ita  saorao  (^eriiuoiiiao  et  riliis  Ecclesiastici  sou  iura  rerum 
(ut  vooant)  spiritualiinu  sunt  uiulto  pcrieulosioros,  (piod  in  liis  iaclis  ])roclivo 
si(  fiduciani  vanani,  aul  omissis,  slidtuni  tinioi'cni  (idcst  pcssiniani  uti'iu(|U(' 
(•(inscit'nliani)  ('(tnciixMV.  lj)sa  (Mu'ni  lidcs,  ({uac  est  in  deuin,  niatiiiis  fluctihus 
liie  piM'ielitatur,  ul>i  nun  alTueril  servus  doniini  fidelis  et  prudens,  qui  .sciat  10 
separare  proeiosuni  a  \  ili.  Si  cnim  ('crinKmiis  ('e])erit  fidere  aut  extra  ceri- 
nionias  diffiderc,  iaui  lides  periit,  (puie  eerinioniis  uti  debuisset  sicut  sessor 
iJicö.  iti,  7.  eipio,  ot  rog'uant  ipso  solac,  servilos  Kcilicct  porsonae,  et  ut  Kccle.  x.  dicitur 
'Servus  in  ecpiis,  et  ))riuei|)es  and)u]antes  super  terrani  sicut  .scrvi\  Peri- 
eiduin,  iiKpiani,  est,  ne  eeriuiouiisla  eoufidat,  sose  placero  deo  per  eoriuionias,  15 
falsus  earum  saera  sjiecic,  et  quod  in  iis  aguntur,  ({uae  ad  deum  pertiuent. 
Quod  ])erieulum  in  proplianis  aut  nulluni  ant  parvuni  est  ot  ita  erassuni, 
ut  qui  in  eo  inflatus  superbierit,  etiani  hominibus  stulta  eonfidentia  seu,  ut 
dicitur,  pliilautia  notetur,  cum  agantur  in  bis,  quae  sunt  mundi. 

Quarc  corimoniis  in  fide  et  cbaritate  utonduni  est,   ut  sint  ntlles,    sine  '■^^ 
quibus    non    possunt   non    esse   noxiae    ot    perditionis    occasiones.     Si   enini 
(»innia  alia  opera  bona  sunt  perniciosa  extra  fideni,  (pianto  magis  opera  ceri- 
nioniarum  lunnanitus  statuta?    Tunc  autoni  fiunt  in  fide  et  cliaritato,  (piando 
non  necessitate  sui,  noc  quia  bonae  nee  quia  praoceptao  sunt,  fiunt,  sed  liber- 
tato   Spiritus,   hoc  est  si  quis  confidit,   so  etiani  in  iis  doo  placero,   quae  ex  25 
seipsis   iudiflerentia   sunt,    faciens  hac  fide  sua  sibi  lucruni  ex  re,   quae  nee 
luerum  noc  damnuni  est,   et  (!X  non   l)ona  l)onani.     Ad  quod  facionduin  non 
movetur,   quod    nnilta    sibi    merita   cogitet  in   bis   parare,   sed    una  hac  sola 
cansa,   qnod   ei    necessario  vivenduni   sit  in  corpore,   quod  eerinioniis  carero 
non   pot«st,   licet  ipso  eis  prorsus  non  indigeat,    abunde  satur  ineritoruni  ex   ao 
sola   fide   sua,    deinde    quod   necessario   ei   conversandum   sit   illis,    qui    vel 
jn'ophain's   eerinioniis   opus   habent  saeculi   huius    perituram   substantiam  ad- 
nu'nistrare,  vel  sacris  corimoniis  tanquani  parvuli  et  infirnii  in  Christo,  tan- 
quam  sub  pedagogo   legis  corporalis   alendi   fi;:)vendiqne  sunt,   donec  crescant 
I.  »Vetr.  2,2.  et   ipsi   in    cognitione  domini    nostri  Ihesu  Christi,   ut  Petrus  ait.     Utrisquo  35 
enini  dobitor  est  ex  charitate,  ut  sese  moribus  eorum  attemperet,  cum  quibus 
vivit,  inimo  non  solum  attemperet,  sed  etiam  per  haec  serviat  eis,  ne  stulta 
fiducia  sua  infirmos  aut  saecularem  politiam  contemnat  et  sie  utrosque  scanda- 
ajfattf).  17,27.  liset,  quod  est  contra   charitatem.     Sic  Christus  Matt.  xvij.  Ne  scandalisaret 

publicanos  Romauae  potestatis,  iussit  Petro,  ut  statherem  solveret.    Et  Paulus  4o 


13  Sed  regnaut  BC       ipsQ  B 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  403 

Tit.  i,   mandat,   ut   {jotestatibus   subditi   siut,   dicto  obediant,   ad  omne  opusjit.  3,  i. 
bomini  parati  sint.    Idem  Ivo.  xiii.    Et  i.  Pe.  ii.  'Subiecti  estote  omni  huinanac  ?'^vl";  '^'  *• 

•  .....  .  1.  H-H'tV.  2, 13. 

creatiirae  (idest  institutioni),  sive  regi  tanquam  praecellenti'  &c.  Non  quod 
haec  necessaria  sint  ad  iu.stificationem  fidelium,  quorum  institia  Christus  est, 
5  sed  ut  in  charitatc  serviant  Omnibus  hominibus  et  lioe  bono  exemplo'  provo- 
cent  alliciantque  ad  Christum  infideles  et  malos,  hoc  est  (ut  Tit.  i.  dicit)3:it.  2,  10. 
'doctrinam  domini  nostri  Ihesu  Christi  ornent  in  omnibus",  Et  i.  Cor.  x.  i.kov.  lü.a.i. 
Per  onmia  omnil>us  placeant,  sicut  Apostolus  se  oninibus  per  omnia  phicere 
«lieit  non  quaerens  quod  sibi,  sed  quod  multis  utile  sit,  ut  salvi  fiant. 

10  Et  ad  nostras  cerimonias  venicndo,   cum  quottidie  utraque  generatione 

pueri  et  adolescentes  in  ecclesia  multiplicentur,  quos  impossibilc  est  prae 
fervore  aetatis  et  rerum  imperitia  per  seipsos  bene  vivere,  opus  est,  ut  sint 
parentes  utrique  eorum  pedagogi  et  datis  cerimoniis  eos  ad  pietatem  exer- 
eeant,  ne  ocio  aut  licentia  pereant.     Ubi  necesse  est,  ut  et  ipsi  easdem  cum 

i.'>   illis  servent  cerimonias  exempli  boni  causa  et  ea,  qnae  sibi  superflua  quidem 
ac  necessaria  non  sunt,    propter  illos  tamen  faciant,   quibus  necessaria  sunt. 
Sic  Apostolus  i.  Cor.  xij.  dicit,  se  factum  esse  ludaeum  iudaeis   et  gentilem  1.  (Jov.  9, 20. 
gentibus,  ut  omnes  lucrifaceret,  et  iis  qui  sub  lege  erant,  factus  est  sub  lege, 
cum  sub  lege  non  esset.    Sic  Deutro.  xxxij.  de  Christo  quoque  dicitur,  quod  ri.Woj.  32,11. 

20  sit  'sicut  aquila  provocans  ad  volandum  pullos  suos  et  super  eos  volitans\ 
Si  enim  parentes  aut  maiorcs  in  Ecclesia  omittant  cerimonias  in  totum  aut 
eas  contemnant,  quomodo  non  scandalisabitur  puer  aut  adolescens  iniperitior, 
qui  hoc  lactis  exemplo  alendus  erat  usque  ad  perfectum  et  solidum  cibum? 
Itaque  ii,   qui   in    Ecclesia  maiores    sunt  et    spirituales,    qui   iam    veritatem 

25  cognoverunt,   esse   scilicet   in   fide  sola  iustitiam    sitam,    et  cerimonias   esse 

nihil,  sicut  de  circumcisioue  Paulus  ad  Galatas  dicit,  debent  hoc  sentire  quod  »}}i,fi"'2/^  "* 
in  Christo  Ihesu   et  formam  servi  accipere,   uon  fastidire  infirmos,   (|ui  ceri- 
moniis   adhuc   indigent   aut  aliquid  eas  esse  creduut ,   sed  cum  eis  ire  etiam  Watti).  s.^of. 
duo  alia  miliaria  et  pallium  adiicere,  libertatem  suam  exinanire  nee  alio  fine 

30  cerimonias  servare  etiam  strictissime,  quam  ne  oifendant  infirmos  aut  scanda- 
lisent  parvulos,  quibus  potius  debent  praeire  exemplo  bono  in  ipsis  adeo 
cerimoniis,  donec  perducant  eos  in  eandem  libertatis  Cognitionen!. 

Nee  est  quod    iactet  ullus,    sese  scire,  orania  esse  neutralia  et  indiife- 
rentia  et  licita,  solamque  fidem  iustificare,  cum  hoc  iam  diu  Apostolus  prae- 

35  venerit   dicens  i.  Cor.  viij.  'Omnes  scientiam  habemus,    scientia  autem  inflat,  1.  Gor.  s,  1. 
charitas  autem  aedificat".    Et  x.  'Omnia  mihi  licent,  sed  non  omnia  expediunt.  1.  Gor.  10,23. 
Omnia  mihi  licent,    sed  non  omnia  aedificant'.     Et  iterum  'Ut  quid  libertasi.Gi^r.  10,29. 
mea  iudicatur   ab    aliena    conscientia?''     Cur   non   expediunt    ncc    aedifioant 
omnia,   cum  liceant  omnia?     Scilicet  quod    non   omnes  sciunt,   omnia  licere. 


.5  exemplo  SB.  6.]  ex  mo  A,  ex  iiukIo  VÄ',  modo  ^. 
')  mit  foI(^cm  guten  ci'cmpcl  d 


26* 


404  Op.M-iition.'s  in   PsaliiK^s.    \^A9~1^m. 

I(l('(t  iiH>M  scifiitia  noii  polest  (Hiidem  iiulicnri  et  (laiiinan  ab  alterins  ii»'no- 
raiiU'  ('(iiiscifiilia.  dehct  taincii  s('S(>  siihinitlorc  et  illiiis  i<i;iiorantiae  ad  tcinpus 
scrviiv  lu'c  ailvi'isus  caiii  iiillari,  iit  potior  si(  cliaritas  serviciis  illiiis  iono- 
ranliac  scu  iiiiinuac  coiisciciiliac  (piam  sciciitia  iiillala  <lomiiians  oiiis  i<»;ii()- 
;HoiM.  r.,  c.  raiitiac.  Siciit  ("liristus  pro  iioMs  ail  lciii]»iis  moi'tinis  est  sci'vicns  pcccalis  •' 
vi  iiitiriuilati  iios(ra(\  sicut  Ko.  \'.  dicit.  Ad  (piod  mos  dehci  movere,  (piod 
seieiilia  ista  iiostra  nos  liilos  re<ldit,  iit  opei-a  eerimoiiiai-nm  nohis  noii 
noceaiit,  (|ni  lide  uos  iiislilieari  iiovimtis.  Heiiide  (piod  ii(»s  iiosli'a  hoiia  in 
Christo  oiiiiiia  lialx'imis,  nee  iam  eiiraiidiiiu  sit,  (|iioino(lo  iiistilieeiiuii'.  Ideo 
([iiiequid  deiiiceps  vivimiis  i)ro\iino  vivere  debeniiis,  sieiit  (^liristus  nohis  i" 
fooeit,  et  euni  oninia  taeere  in  hoiunn  eoniin  deheanuis,  niulto  magis  lias 
«Olli.  Kt,  8.  ccrinionias  inthllerentes.  Atquc  ila  'nuUi  (|uic<|uani  dehehimns,  nisi  nt  in- 
vieein  (hhganuis"',  et  ea  eharitate  Iit,  nt  oninia  sint  hona  (jnaeenncjne  iaeinuis,  ((t 
(amen  propter  opera  non  quaerainns  instifieari,  (piod  (!st  vcrc;  ehristiannm  esse. 

(^uod    antem    de    parvnlis  et  adoleseentihns  ])er  eerimoniarnm  usum  et   ir. 
exenipluni    alendis    dixinuis    observandum ,    idem    (hcen(hnn    de    peeeatoril)ns 
eonversis,  qnihns  infirmam  facit  conscieutiani  niniis  magna  ilJa  (H'rimoin'arum 
Ecclesiasticaruin  tyraunis,  sine  fine  traditarnm   et  administratariini.    Jnmio  hi 
forte,   nt   snnt  magis    piieri    et   pusillaninies,    ita   magis  indigent,    nt  o[)inio 
eoruni,  (piam  in  eerimoniis  istis  habent,  non  scandalisetnr,  sed  panlatim  sane-   üo 
tnr  potins,  interim  exemplo  et  opere  earnndem  eerimoniarnm  cnni  eis  strenne 
impleto,   doiiec    adolescant   et   ipsi  in  eandem  nostram  seientiam,   qnanqnam 
revera   omni   sint   maledictione    digni   pontifices    isti  Romani    et  Kcclesiastiei 
tvranni,    qni   tacita   fide  Christi,   snis   legibus   in   infinitnm  mnlti})licatis,   sie 
ilhiqueant  miserrimas  conscientias  Christianorum  fratrnm  et  liis  scrnpulis,  in-  as 
firmitatibus,  seandalis,  quae  sauare  et  tollere  debel)ant  seu  per  legum  snarum 
abrogationem  seu  per  fidei  eruditionem,  uon  nisi  ad  stabiliendam  tyrannidem 
abutuntur,    atque    eum    ipsi    quottidie    nihil    eorum   servent   in   gravissimum 
seandalum    infirmorum,    non    tamen    omittunt    inanil)us,    inuno    pestilentibus 
traditionibus  animas  pavidas  terrere,  sibi  subiicere,  expilare  et  Christo  peni-  ao 
tns  snbtrahere.    Ferendae  sunt  quideiu  illorum  leges  per  fidem  et  charitateni, 
quantumlibet  tyrannicae  et  multae,  sicut  leges  civilis  politiae',  ut  dictum  est, 
et   earum   exemplo   infirmis   praeeundum.      Veruntamen   detestandi   sunt  ipsi 
impii  conditores  legum,   qui  turbae  tantae  non  miserentur,   (juasi  tantum  ad 
condeudas   leges   terreudasque  suis  pestiferis  statutis  animas  positi  sint.     Ita   35 
fit,    ut   maiores  pontifices  in  Ecclesia  aliud  officium  hodie  non  agant,   quam 
quod  conscientias  perplectunt,   confundunt,  illaqueant.     Nobis  autem  imponi- 
tur,  ut  perplexas  componamus,   eonfusas  solidemus,   pavidas   quietemus,  Sic 
tarnen   ut  tyrannidi  eorum  carnifiei  non  resistamus,    volunt  enim  ins,   immo 


ß  mouere  AB  38  coinponenius  ABC 

')  bie  burgevüdjen  u.  tocüUdjen  gefeti  d 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  4Q5 

opus   conscientiamm  pertiirbmularum    prorsus   illesuni   haberi.     Et   iiupletimi 
est  illud  Sapientis  'Uniis  aedificans  et  alter  destruciis,  quid  prodest  ilHs  nisi  ^ivari) 31,28. 
labor?'     Vere  euim   quicquid    verbi    dei  inferiores  praecones  acdificaut,   hoo 
Huperiores  verbi  hominum  tyranni  destruunt    En  tibi  Petre,  priniatum  tuuni 
5  et  monarchiam  Ecclesiasticam ! 

Faciamus  Epilogum.  Ceriraonias  operantur  primum  parvuli  in  Christo 
(idest  pueri,  adolescentes ,  iuveues).  Hos  oportet  a  maioribus  non  contenmi 
in  bis  operibus,  sed  exemplo,  licet  sibi  ipsis  non  neeessario,  iuvari.  Sic  enim 
charitas  eoruni  in  spiritu  quidem  ab  bis  libera  est  nee    confidit,  si  ea  fecerit, 

lü  nee  diffideret,  si  omitteret,  sed  exterius  in  corpore  seipsani  in  servitutem  dat 
proximis,  ut  eos  lucrifaciat  et  a  peccatis  quibus  fervent  exemplo  bouo  et 
regiraine  custodiat,  et  sie  implent  legem  Christi.  Ab  iis  qui  tolleret  ceri- 
monias,  aliud  non  faceret,  quam  si  gladium  potestatis  raundanae  tolleret  et 
mundum   adulteris,    homicidis,   furibus   et   omnibus    scelestis  impleret.     Nam 

15   hi  timore  et  legum  carcere  concludendi  sunt  usque  ad  Christum,  ut  Paulus 

Galatas    docet.     Secundo,   parvuli    in   fide,    etiam    si   sint   seues,   qui  timore  ®a(.  3, 23. 
peccati  et  conscientiae  ea  faciunt,  nondum  habentes  hanc  scientiam  libertatis, 
hi  instruendi  sunt  in  fide  et  sinendi  in  operibus  eiusmodi  haerere,  quae  subito 
dimittere  non  possuut,  donec  agnoscant,  non  in  eis,  sed  in  sola  fide  iustitiam 

•M  esse.  Proinde  valde  cavendum,  ne  cerimonias  horura  vituperemus,  antequam 
crudiantur,  sicnt  quidam  solent  nimium  confidenter.  Optirae  fiieiunt,  quod 
cerimonias  et  humanas  traditiones  vituperant,  sed  pessime  faciunt,  quod  ani- 
marum,  quae  in  eis  haei'cut  infirmae,  non  magis  rationem  habent  sanandarum 
et  molliter  explicandarum  quam  cerimoniarum  vituperandarum.    Similes  sunt 

25  hi  fatui  illis,  qui  si  amicum  funibus  implicitum  collo  cernant,  praecipiti  zelo 
in  funes  ferantur  et  toto  impetu  ac  eos  detrahant.  Et  amicum  suffocant 
potius,  quam  expediant,  ubi  potius  oportnisset  funes  molliter  et  lente  primum 
dissolvere  et  sie  amicum  liberare.  Ita  cum  leges  hominum  vi  tollere 
nequeamus,   sensim   ipse   auimus    erudiendus   est,   qiiomodo  eis  recte  utatur. 

3u  Ita  Paulus  i.  Timo.  i.  dicit.  Legem  esse  bonam,  si  quis  legitime  utatur,  sciliceti.Xim.  i,8f. 
si  sciat,  quod  iusto  non  est  lex  posita.    Cum  enim  credentibus  etiam  pessima 
(}uaeque  cooperentur  in  bonum,  quanto  magis  traditiones  quautumlibet  noxiae 
bis,  qui  ignorantes  sunt,  cooperantur  in  bonum,  si  quis  eis  legitime  utatur? 
Usus   autem   non   est  alius   legitimus   nisi   fides    et  charitas ,    ut  dictum   est. 

35  Non  tamen  per  hoc  legislatores  sunt  exeusati.  Sicut  quod  ego  morte,  con- 
tumelia,  rapina  et  omnibus  malis  legitime  utor  in  bonum  meum,  non  ideo 
occisor,  calumniator,  raptor,  persecutor  mens  excusatus  erit.  Ita  pontifices 
Ecclesiastici  suis  legibus  pestiferis  rei  sunt  omnium  animarum,  etiam  earum, 
quae  legibus  eorum  legitime  usae  bonum  suum  operatae  sunt. 

1  couscieutiarQ  perturljaiuln  A  couscieutias  pei"turlj;iudi  ]>  coiisciuutiaruni  |)erturliamli  C 
3  dei  fe'^lt  B  10  seipm  A  39  legitim^  A 


lOl',  Olti'iatione.s  in   l'.salmos.     IM!»     l.Vil. 

JS'fc  (lul)il('s  lurinos(|iK'  tibi  coiiscioiitiam  .sociirani,  U'^os  Ii(tiniimin  in 
Ec'clesia  iioii  alio  loro  esse  liahenda.s  (luaiu  intor  ])la<:;as  et  [»liialas  irac 
clei  sicut  ghuliiiiii  Tun-anim,  siciit  pestem  corporis,  sicut  fanieni  terrae.  El 
(pio  modo  in  liis  maus  te  habere  doceris,  ita  te  habe  in  legibns  hominnni. 
Ciuoniodo  eiiiin  iv  halus  in  nialis  istis?  Prinio  uteris  eis  tanquani  reniediis  u 
peecatoruni  tnoruni,  in  patientia  f'erens  hoc  flagelhun  dei.  Deinde  uteris  tan- 
([uam  praeservatoriis  medicinis,  quod  bis  nialis  pressus  niulta  facis  et  omittis, 
(piae  Über  nee  faeeres  nee  omitteres.  Ita  leges  hominum  multiplicatas  in 
Hagellnni  tunni  non  dubites  et  ex  pastoribus  tuis  factos  esse  carnifices  tuos 
eertns  esto,  quornni  violentia  pressus  et  vexatus,  si  patiens  fueris,  multa  lo 
oniittes  et  faeies,  uuncpiani  alias  oniissurus  et  facturus.    'Quis  est  enim,  (pii 

i.i?cti.3,i:t.  noceat  vobis  (ait  S.  Petrus),  si  boni  aeniulatores  fueritis?"  'boni',  idest  bonae 
rei  seu  bonitatis,  seu  id  quod  bonum  est  (ne  amphibologia  (pienquam  fallat). 
Verum  hoc  facient  ii,  qui  seientiam  legis  habent  legitimumque  eins  usum, 
boni  scilicet  aeniulatores,  parvuli  autera  et  infirnii  haec  non  capiunt,  ideo  i5 
pereuut  per  hos  Animicidas  pontifices  et  Seminiverbios.  Tercio  faciunt  opera 
cerimoniarum  Moab  et  Araou  et  cultores  vitulorum  Bethaveu,  et  qui  confi- 
dunt  in  monte  Samariae,  hoc  est  qui  de  operibus  et  in  operibus  suis  glorian- 
tur,  caeci  caecorum   duces,  nee  opus  habentes  eruditione  fidei  sicut   primi 

iMüb  32,  18t.  prae  nimia  sapientia  et  iustitia  sua,  quibus  sicut  Heliu  lob  xxxij.  pleni  sunt  20 
eeu  vas  plenum  musto  et  absque  spiraculo.  Nimiruni  disrurapuutur  hi  prae 
sapientia  et  iusticia,  quos  proprie  hie  et  omnes  psalmi  arguunt,  de  quibus 
sepe  diximus.  Hi  soli  sunt  arguendi  dure  secundum  Apostolum  nee  petunt 
unquam  doceri  sicut  secundi,  sed  ipsis  totus  mundus  minor  est,  quam  ut 
sufficiat  eorum  eruditioni.     Hoc  est  populus  ille  Behemoth,   cuius  cor  indu-  25 

ipx  30   n'  ^'^^"^  '^^^^^^  incus,  lob  xli.     'Et  palpebrac  in  altum  surrectae',  prover.  xxx. 

Quarto  faciunt  ista  operarii,  de  quibus  diximus,  spirituales,  viri  in 
fidei  libertate  et  charitatis  Servitute  utentes  illis  non  nisi  ad  exercitandum 
corpus  in  hac  vita  sicut  quolibet  alio  artifieio  prophano  aut  ad  provocandos 
promoveudosque  parvulos  et  iufirmos  exemplo  bono,  eavendumque  a  scan-  3o 
dalis  eorum,  donec  formetur  Christus  in  eis.  Hoc  nimirum  est,  quod  Paulus, 
ubiubi  diiferentes  dei  donationes  coramemorat,  tantum  curat,  ut  unitatem 
persuadeat,  quod  sciat  nedum  diversas  cerimonias,  sed  et  ipsa  dona  Spiritus, 
si  prudentia  earnis  et  Satan  inter  filios  dei  fuerit,  fortissime  contra  unitatem 
pugnare.  Ex  omnibus  his  colligimus,  quod  coram  hoc  genere  hominum  35 
cerimonias  nee  laudare  nee  vituperare  opus  est.  At  coram  tercio  vehementer 
sunt  detestandae  et  vituperandae,  quod  in  eis  infoelicissimi  hcmines  fidunt, 
quo  fiunt  stulti  isti,  (jui  dieunt  in  corde  suo:  non  est  deus,  aboniinabiles  et 
corrupti  in  omnibus  studiis  suis,  ut  nee  semel  bonum  operentur.  Quod  ubi 
feeeris,  irritabis  contra  te  universiun  corpus  Behemoth  cum  omnibus  squamis   4u 


14  faciunt  13C  25  Hie  B(J 


Operationes  in  Psalmos.    1519-1521.  407 

suis,  tibiqiie  dicent:  Tu  es  liaereticus,  seditiosus,  irreverentialis,  scandalosus, 
quia  negasti  bona  opera  et  Canones  sacros  patrum  et  Consilia  Ecolesiae,  (juae 
non  potest  errare.  Coram  secuudo  geuere  sunt  modeste  laudaudae,  et  ad 
tempus,  ne  scandalisetur  infirmitas  eorum,  quae  cum  prompta  sit  lueliura 
5  facere,  nondum  tarnen  potest  nee  capit,  in  gremio  materno  fovenda  est,  ei 
counivendura,  et  quae  laudant  laudanda,  quae  faciunt  facienda,  qua  bene- 
volentia  capti  credant  et  sequautur  meliora.  Coram  primo  genere  sunt  vehe- 
menter laudandae  et  exigendae,  quod  rüdes  illi  timore  solo  possunt  moveri 
ad  bonum  et  terreri  a  malo,  simul  tarnen  ingerenda  syncera  fidei  et  libertatis 

10  doctrina,  quam  Spiritus  hauriat,  olim  fructiferam  futuram,  ubi  corpus  ceri- 
moniis  attritum  et  exercitum  didicerit  spiritui  mollius  subiici  et  servire 
sedatis  aiFectibus  iuveniliter  insolescentibus  et  furentibus. 

Nee  ista  sint  mirabilia  in  oculis  nostris,  easdem  cerimonias  tam  varie 
tractari.     Nonne   et   cibus    ac   potus    aliter  crapulosis,   allter   infirmis,    aliter 

15  sanis  ac  temperatis,  aliter  superstitiose  ieiunantibus  docetur  ac  tractatur? 
Crapulosis  vituperandus,  Infirmis  molliter  suadendus,  Supersticiosis  vehe- 
meuter  laudandus,  Sanis  ac  temperatis  in  arbitrio  relinquendus,  Atque  ut 
perniciosissimus  est  oeconomus,  qui  sine  delectu  ab  omnibus  domesticis  exigat 
eandem  ciborum  voraginem  aut  parsimoniara,  Ita  pestilentissimus  est  Eccle- 

'M  siarum  Magistratus,  qui  easdem  farragines  legum  suanim  ab  omnibus  aequali 
obedieutia  extorqueat.  Hie  enim  plurimos  occidat  necesse  est.  Ex  bis 
onmibus  prudens  Christianus  accipiat,  qua  regula  in  cerimoniis  vivere  debeat 
(luoque  aliis  cousilio  prodesse  in  eisdem.  Primum:  Ubi  non  est  certus  de 
tertio  genere  hominum,  caveat,  ne  cerimonias  vituperet  aut  eum,  quem  videt 

25  in  his  incedere,  iudicet.  Quis  enim  seit,  an  ex  necessitate  (ut  primi)  aut  ex 
infirmitate  (ut  secundi)  aut  ex  libertate  (ut  quarti)  in  eis  incedat?  ludicasse 
autem  aliquem  horum  nonne  Christum  iudicasse  est?  quodsi  mouasteriorum 
greges  his  tribus  generibus  abundarent,  nihil  eorum  multitudo  noceret.  At 
nunc  fere  abundant  tercio  et  iufbelicissimo  geuere  ceremoniistarum,  quorum  in 

3u  Ecclesia  oportuit  ne  unum  quidem  monasterium  aut  collegium  esse,  cum  non 
uisi  onus  et  scandalum  sint  populo  dei.  Sed  quis  omnes  malos  de  terra 
aufferet?     In  terra  sumus,  terrae  quoque  hominibus  couversari  cogemur. 

Addemus  unum    et  finem  faciamus.     kSi  quis   sentiat,   sese  in  operibus 
cerimoniarum  fiduciam  habere,   audax  sit   et  ea  aliquando  intermittat  nee  in 

35  hoc  requirat  poutificum  dispensationem  aut  potestatem.  In  his  enim,  quae 
sunt  tidei,  quilibet  Christianus  est  sibi  Papa  et  Ecclesia,  nee  potest  statui 
aut  statutum  tenere  aliquid,  quod  in  fidei  periculum  cedere  quoquomodo 
possit.  Quodsi  consilium  in  hac  re  cum  proximo  voluerit  commuiiicare,  quo 
audcntior   sit   virtute  verbi   illius   'Si   duo    super  terram   consenserint   super  wattiMs, id. 

40  quacunque  re"  &c.  optime  facit.  Haec  dico,  quod  sciam,  quam  per- 
tinax  malum  sit  fiducia  o])erum  nostrorum  et  periculosa  legum  lunnauarum 
superstitio  in  fidei  synceritatem.     Vide  ergo,   quam  omnia  sunt  libera  uobis 


408  Oporationos  in   rsalinos.     Ifil!»     15'21. 

|icr  rulcm  et  (Miucii  omnia  sci'Na  per  cliarilatcm,  iil  simul  sict  scrvidis  HIhm*- 
9>om.  i:!,  f.  talis  et  lilxrias  s('r\iliitis,  (|iioil  luilli  iiuictiuaiu  «l('l)c'inus,  iiisi  iit  (lilit;-aimis 
3oi)-  10,  y.  iiivitvm.  Sic  Christus  loluiii.  \.  dicit  'Kgo  sinn  ostinin,  per  nie  si  (|uis 
introierit,  salvabitnr.  Et  intcrodiotur  et  Oirredictnr  et  pascua  inveniet'.  In- 
Uicssns  in  Christnui  est  iiiles,  ([uae  nos  collinit  in  divitias  iustitiae  dei,  (jua  r> 
i\v{)  iani  satisfaeientes  insti  snnnis,  nulloruni  ()j)ernni  egentes  ad  iustieiain 
]»aiandaiii.  Egressus  anteni  est  eharitas,  ((uae  nos  iusticia  dei  indutos  distri- 
l)uit  in  (ilise(|uia  proxinii  et  exereitiuin  i)r()pni  corporis  ad  snccnrrendnm 
aliciiac  paii|H'rtati,  iit  et  ipsi  per  nos  attracti  nobiscum  ingrcdiantnr  in 
Christ  um.  Sieiit  eniui  Christus  exivit  a  deo  et  attraxit  nos,  nihil  quacrens  lo 
in  onuii  vita  sua  (juod  suum  esset,  sed  quod  uostrnm,  Ita  ubi  fide  ingressi 
fut'rimus,  et  nos  exire  oportet,  attracturi  et  alios,  nihil  quaerentes,  nisi  ut 
oninibus  servientes  multos  salvemus  nobiscum. 

rt  aut<}ni  ad  Psalnium  redeamus:  satis  constat,  incredulis  nihil  esse 
nuuuluni,  sed  quia  caro  sunt  et  Spiritus  domini  non  regnat  in  eis,  studia  15 
quoque  eorum  putrida  ac  talia  prorsus  esse,  qualis  est  caro,  foeda  scilicet, 
corrupta  et  abominata,  id  quod  ipsa  non  tantum  in  raorte,  sed  etiam  in  vita 
satis  ostendit  suis  multiphariis  corruptionibus.  Est  autem  in  hebraeo  utrun- 
que  verbum  activum  'Corruperunt  et  abominaverunt  (si  sie  liceret  dicere) 
studia  sua'  seu  melius  in  transitive  tereii  'Corrupta  et  abominata  studia  20 
lüJJoi.  c,i2.  fecerunt',  cum  sit  idem  verbum  Gen.  vi.  'Omnis  caro  corrupit  viam  suani' 
(idest  fecit,  ut  esset  corrupta).  Ubi  ne  nostri  (ut  dixi)  Neutral enses  negent, 
omnem  viam  stultorum  esse  corruptam  et  abominatam,  addit  *Non  est  qui 
faeiat  bouum',  ut  prorsus  nihil  boni,  sed  omnia  mala  esse  in  hominibus  doceat. 

14,2.    Dominus  de   coelo  prospexit  super  filios  hominum,  ut  videat,     25 
si   est  intelligens  aut  requirens  deum. 
1.  moi  6, 5.  Emulatione  Mosi  Gen.  vi.  hie  versus    dicitur.     Ille  enim   dicit  Videns 

:.2);ü).  6,i2.autem  deus,  quod  multa  malitia  esset  hominum  in  terra'.  Et  iterum  'Cum- 
que  vidisset  deus,  terram  esse  corruptam'.  Vult  enim  aemulatioue  verbi 
etiam  aemulatiouem  morum  exprimere,  ut  sicut  isti  illos  ante  diluvium  mori-  so 
bus  referunt,  ita  eisdem  verbis  arguantur,  sed  alio  fiue.  Uli  enim  dilnvio 
perditi  sunt,  hi  vero  in  agnitionem  peccatorum  suorum  provocantur,  ut 
diöm.  111. 2.meliore  baptismi  diluvio  serveutur.  Sic  enim  agit  Paulus  Ro.  i,  et  ij.  cau- 
sans  'onines  esse  peccatores,  ludaeos  et  graecos,  ut  omnium  deus  misereatur'. 
14, 7.  Unde  et  liic  psalmus  fiuit  dulci  promissione  diceus  'Quis  dabit  ex  Zion  sa-  35 
lutare  Israel?  cum  averterit  dominus  captivitatem  plebis  suae,  exultabit 
lacob  et  laetabitur  Israel'. 

Dicitur  autem  deus  de  coelo   prospicere  super  filios  hominum,   contra 
insipientiam  stulti  qui   dicit,   deum  non   esse,   ac  si  dicat:    Non  solum  est 

12   attracturis  A  19    sk-]  sicut   ABC  22   (idest.  A,    o^m    bie  Älommev   jU 

fd^UeBen  35  d.  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  409 

(leus,  «ed  etiam  viciet,  immo  pros])icit  omnia,  hoc  est  visu  j)eiietrat  et  ])vr- 
lingit  ad  omnia.  Deinde  ne  quis  stultos  illos  et  corruptores  studioruin  putet 
esse  unius  alicuius  anguli  homines,  inter  quos  solos  non  sit,  (|ui  faciat 
bonum,  extendit  senteutiam  generaliter  ad  omnes  dicens,  de  coelo  dominum 
5  prospicere,  unde  omues  homines  in  terra  prospicit,  ac  nullus  eum  latet.  Sic 
Gen.  vi.  vidit,  terrani  totam  corruptam  esse.  Et  'fihos  hominum'  dicit,  in  i-9){üf.6, 12. 
quo  aeque  universitas  hominum  intelligitur.  In  quibus  verbis  duo  occulte 
innuuntur.  Primura  unus  fihus  hominis,  in  quo  solo  omnes  filii  hominum 
iustificentur,  propter  quem  et  scriptura  tropum  hunc  servat,  ut  filios  hominum 

10  pro  hominibus  frequentissime  dicat,  Quod  et  ille  sit  homo,  sed  non  filius 
liominum,  ceterosque  omnes  esse  et  filios  hominum  et  peccatores,  in  peccatis 
hominum  conceptos  et  natos.  Verecundum  est  enim  et  mite  os  Spiritus 
sancti,  qui  cum  pestilentissimos  dicere  possit  homines,  mitiore  titulo  accusat, 
quod  sint  filii  hominum,  in  quo  satis  est  comprehensa,  licet  tenui  vocabulo, 

15   universa  miseria  et  malitia  hominum.    Alterum,  Quod  ahter  apparent  homines 
in   })rospectu   dei   et  aliter   in   prospectu   hominum.     'In   conspectu    dei    non 
gloriatur  omuis  caro'  ait  Apostolns  Ro.  iij.  pulchre  indicans,  utrunque  hunc  1.  aor.  1,  sy. 
conspectum  intelligi  in  hoc  versu,  cum  dicitur  'Dominus  de  coelo'  non  'homo 
de  terra"  hoc  vidisse  et  iudicasse. 

2ü  Nam  homines  invicem  non  modo  non  vident  (saltem  in  omnibus),  studia 

sua  esse  corrupta,  sed  etiam  laudant  quandoque  et  praedicant  magna  gloria, 
qualia  sunt  ingenia,  artes,  facinora  moralesque  virtutes  (ut  vocaut).  Inter 
caetera  vero  omnia,  nonne  id  quod  omnium  pessimum  est,  omnium  maxime 
celebrant?     Quis  enim  bellorum  gloriam  (idest  humani  sanguinis  effusionem) 

25  non  summam  virtutis  inter  homines  posuit?  Quid  sunt  Homerus,  Virgilius 
et  reliqui  Heroici  poetae,  nisi  incentores,  inflammatores,  iactatores  cruentissimi 
crudelissimique  homicidarum,  tyrannorum  truculentissimorumque  hostium 
sanguinis  et  generis  humani?  ita  ut  periculum  sit  Christiauo  homini,  si 
horum  libros  legat,   ne  vel  affectum  cruentae  huius  gloriae  imbibat  aut  cae- 

30  dibus  tantis  humani  generis,  mellita  titillatus  eloquentia,  immo  innata  san- 
guinis humani  siti  perditus  delectetur. 

Ut  ergo  taceam  spurciloquos  poetas  et  Carmina  venerea,  si  in  omnibus 
aliis  hominum  filii  essent  integri,  nonne  sola  belli  libido  eos  ad  unum  omnes 
insanissimos  merito  probaret?    Quantus  est  quaeso  iste  furor?  quanta  caligo 

35  de  strage,  clade,  sanguine,  cede  et  omni  malorum  caho,  quod  bellum  infert, 
etiam  gaudere,  cantare,  laudare?  ubi  sanguineis  lachrymis  omnes  j)lorare  con- 
veniebat,  praesertim  ubi  non  mandante  deo,  sed  insaniente  libidine  dominandi 
et  possidendi  belligeratur,  sicut  gentes  fecerunt  et  faciunt.  Et  hodic,  proh 
dolor,  Christiani,  populi  pacis,    filii  dei,   crudelius  omnibus  gcntibus  faciunt. 

40   Sit  ergo   ista  laus  Horaero  et  similibus,   ubi  Horatius    dicit   'Post  quos  in- 


26  incentores]  incitatores  BC 


410  Opmitionos  in  l'salinos.     IHIO— ir)2I. 

siuiiis  IloiiH'rus,  TvrtiU'usiiiK'  inams  imiiuos  in  Martin  hei  In  Vcrsibus  exacuii\ 
Modo  C'liristiamis  sciat,  haue  fiiriosaiu  fiiriosonun  lauclcMn  esse  in  consju'clu 
lilioniin  lioniiniini  iiisiünoni,  cactornui  in  conspecüi  doi  abomiiiatissiinain. 
At(iue  i(l  ost,  (|U()d  poi'tis  hoinimun  ])e('catornm  laiidatoribus  accidere  onmcs 
contitontiir,  ut  plcniore  et  fodicioir  vena  insaniant,  quando  ant  Martis  aut  r. 
Vciieris  (»pcra  trai-tant,  tiuani  si  i)acis  aut  castitatis  aut  (juaevi«  divina 
(^■ntant,  adro  impatien.s  est  spiritus  ille,  quisquis  est,  (pio  agitante  calcscunt, 
paeis  et  (piietis,  ac  si  aquas  Siloah,  quae  fluant  cum  silentio,   comparcs  ad 

:icj.  7  11.  s.  acpias  Huminis  fortes  et  multas,  ut  Isa  vij.  et  viij.  facit. 

ITohraeus  et  hie  verho  transitivo  dicit  'Dominus  prospicere  f'ecit'.     In    lo 
(pio  ostendit,   non   sohmi  prospexisse  dominum    ipsum,   sed   et   ahos   fecisse 
pros})ectores.     Hoc  est  prophetis  revelavit,    qui  filiis  hominum  annunciarcnt, 
(juid    essent   et  facerent  coram   deo.      Alioquin   (piomodo   potuit   Noe    scire, 
terram    esse   coram    deo    corrnptam,    nisi  deus    revelasset?     Nee    hoc   tacuit 

1  i'iiM.  ü,ii.  scriptura,    cum    dixit    'Corrupta    est   autem    terra   coram    domino'.     'Coram    is 
domino'  (inquit),  quod   coram   filiis  hominum   longe  aliud  videretur,    ita   ut 

sKüm.  3,  23.  fide  opus  fuerit  in  iiis  verbis,  sicut  et  Paulo  opus  est  credi,  quando  omues 
in  Universum  peccatores  arguit  et  iuanes  gloria  dei,  eadem  loquens  ex  reve- 
latioue.  Simul  hie  commendatur  locus  ille  communis,  ne  quem  iudicemus 
temere  incognita  causa  aut  non  convicta,  quod  nee  ipse  dominus  filios  homi-  w 
num  inutiles  pronunciet,  nisi  prius  prospiceret,  nee  solum  prospiceret,  sed 
videret  et  cognosceret.     Sic   enira  ait   'Dominus  prospexit,    ut  videret'  sicut 

i.wof.  U.S.Gen,  xi.   'Descendit  dominus,   ut   videret   civitatem    et   turrem,    quam   aedi- 

i.SöJo).  18.21.  ficabant  filii  Adam'.    Et  xviij.  'Descendam  et  videbo,  au  clamorem,  qui  venit 

ad  me,  opere  compleverint,  an  non  est  ita,  ut  sciam\  Semper  enim  dominus  25 
praemisit  nuncios,  qui  hominibus  peccata  eorum  aperirent  et  minas  inten- 
tarent,  quoties  aliquod  insigne  facere  voluit.  Sic  lonas  Ninivitis  missus  est, 
9(m.  3, 7.  sie  Hellas  ante  iudicium  venturus  creditur  et  multa  talia.  Unde  Amos  iij. 
'Non  faciet  doraituis  deus  verbum,  nisi  revelaverit  secretum  suum  ad  servos 
suos  prophetas'.  '■^'^ 

'Si  est  intelligens  aut  retjuirens  deum'.  Non  est  coniuuctio  'aut'  in 
hebraeo  maleque  ponitur.  Ponenda  autem  fuit  potius  coniunctio  'et',  licet 
nee  ip.sa  in  hebraeo  sit  pro  liiiguae  idiotismo,  cum  sit  sensus  copulativus : 
intelligens  et  requirens  deum.  Foecunda  est  hebraea  lingua  verbis  intelli- 
geudi,  sciendi,  sapiendi,  quorum  exaetam  et  constantem  differentiam  ego  non  35 
ausim  profiteri.  Ego^  mea  temeritate  somnio:  hoc  praesente  vocabulo  'Mascil' 
eam  puto  significari  sapientiam  seu  intelligeutiam ,  quae  non  tantum  reve- 
latioue  aut   speculatione,   sed  ipso  rerum  gustu  et  experientia  sit  comparata. 


3  filiurum  horum  liomiiium  B  8  fluunt  C  37  i)uto  ici]ü  B 

'1  Icr  'ÜlLiidjititt  Ejro  biö  intelligunt  (410,  36—411,  20)  fel)lt  C.   (ix  ift  tjicid)  beiii  bficitö 
crtDäl)uten  auf  Sutljctä  aSmtfd}  getilgt  niorben  (ögl.  oben  <^.  383,  Slnm.). 


Operationcs  in  P.siilnios.     1519—1521,  4H 

Qiialis  est  eoriim  patriim,  qui  per  spiritum  multo  usu  versati  in  verlx)  et 
opere  pro  cousuetudine  exercitatos  liabent  sensiis  ad  discretionein  honi  et 
mali,  ut  ad  Heb.  v.  dicit  Apostolus,  qiiando  doctriua  seu  eruditio  pietatis  ijcor.  ,5,  h. 
omumo  talis  est,  ut  dici,  scribi  cogitarique  a  multi.s  facile  quidem  possit, 
5  unde  coram  hominibus  sapientes  vocentur,  ob  insignem  sermonem  sapientiae 
et  scientiae,  quo  dotati  sunt,  quales  i.  Cor.  xi.  describuutur,  Intelligi  vero  aci.Gor. n. 
ipso  gustu  seutiri  (quod  proprie  sapieutia  est)  nou  possit,  nisi  usu  vitae  in 
ea  exercitatae  hominem  reddiderit  expertuni  et  certum  ac  constantem  in 
oninibus  viis,  qua  experientia  nou  modo  de  illorum  vita,  sed  et  ipsa  doctrina 

10  quantunilibet   sana   iudicare    possit.     Hi  sunt,  quorum  doctrina  nou  verbuni, 
sed  vita,  nou  fumus,  sed  iguis,  nou  litera,  sed  spiritus  est,  qui  non  sapieutia 
Spiritus,    sed   spiritu    sapientiae   pleui    sunt,    ut  Isa.  vi.   de    Christo   dicitur.  ^cf.  u,  .'. 
Caeteri  vero,  quantumlibet  multi  sciaut,  de  illorum  tarnen  numero  suut,  quos 
Apostolus  i.  Timo.  i.  signat,  cum  dicit  'Volentes  esse  legis  doctores,  cum  igno-  i-  Sim-  hi- 

15  reut  quid  loquautm'  aut  de  quibus  afBrment'.  Hoc  est,  quod  vulgo  dicitur: 
non  possuut  applicare  suam  doctrinam  loquentes  iu  ventum,  qui  ubi  occasio 
venerit,  qua  utendum  sit  sapieutia,  nihil  minus  inveniantur  esse  quam 
sapientes,  et  cum  alios  orania  docuerint,  ipsi  etiam  uno  verbo  egent  doceri, 
quales  esse  necesse  est  omnes  rauas  istas  semiuiverbios,  qui  multa  dicunt  et 

20   nihil  intelligunt. 

Tales,  inquam,  stultos  hoc  vocabulo  pingere  videtur  propheta,  quod 
uullus  sit  iu  filiis  hominum  eruditus  seu  sapiens,  ac  si  dicat:  Non  solum  ii, 
qui  prae  caeteris  rudiores  sunt,  non  sunt  intelligentes,  sed  et  ii,  qui  multa 
garriunt,  sicut  amici  lob,  Heliu,  Balaam,  quorum  sapientiae,  aliorum  ruditati 

25   comparatae,  non  est  numerus,  nihil  intelligunt,  quia  nunquam  ea  gustu  aliquo 
vitae  et  experientiae  cognoverunt.    Ad  hanc  significationem  verbi  movet,  quod 
et  ps.  xxxi.  in  titulo  scribitur  'Intellectus'  seu  'eruditio  David'  et  multis  aliis  *j>i.  32,  1. 
psalmis,  in  quibus  ipsa  vita  et  experientia  eruditi  videutur  loqui,  experientia, 
inquam,  non  naturae  vitio,  sed  gratiae  douo  exercitata.     Est  autem  absoluta 

30  locutio  'Non  est  intelligens'.  Neque  enim  addit,  quid  non  intelligat,  deum  ne 
an  alia,  ut  hanc  absolutara  eruditionem  vitae  usu  paratam  intelligamus,  quae 
facit,  ut  homo  in  omni  rerum  et  doctrinarum  sorte  et  prudenter  iudicet  et 
recte  sapiat  de  deo  et  omnibus,  qua  re  fit,  ut  idoueus  sit  et  alios  recta 
docere,  ut  non  iuepte  hoc  vocabulo  imprudentes  et  garrulos  Magistros  argui 

35  iuteUigeremus  sicut  sequenti  'non  est  requirens  deum'  auditores  seu  imi- 
tatores. 

'Requirens  deum',  hoc  verbo  pravitatem  alFectus  taxat,  sicut  praecedente 
caecitatem  meutis,  quod  ubi  non  est  vera  dei  notitia,  nee  verus  amor  est, 
omnes   enim   quaerunt  quae   sua   sunt,  ait  Apostolus    excepta  sola  charitate,  i.csor.  13,5. 

40   quae  quaerit  nou  quae  sua  sunt.    Et  hoc  vitium  cordis  humani  subtilius  est, 

6  xi.]  i.  B  13  tarnen]  tautum  g.  24  ruditate  A  25  gestu  B  38  est 

(üor  vera)  fef)U  6. 


412  Opmitiones   in   Psiilmos.     löHl -Ifcil. 

(]uaiu  iit  coiiiiosci  al)  homiiie  pos.sit,  de  (jik)  saope  dixiinus.  Haec  eiiim  diio 
'iioii  inlt'lliiivre',  'iion  (|iuu'ror('  deiun'  inoludunt  oiimia  illa  luonstra,  (|iia(' 
|)s.  V.  (licta  sunt:  Iiupiclatom,  inali_ü;nitatem,  iniusticiaiu,  lucndaccs,  (jiiia  jkt 
liacc  iiKiuiiiata  est  conim  mens  et  ctniscioiitia.  Ca\'eainiis  c'i-<;(),  nc  Miitelligere' 
hoi-  loco  ao(.'i[>ianms  pro  istis  s|>('('ulati()nil)us  liomiimin,  (pii  inulta,  jjjrandia,  r. 
siiiixiilaria  de  rolms  di\inis  l'ahiilari  didiccnint,  scd  (pii  pauca  miilto  vitae 
usn  sie  approluMuloninl,  ut  dr  oinnibus  oinniiini  iudicent  et,  ut  v^ocant,  ani- 
inani  legis  intelligant.  Nee  'requircre  deum"  sit  oratiuneiilis  aut  repertis 
opuseulis  qiiDvisve  alio  proprio  studio  ad  deum  comi)rehendendiim  niti  et, 
ut  dicuiit,  pro  aeterna  salute  facere  bona  nieritoria.  8ed  lioc  est  quacrere  lo 
deuni,  in  omuihus  nihil  suorum  quaerere,  onuiia  in  gloriam  dei  et  commo- 
duni  proxinii  tarn  faeere  quam  pati,  id  quod  est  abnegare  seipsum  cum 
Omnibus  suis,  servum  aliorum  fieri,  summa  scilicet  in  deum  et  homines 
pietas.  Contra  quam  nemo  acrius  pugnat  (juam  viri  sanguinum  et  dolosi, 
qui  deum  quaerere  sibi  videntur  et  seipsos  (piaerunt.  i;> 

Quare  non  ad  opera,   sed  ad   affectum  et   votum  hominis   hoc;  vcrbum 

(juaerendi   aptemus  et  videbimus,   in  filiis    hominum    non    esse    qui    quaerat 

ileum,  sed  omnes  esse  aut  manifestis  peecatis  malos  aut  dolosa  specie  peiores. 

jRöm.  3, 9ff.  In    hunc    modum   Paulus    hunc    locum    Ro.  iij.   inducit   tam   contra   Gentes 

manifestarios  peccatores  quam  contra  ludaeos  umbratiles  sanctos  dicens  20 
'Causati  sumus,  ludaeos  et  Graecos  omnes  sub  peccato  esse,  Sicut  scriptum 
est:  Quia  non  est  iustus  quisquam,  non  est  intelligens,  non  est  requirens 
deum,  omnes  declinaverunt,  simul  inutiles  l'acti  sunt,  non  est,  qui  faciat 
bonum,  non  est  usque  ad  unum\  Ubi  Apostolus  per  hanc  particulam  'Non 
est  iustus  quisquam',  quae  hoc  psalmo  non  ponitur,  colligere  et  exponere  25 
videtur  sensura  primi  versus  'Dixit  insipiens  in  corde  suo:  non  est  deus. 
Corrupti  sunt  et  abominabiles  facti  sunt  in  studiis  suis,  non  est  qui  faciat 
bonum\  Nisi  per  'non  esse  quenquam  iustum',  voluit  idem,  quod  'non  esse 
qui  faciat  bonum'.  Et  videmus,  quod  non  adducat  scripturam  ad  verbum, 
sed  ad  sensum  tantum.  ao 

Ubi  nunc  est  liberum  arbitrium?  ubi  virtutes  morales?  ubi  prudentia 
et  scientiae  practicae  directrices  hominum  in  agibilibus?  Vitia  scilicet  sunt 
naturae  seu  potius  dona  dei,  per  vitia  naturae,  idest  caecitatem  mentis  nihil 
intelligentis  et  pravitatem  affectus  non  quaerentis  quae  dei  sunt,  in(|uinata, 
abominata  et  reprobata.  35 

14,3.      Omnes  declinaverunt,  simul  inutiles  facti  sunt,   non  est  qui 

faciat   bonum, 
Non   est   usque   ad    unum. 
Quantis  ecce  superfluit  verbis,  ut  omnes  homines  involvat  et  neminem 
excipiat.     Primo  'Omnes'  ait,   deinde  'simul'.     Tertio  'Non  est  etiam  unus'.   10 

12  proximü  tm  A  20  d.  A.  38  ad  ad  ß  39  superHuis  verbis  iutouat  HC 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  4J3 

Est  aiitem  adverbium  'simuF  hebraismus,  quo  multitudinem  in  unum  col- 
lectani  signifieat,  ut  ps.  cxxi.  'Cuius  participatio  eins  in  idipsum',  idest  33).  122, 3. 
Hierusalem  a.ssotiatnr  ei  sininl  cum  omnibu.s,  qui  in  ca  .sunt.  Et  ps.  xxxiij.^Ji.  34, 4. 
'Exaltemu.s  nomen  eins  in  idip.sum',  idest  onme.s  in  nnuni  .sinuil  congregati. 
5  Ita  hie  'simul  iuutiles  .sunt',  idest  omnes  in  unum  sumpti.  Et  resjicctum 
propliete  observare  oportet,  qui  inter  homines  videbat,  alio.s  quidem  videri 
recte  incedere,  deo  appropinquare,  utiles  es.se,  bona  facere,  ut  speciosos 
iu,sticiario.s,  operarios  legis,  qui  a  vulgo  manifestario  peceatorum  pliarisei 
(idest  separati   et   separata  longeque   di.ssimili    vitae  et  morum   cousuetudiue 

lu  in.signes)  eeusentur.     Propter  hos  potissimum  sie  repetit  et  ingeminat  'omnes", 
'simul',  'nee  unus",  ut  peecatis  foeliciter  involvat  et  reos  faciat  seu,  ut  Apo- 
stolus  ait,  ut  'omne  os  obstruatur,   et  obnoxius  fiat  omnis  mundus  deo',  qui  9(öm.  3,  19. 
nimis  infoelieiter  sese  explicuerunt,   ne   foedis  titulis  deelinandi,  inutilltatis, 
non  facti  boui  coramunieare  viderentur. 

IS  Tria    dicit:    'declinaverunt   omnes',    'inutiles    facti    sunt',    'non   faciuut 

l)onum'.  Declinatio  pertinet  ad  impietatem  seu  increclulitatem,  quae  fons  et 
Caput  est  malorum,  sicut  econtra  Pietas  seu  fides  est  iuitium  bonorum,  qua 
ad  deum  jiropinquamus.  'Oportet  enim  accedentem  ad  deum  credere',  ut  dicit 
Apostolus  Heb.  xi.    Atque  quod  hie  declinantibus  tribuit  .seu  recedentibus  .seuC-iein".  11,  c. 

^0   discedentibus    (est  enim   idem   hoc   loco    verbura,    quod    ps.  vi.   'Discedite  a'^f.  0, 9. 
nie'  &G.),  superius  iusipientibus  dedit  dicentlbus  in  corde  suo  'Non  est  deus'. 
Declinare  enim  a  deo  et  dicere  in  corde,  non  esse  deum,  idem  sunt,  scilicet 
non  credere.    Sic  Heb.  iij.  'Videte  fratres,  ne  forte  .sit  in  aliquo  vestrum  corc-eor.  3,  12. 
incredulitatis,   discedendi    a    deo   vivo'.     Et   hunc  fidei  defectum  in  Ecclesia 

25   futurum    videtur  Apostolus  ij.    Tessa.  ij.  appellare   Apostasiam   dicens  'Nisi  2.  ^ijcff.  2, 3 
prinumi  venerit  discessio  seu  defectio'  (idest  apostasia).     Fidei,  inquam,  non 
Romani  imperii  defectionem  ego  intelligo  dictam  a  Paulo,  scilicet  ubi  deseilo 
principe  et  autore  fidei  Ihesu  Christo  hominum  operibus  Ecclesia  vastabitur. 
Sed  et   ip.se  .seipsum  exponit  i.  Timo.  iiij.  'Spiritus   manifeste  dicit,   quod  iniXim4, iff 

30  novissimis  temporibus  discedent  quidam  a  fide,  attendeutes  spiritibus  erroneis 
et  doctrinis  daemoniorum,  in  hypocrisi  loquentium  mendacium  et  cauteriatam 
habentium  suam  conscientiam,  prohibeutiun]  nubere  et  abstinere  a  cibis,  quos 
deus  creavit  ad  percipiendum  cum  graciarum  actione  fidelibus'.  Dura  verba, 
aspera    sententia    in   Romanarum    legum    tyrannidem,    quam    suis    coloribus 

35  graphice  depingit. 

Omnes   autem    declinasse   dicit,   ut   eos   quoque   involvat,   qui  maxime 
propinquare  deo  videntur,   sicut  et  Apo.stolus  ij.  Timo.  iij.  involvit  eos,    qui 2.21111.3,2 ff, 
speciem  pietatis  habent  et  virtutem  eins  abnegant,  cum  superbis,  blasphemis 
et  caeteris ,   quos   in   novissimis   periculosisque   temporibus    futuros    })rcdicit. 


2  xij.  c.  A      (idest,  A,  o^nc  bic  klammer  311  }d^(icfecn        3  xxx.  P,('        10  lioc  1',        12  im- 
ninndus  W,  24  descedeiidi  A       liaiic  AHC  :]0  di.scedaiit  ß     crroiiis  A(J  error!.';  li 


414  Oporationos  in  Psalmos.     irilfl--ir)21. 

Iinin»)  iirophT  hos  hypcHM-itas  (iit  dixi)  oninia  potissiiiuiin  (lionntnr  hoc  psalnio, 
(|iio(l  ii,  (|iii  iiiaiiiCcsto  poocant,  niiiius  noxii  sinl  (juain  liypocritac  ist!  ciini 
sjM'c'io  sua,  (|Mi  nihil  i'onun  ad  so  portinore  tum  \\)^\  (  rcchiiil  tum  aliis  ponii- 
cioso  porsiuulciil,  (piao  de  nialis  c't  impiis  dicuntiii'. 

"Simul  iiiutilos  facti  sunt',  cadciii   scntcntia-  est,  (luaiu   siipra  dixil   'Cor-     •• 

i-upciunt   vi    alxiinitiata   fbcci'uut  stiidia  sua',  Jd  (juod  iani  jx'itiuct  ad  mores 

et  (i|)(i:i  apostataruin  scu  declinaiitiuni.    Quid  enim  impius  et  infidelis  f'aciat? 

nisi    iiuilile,    ahoiuinahile,    eorruptum    et   putridnm    in    oeulis    dei ,    licet    in 

50.  .'>9,  f.  (xiilis   hoiniiiiim   omiiia  iiliiia    cl    bona   videanlur.     Sie   Isa.  lix.    "i'elae  eorum 

non  erunt  in  vestimentum  ne(|ue  oj)ei'ientur  oj)eril)US  suis,  opera  eorum  opera    •" 
inutilia,  et  opus  ini(piitatis  in  manibus  eorum\     Et  iteruni  addit  (sinnd),  ut 
utrampie  homimun  impioruin  tnrbam  com})rehcndat,  eorum  scilicet,  (jui  mani- 
festis  |)eecatis  im})ietatem  cordis  produnt,   et  eorum,  qui  bona  specic  impie- 
ffljatti).  7,  ir..  tatem  vestiunt,  venientes  in  vestimcntis  ovium,  intus  lupi  rapaces. 

'Non   est    qui   faeiat   bonum,    non   est  usque    ad    unum'.      (^.uo    arnuit   is 
eorum    omissionem,    ut   qui    non    tanttun    mala   f'aciant  et  increduli  sint,   sed 
etiam   nnnquam   bona   faeiant  et  nun(juam  pii  sint,   ut  sie  per  afHrmatiouem 
malornm   et  negationem    bonorum   absolute  et  penitus  comprehendat,    onmes 
esse   pcceatores  filios  homiuuni.     Nam  quod  et  hie  addit   *non  est   uscpie  ad 
unum',  universalem    negativam   facit   sicut    in    prioribus   duobus  universalem   20 
affirmativam.     Tterum    proj)ter   hypocritas,   ne  putent,   scse  bona  facere  prac 
eaeteris  manifeste  malis:  nullus  (inquit)  eorum  facit  bonum,  idest  nnllus  eorum 
haltet  fidem  et  bona  opera,  sed  aut  mala  manifeste  aut  tantum  specie.    Proinde 
(juando    Spiritus  tanta  verborum  vi  affirmationes  et  negationes  com})onat,  et 
universaliter   oranes    pronunciet  esse    malos   et  non  bonos.     Mirum  est,    qua  25 
subtilitate   Neutralis   illa   Aristotelis   Tlieologia   per   medium   affirmationis   et 
negationis   universalium   repere   queat  et  sie   elabi,   ut  libere  audeat  spiritui 
contra  pugnare   et  dicere:    non  omnia  sunt   mala  hominum  opera,   sed  quae- 
dani  sunt  bona,  licet  haec  omnia   sint  non  meritoria   seu  nee   meritoria    nee 
demeritoria.     Verum    oportet,    scri[)turam   esse   signum ,   cui  contradicntur  et   30 
aquam  contradictionis,    iuxta  quam  iurgantibus  filiis  Israel  ludices  et  P^lecti 
Israel  absorbeantur. 
xit.  1,  10.  Haec  tria  Paulus  Tit.  i.   brevibus  sie  explicat    'Cum  sint  abominati   et 

incredibiles  et  ad  onme  opus  bonum  repi-obi'.    Abominati  hie  inutiles,  putridi 
et  corrupti  dicuutur,    Incredibiles  seu  inol)edientes,   hie  deelinantes  seu   rece-  35 
deutes,  impii  et  infideles,  Reprobi  vero  ad  omne  opus  bonum,  hie  non  faeere 
ullum    bonum    dicuutur.     Confitentur   tarnen,    sc   nosse   deum,    factis    autem 
2.  Jim.  3,  f.  negant,    in   quo  hypocritas  pariter  involvit,   sicut  et  hoc  loeo  psalmus  facit. 

lam  vide,  quod  eadem  tria  repetita  sunt  hoc  tercio  versu,  quae  primo 
dicta   sunt,    sed   hoc   interest,    quod   primo    versn  suam  sententiam  propheta   10 


G   iam  feljlt  HC  7  qnis  A  25  omnis  A  8<>  contradicatur  L' 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  4J5 

profert,  tercio  coufirmat  eam  senteiitia  divina,  quae  nou  modo  secnm  con- 
cordat,  sed  etiam  latius  et  uiiiversaliter  loquitur,  quod  idem  scilicet  de  coelo 
dominus,  quod  ipse  in  terra  viderit,  Hinc  Apostolus  Ro.  iij.  solum  adducit  id,5Röm.  3,  10. 
quod  dominum  de  coelo  prospexissc  et  definiisse  propheta  dicit,  quod  et  ma^is 
r.  ad  institutum  Pauli  faoiebat,  qui  universaliter  omnes  et  onuu'um  opera  sub  ]iec- 
eato  compreheudere  proposuerat,  ut  humiliati  graciam  necessariam  agnosceront. 

Sepulohrum  patens  est  guttur  eorum,   Unguis  suis  dolose        m,  3.1 
agebant,  venenum  as])idum  sub  labiis  eorum. 
Quorum  os  maledictione  et  amaritudine  plenum  est, 
II)  veloces  })edes  eorum  ad  effundendum  sanguinem. 

Contritio  et  infoelicitas  in  viis  eorum,  et  viam  pacis  non 

cognoveruut,  non  est  timor  dei  ante  oculos  eorum. 

Hos   tres   versus  hebraica  veritas  non  habet,   nee  mihi  eertum  est,   an 

LXX  interpretes  ab  initio  sie  verterint  psalmum  hunc,  quos  Apostolus  deinde 

15   secutus   credi   possitj  cum   non   esset  tum   alia  translatio  apud  gentes  quam 

IjXX,   saltem    vulgatior.     Mihi    verisimilius   est,   Apostolum   ipsum    proprio 

spiritu    de   plenitudine  sapientiao   suae  eructasse  haue  sanctam  erapulam  ex 

diversis   locis   seripturarum   eongestam,    quam    sive  quis  postea  huic  psalmo 

interseruerit,  sive  i])si  I^XX  reddiderint,  non  me  magnojiere  sollicitat.    Prima 

20  pars     'Sepulchrum    patens    est  guttur    eorum,    linguis   suis   dolose   agebant' 

Psalmi   quinti   est,   ut   satis   claret.     Sequens   'Venenum    aspidum  sub  labiis  «isf.  5,  10. 
eorum"    Psalmi    cxxxix.    Tercia    'Quorum    os    maledictione    et    amaritudine  ^pf.  140, 4. 
plemmi   est'   Psalmi   noni.     Quarta   'Veloces   pedes    eorum   ad    effundendum  *i.  10, 7. 
sanguinem'   Prover.  primo   et  Esa.  lix.     Quinta   'Contritio  et   infoelicitas    in le^gj,'  '/'• 
25   viis  eorum,  et  viam  pacis   non  cognoverimt'  Esa.  lix.    Sexta  et  ultima  'Non  Sff.  59, 7  f. 
est  timor  dei  ante  oculos  eorimi'  ex  psalmo  xxxv.  est.  ^f.  3g,  2. 

Quae   psalmo   quinto  et  nono  explanata  sunt,    hie  non  sunt  repetenda, 

sed  monendum  tantummodo  et  inculcandum  est,  Eos,  qui  sine  fide  sunt,  hoc 

est   impii,   Omnibus    his    vitiis   esse  inquinatos    aut  data  occasione  inquinari, 

30  cum  eis  desit  virtus  resistendi  ulli  peccato,  et  assit  pronitas  in  omne  malum, 

ut  Gen.  vi.  et  viij.  scribitur.  Quare  omnes  ad  unum  usque  sunt  sepulchrum  J;^^°j';g^'.^j- 
patens  et  insaturabiles  voragines  divitiarum,  animalia  ventris,  quorum  deus 
(ut  Paulus  ait)  venter  est.  Deinde  omnes  linguam  dolosam,  blandam,  adula-*13f)i(.  3,  19. 
tricem  habent,  veritatem  nee  docentes  nee  defendentes,  sed  quae  placita  sunt 
3.'.  magnatibus  loquentes,  ne  scilicet  pereat  venter  et  esca  et  guttur.  Quod 
malum  cum  Omnibus  sit  commune,  potissimum  tamen  ab  eo  laborant,  qui 
verbi  ministerio  praesunt.  Quod  dico,  ne  repugnet  quod  jis.  v.  diximus, 
lumc  versum  ad  pojmlorum  Magistros  pertinere,  (pieni  Paulus  onmibus  vide- 


3  tera  A  86  conmne  A 

')  ^Jiad)  ber  »utgata. 


41C  Opri-ationos  in   l'salinos.     1519—1521. 

Im-  trihiicrc.    iicc  male,    cuiii  (juales  sunt  Matiistvi,  üiles  fiaut  vi  (Uscipiili  ot 
(•.ulcm   vcrln.   iilri(|iic  aiit    pcicaiit  jvut  sorvculiir, 

'\'rnciimii  aspidiim  sub  labiis  conun'.  Ihx;  pvopriissinic  ad  doginata 
pcrtiiu't,  sivc  dv  tradcntihus  sive  accipieiitibus  dixcris.  Oinnes  ciiiin  vcno- 
iKita  doftrina  iuircli  siml,  qui  fidc  iinbiiti  noii  sunt.  Verum  Kpitasis  est  in  :, 
hoc  M  rsi('ul(\  Aspis  cnini  .scrpentis  gcnus  osse  in  Affrica  dicitur,  cniius  ictui 
nulluni  sil  iiMuodinni,  quo  signifieatnr,  quam  insanabilis  sit  impietatis  doc- 
trina,  bona  s|)0('ie  commondata,  quod  ot  ipsa  haercticorum  et  im])iorum 
pcrtinacia  satis  i)robat.  Hebraeis  videlur  pro 'veneno' 'poculum'  sen  'lagine'' 
diei,  qua  mriaphova  a])tius  exprimitur  dogmatis  significatio,  quod  Vasa,  ut  m 
iam  sepe  dixinnis,  vocale  verbuni,  li(juor  ii)sc  scnsum  vcrborum  signiticu'i. 
'Sub  labiis'  codcni  niystci-io  dictum  est,  quo  ps.  ix.  'Snb  lingua  eins 
labor  et  dolor\  (piod  pcstilens  et  venenatum  dogma  aliud  super  linguam, 
aliud  sub  lingua  liabeat,  hoc  est  blandum,  rectum  sanunuiue  apparet,  cum  sit 
asperrimnm,  perversissimum  mortiferumquc  in  rei  veritatc.  ir. 

10, 7.  'Quorum  os  maledictione  et  amaritudine  plenum  est",  ]>s.  ix.  ex])osilum 

est.     Cum  vero  hie  coustet,  Panlum  non  adducere  hebraicam  veritatem,  sed 
LXX  et  usitatam  inter  gentes  trauslationem,  quae  pro  'dolis"  habet  'amaritu- 
dine',    permittamus,  imo  credamus,  ^iialedictionem  et  amaritudinem"  hie  pro 
'maledicentia   et  iracundia"  accipi,   cum  ps.  ix.  'maledictiouem^  pro   'doctrina  20 
iinpia'  acceperinuis,  simplicitcr  ne  an  violeuter,  lectoris  esto  iudicium,  quan- 
quam  ubi  obscuritas  est,  nihil  ofKicit  varios  sensus  teuere,  ut  utrobique  male- 
dictio  pro  maledicentia  vel  mahi  doctrina  accipiatur.     Hoc  tarnen  loco,  quia 
sequitur  'Pedes   eorum   yeloces    ad  effundendum  sanguinem',  pro  verbis  irae 
et   furoris  (ut  dixi)  fas    est  'maledictionem'  intelligere.     Itaque    omnis    homo  25 
est  vir  sanguinum,  etiam  ii,  qui  sanetissima  pompa  fulgent,  imnio  ii  orauium 
maxime  sunt  maledici,  amarulenti,  viruleuti,  non  semper  nee  jn  omues  (nam 
hoc  operculo  tegunt  nequitiam  suam),  sed  in  eos,  quibus  offenduntur  aut  non 
honorantnr,  sicut  sunt  ad  manum  exempla  nostro  saeculo  eopiosissima  inter 
eruditos  et  sacris  initiatos  passim  grassantia.     Non  est  ergo  quod  neget,   se  30 
maledicum  esse  et  amarulentum,  qui  aliquot  amiculis  dulcissirae  conversatur, 
si  vel  unum,  si  vel  adversarium  odit  aut  erimiuatur.    Hie  enim  ex  fructibus 
suis  cognoscitur  arbor,  non  illic  ex  vestiraentis  ovium. 
1,  16.  'Veloces  pedes  eorum"  &e.  prover.  i.  'Quorum  pedes  ad  malura  eurrunt 

59, 7.  et   festinant,    ut    effundant  ganguinem'.     Eodem  pene  modo  Isa.  lix.     Non   ss 
solum  verbis  sunt  cruenti,  sed  et  opere,    data  enim  occasione  oecidunt,   aut 
si  non  oecidunt,   saltem  gaudent,   oecisos  esse  quos  oderunt,   sicut  si  etiam 
non  maledicant,  tarnen  gaudent,  maledici  eos,  quos  oderunt.     Quo  vitio  cum 
omnes  sint  filii  Adam  perditi,   quot   rogo   sunt,    qui  se  eodem  perditos  esse 


9    lagena    BC  12    mysterio]    modo    B       fiin)]    ])ro    C  14    sub    linguam    A 

19  permittemus  A 


Operationes  in  Psalnio.s.     1519—1521.  4]^7 

agnoscuut,  aut  liaec  ad  se  pertinere  credant,  dum  dicitur  'Vcloees  pcdcs 
eoriini  ad  effundenduni  sanguinem?"  Nee  enim  frustra  dixit  'Veloccs  esse 
pedes  ad  eifuudendum  sanguinem",  non  autem  'esse  effusores  sanguinis",  nl. 
reos  faceret  sanguinis  eifusi,  quotquot  probarint,  laetati  fuerint,  non  prolii- 
5  l)uerint,  non  restiteriut,  non  saltem  doluerint  sanguinem  effusura  aut  efl'un- 
dentlnni,  aftectum  scilicet  non  tantum  opus  eorum  arguens.  Quis  ergo  est, 
qni  liic  sese  reum  queat  negare  in  vitio  communi  tarn  late  patenti,  ut  vix 
iustos  sinat  immunes  esse? 

'Contritio  et  infoelicitas  in  viis  eorum'.    Hie  vcrsiculus  optime  declarat 

111  impiorum  operum  conditionem  et  semel  exponit,  quid  sit  ea  'Aven  et  AmaF 
toties  appellari.  Quid  enim  faciunt  impii  in  omnibus  snis  operibus,  praeser- 
tim  iis,  qnae  bona  vocant,  nisi  quod  frustra  eonsumuut  quicquid  virium  im- 
pendunt,  et  ut  dicitur,  oleum  et  operara  perdunt,  nee  solum  perdunt,  sed  et 
vastant  et  conteruut  seipsos,   hoc  est  cum  haemorroissa  erogant   substantiam  2«nvc.  5,  2g. 

ir.    suam    in    medicos    et    semper  peius    habent.      Ponamus   exempli   causa   pro 
utroque  genere  impiorum  ante  oculos  hanc  ipsam  haemorroissam  snbstantiae 
consumptricem  et  filium  prodigum  itidem  snbstantiae  suae  consumptorem,  utsuc.ir.,  nff. 
hie  sit  exemplar  eorum,  qui  in  rebus  mundi,  honoribus,  vohiptatibus,  diviciis, 
vohnit   suaviter   vivere,  lila   vero    eorum,   qui  viribus   et  operibus  suis  sese 

20  pacare  et  conscientiam  confirmare.  Hie  experientiam  consnlamus  et  videamus, 
an  non  ntrunque  hoc  hominum  genus  sit  martyres  diaboli,  qui  maiore  in- 
foelieitate,  contritione,  vastitate,  egritudiue  animi  ad  iuferua  descendnnt, 
quam  ii,  qui  per  fidem  omnibus  malis  et  peccatis  assidue  vexantur. 

Ita  carte  habet,  ut  quo  quis  abundantius  carnalibus  bonis  fruitur,   hoc 

2'>  infoelicius  in  anima  conteratur,  dum  conscientia  eins  assidue  concutitur,  quia 
quo  plus  peccat,  eo  magis  fiducia  in  deum  perit,  et  augescit  scrupulus,  mor- 
sus,  inquietudo,  pavor,  turbatio  conscientiae.  Ita  dum  videtur  foris  prospere 
in  omnibus  agere  et  suaviter  crescere,  Interim  intus  medullitus  exngitur 
virtus  bonae  fiduciae  exhaustoque  omni  robore  miserrime  vastatur,  ut  demum 

30  cogatur  desperare  iuaeternum.    Sic  et  illi,  qui  ignorata  fide  operibus  nituntur 
peccata  et  conscientiam  superare,  quo  plus  nituntur,  eo  infoelicius  conteruntur, 
donec   illud   Sap.  v.    dicant   'lassati    sumus   in    via    iniquitatis'.     Recte   ergosscisti.  r,,  7. 
dicit  'Contritio  et  infoelicitas   in  viis  eorum'  seu    (ut  Hieronymus  transtulit) 
'vastitas    et    contritio   in  viis    eorum'.     Sic  et   Hiere.  ij.    'Contrivit  dominus  Sov.  2,  :\i. 

35  confidentiam  tuam,  et  nihil  habebis  prosperum'.  Duo  itaque  mala  sunt, 
vastitas  et  contritio  seu  contritio  et  infoelicitas,  prius  quod  fiducia  conteritur, 
quae  contrita  et  vastata,  quicquid  facit  aut  conatur,  magis  aflfligit  quam 
solatur,  magis  infoelicitat  quam  proraovet.  Quae  omnia  ex  sua  antithesi 
melius   intelliguntur.     lustus   enim,   sicut  ps.  i.  scribitur,   sicut  lignum   plan-^^^,.  i,  3. 

4"  tatum  ad  rivos  aquarum  crescit,   fructificat,   floret  et  nuiltiplicatur   prospera- 


7  comuni  A  8  in  immunes  A 

£itt^ei;§  SBerfe.  V.  27 


418  n,„.rnii..i.cs  in   Psalnios.     1M9— 1521. 

*f.  93,  13.  tuniuo  in  oinnihu.^;,    quao  iluit.      VA    itcnim   Tiistus    ut  pnlma  flovoliit ,    siont 

^^oi"''i'''c '"'''' '■"•'^  lilmiii   iniillipUcahilui'.     Coiilra  impiiis  siciil   liciis  lualcdicta  et  palincs 

c'\tra   vitciii    aicsci-l  ,    dcindc    nniuiiliir   assidiic    v\    pcrit    uscjuo    in    piilvci'cin. 

Ciliar  omiiia   spiritii   auiiiidif  in  conscicnlia,  adco  ii(   redmidciil   (>(iain   in   cor- 

jMis    (•(     intii'nicnl     ctiaiu    vires    naturales,    (piia      sienl     'seeura    mens'     iuxla     r, 

epr.  i.\  ir.  Sapienteni    'est    velut    inu'e  e(m\-i\inni',    ila   'ifislitia   eordis   (teeidil    ninllos,    (>l 

5ii-.  :)(),•.>:,.  non    esl    ulilitas    in   ea\    ul    ideni    dieit.      Alijue    idipsnm    eliani    videnius    ita 

lieri,   n(   ()j»era   ini|>i(>rnin   lernu'  cum  eis  se])eliantnr. 

'VA  viam  paeis  non  cogiioverunt'.  (^nare?  C^uia  rem  secjunninr  et 
sieul  e(|uns  et  mnlus  non  liabent  inielleetum,  cpii  est  fides  rei-nm  invisihilium.  h> 
»Sensnales  enim  liomines  pacem  in  rebus  liuius  mundi  (piaerunt,  hypoeritae 
antem  in  suis  consiliis,  studiis  et  ()])oril)Us,  utrique  in  liis,  (piao  sontiunt  et 
oai)iunt.  At  pax  vera  est  in  fide  verhi  et  his  rebus,  quac  neo  stüitiuntur 
3oii.  s,  37.  nee  eajtiuiitni',  sed  eapiunt  eredentem  sibi,  sieutCiuMstus   dixit  iudaeis   'Serino 

mens  non  eapit  in  V()bis\  Pisces  enim  non  eapiunt,  sed  ea|)iuntiu-  rheti.  i5 
Proinde  ubi  sensualibus  defecerint  opes,  favor,  voluptas,  bonor,  ingruerintque 
paupertas,  ignominia,  morbi,  dolor,  contemptus,  quam  incpiieti  sint,  videmns. 
Nee  hoc  solummodo  inquictantur  externa  inquietudine,  sed  et  interne.  Amissa 
enim  fidueia  dei  per  prospera  sua,  inquieti  et  contriti  sunt  misera  conscientia, 
nt  sie  nee  eoram  dco  nee  in  seipsis  nee  eoram  bominibus  pacem  babeant.  20 
Hv{)ocritae  vcro,  ubi  operil)US  suis  defecerint  sive  in  morte  sive  perieulo 
(sicut  oportet  fieri),  invcntaque  fuerint  omuia  eorum  esse  peccata,  confunduntur 
et  j)erturbantur  inconsola})iliter,  quo  argumento  et  ipsi  ostenduntur  suis 
operibus  aliud  nihil  fecisse  quam  vastasse  et  contrivisse  fidem  eordis,  (piae 
esset  vita,  virtus,  gloria,  substantia  eorum.  Nee  hoc  solummodo  confundun-  25 
tur,  sed  etiara  si  eoram  bominibus  opera  et  studia  eorum  periclitantur  et 
arguuntur  aut  calumniantur,  coelum  et  terram  raiscere  et  turbare  conantur, 
quia  amissa  fidueia  dei  et  in  sua  studia  nixi  nee  apud  denm  nee  in  sei])sis 
nee  eoram  h(jminibus  pacem  habent,  Ita  utrnnque  hoc  impiorum  hominum 
genus  utrinque  pacem  non  habet,  nee  intus  nee  extra,  descenditque  omnis  ille  3o 
tumultus  mundi  ex  interiore  tumultu :  qui  enim  intus  quietus  est,  foris  nihil 
tnmultuatur,  qui  autem  intus  turbulentus  est,  foris  quoque  non  potest  quiescere. 
Dieit  vero,  non  modo  eos  pacem  uon  habere,  sed  viam  paeis  neseire, 
hoc  est  Ignorant,  qua  via  ad  pacem  eatur,  nempe  per  Crucem.  C^rux  enim, 
quae  mortificat  omuem  sensum  et  affectum,  ipsa  ducit  ad  pacem.  Et  35 
CHRISTVS,  dum  Crucifixus  est,  seeum  pacem  nostram  abscondit  in  deum, 
qui  sub  Cruce  latet,  nee  alibi  invenitur.  At  impii  utriusque  generis  quidvis 
aliud  quaerunt  quam  Crucem,  sed  sensum  et  aifcctum  suum  rebus  et  con- 
siliis suis  nituutur  servare.  Ideo  fieri  non  potest,  ut  pacem  cognoscant, 
nedum    ut  habeant.     Quare  via  paeis   est  via  Crucis,   et    pax   non   est  pax,   40 


4  in  spiritu  @.  14  sibi]  eis  BC         17  igiiomia  A  18  interna  BC  38  in  rebus  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  4]^9 

sicnt  prophetae  dicunt.  Ecoiitra  Cnix  non  est  eriix.  Ille  onim  paeom  habet, 
qui  pacem  non  quaerit,  ille  crucem  habet,  qui  orucera  tugit.  AVriini  hie  nisi 
usus  vitae  cloceat,  verba  nihil  faciunt, 

'Non  est  timor   dei  ante   oculos   eorum'.     Sepe  dictum   est  in  superio- 

5   ribus,  Hunc  esse  tituluni  inipioruni,  ut  sine  timore  dei  agant  securi,  freti  vel 
rei'um  copia  vel  bona  sua  intentione.    Sicut  et  in  prophetis  olini  arguebantur 
dicere   '})ax,  pax,   cum    non  esset  pax\     Dabit  forte  se  occasio  de  timore  ct'^sn 
jiaee  latius  dicendi.    Hie  breviter  satis  fuerit  nosse,  pium  hominem  sie  distri- 
l)uere  vitam,  nt  in  prosperis  et  pace  deum  metuat,  elevatus  per  fidem  super 

10  omnia,  quae  habet  tarn  interne  quam  externe.  Ideo  est  timor  dei  ante  oculos 
eins,  ne  rebus  prosperis  perverse  aifectus  secure  cum  eis  fornicetur.  In  ad- 
versis  vero  et  inqnietudine  in  deum  fidat,  aeque  elevatus  per  fidem  sujier 
omnia,  quae  sentit  tam  interne  quam  externe.  Ideo  dicitur  nosse  viam  pacis, 
quae  exuperat  omnem  sensum,  utriuque  aeqnabilis  permanens   nee  apponens 

15   cor,  si  affluant  divitiae,  nee  recedens,  si  instet  tempus  belli.    Sic  de  eis  dici- 
tur  [)ro   utroque  tempore  'Beneplacitum    est  domino   super  timentes   cum  et^f. 
in  eis,  qui  sperant  super  misericordia  eins'.    Impii,  quia  fide  carent,  necesse 
est,  ut  rebus    aifecti  super   harenam  positi  sint,   quo  sequitur,   ut  quocunque 
ferantur  cadantque  res  eorum,   ipsi  rapiantur  simul  cum  eisdem.     Ita  fit,  ut 

20  etiam  tunc  pacem  non  inveniant,  dum  eam  quaerunt  in  rebus,  cum  res  ipsae 
stai-e  natura  nequeant. 

Nonne  cognoscent  omnes,   qui  operantur  iniquitatem,  ,4_ 

qui  devorant  plebem  meam,  sicnt  es  eam  panis? 
Dominum  non  invocaverunt. 
25  Hie  versus  et  sequens  probare  mihi  videntur,  tres  proximos  esse  sup- 

posititios,  cum  eandem  ferme  habeant  sententiam,  quam  non  est  verisimile 
superfluis  verbis  esse  iteratani,  praesertim  eodem  loco. 

'Cognoscent"  absolute  dicitur  pro  eo,    quod  est  'annon   aliquando    effi- 

cientur  cognoscentes'?   ut  seiant  et  sentiant,   quantum  malorum  fiiciant,    qui 

30  prae  securitate   et  timoris    dei   neglectu    etiam   bene  sese    facere   arbitrantur, 

excaecati  aifectu   rerum,    quas  solas   cognoscunt.     Porro  ipsi  nihil  minus  de 

se  dici  credunt,  quam  quod  sint  ignari  quid  fiiciant.    Seimus  (inquiunt)  quid 

fiiciamus,  quin  aliorum  oranium  quoque  iudices  et  Magistri  fieri  prompti  sunt. 

'Operarios  iniquitatis",  'Poele  Aven',  abunde  diximus  esse  qui  ea  ope- 

35  rentur,  unde  pax  cordis  non  acquiratur,  quae  ex  solius  opere  fidei  et  pietatis 

(ut  dixi)  possidetur,  sed  potius  dolor,  raiseria,  et  ut  Ecclesiastes  solet  api>cl- 

lare,  vanitas,  labor,  afltlictio,  contritio  seu  absumptio  Spiritus.    Diximus  enim 

'Aven""  proprie  significare  'dolorem',  qui  fructus  est  contrarius  paci  omnium, 

qui  extra  fidem  operantur,  sive  sint  bona  in  oculis  hominum  sive  mala. 


10  dei  fc^tt  A  12  in  iiuiuietiidine  C  18  sunt  A  39  sine  mala  A 

27* 


420  OiMM-ationcs  in   Psalmos.     If)!!»— IWl. 

Ita(]ii('  V('rl)iim  loiiü-aniinif;Uis  vcl  tcdii  vol  otiam  ooniinisonitionis  est, 
dum  (licit  'Xomu'  rooiioscciit V'  Ac  si  dical:  (niain  diu  niis(>ri  isli  ditVcrciit 
coo-iiosc«'!'«'  suam  miscriain,  cl  (piod  aliud  nihil  siiit  (Hiaiu  '<>p(M-arii  AvcMi'? 
Nox\  scnliciit  ali(|iiaiid(),  scsc  non  iiisi  contcri  lrisl('S((ii('  iuat;is  licri  in  viis 
suis.  ii(  taiidcin  \  iani  jiacis,  (|iia<'  ('xiipcral  oniiicni  scnsinn,  (|ua('i-anlV  Haue  & 
(M'i'to  scMitcMitiam  j)ro(!(Hl('iis  vorsns  sie  dcdil  '(\)nlrit.i()  ot  inr<)(^li('itas  in  \iis 
oc^rinn,  et  viani  pacis  iioii  cojjnovcnnit ',  cnin  'Avon^  illa  sivo  'dolor'  alind 
nun  si(  {|nani  ('(infrilio  et  inloc^licitas.  Tnin  (|U()(1  'viani  pacis  non  cof^iio- 
vcrnnt'  idcni  est,  (piod  liic  dicit  'Nonne  coonoscrnl.  alicpiando,  sc  ossc 
()porari<is  Avon?'  lo 

Aptior  otiani  fiiissct  (juaostio  per  siinplioein  ncL^ationcni,  nt  oplantis 
atVcctn  dioatin-  'non  cogiioscx-nt'.  Nani  'noiino'  vol  'nnn((ni(r  proj)lK'tantis 
aübrtnni  indieat,  allenini  aifirmativo,  altcrnm  negative,  nt  oraniniatiei  doeent. 
Turnen  si  qiiis  contendat,  affirmativo  qnae.sitivo  'nonne^  ostendi,  qnod  impii 
aliqnando  salteni  in  morte  et  indieio  extrerno  cognoscent,  et  per  negativnni  is 
'nnnqnid'',  (piod  nnncpuim  salnbriter  cognoseent,  non  rc])ngno,  Potest  forle 
hehraieuin  'Halo"  oninibns  tribus  his  qnaesitivis  dari. 

'Qni  devorant  plebem  meam  sicnt  cseam  pani,s\  Voratores  popnli, 
tyrainios  seilicet,  hoc  verbo  argnit.  'Devorant'  ait  Augnstinns  'pojnilnni,  (pii 
sna  eommoda  ex  illo  capiunt,  non  referentes  ministerinm  snnni  ad  gloriani  20 
dei  et  eornm,  quibns  praesnnt,  .salntem\  Taxat  igitnr  inexplebilem  avaritiani 
et  rapacitatem  magnatuni,  qni  dolis  ac  vi  omnique  arte  })opnlnm  exliaurinnt, 
sicnt   hodie  cernimns   in   Romanae  Curiae   et   Episcopornm   monstris    potins 

;  f.  qnam  exemplis.    Sic  Arnos  ij.   'Snper  tribus  sceleribns  Israel  et  super  qnat- 
tuor   non   convertam    cum,    pro   eo   quod   veudiderit  pro   argento   iustura   et  25 
panperem  pro  calciamentis    (hoc  est  ut  hebraeus  habet,   pro  nioneta  vel  frn- 
mento),   qui  conterunt   super  pulverem    capita   pauperum    et  viam   humihnni 

ü  declinant\     Et  Micheae  iij.   'Nunquid    non  vestruni    est  scire   indicium,   qni 
odio   habetis   bonum    et   diligitis   nialum?   qui  violenter  tollitis  pelles  eornm 
desuper  eis  et  carnes  desuper  ossibus  eornm  ?  qui  comederunt  carneni  popnli   so 
mei   et  pellem    eorum  desuper   excoriaveruut   et  ossa  eornm   confregerunt  et 
conciderunt  sicnt  in  lebete  et  quasi  carnem  in  medio  oUae\ 

Quibns  artibus  hoc  illi  egerint  in  populo  Israel,  tacemus.  In  Ecclesia 
certe  idem  agitur  palliis  Episcopornm,  annatis,  indulgentiis,  indultis,  privi- 
legiis,  exemptionibus,  sacerdotiorum  impudentissimis  nnndinis,  ut  taceam,  35 
quid  reditibus,  reemptionibus,  mendicitatibus  devoretur,  quae  omnia  si  quis 
exigat  ad  supputationem  una  cum  tributis,  quae  magistratibus  prophanis 
dantur,  inveniet  primo,  nee  terciam  partem  populi  pro  victu  et  substantia 
laborare,  reliquos  omnes  partis  frui,  deinde,  unum  eundenique  populnm  plus 
sexagesies  singnhs  annis  exactionem  pati.    Ita  longe  j^lnres  sunt  comestores  40 

20  conioda  ABC  25  coiivertä  eO  [A]  convertantnr  150      veudidoriiit  lU'  ;JG  red- 

ditibus  ABC 


Opcrationes  in  Psalmos.     1519—1521.  421 

et  voratores  quam  operatores,  ut  mihi  omnium  sit  miraculorum  niaximiuii, 
liomines  uuo  anno  ali  posse  ex  iis,  quae  proveniuut,  imnio  credo,  i)rovt'ntii,s 
omues  iuvisibili  miraculo  assidue  aiigeri  non  aliter,  quam  panes  Christus 
multiplicavit  in  Euaugelio.     Atque  hanc  gratiam   referre  debemus   acceptanr 


inttl).   14, 
17  ff. 


5  Komanae  tyrannidi,  quae  suis  legibus  aliud  non  fecit,  quam  ut  ociosorum 
devorantiumque  homiuum  ubique  superaret  numerus  sub  specie  religionis  et 
nomine  Ecelesiae,  Essetque  uuum  in  Ecclesia  negocium  avaritia,  rapacitas, 
exactio,  sicut  est  dies  haec.  Quid  ergo  miramur,  Turcas  aut  ludaeos  opu- 
lentos  esse?     Laboratur  enim  apud  eos,  apud  nos  voratur. 

lu  Diximus  autem  et  supra  ps.  v.,  Eos,  qui  veritatem  syncere  non  docent, 

sed  suis  traditionibus  animas  illaqueant,  in  scripturis  appellari  'canes  in- 
saturabiles',  'avaros',  'guttur  patens',  'devoratores  domorum',  'animalia  ventris', 
'quorum  deus  venter  est\  Ubi  enim  non  pascunt  mentem,  reliquum  est,  ut 
solum  pascant  ventrem,  ubi  non  quaerunt  quae  dei  sunt,  quaeraut  quae  sua 

15  sunt,  et  ubi  non  sapiuut  quae  sursum  sunt,  sapiant  quae  super  terram  sunt. 
Ubi  autem  pastores  tales  sunt  nee  syncere  quae  dei  sunt  docent,  necesse  est 
defectu  verbi    dei   talis   sit   populus,    qualis  est  sacerdos,   sicut   Isaias    solet  3cf.  a4,  ü. 
dicere,    et   omnes    quaeraut  quae  sua  sunt,  ut  Paulus  dicit,  donec  in  populo  i.Gov.  iu,24. 
aliud  non  sit  quam  mutua  rapina,  avaritia,  dolus,  vis,  iniuria,  et  ut  hie  dici- 

20   tur,    devoratio  populi  dei,   donec   antiqui   illius  populi   mores   repraeseutent, 

Isaiae  Ivi.    'Omnes  declinaverunt  in  viam  suam,    unusquisque   ad   avaritiam  3cf.  se,  ii. 
suam,  a  sunmio  usque  ad  novissimum'.    Et  Hiere.  viij.  ' A  miuimo  usque  ad  3""-  s,  lo. 
maximum    omnes   avaritiam    sequuntur\     Interim   tarnen   uihilominus   iactent 
iustitias  et  virtutes,  doceant  tractentque  leges  tum  civiles  tum  ecclesiasticas, 

25   quibus  ins  et  iustitia  putantur  administrari.    Deinde  moralia  et  summas  vir- 

tutum    vitiorumque    praediceut.     Sic   enim    et  illi   faciebant,   ut  ibidem  Hie-5cr.  8,  ii. 
remias  prosequitur  dicens  'Et  sanabant  contritiones  populi  mei  ad  iguominiam 
dicentes:  pax,  pax,  cum  non  esset  pax'.    Sicut  videmus  hodie  per  dioceses, 
mouasteria,    collegia   avaritiam  furere,   et  tarnen   multa   iuterim   bona   (sicuti 

3u  putant)  doceri  et  fieri.  Quare  pulchre  haec  duo  coniungit  'Üperantur  iui- 
(juitatem  et  devorant  plebera',  quod  sint  avari  et  tamen  bona  operari  aut 
saltem  humanitatis  (ut  vocant)  officia  vel  paucis  exhibere  videntur,  cum  fides, 
quae  dei  cultus  est,  iuxta  avaritiam,  quae  Idolorum  cultus  est,  consistt^re 
ne(jueat.      Ita    excaecat    eos   malitia,    ut   utrunque   non   videant,    sicut    dicit 

35   'Nonne  cognoscent?' 

Igitur  ad  locum  avaritiae  pertinet  hie  versus,  immo  avaritiac  ))eri- 
phrasis  est  'devorare  plebem  propter  escam  panis',  quaiem  necesse  est  esse 
communem  vitam  omnium,  qui  fiducia  dei  vacui  'filii  diffidentiac"  vocantur, 
apud  Paulum  Colo.  iij.   'Mortificate  nicmbra  vestra,  quae  sunt  super  terram,  (£oi.  s,  5  f. 

40  fornicationem,   immunditiam,   libldinem,    concupiscentiam  malam,    avaritiam, 

27  d.  A 


422  Oponitiom-s  in   l'salinus.    1519—1521. 

(jiiae  est  hKtlonim  scrvitus,  |)n)|)tor  (jiuic  vcnit  im  dci  in  filios  diffidcntiiU' 
seil  iiicri'iliililiüis'.  lu'dissimiiin  sano  iiK'ivdiilitalis  gciius  est  ixui  (anliim 
dro  c'onfKlt'iv,    (|Uod  (•(iij)us    alero  possit   et   velil,    (|iii   vnliici-cs    cocli    paseil, 

a'iaiti).o,3o.  foemuu   agri    sie   vestit,    ut   Christus   Matt.  vi.    in  idem   monstrum   loquitur. 

Quid  eniiu  illi  deo  crederent  in  rebus  spiritualibus  et  teutationibus  niaximis,    s 
qui  ventreni   foctidum    non  credunt  a  deo   pascendum  esse?     Aut  quoniodo 
in  morte  eredcnt    in  nianus  eins   aninias  suas,   quas  in   sempitcrnuni   paseat 
(si  debent  vivere),    qui  eorpora  sua  ad  ineertuni  inonientuni  ei  non  ercdiuit? 

vciH.  13, 5f.  Unde  Heb.  xiij.  pro  foeda  hac  j)usillaninHtate  dieit  'Sint  mores  sine  avaritia 

eontenti  praesentibus.     Ipse   enim   dixit:    Non    te  deseram   nee  derelinquani,   m 
ita   ut  eontidenter  dieamus:    dominus  mihi  adiutor,   non  timebo,   quid  faeiat 
mihi  homo?' 

Quo  vitio  (ut  dixi)  ut  eareant,  maxime  rel'ert  pastorum,  (pii  non  modo 
(si  avari  sint)  exemplo,  sed  et  autoritate,  deinde  quod  extremum  est  malorum, 
verbo  nocent  subiectis,  dum  aliud  nee  docent  nee  doeeri  sinunt,  nisi  quod  is 
quaestum  vel  äuget  vel  servat.  Harum  rerum  exempla  non  est  neeesse 
moustrare,  cum  iam  in  mores,  immo  in  artieulos  fidei  transierint,  et  liae- 
reticus  sit,  qui  avaritiam  Pontifieum  et  monaehorum  taxat,  quam  hodie  pulehro 
nomine  potestatem  regitivam,  monarchiam,  vieariatum  dei  in  terris  appellant. 

Miin.  G,  5.  Adeo  verum    est,   quod  Paukis    ait   'Existimantcs   quaestum    esse  pietatem",  '-"^ 
sivc  ut  hie  dieit,   'operarios  Aven',  et  tamen  'devoratores  plebis\     ünde  et 

2.a)!oi.  18,21.  Exodi  xviij.  letro  Mosi  eonsulturus,  quos  populo  praeficeret,  ait  'provide  de 
omni  plebe  viros  sapientes  et  timentes  deum,  in  quibus  sit  veritas,  et  qui 
oderint  avaritiam,  et  constitue  ex  eis  tribunos  et  centuriones'  &c. 

Hebraeus  dieit  *Comestores  populi  mei  comederunt  escas'  explicandi  25 
gratia,  ne  quis  de  spirituali  devoratione  eum  loqui  crederet,  sicut  nostra 
translatio  videtur  sonare,  quae  per  similitudinem  dieit  'eos  devorare  plebem, 
sicut  eseam  panis\  Hie  autem  dieit,  quod  in  populo  aliud  non  faciunt, 
quam  quod  eomedunt  panem  seu  escas,  hoc  est  quod  seipsos  paseunt  et 
ventri  insaturabili  avaritia  serviunt,  quam  comestionem  malo  populi  faciunt,  30 
cuius  substantiam  infinitis  modis  devorant.  Et  sie  devorantes  populum  in 
hoc  devorant,  ut  eomedant  et  seipsos  saturent,  aliud  nihil  pro  devoratione 
reponentes,  sicut  hodie  Romana  Romauistarumque  faeit  furiosa  avaritia. 

'Dominum  non  invocaveruut'.  Hie  causam  et  radicem  iniquitatis  ava- 
ritiae  ponit,  nempe  diffideutiam  seu  fedam  incredulitatem ,  quod  in  domino  35 
non  confidunt.  Fides  enim,  qui;?,  solo  verbo  dei  vivere  doeet,  assidue  in- 
voeat  dominum  in  quacuuque  neeessitate  pendetque  ex  solius  dei  bouitate. 
Cum  itaque  pastores  fidem  non  doeeant,  nee  eam  jjopuli  sciant,  nihil  iam 
reliquum  est,   nisi  ut  operentur  Aveu   et  avari  sint   'dieantque  auro:   fidutia 

^iob  31,  24.  mea  et  obrizo :   robur  meum',  lob  xxxi.   'Et  cougregent  aurum,   in  quo  con-  40 


0  illi]  ü  BC  8  debet  A  13  pastores  BC 


Üpenitiones  in  Psiihuos.    1519—1521.  423 

fidiint  homines',  Barucli  iij.  Cum  ergo  deus  })raeceperit  pmecepto  prinio,  ijar. 
ut  non  habeatiir  alienus  deus,  hoc  est  ut  in  uihil  aliud  contidatur,  ipseijue 
solus  in  omni  uecessitate  iuvocetur,  patet,  Avaritiam  esse  Idolorum  servi- 
tutem,  quae  facit,  ut  dominum  non  invocent  uec  ei  credant,  credant  autem 
5  et  invocent  potius  aurum,  qua  impietate  perditi  quiequid  bonorum  facere 
videntur,  operationes  sunt  frustraneae  doloris,  iuiquitatis,  idest  Aven,  unde 
non  habeat  conscieutia  nisi  iuquietudinem  et  vanum  laborem. 

Illie   trepidaverunt   timore,   ubi    non   erat   timor,  i4,  5 

Quoniam  dominus  in  generatione  iusta  est. 

lü  Particula    ista,   *ubi    non   erat    timor",   non   est    in   hebraeo   videturcjue 

explicandi  sensus  gratia  adiecta.  Apte  autem  Spiritus  et  proprio  depingit 
ingenia  et  mores  impiorum.  Impossibile  est  enim,  ut  cor  hominis  sit  sine 
timore,  quia  si  amor  fuerit  rectus,  et  ipse  rectus  est,  cum  perverso  autem 
pervertitur   et  ipse.     Cum   autem   impii    amissa  fidutia  in  deum,   inhaereant 

15  auro  et  operibus  suis,  necesse  est,  ut  misera  sollicitudine  et  timore  amittendi 
auri  discrutientur,  deinde  quia  fide  instificati  non  sunt,  oportet,  ut  traditiun- 
culis  anxie  et  scrupulosissime  vexentur,  ut  sie  duplici  timore  vexentur,  altero 
ne  peccent,  altero  ne  egeant.  Quam  miseriam  hodie  in  pontificibus  et  Eccle- 
siasticis  omnibus  sie  videmus  invaluisse,  ut  hunc  versum  nulla  glosa  adhibita 

2u  solo  illorum  inluitu  quilibet  planissimum  habeat.  Quid  enim  hodie  metuitur 
aliud  apud  eos,  (piam  ne  res  Ecclesiae  alienentur,  minuantur,  occupentur,  ne 
patrimonia  Crucifixi,  S.  Petri,  B.  virginis  et  aliorum  periclitentur?  quantis 
statutis  hie  cautum  est,  ne  contra  haec  aliquis  loquatur?  quantis  fulminibus 
terrent,     ne    contrectentur?    quantis    indultis,    privilegiis,    immuuitatibus    ea 

25  munierunt,  ne  temporalia  temporalia  sint?  quantis  benedictionibus,  promissis, 
indulgentiis,  titulis,  bullis  et  infinitis  machinis  hie  actum  est  et  agitur  assidue, 
ut  multiplicentur,  roborentur,  perpetuentur? 

üude  haec  omnia  curarum  examiua?   nempe  quod  deum  non  invocant, 
deo  non  credunt,  ideo  timent  hie  et  suis  sese  consiliis  ac  viribus  stabiliunt, 

3u   ne  aliquando  egeant,  'Canes  impudentissimi  (ut  Isaias  ait),  qui  nesciunt  saturi-  ^cf. 
tatem'.     Cum    autem   vel  communis   sensus  homiuum  hos  crassos  et  inutiles 
praetextus   ferre  tandem   nequeat,  Simul   aliquot  pii  et  spirituales  nequitiam 
haue  irreprehensam   non   sinant,   fit  ut  semper  timendi  semperque  veritatem 
odiendi   occasionem  habeant   sicut  ludaei,  quaudo  dixerunt  contra  Christum  3o(). 

35  'Si  dimittimus  eum  sie,  omnes  credent  in  eum\  Tales  fuisse,  esse  foretpie 
omnes  irapios,  praesertim  magnates  populi  ab  initio  nuuidi  in  finem,  facile 
est  intelligere,  si  consyderemus,  cor  hominis  oportere  esse  in  iis,  (piae  dei 
sunt  aut  in  iis,  quae  sua  sunt,  et  vel  aurum  pro  deo  vel  deum  j»ro  auro 
habere. 


31   has  Ali  37  his  HC 


121  OpL-nitioncs  in  rsaliuos.     1519—1521. 


U]v 

in  cxcmpli 

i  vi.l. 

•:is  in  iiltn-o  (iinorc,  scilicrl   Inulitionnm  siiarnni,  sicut 

?cj.  jy,  1 

:i   Isai 

(   "rimiur 
•is   Ici^iiin 

Hill      1 

invti 

Mit'  iiKuulatis  lioiniiuini  vi  docirinis'.     CiuaiUis  <|iiaes() 

MWi'i.  1,  1 

1   hir 

ln.,u. 

lac  sunt   conscicnliae  lidt'linm?     (inantis  exacliunibns 

!"•" 

rtivti 

isli  rhani 

Ullis, 

(>|)(  ril)ns  tlnris  lull  ot   laliM'is  ]>r(>ninnt  et  ad  aniaritn- 

(liiiciii  |)t idiK  Hill  \ilaiii  lilioniin  Israel'.'  (^nis  sie  (inicl  in  niandatis  dci,  5 
sicut  in  iiiaiidalis  l'a[)aoV  jNcqUL'  ciiini  '^Vvcn'  ipsam  aptius  c\[)huic;s,  (juani 
si  tiliiiriiin  Israel  in  Aegypto  servitiitoni  appliccy.  Sic  plena  est  Ecclesia 
perlnrbatis,  oDniiisis  scriipulosissimiHque  conscientiis ,  ((uas  (luottidie  augent 
tyranni  Konianistac  suis  casibus  rescrvatis,  exemjitiouibus,  minis,  censuris  et 
millo  his  artibus  j)erdendao  Eoelcsiae  dei.  His  adde  Monasterioruin  et  eol-  lo 
legiorum  ritus,  statuta,  eeriuionias,  perverso  sensu  intellectas,  peiore  usu  ser- 
vatas,  ut  ubique  in  niereedem  diflidentiae  et  neglectae  fidei  operetur  in  eis 
deus  huius  saeeuli  hanc  iram  dei,  ut  avari  sint  et  operarii  tristes,  utrobi(|ue 

Jci.  17,  18.  inijuieti,  pavidi  et,  ut  Hieremias  ait,  duplici  eontritione  contriti  niagisque  in 

senipiteruum   contereudi,   ubi   tarn  auro   quam   operibus,   tiraore   et  scrupulo   is 
possessis,  desperatione  aeterua  privabuntur. 

Haec   contingent,  quia   dominum    uou   invocaverunt.     Fides    enim  sola 
unicum  huius  irae  et  miseriae  remedium  erat,  qua  dum  carent,  nee  dominum 
habent,  qui  solum  in  geueratione  iusta  est,   hoc  est  apud  eos,  cum  eis  et  in 
eis,  qui  credunt  ei,  et  hac  fide  iustificantur,  sive  sit  aliquis  ludaeus  sive  gen-  20 
tilis,    magnus   aut   parvus,   ne   quis    de    persona   aut   genere  glorietur,    sicut 

2  2am.  10,7.  Samuel  ad  Saul  dixit  'Fae  quodcunque  invenerit  manus  tua,   dominus  enim 

2.C0V.  3, 17.  tecum  est'.  Et  Pauhis  i.  Cor.  iij,  'Ubi  spiritus  domini,  ibi  libertas\  Hie 
enim  nee  opera  Aveu  nee  cura  rerum  nee  couscientia  traditionum,  sed  omnia 
libera,  iucunda,  quieta,  quaecunque  facit,   placere  confidit,  quaecunque  potest  25 

1.  lim.  1,9. plebi  dei  facit,  quomodocunque  vult  traditionibus  utitur,  cum  iusto  non  sit 
lex  posita  nulliusque  egeat,    solo  domino  contentus,  quem  in   haereditatem 

m  V42  Y)  ^^^^P^^  ^^^^  omnium,  sicut  ait  ps.  cxviij.  'Portio  mea  domine,  in  terra  viven- 
ȧf.  16, 5.  tiiuu'.     Et  XV.  'Dominus  pars   haereditatis   meae   et  calicis  mei,   tu  es   qui 

restitues  haereditatem  meam  mihi'.  Sic  enhn  dum  omnia  discedunt  et  nos  30 
reliuquunt,  simul  nos  labor,  cura,  timor  eorum  relinquunt,  et  appropinquat 
3^^^\','^'-  i'-suscipitque  nos  ipse  dominus,  et  simul  invenimus  requiem,  securitatem,  liber- 
tatem  animabus  uostris,  ut  Matt.  xi.  dicit  'Venite  ad  me  omues,  qui  laboratis 
et  onerati  estis,  et  ego  reficiam  vos.  Tollite  iugum  meum  super  vos  et  discite 
a  me,  quia  mitis  sum  et  humilis  corde,  et  invenietis  requiem  animabus  vestris.  35 
qsi.  27,  10.  Iugum  enim  meum  suave  est,  et  onus  meum  leve'.  Sic  ps.  xxij.  gloriatur  'Quo- 
niam  pater  mens  et  mater  mea  dereliquerunt  me,  dominus  autem  assumpsit  me'. 

SKöm.  I,  17.  'Videmus    ergo   et  hie,   quod  'iustus  ex  fide  sua  vivet',  dum  per  anti- 

thesin operariis  Aven,   avaris,  iustitiariis  et  deum  non  iuvocantibus  opponit 
geuerationem   iustam,   quae  dominum  habet,   cum  deum  habere  nemo  possit  4u 


4  pr^munt  A  prsemuut  liC  11  perversu  A  12  Ins  BC 


Openitiones  in  Psalnios.     1519 — 1521.  z|.25 

iiisl  per  fidem.  Quia  iiistorum  generatio  deuni  in  omnibufs  invocat,  ideo  uon 
timet,  nun  est  .süllicita,  iion  est  avara,  non  operatur  inutilia,  sed  est  iu  Omni- 
bus eadeni,  eqnabilis,  indiflerens,  nt  Philip,  iiij.  'Gaudete  in  doniino  semper/45i)ii.  4, 4  f. 
iteruni  dico,  gaudete,  modestia  vestra  nota  sit  omnibus  horainibus,  dominus 
5  enim  prope  est.  Nihil  solliciti  sitis,  sed  in  omni  oratioue  et  obsecratione 
petitiones  vestrae  cum  gratiarum  actione  inuotescant  apud  deum\  Ecce 
(juam  pulchre  concordat  his  verbis  Apostolus  cum  sententia  horum  duorum 
versuum,  ubi  tollit  sollicitudinem,  iubet  invocari  dominum,  promittit  domi- 
num esse  prope,  docet  gaudere  non  in  rebus  sicut  avari,  sed  in  domino  &c. 

lu  lllud  'Trepidaverunt   timore'  Idiotismus    est   hebraeus,   sicut  ps.  cxxxi.  ?äf.  i32,  9. 

'Et   sancti   eins    exultatione  exultabunt'.     Et  xx.  'Laetificabis  eum  in  gaudiol'f.  21, 7. 
cum  vultu  tuo',   ut  indicet,    eos  timere  nulla  causa,   cum  non  sit,   quod  eos 
terreat,  sicut  prover.  xxv.  'Fugit  impius  nemine  persequente'.     Et  Levi.  xvi.  s^sjVof.  JM'e. 
'Terrebit   eos    sonitus  folii  volantis'.     Et  Deutro.  xxxij.  'Dabit  tibi  dominus  s.ffliof.  28,  es. 

15  cor  pavidum'.  Itaque  a  suo  timore  timent.  Si  enim  paupertas,  quam  avari 
metuunt ,  et  traditio  hominum  aut  quaecuuque  mala  sua  natura  terrerent, 
etiam  iustos  terrerent.  At  nunc  vitio  cordis  eorum,  non  sua  natura  eos  ter- 
rent,  Sicut  econtra  dominus  beneficio  fidei  cor  laetificat,  ideo  exultatione 
exultat,   cum  tamen  dominum  non  videat  uisi  per  fidem,  ac  sie  de  nulla  re 

20  (piam  de  hac  fiducia  gaudet. 

At  dices :  forte  impii  coguoscerent  et  facerent  eadem,  si  quis  eos 
moneret  ac  recta  doceret,  nunc  quia  non  audiunt,  quid  mirum,  si  non  cog- 
noscant  maneantque  operarii  Aven,  avari,  dei  ignorantes,  timoribus  undique 
inquieti?    Respondet:    Non   est  ita,   Sunt  qui   monent,   quos  non  modo  non 

25   audiunt,  sed  irrident,  afficiunt  contumeliis  et  persequuntur,  ut  sequitur. 

Consilium   iuopis    coufudistis,  u,  &. 

Quoniam    dominus   spes   eins   est. 
Non  ait  'Consilium  generationis  iustae',   sed   'inopis',   cum   tamen  eos- 
dem  utroque  vocabulo  significet,    Quod    revera  generatio  iusta,   et  qui  rebus 
3u   omnibus    contemptis    coram    horainibus    nulla    persona  fulgent,    pariter  sine 
autoritate    habeantur    coram   buccis    istis    et    personatis   Idolis    generationis 
pravae  atque  perversae,  iu   cuius  medio    (sicut  Apostolus  dicit)  lucent  sicut'^siiii.  2,  15 1- 
luminaria  mundi,  verbura  vitae  retinentes.     Itaque  coram  deo  sunt  generatio 
iusta,  sed  coram  hominibus  indigni,  quibus  credant,  immo  ut  Sap.  v.  dicitur,  lidU).  5, 3  f. 
35  'in  derisum  eos  habent  et  in  similitudinem  improperii,   vitam    illorum  aesti- 
mant  insaniam  et  finem  sine  honore'.     Confunditur  autem    eorum  consilium, 
dum  non  modo  non  suscipitur  (sicut  oportuit)    summa  revcrentia,  sed  etiam 
damnatnr,  exibilatur,  irridetur  tanquam  haereticum,  seditiosum,  scaiidalosum, 
temerarium,  erroneum,  blasphemum.     Sic  enim  et  hodie,  si  magnatum  tyran- 
4u  nides  monueris,  appellaberis  et  excipieris. 
37  iiou  (bot  modo)  fitjU  Ä 


426  Opn-iitioncs  in    Psiilnios.      151!» -IWl, 

IlcliiMciis  vciliii  tr:iiisiti\()  dicil  '('onCuiuli  lecistis',  hoc  est  ogistis,  ut 
(•(•n-iliuiii  (ins  ciiilK'sccict  et  i<;n()iHiiii;i  :i  vohis  vi  omiiihuH  afl'cctiim 
li:iliri(iiir.  taiKniain  Chrisdis  vi'ritas  ipsa  inter  latrones,  iiitor  scderata  doj^- 
iiKita,  i|U<>(l  li(  (k-tormiiiationihiis,  daimiatioiiibus,  mandatifs  hominum,  .sicut 
.Jiifij.-.MG.  de  ludaois  Anostolus  ad  'rcssaloiiiwMiscs  scribit,  eos  prohibuisse,  ne  r. 
Aj>ostoli  loqiierontur  ^onlibus,  (juo  salvi  fiant.  Id  (juod  nostro  saeculo 
faciunt  lioroticae  ])ravitati.s  inquisitorcs,  inipüssimi  veritatis  oppressores  oiiin 
suis.  Et  tMiipliatit'um  sane  vcrbuin  posuit  'Confudintis'  non  'extinxistis". 
ISi(|nid('in  vcrbmn  dei  etiam  hi  extingiuint  vel  in  seipsis,  qui  ei  non  credunt, 
\v\  si  ad  teni[)U8  credunt,  curis  tarnen  vitae  huius  euntes  suffocant,  sicut  lo 
i-'nc.  8,  II.  dominus  de  semine  inter  spinas  seminato  docet,  qui  non  confundunt  con- 
silium  iusti,  quia  verum,  sanctum,  bonum  esse  credunt  vel  opinantur.  At 
cruenti  et  furiosi  illi  non  extinguunt,  nisi  prius  nomine  pcssimo  ipsmu 
fedaverint,  hoc  est  quod  dixi,  turpissima  niortc  ipsum  damnant,  ut  hacreti- 
cum,  erroneum,  seditiosum  &c.  !■> 

Cum  ergo  scriptura  tarn  proprio  mores  impiorum  hominum  deliniat, 
oportet  eos,  qui  proni  sunt  aliena  pro  haereticis  damnare,  omni  studio  ob- 
servare,  praesertim  si  et  autoritate  personae  et  nomine  in  populo  valeant. 
Nam  hi  proprie  sunt,  quos  hoc  versu  pingi  videmus,  nee  oportet  terreri  ab 
illorum  insauia  nos,  qui  hac  dei  scrijitura  praemuniti  suraus,  sie  solere  facere  2u 
eos,  qui  ignorant  deum,  sed  potius  misereri  eorum  et  pro  eis  orare. 

Nee  hoc  eorum  segniter  taxat  ingeniimi,  quod  dicit  'Quoniam  dominus 
spes  eins  est',  ac  si  dicat :  nulla  alia  causa  damnatis,  nisi  quod  multitudine 
et  magnitudiue  hominum  non  nititur  sicut  vos.  Nunc  vero,  quia  solus  est 
et  non  nisi  in  domino  nititur,  vos  autem  turba  magnorum  et  minorum  25 
stipati  estis,  confidenter  damnatis.  Diximus  enim  et  superius,  hoc  esse 
omnium  plausibilissimura  argumentum  impiorum,  quod  ab  autoritate  maiorum 
et  multorum,  tum  longitudine  teraporum  ducunt,  rursum  a  despectu  et  vili- 
tate  et  paucitate  dicentium  recta.  Qua  larva  utracjue  sie  excaecati  sunt,  ut 
clausis  auribus  ne  audire  (piidem,  nedum  consyderare  velint  quae  dicuntur.  au 
Sic  enim  et  pharisaei  sese  armabant  multitudine  et  magnitudiue  Herodia- 
norum  et  suorum  contra  Christum.  Itaque  et  hoc  Emphaticum  est  'Inopis', 
*Aeni',  idest  afflicti  et  humiliati,  ac  per  hoc  contempti  in  oculis  Behemoth, 
qui  non  nisi  sublimia  vident. 

'Consilium"*  autem  vocat,  non  'verbum'  aut  'reprehensionem',  (]U0  ex-  35 
probrat  eorum  insaniam  et  aggravat  culpam.  Mitius  enim  peccarent,  si  re- 
prehensionem  eins  damnarent,  nunc  autem  utile  et  salutare  verbum,  quo 
eorum  saluti  consulitur,  damnant.  Miserationis  autem  affectu  hie  versus 
dicitur  in  hunc  modum:  Estis  ne  vos  omnium  hominum  miserrimi,  <jui  multi- 
tudine et  magnitudiue  hominum  freti  non  modo  non  auditis,  sed  extinguitis,  40 

1   dici  A  12  qui  B  14/15  herQticum  A  17  herqticis  A  28  tpe  A 

tempore  BC  35/36  exprobat  ABC  36/37  repr^heusionem  A  reprjBhensiouem  B 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  427 

immu  pessimo  imiK).sitü  iiüniine  perditis  verbiuii,  (|viod  iion  iiisi  ve.strae 
.sal  litis  gratia  vobis  pio  remedio  et  coiisilio  atfertur?  offensi  dimtaxat  pau por- 
tale, vilitate  et  huniilitate  nuucii,  ncc  vos  hoc  movet,  quod  etsi  raultitudiue 
et  maguitudine  homimim  circumdatiis  non  sit,  Dominus  tarnen  ei  assistit,  et 
5  spes  eins  est? 

Sane  sunt  multi  inter  homiues,  qui  verbuni,  propter  quod  certamen  est, 
pro  nihilo  habentes,  solo  favore  huc  aut  illuc  feruntur,  quoeunque  viderint 
niultitudinem  inclinari,  qui  si  rursum  in  alteram  parteni  res  inclinarit,  iteruni 
sequentur   niultitudinem.     Sic   multi  Christum    sunt   secuti,    qui   postea   ipso 

10  erucifixo  scandalisati  retrorsum  ad  ludaeos  redierunt.  Arundines  hi  sunt 
vento  agitatae,  tantum  ad  perniciem  veritatis  in  tempore  tentationis  utiles, 
ut  qui  scandalo  sui  veritatis  hostes  confortant,  cui  prius  autoritatem  et  robur 
sua  obsequentia  infideli  pepererant,  plus  iam  nocentes  quam  prius  profuerant. 
De  (jualibus  ps.  Ixxvij.  'Filii  Ephrem  intendentes  et  mittentes  arcum  conversi  '\il  is.  y. 

15  sunt  in  die  belli,  quia  non  fuit  dominus  spes  eorum',  sed  gloria  praeceptoris, 

de  qua  sibi  placebant.  Sic  Christus  in  Cruce  'Elongasti  a  me  amicum  et  '!^i.  38,  12. 
proximum  et  notos  meos  a  miseria\  Et  iterum  'factus  sum  op[)robrium  vicinis  ^|.  31,  12. 
meis  valde  et  timor  notis  meis\ 

Quis   dabit  ex   Zion    salutare   Israel?  14,7. 

20  Cum    converterit   dominus    captivitatem   plebis    suae, 

exultabit   lacob   et  laetabitur  Israel. 
Hoc  video  ab  illustribus  patribus  intelligi  super  ludaeos  in  finem  cou- 
vertendos.     Quod   si   verum  est,    oportet   psalmum   referri   ab   initio  sui   ad 
tempus  Christi,  quando  Synagoga  sie  erat  excaecata,  ut  multi  (nempe  Zadii- 

25  cei)   etiam  spiritum  et  angelum  negarent  et  resurrectionem  carnis,    ut  Lucas 

Act.  xxiij.  refert,    et   Christus   eiusdem  xx.  'Erratis,  nescientes   virtutem   clßi  ^f 'VJ ^o'-^^ög 
neque  scripturas'  &c.    Sic  enim  dixerunt  in  eorde  suo  'Non  est  deus',  deiude 
avaritia,  hypocrisi,  incredulitate  erant  corrupti  et  abominabiles  in  studiis  suis 
et    consilium    Christi    inopis     ac    pauperum    Apostolorum    non    modo    non 

30  suscoeperunt,   sed    etiam    per   simimara  ignominiam  damnaverunt.     In  quam 

sententiam   et  Paulus  Ko.  iij.  de   hoc   psalmo   videtur   dicere    'Seimus,   quodsHom.  3,  19. 
quaecunque  lex  loquitur,  iis  qui  in  lege  sunt,  loquitur.     Hoc  sensu  psalmus 
totus   a  B.  Augustino   tractatur.     Timc    sequitur   eodem   filo   ductus   sensus, 
'Quis   dabit  ex    Zion   salutare   Israel?'   quasi    dicat:    frustra  praedicatur   eis, 

35   non  nostrum  est,  ut  salventur,  etsi  consulamus  et  oremus  sedulo,  ut  Paulus 

Ro.  x.  'Voluntas   cordis   mei  et  obsecratio  ad  deum  pro  illis  fit  in  salutem',  ajüm.  10,  1. 
ut  sit  ista  quaestio  anxii  aifectus  ac  velut  parturientis  et  optantis  esse  ana- 
thema  a  Christo   pro   eis ,  sicut  Paulus  Ro.  ix.,  Ubi   omnia   agat   et   tandem  shöiu.  9, 3. 
mysterio    insuperabili    prohibitus    dicat:    sed    quid   facio?  quid   laboro?    (pu's 


3  vtilitate  A  0  verbo  A  21   Israel?  ABC  34  q.  d.  A  (juasi  clicerot  BC 


428  Opeiiitioncs  in  Psalnios.     ir)19- ir)21. 

lu>tont  cos  salvarc?  Illiic  taiuloin  vcnioiuhim  est,  (]iio(l  mysteriuni  liic  ileiis 
oporatiir,  \[\\\-a  caft-itas  i'x  parle  contigit  in  Israel,  tloiiec  plenitiulo  »2;eMtium 
intraret,  et  sie  oiniiis  Israel  salviis  fieret,  sicut  scriptum  est:  Vcniet  ex  Zion, 
(jui  averlet  iinpietatein  ab  laeoh.     Et  hoc  a  nie  testainentiini  illis,   euiii  ab- 

5Ri)m.ii,25ff.  stiilero   peccata   eoriini',    Ivo.  xi.  Asperriimis   enini  est  iste  locus  ncc  ab  ipso    5 

3ci.  59, 20.  Paulo  satis  aperte  explieatus,  nani  et  Isaiae  loeiun  lix.  quem  inducit,  noii 
parum  mutat,  uikU'  nee  eg;o  hoc  mystcrii  seu  secreti  eonsilii  hucusque  satis 
intellexi. 

Ciui)dsi    generaliter  (ut  eoepimns)  psalnium    de    onniibus    hominibus    in- 
telligimus,   nee   sie   male   intelligimus,   quia    si   ad    literam    de   Judaeis   solis   1« 
loiiuitur,   sicuti    fere   cogit  Paulus  dictis  iam  loeis  ad  Romanos,   hoc  tarnen 
verum   est,    eos   in    hoc  esse   exeraplum   omnium  im})i()rum,   qui  in  Ecclesia 
ipiocunque  saeculo  et  praesertim  in  diebus  novissimis  futuri  fuerunt  et  sunt, 

-•  ^j'j'"-'j2.  Cgicut  ij.  Pe.  ij.  Zodomitas   dicit    positos   exemplum   eorum,    qui    impie   acturi 
Subäii.  sunt.    Item   et  Balaam    eorundem    exemplum    et  ludas    immo   et    Johannes   i5 

1. 301)3,12.  i.  loh.  iij.  Cain  exemplum  ponunt  eorum,  qui  ex  maligno  erant.  His  ergo 
Omnibus,  cum  omnia  frustra  dicantur  atque  fiant,  tandem  tradita  causa  divino 
secreto  non  habetur  nisi  reliquus  gemitus,  qui  optet  nee  tarnen  desperet  futu- 
ram  in  fine  dei  misericordiam,  sicut  et  nos  hodie  Ecclesiae  captivitatem  opta- 
mus  et  speramus  converti.  Quis  ergo  dabit  sahitem  Israel,  dabit  autem  ex  20 
Zion?  Nemo,  donec  ipse  dominus  convertat  captivitatem  plebis  suae,  scilicet 
eins,  quae  secundum  carnera  Israel  est  et  iam  in  maxima  et  longissima  et 
pessima  omnium  captivitate  teuetur,  tarn  corporaliter  quam  spiritualiter  cap- 
tiva,  similiter  exemplo  huius  captivitatem  plebis  suae  cuiuscunque,  etiam  si 
iJj.  127, 1.  non  sit  secundum  carnem  Israel  et  plebs  dei,  'Nisi  enim  dominus  aedi-  25 
ficaverit  doraum,  in  vanum  laboraverunt,  qui  aedificant'. 

Addit  autem  'ex  Zion',  ut  ostendat,  non  aliam  illis  aut  ullis  hominibus 
salutem   dandam   esse   nisi  eam,  quae  in  Christo  est,  quae  in  Zion  data  est 
et   inde   in  omnem  terram  propagata,   ac  per  hoc  esse  ludaeos  ad  Christum 
auc.  1. 37.  convertendos,  quantumlibet  in  cum  nunc  insaniant.     'Non  est  enim  impossi-  ao 

Oiöm.  u,  23.  bile  apud  deum  omne  verbum'.  Et  Ro.  xi.  'Potens  est  deus  iterum  inserere 
illos".  Quocirca  damnabilis  est  furor  quorundam  Christianorum  (si  christianos 
oportet  appellare),  (pi  se  in  hoc  arbitrantur  obsequium  deo  praestare,  si 
ludaeos  odiosissime  persequantur,  omne  malum  eis  cogitent,  ac  eorum  deplo- 
ratis    malis    extrema    superbia    et    contemptu    insultent,    cum    huius    psalmi   35 

mm.  9,  1  t-  exemplo  et  Pauli  Ro.  ix.  summo   affectu   pro  eis   tristari  et  dolere  et  orare 

5Röm.  11, 18.  continue  oporteat.  Hi  certe  viderint,  quam  audiant  Paulum  Ro.  xi.  'Noli 
gloriari  adversum  ramos:  quodsi  gloriaris,  non  tu  radicem  portas,  sed  radix 

9ii3nt.  11, 20.  te\     Et  iterum  'Noli  altum  sapere,  sed  time".    Faciunt  autem  hac  tyrannide 

sua   iuipii    isti    uominetenus   christiani    non   levem   iacturam    Christiano  tum  4o 


testimeiitum  A  40  noniiiioteims  A 


Operationos  in  Psalmos.     1519—1521.  429 

nomini  tum  populo,  ac  rei  sunt  participesque  iinpietatis  ludaioao.  quam  hoc 
crudelitatis  exemplo  velnt  repelliint  a  Cliristianismo,  euni  eos  omni  siiavitato, 
}>atientia,  prece,  cnra  debeant  attrahere.  Et  horiim  fiirori  patrocinantur,  in- 
stant Theologi  quoque  quidam  insulsissimi,  qui  fastuosissimo  supereilio 
s  Tudaeos  garriunt  esse  servos  Christianorum  et  snbiectos  Caesari,  cum  ipsi 
intorim  tarn  vere  sint  Cln-istiani,  (piam  vere  nllus  est  Romamis  Caesar  liodie. 
Qiiis  rogo  ad  nostram  religionem  trauseat,  vol  henignissimae  patien- 
tissimaecjue  mentis,  qui  tam  atrociter  et  liostiliter  et  nou  modo  nou  christia- 
niter,  sed  plusquam  feraliter  sese  a  nohis  videat  tractari?    Si  odium  ludaeorum 

10  et  haereticorum  et  Tnrcorum  faeit  eiiristianos,  vere  nos  etiam  furiosi  sumus 
omnium  christianissimi.  Si  autem  amor  Christi  facit  Christianos,  sine  dubio 
nos  peiores  ludaeis,  haereticis  et  Turcis  sumus,  cum  nemo  Christum  amet 
minus  (juam  nos.  Similis  est  horum  insania  stultis  illis  et  pneris,  qui  ludaeis 
in   ]>arietil)us    pictis  velut  patienti  Christo  auxiliaturi  oculos  eifodiunt.     Nee 

15  aliud  etiam  agunt  passionis  domiuioae  dcclamatores  plurimi,  quam  ut  ludae- 
orum in  Christum  ferociam  aggravent  et  in  eos  exasperent  fidelium  eorda, 
eum  Euangelium  hoc  agat,  ut  charitatem  dei  et  Cliristi  in  ea  re  nobis  unice 
et  summe  conimendet,  cuius  illi  ne  verbo  quidem  unquam  meminenmt. 

Igitur  Epitasis    est    in    nomine   'dominus",    sicut    j)s.  üj.    'Domiui    est^l^f  3, 9. 

20  salus\  Ita  nemo  dat  salutem,  nemo  convertit  captivitatem  uisi  dominus  S(^]us. 
Et  affectus  illi,  'Exultabit  et  laetabitur^  ps.  v.  tractati  sunt,  sed  nomina  lacob 
et  Israel  ps.  iiij.  vidimus. 


PSALMVS  QVARTVS  DECIMVS, 
HEBRAEIS    QVINTVS   DECIMYS. 
25  PSALMVS  DAVID. 

DOmiue,   quis   habitabit   in    tabernaculo   tuo? 
Et  quis  requiescet  in  monte  sancto  tuo? 
Optimo  ordiue   hie   psalmus  praecedentem  sequitur,    sicut  enira  in  illo 
descripta  est  idaea  sive   exemplar  impiorum,   quäle  ludaei  tempore  Christi, 
30  etiam  adhuc  exhibent,  ita  hoc  describitur  exemplar  piorum,  ut  sie  non  solum 
deelinare  a   malo,  sed  etiam   facere   bonum  doceat,   prius  veterem  hominem 
exuat  cum  actibus  suis,  deiude  induat  uovum,  qui  secundum  deum  creatus  est. 
Et  primo  uotandum,  quod  absolute  imaginem  pii  populi  ponit  non  monstrans, 
unde  petenda  sit  aut  veniat,  quo  fit,  ut  insipiens  ea,  quae  hoc  psaimo  dicun- 
35   tur,  posset  moralibus  virtutibus  et  libero  arbitrio  tribuere,  quae  onmia  sunt 
gratiae  operautis,  ita  ut  psalmus  hie  unus  sit  de  facillimis,  dum  simj)li(!issime 


3  pr^ce  A  prsece  B  24  11 KH.  A  02  nonuni  A 


.j;]0  Oporationos  in  rsaliiios.    inif)  -tr)21. 

inoivs  iustifK-aiitis  oraliao  ipsji  poniliis  tav\tii  dopin^it,  sinml  tarnen  sit  in- 
tcllio-ihilis  iis,  .|iii  oratiao  notitiu  iion  sunt  pracmuniti,  siciit  et  psalinus 
pracccdeiis  apei'tissiinus  est,  cum  mores  impioriim  et  opus  patcrni  peccati 
ipso  taeito  ari2;nat,  ohscurissinuis  autem  iis,  qui  ])eccati  illius  s(uei)lia  iiumes 
liberum  arbitrium  illif  solununodo  cousytleraut ,  eui  trihuant  couvcrsioncm  r. 
captivitatis  ot   ioiioiantiam  dei  cum  reH(|uis  maus. 

INi^uat  vero  lu<'  psalnuis  maxiinc  advcrsus  personas  pcrsonarunuine 
speetatores,  doiude  adversus  cerimouiistas.  ludaei  euim  prae  eaeteris  geu- 
tihus  utraque  persona  mirc  superbiebant,  quod  soli  essent  patrum  semen  ot 
soli  legem  dei  habereut.  Ita  de  generis  gloria,  de  sapieutia  et  iustitia  prae-  lo 
v!iic.  3,  8  sumebaut  sesc  solos  habitaturos  iu  laberuaeulo  dei,  sicut  Lucae  iij.  dixit  eis 
liaptista  'Et  ne  dixeritis:  semeu  Abraliae  sumus.  Poteus  est  deus,  de  lapi- 
mm.  L-,  Lj  dibus  istis  suscitare  filios  Abraliae".  Et  Ro.  ij.  'Tu  (jui  gloriaris  iu  lege  et 
probas  utiliora"  c\:e.  Ab  liorum  ergo  praesumptioue  propheta  faeiem  verteus 
in  sccretum  eouspeetum  dei,  ubi  uon  est  respectus  personarum,  veritatem  !■• 
allalnrus  accusat  eos,  simul  tamen  eorum  caecitati  corapatitur  dicens: 

Ut  quid  Uli,  domine,  iactant  gloriam  geucris,  sapientiac  et  iustitiae,  quae 
ex  lege  est  et  prae  se  solis  neminem  in  tabernaculo  tuo  admittuut?  Sic 
euim  iudicaut  homines,  Tu  vero,  apud  quem  uullus  est  personarum  respectus, 
yuc.  if.,  15.  longe  aliter.  'Nam  cjuod  altum  est  coram  hominibus,  abomiuabile  est  apud  20 
deum'.  Tabernaculum  autem  dei  et  monteni  sanctum  dei  Ecclesiam  dei  sigui- 
fieat,  uon  christianam  tantum,  sed  omniura  iustorum,  etiam  in  Synagoga,  non 
tamen  frustranea  est  ista  iugeminatio  seu  repetitio  tabernaculi  et  montis. 
Tabernaculum  euim  seu  tentorium  militaris  habitatio  est,  ut  significet  populum 
dei  iu  ecclesia  sie  habitare,  ut  assidue  cum  peccatis,  mundo  et  daemonibus  25 
pugnet  et  in  hac  parte  sine  timore  et  inquietudine  non  sit,  quae  res  pertinet 
ad  mortificationem  veteris  hominis. 

At  'requiescere',  quod  in  hebraeo  etiam  'habitare'  est,  sed  pacifice  et 
quiete  sicut  in  civitate  vel  castro,  id  quod  noster  interpres  per  'requiescere" 
utcunque  expressit,  significet,  per  fidem  in  Christo  securam  quietamque  con-  3o 
scientiam  habere  in  mediis  etiam  pugnae  tumultibus,  quae  res  pertinet  ad 
iustificationem  novi  hominis,  uude  rectius  posita  fuisset  eoniunctio  'et"  quam 
'auf,  sicut  est  in  hebraeo. 

Videmus  ergo,  hie  uon  de  quovis  quaeri,  qui  in  Ecclesia  dei  sit,  cum 
sint  raultae  paleae  cum  tritico  in  area,  sed  de  iis  duntaxat,  qui  vere  de  35 
Ecclesia  sunt,  quibus  ecclesia  est  tabernaculum  belli  et  mens  pacis,  qui  semper 
jMignant  in  ea  semperque  triumphant.  Audiamus  ergo,  quid  ad  quaestionem 
eommunissiraam  respondet,  qua  omnes  quaeruut,  quid  sit  esse  bonum,  iustum, 
sanctum  hominem. 


28  At  ■-•a'i  requiescere  C  30  significnt  C  38  respondeat  C 


Operationes  in  Psalmos.    ir)19  — ir)21.  43]^ 

Qiii    ingroditnr   sine    niafiila,    et    oporutiir    iustitiiMii,  ir'.  2. 

Qui    loquitur   vcvitatem    in    eorde    suo.  ir.,  3. 

'Ex  fructibus  eorum  scilicct  cognoscotis  eos',    quorum    tres    hoc   versu  Wnttii.  7,  ifi. 
prinio   iuxta   hobraicani  distinctionem  ponit.     Priinns  est   esse   inimaculatuin 
5  in   via.      Sic   et   ps.  cxviij.   incipit   'Beati    iminaculati   in  via',   qnod   csl,    ut  ^;^i.  119,  1. 
Jacob  i.  dicitur,  'Inimaculatum  se  cnstodire  ab  lioc  saeculo\    Non  auteni  deSnc.  1,27. 
jMiritate  loquitur  carnab',  qnac  in  vestil)us,   cibis,    potibus,   mcnibris,   aliisque 
iustitiis   carnis    sive   in    sacerdotio  levitico    sive    in    apparatu    mundano   ser- 
vatur.     In    spiritu    onim   loquitiu*    de   spirituali    niunditia,   quae   est   duplex, 

10   Siquidem  Pauhis  inquinanientum   carnis   et  Spiritus  distinguit,   Et  Tit.  i.  in-xit.  1,  is. 
quinatas    impioruui   nienteni   et    conscientiam    profitetur,   quo   vitio  nihil    eis 
mundum  esse  ])roclamat.     Haec  inipuritas  est  ipsa  inipietas,  oj^inio,   sensus 
perversus  de  deo,  oculus  scilicet  nequam,  qui  totiuii  corpus  tenebrosnni  facit, 
etiain   speeiosissima  eoruni  opcra,  verba,  consilia,    cogitata,    tarn    efficax  est 

15  nialum  huius  immundiciae  S()iritualis.  Altera  est  immundicia  carnis,  libido 
et  voluptas,  quae  etsi  cor  et  voluntateni  immundis  desyderiis  polluit,  C^arnis 
tarnen  dicitur,  quia  de  carnis  libidine  venit. 

His  duplex  opponitur  munditia,  Spiritus  et  carnis,  Spiritus  est  ipsa 
pietas,  quam  lob  et  Baruch  sapientiam  vocant,   Petrus  et  Paulus  fidem,   sie 

20  enim  Act.  xv.  Petrus  dicit  'Fide  purificans  corda  eorum\     Haec  enim  facit,  ?ip9irf}.  15, 9. 
ut  sit  mens  et  conscientia  pura,   recte  de  deo    sentiens.     Unde  in  prophetis 
frequentissima  est  fornicationis  mentio,    qua  populum  Israel  pollutum,   con- 
taminatum,  maculatum,  corruptum,  prostitutum,    adulterum  arguunt.    Kursus 
virginem  vocant  populum  syncerae  fidei,  ut  castitas  et  maculatio  carnis  fere 

2r,   pro    figura   pietatis   et   impietatis   habeantur.     Sic    enim  Osee  i.    et  ij.  sunut;|^,{-;  ^i 
metaphoram  ab  uxore  et  viro  dominus  inter  se  et  synagogam. 

Munditia  carnis   ipsa  castitas   est  sive  pudicitia,   quae  satis   cantata  et 
nota  est,  et  haue  quoque  ipsa  fides  facit,  sicut  Isaiae  v.  dicitur  'Et  erit  fides'Scf.  n,  s- 
cingulum   lumborum  eins    et  fides  cinctorium   renum    eins".     Vocatur  autem 

30  et  haec  puritas  carnis,   cum  intret   et  maxime  sit   in    spiritu  hominis,   quod 
sit  in   rebus  et   operibus  carnis    sicut   illa    puritas   Spiritus,   cum  prodeat   et 
maxime   in    omnia  opera  sese  fundat,   totam  vitam   purificans,   quod   sit  de 
rebus  et  operibus  Spiritus.    Has  duas  pulchre  composuit  Paulus,  i.  Timo.  ij.  i.3;iin.  2, 2. 
'ut  quietam  et  tranquillam  vitam  agamus  in  omni  pietate  et  castitate'',  graece 

35   'Eusebia  et  semnoteti',  qua  deo  servitur  et  honeste  vivitur. 

Vide  itaque,  fidem  tacet,  sed  fructus  eius  commendat,  cum  immaculatus 
ingredi  nemo  possit,  nisi  qui  credit,  sitque  idem  ingredi  sine  macula,  (juod 
vivere  in  fide,  ac  sie  a  primo  mandato  incipit. 

31  et  (00t  operibus)  fe^U  A 

')  ®ie  Sulgotn  '^ot:  'Kt  erit  iustitia  cin.üfuluiii'  etc. 


432  Op(M-;vtionos  in   rsalmns.    151!)     1521. 

'Oporatiir  iustltiaiu^.  llic  iustitia  ahsolnto  dicitur  nbsqnc  prononiinp 
'tiiaiir  vc'l  'nu'aiir,  (jnia  iustitia  dei  est  (iit  salis  dixiimis),  (|iia  c'\  eins  gratia 
corain  ipso  iiisti  siiinus,  do  qua  liic  non  l(>(|iii(iir,  scd  d(!  iustitia,  (jua  iuter 
lioiniurs  viviinus,  uulli  nocoiitcs,  oiniiihus  sua  trihucntcs,  (juo  modo  et  Apo- 
?it.  2,  12.  stolus  Til.  ij.  'Sohrio  et  iustc  et  pic  vi\aiiHis  in  hoc  sa('«'ulo\  Ohsci'va  f. 
Mufcm  'Operator  iustitiae\  uou  ait  'cpii  locpiitur,  cogitat,  audit  iustitianr,  (piia 
noii  aiiditoiv.s,  sod  factorcs  legis   iustilicahuntur.    Quid  auteni  debenuis  aliis? 

Wiitii).  7, 1-.'.  Illnd  «piod  Christus  Matthci  vi.  docct  '(^uaccunque  vultis  nt  facäaut,  vobis 
houiiuos,  et  vos  l'aeite  illis\  etiani  hostibus,  scilieet  uulli  uoeen»,  uulli  voddero 
lualuni,  i)atieutil)U8  iuiuriaui  sueeurrere,  omuibus  beuefaeoro.  Magis  tanieu  lo 
(ut  di.\i)  hacc  in  pcrsouaruui  respcctuni  dieuutur,  (juasi  dieat:  Nou  (juia 
saoerdos,  uou  (piia  religiosus,  uou  quia  oras  multuni,  uou  quia  f'aeis  niiraeula, 
uou  quia  exiuiio  doccs,  nou  quia  titulo  patruni  spoetabilis  es,  uullius  deui(jue 
operis  Operator  uisi  institiae,  habitabis  in  luoute  sancto  dei,  qua  si  eareas, 
uou  proderuut  ctiani  omuia  alia  opcra,  ncc  ipsac  iudulgeutiae  neo  ipsa  is 
suifragia  ncc  ipse  iutercessioucs.  Stat  sentcutia:  Auibulator  iuiuiaeiilatus 
et  Operator  iustitiae  habitabit  in  tabernaculo  doniiui. 

Quam  multi  euini  sunt,  qui  Ecclcsias,  collegia,  uiouasteria,  altaria,  vasa, 
vestiuienta  edificaut,   augeut,  ornaut,    (pii    tarnen   intcrim  iustitiani   ne  cogi- 
tant  quidem,    imo  haec    ut  operentur,   iustitiam  conculcaut,  taudeni    per  ipsa  20 
iuiustitiac  suac  veniam  sperantes.     Quam  plurirais  hoc   ncgocio  dcceptis  sie 

a)tatti).2r),42f.  in  extremo  die  dicturus  est  ^csurivi,  sitivi,  nudus  fui,  captivus  fui,  infirmus 
l'ui,  i)eregrinns  fui',  Nihil  de  operibus,  quae  hodie  iaetantur  et  spoctantur. 
llnrsum  nihil  refert,  si  laicus,  pauper,  eger,  contemptus  et  quautumliljet 
vilis :  si  operaris  iustitiam,  salvus  eris.  Unicum  hoc  spectandum  spec-  25 
taculum,  operatio  iustitiae,  caeteris  frustra  irritautibus  allicientibusque  specie 
pietatis. 

'Qui  loquitur  veritatem  in  corde  suo\  Pulcher  ordo:  primo  persona 
grata  requiritur  per  munditiara,  deinde  opus  per  iustitiam,  tandem  verbum 
per  veritatem.  Sic  respicit  deus  ad  Abel  primum,  deinde  et  ad  munera  eins.  30 
Et  qui  potens  est  in  opere,  erit  et  in  sermone.  Et  lignum,  quod  fruetum 
suum  dat  in  tempore  suo,  eins  folium  quoque  nunquam  defluet,  Ne  sint,  qui 
dicnnt  et  nou  faciunt.  'Loqui  in  corde  suo  veritatem'  Augustinus  putat 
dictum  de  eo,  qui  neseiens  loquitur  veritatem,  cum  aliud  voluerit  quam  signi- 

Sof).  11,  :,o.  ficatura  sit,  ut  Caiplias  lohan.  xi.  'Expedit  vobis,  ut  unus  homo  moriatur  pro   35 
populo'.     Hie  enim  expedire  voluit,  ne  periret  populus  de  terra,   quanquam 
hoc  sciret  non  secuturum  vel  saltem  ignoraret.    Veritatem  ergo  in  ore  dixit 
non  in  corde  suo,  sed  in  corde  lohannis,  quia  hoc,  quod  ille  mendaci  corde, 
veraci  ore  protulit,  hoc  Johannes  veraci  corde  intellexit.     Tales  sunt  et  illi, 

1. 2im.  i,  7.  qui    apud    Paulum  i.    Timo.   dieuutur   nescire  quid    loquantur  et   de   quibus   40 
afBrment,    frequentissimum    scilieet    malorum,    etiam   multis   sauctis  pati'ibus 
insidiatura,   dum  scripturas  sanctas,  ipsani   scilieet  veritatem,   aliquando  tor- 


Operationes  in  Psalmos.    1519-1521.  433 

serunt  pro  affectibns  suis.  Et  hodie,  quis  hoc  vitio  sc  gloi-iabitur  carerc? 
AljiuKlant  cuim  dcpravatores  verbi  dei  supra  moduni,  non  quod  oniiics 
scicnter  mentiautur,  sed  quod  non  coguoscunt  cor  suum  satis,  quod  verbis 
ore  prolatis  verissimis  contraria  sapit  nee  seipsum  nee  verba  oris  sui  in- 
&  telligit.  Quod  fit,  quia  loquuntur  ea,  quae  fidei  niunditia  et  vita  iustitiani 
operante  non  sunt  conseeuti.  Ideo  neeesse  est,  ut  divinent  de  omnibus  et 
nihil  intelligant. 

Idem  dicendum  de  iis,   qui  non  docent,   sed   faniiliariter  eolloquuntur. 
Earissinie  enini   ita  loquinun*  invieeni,  sieut  sentimus,  timentes  offendere,  ut 

10   nesciam,    an  unum  homineni  sim  exceptnrus  ab  hoc  peccato,   praeter  sohnn 
Christum,  sicut  nee  Operatoren!  iustitiae  nee  immaeulatum  ambulatorem  esse 
credam  ullum  sine  vitio  nisi  Christum  solum,  qui  solus  peccatum  non  fceit  i-'^^ft^-^.  22. 
nee  inventus    est  dolus   in  ore  eins.     Si  enim  omnes,    ut  sentimus,   invieem 
Uxpieremur,    quantis    nos   oneraturi    essemus    adversariis?    quantae  amieitiae 

i&  lioe  gladio  veritatis  dividerentur,  quae  nunc  arctissime  coniunctae  videntur. 
Ita  quantum  manet  in  nobis  humanitatis,  tan  tum  manet  et  mendaeii  et  vani- 
tatis:  Nemo  igitur  sine  Actione  et  adulatione  nee  sine  falsa  verbi  dei  opi- 
nione.  Iterum  ut  dixi,  personae  respectum  hie  taxat,  quae  plurimos  fallit, 
ne  hoc  vitio  sese  laborare  deprehendant.    Adeo  nemo  est  apertus  et  simplex 

20  satis,  nee  tamen  euramus,  ut  hoc  malo  careamus,  sed  interim  opuscula  nostra 
laeinms,  quibus  eonfidimus  quasi  cum  vitio  habitare  in  monte  sancto  dei. 

Qui  non  egit  dolum  in  lingua  sua,  nee  fecit  proximo  i&' 3. 

suo   mal  um. 
Et  opprobrium    non  aecepit  adversus    proximum  suum. 

25  Non   est    dubium,  quin  id,    quod   dixit  '^ambulator   immaeulatus\  "^Ope- 

rator iustitiae',  totam  iustitiam  significet,  quam  deinceps  suis  partibus  exe- 
fjuitur,  quarum  una  est:  veritatem  loqui  in  corde,  non  adulari,  non  comiivere, 
non  indulgere,  quo  vitio  peccamus  in  amicis  et  sodalibus.  Alia  pars  est: 
dolum    non    agere   in  lingua,   quod  hebraice   'Qui    non  detraxit   seu   detulit'' 

30  dicitur.  Hieronymus  'Qui  non  est  facilis  in  lingua'.  Significat  autem  id 
vitii,  quo  peccamus  in  adversariis,  deferentes  ad  amieos  quaecunque  ab  ini- 
micis  eorum  audiverimus,  eaque  in  peiorem  partem  interpretamur.  Cotti- 
dieque  exploramus,  ut  similia  deferamus,  a  quo  verbo  Joseph  'exploratores 
Aegypti'  appellavit  fratres  suos  Gen.  xlij.    Vitium  sane  late  patens  et  com- 1 .  sJiof.  42, 9. 

35  munissimum,  simul  ad  discordias  excitandas  potentissimum,  deinde  quod 
nommnquam  specie  et  titulo  consilii  et  monitorii  sese  pulcherrinie  vestit. 
Pulcherrima  vero  larva  est,  quando  in  angelmn  lueis  sese  transferens  zelo 
dei  defert,  explorat,  accusat  proximum  de  haeresi,  errore,  impia  vila.  11  ic 
enim  praemium  expectat  pro  obsecpiio  dei,   quod  prestitit  occidendo   pios  et 


9  sicut]  sunt  A,  ut  C  14  amitiae  A  19  (leiJrt;lioiulaiit  A 

Sutf)er§  2Bcrfe.  V.  28 


434  Oporationos  in  Psnlnios.     If)!!»  -ir)21. 

(laimiaiulo  jMa  (l(\ui>i:i<:>-  \\\\i  criio  jn-ophcla ,  ut  ca,  (Hiao  mala  siinl  pro- 
xiinoniin.  a|Hi»l  aliuiii  |tro\iiniim  taccaiuns,  cliam  si  sit  iiiiniiciis  et  incrilus 
(lo  nohis,  iK'c  iiisi  Ixuia  l()(|iiainiir,  et  ca  lautiim,  (luac  ad  rcparaiulani,  ser- 
vaiulain  et  augciulain  concordiam  valcnl.  Id  cniiu  vcllcnuis  n(»l)is  fiori,  (luiii 
iiiaxiiiif  cavcamus,  nc  cuius  vorhiun  et  »)j)us  tcniere  iiulicoimis  et  damnoimis,  :. 
HC  in  vcritatiiu  imj)in_uaimi,s,  pro  qua  vidcnmr  niaxinic  conari.  Sic  inatrcin 
suam  Augustinus  il'oisse  iutcr  niuliercs  iuiniicas  seripsit  Confcss.  ix.  Idoo 
iiisiijnis  pars  iustitiac  in  hoc  absolvitur.  Multa  sunt  iu  lioc  vitium  in  scrip- 
linis  tostinionia,  quac  omittinnis,  cum  sit  vitiiuu  per  sc  notissinuuu  liomi- 
numijue  doctrinis  danuiatiuu.  A^orum  nee  illo  carct  ullus  liominum  in  liac  lo 
vita,  tanta  est  miseria  imius  vitae,  (piia  ctsi  sint,  (pii  non  oxio;nnt,  sil)i  mala 
nunoiari  advcrsarii,  et  eins  omnia  in  jx'ius  interprctari,  tarnen  si  ita  nun- 
eientur  et  interpretentui-,  non  inviti  audiunt  dieique  permittunt  nee  rej)ellunt 
nee  resistunt  diecuti  nee  in  boiuuu  intt'i'pi'etantnr  suspitioni(|ue  saltem  loeiun 
5cr.  40, 13  ff.  faeiunt.  Hac  virtute  clarus  fuisse  scribitur  Godolias,  filius  Aiebam,  liiere,  xl.,  in 
qui  cum  lohannau  Careae  ei  nuuciaret  et  verc  nuncnaret,  Ismacl  Natliauiae 
ei  insidiari,  ut  occideret,  nohiit  audire  nee  credidit  dieens  'Falsum  tu  Icxpieris 
de  Lsmaer,  Et  liac  pia  opinione  perseverans  oecisus  est,  malens  perielitari 
vita  quam  mala  ((juac  tarnen  vera  erant)  suspieari  de  proximo  suo  et  eredere 
delatori.  20 

'Nee  fecit  proximo  suo  malum',  idcst  damnum  vel  nocumentum.  Quod 
Vitium  si  in  latitudinem  suam  extendas,  nee  ipso  carebit  penitus  ulkis  homi- 
num  sicut  nee  praecedente.  Nam  etsi  sunt  qui  in  manum  non  extendunt, 
tamen  Nemesi,  perij)atetiea  virtute,  malis  mala  fieri  gaudent  nee  prohibent, 
quin  iustitiam  dei  laudant,  quod  diguis  digna  iutulerit,  interim  non  videntes,  25 
quam  nollent  sibi  talia  optari  a  quoquam  adversario.  Et  hane  legem  naturae, 
lumen  illud  naturae  Aristoteles  non  vidit,  quando  ethica  sua  Nemesi  ista 
et  multis  aliis  vitiis  pro  virtutibus  positis  foedavit,  Sed  et  hoc  monstrum 
non  raro  induit  angelum  lucis,  ut  sit  incognoscibile,  dum  exurit  et  oecidit 
sanctos  dei  et  persequitur  veritatem  et  iustitiam  iu  obsequium  dei  et  zelo  30 
veritatis,  sicut  hodie  furiunt  sophistae  et  pontifices,  Idola,  nihil  curantes,  quod 
sibi  talia  fieri  nollent.  Ita  vides,  quod  in  personarum  respectum  maxime  in- 
vehatur,  quod  ii  praesumunt  potissimum  in  taberuaculo  dei  habitare,  qui  sunt 
iis  vitiis  inquinatissimi,  falsi  specie  bonae  intentionis,  nominis  et  personae 
coram  se  et  hominibus.  35 

'Et  opprobrium  non  accepit  adversus  proximos  suos'.    Verbum  'aceepit" 
03).  24,  i  melius  'levavit'  fuisset  redditum.   Sic  et  ps.  xxiij.  'Qui  non  accepit  (non  levavit, 
non  exaltavit,  non  iaetavit)  in  vano  animam  suam'.    Ita  hie  'qui  non  iaetavit, 
exaltavit,  exaggeravit,  maguifieavit,  dilatavit  malum  nomen,  opprobrium,  igno- 
miniani,   convitium,   blasphemiam   contra   proximum   suum^    id   (piod    solent  40 


l:j  iiivitis  A  20  quocunque  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519  —  1521.  435 

inimici  mutuo  facere,  Maxime  antcm  illi,  contra  qiios  maximc  loquitnr,  pcrso- 
nati  zelo  dei  et  aniore  veritatis,  in  spiritu  enim  loquitur.  Nani  crasf^i  illi 
conviciatores  mox  sese  agnoscunt  male  feeisse,  sed  illi  pergunt  in  merito 
digno  zeli  sui,  quos  haereticum  sit  non  bene  foecisse  dicere.     Itaque  herum 

5  est  contra  proximos  clamare,  haereticos,  schismaticos ,  erroneos  et  sexcenta 
mala  nomina  eaque  in  vulgus  propagare,  elevare,  magnificare  coram  magnati- 
l)us,  manibus,  voce  et  toto  corpore  testari,  donec  coelura  et  terram,  si  possint, 
misceant  et  conturbent  profundum  maris. 

Verum  vide,  Spiritus  non  omittit,  quin  proximos  appellet,  ([uanlumvis 

Kl  sint  inimici  invicem,  potentissimo  verbo  eos  ad  pacem  et  concordiifm  vocans 
et  insignem  insaniam  eorum  taxans.  Quis  enim  deferat,  noceat,  convicietur 
proximo  suo  nisi  insanus?  Quomodo  excusabuntur,  quod  digna  fecerint 
inimicis  negantes,  eos  proximos  esse,  contra  spiritum,  qui  proximos  eos  esse 
affirmat?    Sed  sie  fieri  oportet,  ut  legis  naturae  obliti  faciant,  quod  sibi  fieri 

15   nollent. 

Ordinem  quoque  observa  pulchrum,  nam  totus  hie  versus  de  inimicis 
agit.  Primum  est  enim:  mala  proximi  explorare,  deferre,  accusare,  deinde: 
accusatum  nocere,  occidere,  exurere,  Ultimo,  ne  inique  gessisse  aut  gerere 
videautur:  blas})hemare,  elevare  opprobrium,  iactare  crimina    et    sie  poenam 

20  dignam  redditam  ostentare.  Sic  in  Christum  primo  explorabant  falsa  testi- 
monia,  detnlerunt  et  accusaverunt,  accusatum  dehinc  et  damnatum  crucifixe- 
runt,  Crucifixum  vero  pessirais  nominibus  blasphemaverunt.  Tam  proprie, 
apte,  breviter  impiorum  vitam  depinxit.  Contra  boni  viri  est  opprobrium 
proximi  non  admittere,  extinguere,  contraria  praedicare,  tueri,  et  si  non  potest 

2fi  tueri,  excusare  aut  saltem  dolere  et  compati  etiam  iuimico  et  malo,  sie  enim 
sibi  quisque  fieri  vellet.    Ita  non  modo  non  nocebit  aut  malum  faciet  proximo, 
sed  etiam  bene  faciet,  sive  sit  amicus  sive  inimicus,  ut  est  sententia  Christi 
Matt.  vi.    Nee  explorabit  nee  deferet,  sed  deferenti  resistet,  susurronem  com-TOam).5,44. 
pescet.    Magna  et  ardua  sunt  haec,  quod  in  his  offendi  oportet  montes  Israel 

30  et  ipsam  superbiam  lordanis,  summos  Episcopos,  Magistratus,  ])otentes, 
sapientes,  sanctos.  Nam  lii  longe  amplius  quam  vulgus  iis  vitiis  sunt  impli- 
citi  longeque  magis  seviunt  ac  nocent,  cum  sit  apud  eos  speeies  bona  et 
autoritas  metuenda.     Hoc  est,  quod  dicit. 

Ad  uihilum  deductus  est  in  conspectu  eins  maliguus,  timentes  v,.  4. 
35  autem  dominum  glorificat. 

Qui  iurat  proximo  suo   et  non  decipit. 
Dixisset:    ad    nihilum   deductus   est  summus   sacerdos,   Rex,   propheta, 
princeps,   seniores,   scribae,  pharisaei,  Episcopi,  et  quicquid  est  magni  nomi- 
nis  in  conspectu  eins,  nisi  distinguendum  esset  inter  })ersonas  et  vitia,  intor 


12  facerint  A  U  facient  C  28  exploret  A 


$ebv. 


43(3  "   OpiTiitionos  in   Psiilnios.    ir)U>— l.Vil. 

poto.stateni  et  abusiiiu  potestatis.  Nomina  eniin  potostatum  niotucnda  sunt,  scd 
vitia  oonun  contoinnoiula,  nee  proptcr  polostatoin  vitia  dissiimilaiula  aut  |)r()- 
haiida,  nee  proplcr  vitia  potestas  olVcndenda  aiil  coiitcmnonda,  cum  potcstas  nulla 
i.sit,  nisi  ex  dco,  uvr  sit  liominuni,  scd  dci ,  Uo.  xiij.  Vitia  voro  nou  sunt 
doi,  sod  liiiniiiniin.  riiidcntia  ita(|n('  liic  opus  (>st  simul  ot  maj^no  animo,  no  .s 
p<^t<'stas  tcnvat  vitia  contenniontcMn,  uvc  vitia  suhvertant  ))<»tcstateni  stnlta 
lunnilitate  suspicientem. 

l'^st    (M'o'o   sonsus:    Ktsi    d('lat<M'os ,    malctactoros   ot    l)lasj)h(Mnat(»r('s  sinl 
niauni,    vi    ini(piitas    (^oi'cdiatur   de    mai(>ril)us    hahylonis,   (pii   vidcntur  rej^oro 
popnlum,"  non  ooruni  ma^nitudino  tcrrctur,  dcspicit  oos  ut  malionos  cl   tidu-   lu 
ciaüter  asjjit  dofendons  proximos  suos,   licet  revereatiu'  ut   ma^nos,    lunniliter 
eedcns  eorum  potestati. 

Huuc    vcrsum    si    s(M"vassenl     ('hrisliani    in    Romanos   proeeres,    minus 
nialornm  hodie  luiberet  Eeclesia, 

Hebraeus  ele^antius  lioc  loeo  dicit  '(^outemj)<us  est  in  oeulis  eins  eon-   ir. 
temptor^   scilicet   ingenium    magnatum    et   superborum    indicans ,   qui  fidueia 
potestatis  et  larva  pcrsonae  intlati  ab  omnibus  volunt  metui,  ipsi  vero  onnies 
contemuere,   omnia  sibi  licere,   aliis  eitra  eorum  eonsilium  nihil  licere,  sicut 
Romae   de  gemmnis  dicunt  Idola  uostra:    Quantos  stabularios  habennis   Ro- 
mani.     Et   iterum:    Todeseola   bestia.     Sic   enim    sanctissimi    ])astores  ovium    20 
Christi    nos    paseunt    pro    palHis    et   tota    substantia    uostra,    quam   ra])iunt 
robustissimi  latrones.     Nonne  et  ipsi  sunt  magnifici  et  securi,  dei,  hominum 
et  omnium  contemptores?    At  quis  hos  rursinn  contemnit?    Num  adulatoi-es? 
qui  id  etiam  iuil)ent  negotii,  ut  potestatem  laesam  asserant,  ubi  vitia  tantum 
arguuntur,   quo  potestatem,   aeternae   sahitis  ministerium,   faciant   iniquitatis   25 
caeihumque  patronam  et  perditionis  oflficinam. 

Contra  'Timentes  auteni  dominum  glorificat\  Puk-hra  antithesis:  illi  sunt 
contemptores  dei,  hi  timentes  dei,  illos  contemnit,  hos  glorificat.  An  non 
raovetnr  persona  paupertatis,  paucitatis,  humihtatis,  ruditatis,  ignobilitatis, 
o;,f{.  oppressionis  eorum?  Non,  sed  sicut  Moses  Hel>.  xi.  Reliquit  Aegyptum,  non  30 
veritus  animositatem  regis,  magis  eligens  afHigi  cum  ])opulo  dei  quam  tem- 
poralis  peccati  habere  iucunditatem ,  maiorcs  divitias  existimans  thesam-o 
Aegyptiorum  impro[)erium  Christi,  sicut  Achimelech,  nihil  veritus  Saulem  et 
2-',  principes  eins,  cum  fiducia  pro  paupcre  David  locutus  est  i.  Heg.  xxij. 

Emphasis  autem  insiguis  est,  quod  perrautato  aff(!ctu  gloriam  parvis  et  35 
contemptis,  contemptum  magnis  et  gloriosis  tribuit.  Magnos  et  qui  parxorum 
sunt  contemptores  non  solum  non  honorat  in  maliciis  eorum,  sed  etiam  con- 
temnit, parvos  et  ab  illis  contemptos  non  solum  respicit  in  bonitatibus 
eorum,  sed  etiam  glorificat,  cum  longe  secus  agat  mundanus  affectus,  ubi 
vitia  magnorum    vel    pro    virtutibus    praedicantur,    vel    omnia    mitius  inter-   40 


11   inagiios]  uiiius  A 


Opcrationcs  in  Psalmos.    1519  —  1521.  437 

pretantur,  contra  parvorum  virtutes  vel  pro  criminibus  accusantur,  vel  omtiia  in 
pcioretn  partem  interpretantnr,  sicut  erudite  fingit  fabella  vnlpis  et  Iconis,  item 
lupi  et  OVIS.  Itaque  audacis  spiritns  aniniosum  opns  est,  honoratos  contemnere 
et  contemptüs  houorare.  Sic  i.  Reg.  iij.  Eliseus  ad  loram,  regem  Israel,  in-2.Äüu.3,  laf. 
5  trepidns  dixit  'Quid  mihi  et  tibi  est?"  'vivit  dominus,  in  cuius  conspectn  sto, 
tjuianisi  vultum  losapliat,  regis  Inda,  vererer,  uon  attendissem  te  nee  respexissem'. 

Qui    iurat    proximo   suo.  15,4. 

Hieronymus  'Iurat,  ut  se  affligat,  et  non  mutat\  Potest  <|uidem 
hebraicum    verbum ,    cum    sit    aequivocum,    ad    afflictionem    et    amicum   pro 

lu  afflictione  transferri,  sed  nostrae  translationis  sensus  magis  placet,  cum  de 
operibus  erga  proximum  in  totum  agat,  excepto  versu  secundo,  qui  de 
operibus  erga  seipsum  purificandum  satis  egit.  Commune  autem  hominuna 
Vitium  tangit,  de  quo  omnes  queruntur,  scilicet  infidelitatem ,  quod  venit  ex 
radice  illa,  qua  quilibet  quaerit  quae    sua  sunt,    maxime    in    commerciis   et 

15  negociis,  sine  quibus  vita  haec  non  agitur.  Ut  enim  aifectus  sui  commodi 
est  intimus,  quem  nemo  satis  in  seipso  agnoscit,  cum  sit  astutissimus  et 
dolosissimus,  ita  arduum  et  rarum  est  servare  et  non  mutare,  quod  pro- 
missum  iuratumque  fuerit.  Quod  si  qui  etiam  servaut,  tamen  corde  non 
satis  prompto  servaut,  praesertim  arridente  quopiam,  quod  interim  acciderit, 

20  vel  lucro  vel  occasione  maioris  commodi,  quod  poenitentiam  promissi  simul 
commoveat.  Sed  esto  et  hie  superet  (quanquam  sine  gratia  dei  natura  id 
non  faciat),  tamen  etiam  praeseute  gratia  pauci  superant,  si  iniraico  vel  iurent 
coacti  vel  interim  inimico  facto  servare  iuramentum  debeant.  Itaque  nulhis 
Hlius  Adam  hoc  praeceptum  implet,  et  filius  dei  vix  implet  vel  potius  incipit 

25  implere.     Ideo  nullus  illorum  habitat  in  tabernaculo  dei,  cum  hie  etiam  vix 

habitet,  et  ut  Petrus  ait,  'lustus  vix  salvabitur'.  i.»Ucti.4,  is. 

Proinde  quisque  sibi  caveat  ab  insulsis,  immo  impiis  et  haereticis 
decretalibus,  tit.  de  votis  et  voti  redemptione,  ubi  Romanus  pontifex  vel 
potius  scriba  eins   aliquis   indoctissimus   audet   statuere,    in    manu    sua  esse 

30   dispensare   et   mutare   vota   et  iuramenta   seu   (ut   quidam  mitius   loquuntur) 
declarare,    quae    sint    et    non  sint   vota,    dicens    contra    expressum    textum 
Deutr.  xxiij.  cum  voti  transgressi  reum  non  esse,  qui  raandato  Romani  p()n-5.Wof.2a,2i. 
tificis  implere  distulerit,  non  pastor,  sed  perditor  ovium  Christi,  adducens  in 
operculum  impietatis  suae  seu  fundamentum  sententiae  suae,  <juod  Exo.  xiij.  2  9.i{üf.i3,i3. 

35   et   xxxiiij.   scriptum    sit:    asini    i)rimogenitum    mutandum    seu    redimendum2.TO0i.34, 20. 
ove,  non  contentus,   quod   ea  scriptura   nihil  de   iuramento    aut   voto  sonet, 
deinde  quae  mutatio  non  hominum  arbitrio,  sed  dei  mandato  statuta  sit,  sie 
depravatis  verbis  dei  in  suam  tyrannidem  stabiliendam,  verum  etiam  magnum 
crepante  bucca,  se  os   obstruxisse   loqueutium  iniqua,   cum   fidutia  gloriatur, 

40    ostendens  se  in  hoc,  quasi  sit  deus  in  templo  dei,  idem  potens  (juod  deum  2.  3;()cf|.2,4. 
13  qutjruntur  A  15  u.  20  comodi  A 


438  Opoiation.vs  in   Psalnios.     l.M'J— IfvJl. 

potiiissr  l('i:;it.  imiiio  solvciv  aiulens  (jiuk'  doiis  pmocepit.  Si  vcro  (Icclaratio  tan- 
tiiiü  tiuacritiii-.  ikhi  potrslas,  setl  soiciitia  \\iv  looiiin  liabot,  (|iuu'  ilisconiat,  sit 
Votum  lUH'  no.  Jilco  molius  ckvlaral)it  pius  ali<juis  et  enuliliis  vir(|uain  oiniii])()lens 
i't  »imnivoU'iis  sodos  Apostolica,  pleriuKjuc  inenulita  et  in  .sacris  lilcris  imiu'rila. 

Ciiiu   ita(|iu'   lioi'   loro    proplieta   cxigat  iurainenta  hominibu.s  praestita,    5 
iil  iicc'cssaria  ad  salutiMu,  multo  inatj:;i,s  nouio  solvet   vota  scu  iiirainoiita  deo 
Cmm. '.',  r.>.  (,)l)lata.     Uiulo   losuo    vi.  Illii    Israel,    etiaiu    si    decepti    Gabaoiiitis    iiiravcrint 
ot    postea    ro   cognita    [)enitueriiit,   taincn   servaverunt   iiiraineiitiini.     Contra 

•tHj.  17,  i6ff.  rex  Zodcdiias  a  prophetis,  pracsertim  E/0(;hiele,  acriter  reprchensiis  est,  qiiod 

2.  jtoii.  •.'.■.,7.  iuramontuin    non   servarit   Regi    ßabylonis,    et    tandem   mi.serabiliter   ("a|)tiis,    ^^ 
cxcaeeatus  et  piinitiis  est.     Id  qnod  et  isaeculo  superiori  contigit  Regi  Hun- 
gariae  riipto  cum  Turcis  pacto    foedere   niandato  legati  Apostolici.     Nee  sie 
tanien  exeinpla  tanta  liaereticani  istain  sententiani  niitigaut,  et  liaeretici  pra- 
vitatis  inquisitores  hie  libenter  dorniiunt. 

Credo  autem,  ea,  qnac  de  iurameuto  servaudo  hie  praecipit,  etiani  de   is 
quavis  promissione  simul  iiitelligenda  esse.     Meus  enim  eius  est,  fidem  inter 
homiaes  docere.  Fidem,  inquam,  non  qua  creditur  in  deum,  sed  qua  invieem 
aföiii.  X  3.  fideles   et  promissi   tenaces    esse  debent,    quo  modo  dei  fides  Ro.  iij.  dicitur 

2.2im.  2,13. 'Nunquid  iucredulitas  illorum  fidem  dei  evacuabit\    Quod  alibi,  ij.  Timo.  ij., 

sie  dicit  'Si  uon  credimus,  ille  fidelis  permauet',  ut  sie  simus  filii  dei  et  20 
alter  alterius  deus,  fideles  credenti  nobis,  sicut  deus  nobis  omnibus  creden- 
tibus  fidelis  est.  Apprehendit  autem  potissimum  iurameutum,  quod  in  hoc 
ojieris  geuere  fides  iusignius  vel  servatur  vel  violatur,  sicut  et  castitas  in 
prohibito  adulterio  et  mititas  in  prohibito  homicidio  docetur  et  multa  iis 
similia.  Veruntamen  in  omnibus  iis  commendatur  gratia  dei,  non  enim  25 
humauae,  sed  divinae  virtutis  est   non   peierare  sicut  et  non  adulterari,  non 

$01.  4,  1  f- occidere.  luspexit  enim  communem  hominum  vitam,  quam  Oseas  iiij.  sie 
describit  'Non  est  veritas,  non  est  misericordia,  non  est  scientia  dei  in  terra, 
maledictum,  mendacium,  homicidium,  furtum,  adulterium  inundaverunt,  et 
sanguis  sanguinem  tetigit\  Et  quis  hodie  sese  tutum  glorietur  a  periurio,  3o 
cum  siuguli  astringamur  tot  iuramentis,  primo  Ecclesiasticis  deinde  prophanis 
magistratibus?  Quis  enim  nulli  iuravit  nisi  infans  in  cunabulis?  quis  autem 
servavit  omnia  iuramenta?  Ita  fit,  ut  nubes  iuramentorura  vere  inundet 
periuria  in  Ecclesia,  et  legum  multitudo  peccatorum  plurimorum  causa  existat. 
Nemo  itaque  non  iuratus,  nemo  vel  paucissimi,  qui  se  iuratos  esse  non  35 
poeniteant  aut  ex  animo  iurameuto  satisfaciant,  Ita  undique  vita  ista  pec- 
catis  nos  involvit  miseros. 

smattf).  5, 34.  Quaeritur  autem  hie,  an  christiano  liceat  iurare   cum  Christus  Matt.  v. 

doceat  'Ego  dico,   non  iurare  omuino\     Multis   ac  magnis   libris    hie  actum 
est,  satis  periculose  et  tarde  definiunt,  ])ostquam  omnes  sumus  impliciti  cap-   ^t> 
tique   iuramentis,   et   communis  vita   hominum   usum    iurandi   tam   celebrem 

4  plqrunque  A 


Oporationos  in  Psaliuo«.    1519  —  1521.  439 

hubeat,  iit  uihil  fere  celebrius  Dec  liodie  iuter  eos  convonlt.  CVrie  liic  versus 
hidicat,  iuriire  licitum  esse  etiara  proximo  seu  ainico  siio,  iie  (juis  tautuiii 
superiori  exactori  iurandum  esse  putet.  Nee  loquitur  de  pcriurio  seu  falso 
iurameuto  tautum,  quo  quis  sciens  falsum  iurat,  sed  j)ütius  de  iniplendo 
•T  iurainento,  quod  hebreus  clarius  quam  noster  exprimit,  ubi  pro  'non  decipit" 
legitur  'nou  mutat',  'uon  deficit',  'non  rebellat',  lioc  est  (|ui  fidem  praestitam 
Hüll  fVangit.  Cum  ergo  verba  Christi  proliibentis  iuranieutum  tarn  aperta 
siut,  ubi  dicit  'Sit  sermo  vester:  est,  est,  noü,  uou,  quod  liis  abuudantiusWinttij.s,  ;n. 
est,  a  malo  est',   Kursus  non  minus  apertum  sit,  ipsum    saepissime   iurasse, 

*"  cum  in  Euaugeliis  toties  dicat  'Amen,  amen,  dico  vobis',  Et  Paulus  toties 
iuret,  qui  tamen  nusquam  prohibuit  iurare,  ubique  autem  fidem  et  veritatem 
praecepit,  nescio  quid  dicam  et  cui  credam. 

Volo  interim   meo  sensu   nugari,   qui  tamen  non   longe   sit  alieuus   ab 
omnium  aliorum  sensu.     Sequar  autem  inprimis  comraunem  hominum  vitam 

15  et  sensum,  Deinde  verba  Christi,  quo  simplicius  potero,  accipiam.  Omnium 
sensus  in  hoc  est,  ut  multa  vitia  damnet,  quae  tamen  non  omittit,  ut  tcstatur 
cuiusque  conscientia.  Ita  etiam  eos  damnat,  qui  facile  iurant  communi  ser- 
mone  seu  colloquio,  quod  tamen  difficile  est  cavere,  ut  experientia  testis  est. 
Caeterum   extra  colloquium,    ubi   foedera,   pacta    aut  fides    exiguntur,   nemo 

•20  iuramentum  damnat,  ut  sie  distinguendum  sit  inter  familiärem  sermouein, 
narrationem  sive  colloquium,  quo  recitantur,  nunciantur,  dicuntnr  varia,  et 
inter  contractus,  pacta,  foedera,  promissiones,  fidem  et  similia.  Ita  Christus 
et  Paulus  iurant,  quoties  fidem  suadent,  ac  cum  hominibus  paciscuntur  pacto 
sancto  fidei.    At  Christus  de  communi  sermone  loquitur,  unde  signanter  dicit 

25  'Sit  sermo  vester:  est,  est,  nou,  non',  ut  levitatem  iurandi  prohiberet,  cum 
sit  nulla  necessitas  in  sermone  communi.  Hoc  puto  et  Augustinum  sensisse, 
cum  prohibitam  dicit  pronitatem  iurandi.  Ita  stat  verbum  Christi  sinipli- 
cissimo  sensu  verum  'Quod  abundantius  his  est,  a  malo  est',  ut  non  sit 
necesse  malum  non  credentis  fingere,  cum  sit  revera  malum  iurantis  in  com- 

3u  muni  sermone  (ubi  nulla  promissio,  nuUum  pactum,  nulla  fides  ac  per  hoc 
nnlla  necessitas  est)  iurare  prompti.  Hac  sententia  minus  multas  conscientias 
illaqueabimus,  quae,  ut  dixi,  vitam  seu  sensum  conimunem  hominum,  a  quo 
Christi  doctrina,  si  recte  coraparetur,  non  abhorret  multum,  quantum  ad  mores 
spectat,  exprimit  et  verbo  Christi  simpliciter  accepto  consonat,  sed  et  origi- 

35   nali  suo,  unde  Christus  accepit,  non  abludit.     Dicitur  enim  Levit.  xix  'Non  s.tDJoi.iy.iif. 
mentiemini,   nee   decipiet   unuscjuisque  proximum  suum.     Non  periurabis  in 
nomine  meo  nee  pollues  noinen  dei  tui',  ubi  de  communi  et  familiari  sermone 
loquitur,   ut   videtur,    dum    mendacium    et  falsiloquium    (cpiae  mitiora  sunt 
communis  coUoquii  peccata  quam  periuria,  perfidia  in  pactis  et  contractibus) 

40  tractat.  Sed  et  hie  versus  psalmi  non  de  communi  sermone  sese  loqui 
ostendit,  dum  dicit  'Et  non  niutat',  manifeste  perfidiaui  et  periurium  taxans, 
siquidem    mendacium    et  falsiloquium   seu   periurium   in    cottidiano    sermone 


I  10  Operationcs  in   I'salmo.s.     15111—1521. 

siijH'rius  taxavit  *Qiii  l()(|nitni'  voritatein  in  corde  siio'.  De  eodem  iuraineiiti) 
•4>i.  i'4,  1.  i>s.  xxiij.  sie  dicit  'Kt  iion  iiiravit  in  dolo  proxiiuo  .stio'.  Tta  stat  iitrai|iu' 
sciitoiitia:  Quod  oliristiaiio  siinplicitcr  praeccptiiiii  est,  iiiilli»  modo  per  iiiillaiii 
rt'iu  divinain  vol  liiiiiuiiiain  iuraiv  in  sermonc  (|nücun(|iie,  vi  taiucn  scivan- 
diiMi  ist  innimentum  praestitnni  in  qnacnnque  cansa  aut  pacto.  Cinarc  ■■< 
iinamciitiiin  siniilo  est  opcri  earnali,  quod  oxtra  inatrimoninni  nun  licet  et 
iiitia  iiuitriinoiiiuni  et  petitur  et  i-cdditur  iure.  Ita  extra  pactum  et  fidel 
uegociuni  iuraie  non  licet,  iiitra   vcro  optiine  licet,  inmio  expedit. 

15,:..        Qui  pecuniam  .suam  uou  dedit  ad  usuram  et  muuera  super 

innocentes  nou  accepit.     Qui  facit  haec,  i" 

Non  movebitur  inaeternum. 
Iste  versus    nou    iudiget   expositione,    sed    impletione,    et   Augustinus 
dicit,  haec  non  esse  magna  et  incipientium,  quia  propheta  a  superioribus  et 
maioribus    incepit.     Idem    sentit  d.  Hieronymus    et   alii.     Verum    si   spiritu 
lo(jui  prophetam  advertimus,    quis  est  liominura,    qui   non    sit   involutus   his   is 
peccatis?  Esto,  non  dent  oraues  ad  usuram,  omnes  tamen  odiunt  non  licicre 
ad  usuram  dare  gauderentque  Heere,   sua,  non  alioruni  commoda  spectantes, 
Deinde  si  et  hie  se  tegit  Adam  veteris  nequitia,    si    tamen    penuria  urgeret, 
et    alia   via   non   pateret   quam    usnra,    nemo    non    fieret    usurarius.     Quare 
omnia   illa   verba   liuius   psalmi   'Habitabit,    recjuiescit,  ingreditur,  operatur,   l'o 
lo(piitm',  non  egit  dolum,    non  f'ecit  malum,    non   accepit  opprobrium,  iurat, 
non  mutat,  non  dedit,   non  accepit,  facit'  sie   sunt   de  operibus  intelligenda, 
ut  ex  pura  spiritualique   voluntate   manare   omnia   intelligantur,    cum  hypo- 
crite  talia  vel  omnia  vel  multa  simulare  ad  tempus  possint,  sed  in  tempore 
malo  contraria  faciunt.      Alioquin    revera   parum    est    operis,    non    dedisse   25 
pecuniam  ad  nsuram,   cum   iubeamur  et  inimicis  benefacere,  gratis  omnibus 
mutuum  dare. 

5.SöJot.'j;<,iyf.  Sed  nonne  propheta  coutradicit  Mosi,  qui  filiis  Israel  Deut,  xxiij.  dicit 

'Non  foeuerabis  fratri  tuo  ad  usuram  pecuniam  nee  fruges  nee  aliam  quam- 
libet  rem,  sed  alieno,  fratri    autem   tuo   absque   usura   coramodabis,   id  quo   30 
indiget?'  Non   est  negandum,   quin    mores    gentis   suae    arguerit,  quod  non 
contenti    alienis    fenerare,    etiam    fratribus    suis    fenerabant,    ut    erat    estque 
etiamnum   populus  iste    unus   omnium  longe   avarissimus    et    usurae  studio- 

sim.  8, 4  ff.  sissimus,  in   quam   prophetae   varie    sunt   invecti,    quorum    unus  Arnos  viij. 

'Audite  hoc,  qui  conteritis  pauperem  et  deficere  facitis  egenos  terrae  dicentes:    35 
Quando  transibit  messis,  ut  venundemus  merces,  et  sabbatum,  ut  aperiamus 
frumentum,  ut   imminuamus  mensuram    et   augeamus  siclum   et   supponamus 
statheras    dolosas,    ut    possideamus    per    argentum    egenos    et   pauperes   pro 
calciamentis  (Hebraice  'per  fruges"")  et  quisquilias  frumenti  vendamus  ?'   Idem 

stm.  2,  6  f.  primo  c.  'Venditis    pro   argen to  iustum,  et  pauperes  pro  calciamentis  (idest  4o 
17  comoda  A  30  comodabis  A  35  coutritis  A  39  Heb.  AC         40  Veiidit  Ä 


Operationea  in  Psalnios.     1519—1521.  44X 

pro  Ihigibus  vestris),  (fui  conterunt  usque  ad  pulvereni  terrae  caiiila  pati- 
j)eriun  et  viam  humilium  declinaut'  (idest  subvertunt). 

Verum  uon  hoc  solum  agit  (ut  dixi),  sed  omnes  affectus  usiirae  etiam 
secretissimos  eradicare  propouit,  ut  loco  u.surae  ponat  beneficeutiam,  ut  facile 
•^  tribuant  (sicut  Apostolus  ad  Tiiuot.  docet)  et  gratis  rautuent,  sicut  Christus  i-^im.  n,i8. 
Lucae  vi.    ])raecipit    et    Matt.   v.      Nostro    autem     saeculo    foehcissiraa    est  ^'"c-  ß,  35. 

,.  -r.  -n  ......  ,  aShlttf).  5,  42. 

usura,  tacta  Komano  pontihce  autore  lustitia  et  hcitus  contractus,  submoto 
nomiue  usurae  et  apposito  uovo,  quo  nunc  dicitur  contractus  reemptionis. 
Haec    enim   nunc  pulchra   dicitur  figura,    et    hac    iustitia    iustificatur   hodie 

10  totus  orbis,  maxime  clerus,  regnatque  monstrum  ilhid  secure,  extincto  per 
hunc  modum  Euangelio  et  universa  iustitia  eius  cum  regno  dei,  nee  sie 
tarnen  Antichristum  adesse  ullus  credit.  Yalet  item  secundo  idem  contractus 
novo  rairaculo  ad  hoc,  ut  res  temporales  temporales  non  sint,  quia  interesse 
illud,  quod    est  nervus,   substautia,   virtus   huius   contractus,  est   immortale, 

15  etiam  ociosae  et  sterili  pecuniae.  Has  crassas  Satanae  nequitias,  quam  reli- 
giöse admittimus  et  colimus  solum  ob  hoc,  quia  Romani  poutificis  nomen 
pretexitur.  Uude  inter  omnia  miracula,  quae  hodie  deus  operatur,  hoc  mihi 
vel  primo  loco  habetur,  orbem  posse  subsistere  et  huius  census  incompre- 
hensibilem  usuram  ferre.     Sit  ergo  non  dedisse  pecuniam  ad  usuram  paruni, 

-'ü  hodie  certe  magnum  et  rar  um  est,  de  quo  alias  abundantius  dixi.' 

'Et  munera  super  innocentem  non  accepit\  Et  hoc  parum  videtur, 
sed  rarum  et  magnum  hodie  quoque,  ut  ludaeos  omittam.  Hie  peccant 
iudices  et  qui  causas  descindunt,  tuentur,  impetunt,  Hoc  est  Papa,  Episco])i, 
Officiales,   procuratores,   rabulae   forenses   et  fex  illa    hominum,   quae  alitur 

25   populorum  peccatis  sicut  lenones   stupris  mulierum.     Facile  est  forte  causae 
solius    intuitu   quenquam    consulere,   sententiam   dictare   et  ferre,   verum  ubi 
irruerint  alfectus,  scilicet  spes  lucri,  favor  amici,  odium  inimici,  contemptus 
humilium,  metus  magnorum,  non  modo  videbis  illud  Deutr.  xvi.  et  Exo.  xxiij.  1'^^°^  ^^^^l' 
'  Munera  excaecant  oculos  sapientum  et  subvertunt  verba  iustorum',  et  Isa.  i.  Sei-  i,  23. 

3u  'Omnes  diligunt  munera,  sequuntur  retributiones',  sed  quod  et  omnes  alii 
iam  dicti  affectus  idem  fiicient.  Nemo  novit  nisi  tentatus,  quam  sit  blandum 
et  potens  hoc  malum.  Iam  sunt,  qui  alterius  causam  etiam  gloriae  studio 
pervertunt,  quo  acutiores  doctioresque  videantur.  Quid  autem  refert,  si  non 
munus  accipias  adversus  innocentem,  gloriam  tarnen    aut  vindictam  aut  gra- 

35  tiam  accipias?  Quodsi  hunc  versuni  principes  et  Episcopi  servarent,  putas 
tot  monstra  parefet  Romaua  furia  (Curia  volui  dicere)?  Verum  sicut  illic 
omnia  portenta  scelerum  sunmio  gradu  regnant,  ita  oportet,  ut  et  hoc  neplias 
illic  regnet,  ut  iterum  Satanas  sedem  suam  et  pantheon  obtineat,  unde  in 
orbem  totum  inundet  omne  malum. 


'  Sgl.   bell  ©ermoit  mi  bcm  ^iüudjcr  (Äö[t(iit,  ß.  «.M  S.  29G  unb  «b.  VI  S.  1  ff. 
unfrer  -iUiSgabc). 


442  Oponitionos  in  I'.siiliiu.s.     If)!!!- l.Vil. 

Xc  aiiU'iu  iilla  pars  liomimun  hoc  vitio  sit  libera,  tit,  iil  plni'imi  cliaiii 
fulci  causam  vi  vrrhi  dci  dainnont,  pars  iiuiiioribus,  [)ars  iavorc,  iiividia,  odio, 
anil)iti(iiu'.  uloria  capti,  iioii  pauci  etiam  luclu  ma^iionun,  alicpii  et  coiitcinplii. 
Nomio  ii  oiuik-s  contra  inuocciitcs  accipiuiit  alicjuid?  Praeter  hos  aliqui  etiam 
ignorantes,  zelo  dei  et  ainore  (nt  iactant)  veritatis.  Quis  coUegia,  Mona-  s 
steria,  Universitates  ab  hoc  malo  liberabit?  (jiii  (iit  ignorantiam  taceam) 
aperte  etiam  eonfitentur,  sese  dicturos  factiiros(iue  omnia  pro  veritate,  nisi 
metuerent  eensibiis,  honoribus,  favoribus  aiit  etiam  vita  privari?  Quid  lioc 
est  ahiid  (juam  noii  accipere  (luidem,  sed  tarnen  bene  accepta  male  servare 
niunera  super  innoeentem.  Ve  nobis !  Quis  änderet  dicere  omnium  Colle-  lo 
giorum,  Mouasteriornm,  Universitatum  censns,  honores,  dignitates  fieri 
munera  accepta  super  innocentes,  unius  hominis  Papae  tyrannide  formidata? 
Vel  ex  hoc  uuo  intellige,  quid  periculi  sit  esse  Papam,  deinde  (|uantorum 
scelerum  per  orbem  sit  author,  si  semel  abusus  fnerit  potestate  contra  veri- 
tatem,  At  nunc  cum  non  nisi  abutatur  in  perniciem  veritatis,  quid  aliud  15 
quam  sedem  Satanae  et  Antichrist!  negocium  Romae  esse  et  agi  credere 
possumus  ?  cuius  unius  metu  veritas  tanto  terrarum  spacio  extinguitur,  error 
et  mendacium  statuitur,  innnmerabilibus  animabus  tam  facile  tarn  cito  per- 
ditis.  Obsecro,  quis  non  metuat  vivere  in  tantis  pericuHs  horum  dierum, 
in    tantis    voraginibus    animarura?     Haec    tempora     sunt,     quae     praedixit  l'o 

2.  lim.  3,  lt.  Paukis  'Instabunt  tempora  periculosa,  erunt  enim  homines  amantes  sui'  &c. 
Recte  ergo  conchidit  'Qui  facit  haec  non  movebitur  inaeternum^  Nota 
bene  'facit'.  Si  ille  non  stabit,  qui  haec  dicit  et  ostendit,  nee  tamen  facit 
ubi  parebunt  illi,  qui  etiam  si  sciunt  et  cogitent,  haec  esse  recta,  non  tamen 
audent  mutire?  ubi  et  illi,  qui  indocto  zelo  contra  haec  agunt?  unde  in  25 
hebreo  distinctio  versus  sie  ponitur,  ut  'qui  facit  haec",  pertineat  ad  partem 
priorem  sie:  Argentum  suura  non  dedit  ad  usuram  et  munera  super  inno- 
eentem non  accepit  faciens  haec,  Non  movebitur  inaeternum,  quasi  dicat: 
non  tantum  sciens  aut  loquens  haec,  ut  ultima  pars  versus  ad  totum  psal- 
mum  pertineat,  et  prior  ostendat,  quam  sit  rarum  et  arduum  sine  usura,  30 
sine  precio  sanguinis  vivere,  Irarao  non  esse  possibile,  nisi  quis  sit  promi)tus 
ponere  censum,  honorem  et  vitam,  extremaque  omnia  pro  veritate  pati.  Ex 
quibus  \'idemus,  quam  fallax  sit  orane,  quod  specie  et  nomine  fulget,  nam 
Christianisraum  hodie  arbitramur  potissimura  in  clero  esse,  et  ecce  usuris  et 
precio  sanguinis  metu  Romani  pontificis  omnes  vivunt  per  orbem.  Romae  35 
iactatur  contentione  indomita,  papam  ])ascere  omnes  oves,  et  ecce  ipse  lupus 

2.  xijcli.  2,10.  est  omnes  oves  iugulans.  En  quod  dixit  Apostolus  'Mittet  illis  Operationen! 
erroris,  ut  credant  iniquitati,  qui  Charitatem  veritatis  non  acceperunt,  ut 
salvi   fierent'.     Interim  tamen  legimus  horas  Canonicas,    sacrificamus  niultas 


21  &c.  Timoth.  iiij.  C  24  cogitaut  ^.  'U  .arbitrautur  C  3. 


Operationes  in  Psalnios.     1519—1521.  443 

luissas,  et  ea  facimus  ac  dicimus,  quae  citra  iiostriim  ])ericuluni  dici  fierique 
possuut:  veritas  et  fides  cum  Euangelio  de  «uu  periculo  vidcrint.  Quid  ad 
uos,  qui  pro  Christiaiiis  facti  .suuius  Romaui,  pro  credentibus  operarii,  pro 
Euangelicis  decretalici,  pro  spiritualibus  ceremoniarii,  et  in  totum  pro  pu[)ulo 
dei  libero  servi  homiuuni  impiissiniorum  ? 


PSALMVS    QVINTVS   DECIMVS, 
HEBRAEIS  SEXTVS  DECIMVS. 

MICHTHAM  DAVID.  e,  n. 

NOnien  hoc  'IMichtham'  varie  tractatum  est.  Antiqua  iuxta  Augustinum 
habet  'tituli  inscriptio',  quod  eadem  dictio  hebraica  TJhetheni'  etiani 
siguificet  'notam"  vel  'signuni',  inde  ^Michtham'  'signatum',  'uotatum'  sive  'titulo 
inscriptum'.  Ad  titulura  autem  Crucis  id  referri,  etsi  pium  est,  coactum 
tarnen  est.  Hieronymus  duabus  dictionibus  velut  etymologisans  reddit 
'humilis  et  simplicis  David\  Lyra  facit  ex  ipso  nomen  cautilenae  decen- 
tioris,  cuius  sententia  mihi  omnium  magis  pene  probatur.  Nam  Burgensis 
erudite  Hieronymi  sententiam  reprobat.  Ipse  vero  Burgensis  dicit  hoc  voca- 
bulo  aurum  vel  aureura  significari,  quod  Can.  v.  dicitur  'Caput  eins  aurum  C^"'"'''  ^-n- 
Optimum'.  Praeposita  ergo  litera  Mem  fit  'Michtham',  idest  ex  auro  vel 
aureum,  dicitque  eo  significari  passionem  Christi,  quae  hoc  psalmo  canitur. 
Ex  Omnibus  iis  adiutus  opinabor  Interim,  'Michtham'  esse  nomen  psalmi 
huius.  Sic  enim  iuxta  autoris  cuiuspiam  nomen  solet  poni  nomen  psalmi 
quoque  ut  'Canticnm  David',  'Psalmus  David',  'testimonium  Asaph',  'in- 
tellectus  David'  et  similia,  sicuti  vidimus  et  videbimus.  Ita  hie,  quia  insig- 
nis  est  psalmus  iste  de  insigni  materia,  nempe  Christo  omnium  capite  trac- 
tans,  noluit  communi,  sed  insigni  novo  et  blando  vocabulo  eum  insignire  et 
appellare  'Michtham  Da\ad',  quasi  diceret  ""Aureolum  David'.  Sic  Lyra  et 
Burgensis  in  unam  veniunt  sententiam,  quam  utique  ex  hebraeis  fontibus 
hauserunt.  Sunt  autem  sex  in  Universum  psalmi  hoc  titulo  insignes:  Hie 
(juintus  decimus  et  quinquagesimus  quintus  cum  quattuor  sequentibus.  Verum 
illi  multa  alia  in  titulis  suis  habent,  hie  ut  prae  omnibus  singularis  simpli- 
citer  Michtham  vocatur.  Neque  enim  ullus  alius  tarn  clare  de  passione  et 
resurrectione  personali  Christi  loquitur,  unde  et  Apostoli  hunc  ipsum  prae 
Omnibus  ferme  scripturis  allegant  ad  confirmandam  resurrectionem  Christi,  ut 
Act.  ij.  et  xiij.  legimus,  ubi  Petrus  dicit  'Quem  deus  suscitavit  solutis  in-  9ipflfcf)''i3,' 
ferni  doloribus,  iuxta  quod  impossibile  fuit  teneri  eum  ab  illo.    David  enim 


7  HEB.  A  11   sive]  sine  V,  14  15  dqcentioris  A  •"52  ip.siim)  p.sa!inuni  C 


444  Opfnitionos  in  r.salmos.     1510— IMl. 

in  riiiii  (licit :  l'fovidoham  doininiun  in  conspectii  ineu  sempor,  qiioiiiam  ii 
(k'xtris  <'st  milii,  iic  commovoar.  PropkM-  hoc^  laetatuin  est  cor  ineiini,  et 
cxiihavit  linuiia  mca  ,  iiisii|)('r  et  caro  mca  recjuiescct  in  spe.  (^noniani  noii 
(UM-clin(|ii('s  aniinaiu  mcaiu  in  iiil'crmi,  n<'('  dahis  sanctnin  tnnni  vidcrc  cor- 
i-uptioiitMu  Notas  Miilii  t'cristi  vias  vilac,  rcplchis  luc  iucunditatc  cum  facie  ri 
ttia,  drK'i'tatioMcs  in  dextera  tua  nstjue  in  tincni'.  K\  his  faeile  [»atet  sensns 
lotins  psalmi  nee  nostra  indiget,  (pianlnni  ad  sununam  sententiae  pcrtinot, 
intorpretationc,  sod  niagis  fide  ot  aeniulatione,  nt  (pieni  S,  Apostoli  per  spiri- 
tuni  ^;anctnni  interprotati  snnt  tani  clare,  verhis  tanien  obscurissimis  plenns 
est.  Et  iu  CO  fnndatnr  articulns  ille  fidei  'Dcscendit  ad  infcros,  tercia  die  lo 
rcsurrexit  a  mortnis',  nt  niiruni  ,sit,  ansos  (piondam  fnissc  magni  noniinis 
Thoologos  negare,  euni  artienlnm  in  sacris  literis  inveniri,  (pioad  eins  priurein 
parteni;  descensnni  seilicet  ad  inferos. 

16,1.  Couserva  me,  domine,  ((nuniani  speravi  in  te. 

Haec  est  versus  posterior  pars  in  liehraeo,  nam  prior  pars  titnlo  c;on-  n 
stat.  Sunt  autern  verba  Christi  per  totum  psalnunn.  Incipit  enim  aftectu 
iara  pereuntis  ac  derelicti  ab  omnibus  et  morientis  lioc  modo:  Ecce  ego 
morior,  dereliquit  me  virtus  mea,  dereb'querunt  Angeli  et  homines,  quin  dae- 
mones  ot  omnes  homines  perdunt  me.  Periit  fuga  a  me,  et  non  est  qui 
requirat  animam  meam,  desperatus  deploratnsque  sum  omnibus.  Itaque  tu,  jo 
qui  sohis  es  milii  servator,  qui  perditos  servas,  vivificas  mortuos,  exaltas 
*4ä).  31, 6.  afflictos,  serva  me,   quasi  dicat  ilkid  'Pater,  in  manus  tuas  commendo  spiri- 

(Suc.  23,  46.)  '  '      i  '  ... 

tum  meum\  Non  autem  pro  solo  passionis  tempore  sie  petit  conservari, 
verum  tota  vita  sese  iu  servatore  deo  pendere  confitetur  ac  cottidie  mori, 
i.(Soi.  IS,  31.  nt  Paukis  gloriatur.  Ita  semper  perit  semperque  servatur  pius.  Atque  haec  25 
est  vita  uova  fidei  et  spei  hoc;  psahuo  coinmendata,  vita  seilicet  Crucis,  hoc 
est  mortis,  nee  huius  nisi  turpissimae.  Qui  ergo  in  pace  agit,  vel  se  suis 
aut  homiuum  viribus  servat,  nunquid  potest  dicere  deo  'Conserva  me,  domine'? 
respondebitur  enim  ei:  quid  conservem,  cum  nondum  pereas  nee  perditus 
sis?  Discamus  ergo,  tunc  potissimum  esse  clamandum,  (juaiido  perimus,  ubi  ,10 
liomines  minime  omnium  clamant,  sed  desperant  potius. 

'Quoniam  speravi  in  te'.  Ecce  fiducia  et  spes  iuvocant.  Quoniodo 
invocaret,  qui  non  confideret?  Ipsa  fiducia  allegatur  pro  merito  congruo  et 
condigno  (ut  videmus)  salutis  aeternae.  Cur  non  allegat  opera  et  virtutes 
pro  meritis?  Xempe  quod  in  hoc  excessu  nihil  subsistit,  nihil  servat  nisi  35 
pura  et  firma  fides  in  solam  misericordiam  dei  uitens,  quae  nihil  de  se,  sed 
omnia  de  deo  praesumit,  ut  monstrat  hie  Christus  suo  pulcherrimo  exemplo, 
de  quo  aifectu  et  emphasi  verborum  istorum  'speravi'  et  'in  te'  abunde  dic- 
tum est  ps.  V.  Si  enim  in  aliud  quam  in  deum  speretur,  iam  non  poterit 
dici  'speravi  in  te'.  Et  quis  de  suis  meritis  praesumat,  quando  hie  caput  40 
omnium    Christus     tacitis    meritis    iu    fide    et    spe    miserentis    dei  solum- 


Oporationes  in  Psaluios.     1519—1521.  445 

mo<lo  nititur,  Pcsporatis  itaque  in  omnilms  et  j)or  omnia  liic  afi'ccius 
oono-mit. 

Dixi    (loniino,    floiis    mens    os    tu,    bouomni    inoornni  iß.  2. 

non    indigos. 

5  Hieronymus  sie  retldit  partem  posteriorem  'bene  mihi  non  est  sine  te\ 

Mihi  potius  sie  reddendnm  videtur:  Bonns  fni  non  ad  te,  nt  'tobathi'  sii 
verbum  absolutum,  qnod  si  liceret  dicere,  'Bonavi^  diceretur,  hoe  est  bonus 
et  pulcher  fui,  ut  sit  sensns:  Tdeo  dixi  ad  dominum,  qnod  mihi  esset  deus 
a  quo  omnia  haberem,  et  ipse  nihil  a  me  (id  qnod  vere  est  esse  deum),  quia 

10  non  fui  I)onus  in  eum,  nihil  enim  in  enm  Ijencficii  contuli.    'Quis  enim  prior 

dedit   illi   et    retribuetur   ei?'  Ro.  xi.   ^quoniam  ex  ipso   et  per  ipsum  et  inwom.ii 
ipsura  sunt  omuia\    Hunc  sensum  noster  interpres  vidit,  cum  dixit:  'Bono- 
rum meorum   non   indiges\     Et  Hieronymi  sententia  sie  eonsonat,  qnod  non 
modo  nos  nihil  possumus  dare  deo,  sed  omnia  bona  ex  ipso  habemus  et  sine 

15   ipso  nihil  boni  habemus. 

Dieit  haec  autem  Christus  in  commendationem  erucis,  intutus  duas 
contrarias  hominum  generationes,  (juarum  alteram,  scilicet  piorum,  vidit  ex 
sese  nasei  et  sibi  parari  in  regnuni  et  haereditatem ,  alteram,  scilicet  impio- 
rum,   quia   in    cruce   scandalisatur,    relinquendam   esse.     Ac   si   dicat:   Ecce 

2»  raorior,  et  in  oculis  hominum  impiorum  nihil  minus  apparet,  quam  ut  tibi 
placeam  aut  rex  et  haeres  tuus  sim  futurus.  Sed  hoc  faciuut,  quia  rebus  et 
viribus  et  meritis  suis  freti  te  deum  non  eligunt  sibi  nee  ex  te  omne  bonnm 
aeeipere,  verum  potius  tibi  benefaeere  praesumunt,  id  sibi  vendicantes  erga 
te,   qnod    expectare   debuerant  ex  te,   cum  tu    ideo   mihi  omnia  aufferas,   ut 

25  ostendas  non  aliquid  ex  nobis  tibi,  sed  omnia  nobis  ex  te  venire,  si  in  te 
speremus  et  in  manum  tuam  nos  proiecerimus. 

Atque  ita  no\i  populi  dux  hie  suo  exemplo  docet  et  eloquitur,  quibus 
bonis  novus  populus  sit  abundaturus,  scilicet  divinis  tantum,  caeteris  omni- 
l)us    in    nihilum    redactis.     Id    qnod   ludaeus   et  vetus   populus,    temporalis 

30  abundantiae  promissionibus  assuetus,  non  eapiebat,  sed  et  natura  ipsa  im- 
l)atientissime,  immo  nullo  modo  sustinet,  cum  tamen  interim  nemo  non  gar- 
riat,  dominum  esse  deum  suum,  et  ubi  sc  solum  ceperit  ostendere  bonum 
eorum,  caetera  omnia  auiferre,  nihil  minus  mveniuntur  sensissc.  Neque  enim 
opum,    nominis,   vitae,   iustitiae  et  eorum,  quae  habent,  ferre  possunt  abla- 

3f,  tionem,  sola  fide  et  spe  clamantes  'Conserva  me,  domine,  quoniam  speravi 
in  te\  Et 'dixi  domino:  deus  mens  es  tu,  nihil  boni  eoni'ero  in  ie.  Id  enim 
faeit  benefieium  Crueis  mortificans  nos  et  nostra  omnia,  nt  consortes  effi- 
eiamur  diviuae  naturae,  ut  ij.  Petri  i.  dicitur,  2.  ^ctr. 


14  possinms  3- 


446  Oporationos  in  Psaliiios.     If)!?»— 1521. 

Et  voro  anluissimuiii  est,  imino  ipso  infornns ,  sontiro,  omnia  apiul 
(Icum  ('SSO  houix  noslra  et  in  iiohis  iiiliil  esse  sitnin,  ((uo  cum  (lenu'ivaimir, 
|il:i(riniis  :uit  initiii'cinus.  Kiiitiiiu'  liio  l'iiiuliliis  iin[)ia  illa  Tlieologia  conun, 
(jiii  facuiitlo  (|UO(l  in  sc  est,  pracsunmnt  niisovic^ünliani  dei  cniercari  aut  pro 
pccoatis  satislaocMv  suis  opiisculis  iii-nonintcs ,  liaoc  oninia  fieri  fide  solius  r> 
niisorioordiao  dei,  cxtiiictis  maxinie  iis  ipsis  opiisculis  ac  penitus  (lespwatis, 
(luihns  nitebantnr  satisfacoro  et  pararo  sfsc  ad  üjratiain  dci.  AU[UC  liino 
apparot,  quid  prosit  pompa  illa  satisfactiouuni  et  iiHlulgeutianim  per  nia- 
o-istros  nostros  haereticissinios  in  Ecclosiam  dei  introducta,  suis  impiis  sta- 
tutis,  docisionibus,  rescrvationibus,  indultis,  concessionibus  et  id  gouus  posti-  lo 
loutissiniis  nug-is  totius  orbis  animas  perditissimc  illaqueautcs.  Quibus  (piid 
aliud  discinuis,  (]uani  ut  credamus,  deum  nostris  egere  bonis,  et  nos  non 
eonsortio  divinae  naturac,  scd  deum  nostrae  naturac  consortio  beatum  fore, 
dum  non  fide  nos  in  illum  paramus  transformare,  nt  sit  nobis  dcus,  scd 
operibus  illum  in  nos  conamur  mutare  et  nostris  votis  similem  facere,  nt  ^■> 
if).  ^c,  r,.  ci  nos  Idola  simus,  sicut  dicit  apud  Isaiam:  'Cui  assimulastis  me?  aut 
quam  imaginem  ponetis  mihi?'  An  non  est  hoc  deum  velle  mihi  conformare, 
si  huc  nitar,  ut  meae  opinioni,  meo  affectui,  meo  sensni  et  desyderio  sese 
attemperet,  nisi  id  faciat,  non  fisurus  in  eum  nee  laturus  eins  manum,  cum 
contra  oporteat  in  nihilum  nos  ire,  et  enm  facere  in  nobis  compotem  sui  20 
sensus,  sui  voti  et  desyderii,  hoc  est  mori,  damnari  et  in  nihilum  redigi. 
Recte  ergo  huius  psalmi  titulus  est  'Aureolum',  qui  de  hoc  summo  et  prin- 
cipe afFectu  loquitur,  idque  de  summo  et  optimo  eins  genere,  qualis  in 
principe  omnium  Christo  fuit.  Nam  hoc  aifectu  discernitur  })opulus  Christi 
a  non  populo  suo,  contemptis  omnium  personis  et  nominibus,  nt  seqnitur.      25 

16,3.     Sanctis,  qui  in  terra  sunt  eins,  mirificavit  omnes  voluntates 

meas  in  eis. 
Hieronymus  'Sanctis,  qui  in  terra  sunt,  et  magnificis,  omnis  volnntas  mea 
in  eis'.     Hebraeus  ad  verbnm  sie  'Sauctis,  qui  in  terra  sunt  ipsi,  et  magnificis, 
orane  desyderium  meum  in  eis'.     Debuit  itaque  omitti  pronomen  'Eins'  et  'in   3o 
eis',  quod  hebraico  idiotismo  solet  post  relativum  'Qui'  subiungi.     Et  certnm 
est  verbum  'Mirificavit'  per  interpretem  pro  nomine  positum,  quod  'adiri'  in 
*43f.  8, 2.  hebraeo  magnificos,   grandes,   admirabiles  significat,   nt  ps.  viij.   'Quam  ad- 
mirabile  est  nomen   tuum    in   universa  terra'.     Deinde  omisit   coniunctionem 
'Et',   quae  focile   prohibuisset,   ne   ex  'magnificis'   faceret,  'mirificavit'.     Stet  35 
ergo   versus   sine  hebraismo:   Sanctis    seu  ad  sanctos,    qui   sunt  in  terra,  et 
magnificos,   omnis    voluntas    mea,    ut   sit    sensus:    cum    in    me   omnes    scan- 
daliseutur,   qui  persona  rerum  capiuntur,  et  sint  inimici  crucis,  ego  vicissim 
eos  relinquo,   cuiuscuuque  sint  sive  generis  sive  nominis,  nee  moveor,  quod 
sint  semen  Abrahae.     Eos    vero   amplector,   qui   sunt   sancti   et  magnifici  in   40 

31  idiotissimo  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  447 

spiritu,  oontempti  mundo  ot  ilHs.  In  Ins  moa  voluntas,  raeum  desydorium, 
mea  haereditas.  Hi  mihi  ornnt  popnlns  a  patre  datus,  nbiubi  fnerint  in 
terra,  nee  enim  in  Hiernsaleni  ant  Zion  aut  Roma  erunt  necessario,  sed  ut 
Petrus  ait  Act,  x.  'In  veritate  cognovi,  quoniam  non  est  aoceptio  personarum  'JH)flirf).io,34f. 

5  apud  deum,  sed  in  omni  gente  qui  timet  eum  et  operatnr  iustitiam  acceptus 
est  illi\  Hoc  ludaei  nolebant,  hoc  eoruni  hodie  aemuli  Romanistac  negant, 
qui  nos  Romae  alligare  conantur  et  praevaluerunt.  Hunc  sensuni  se(]uentia 
inva])unt. 

Dicit  ergo  Christus :  Si  me,  qui  eaput  sum,  oportet  omnibus  contemj)tis 

10  soli  deo  inhaerere  et  sie  per  passionem  intrare  in  gloriam  meam,  oportebit 
et  eum  popuhmi,  qui  mihi  in  haereditatem  datur,  talem  esse,  ut  millo  h)eo, 
nullo  genere,  nullo  nomine  nitatur,  nisi  hoc  uno,  ut  raecum  deum  habeat, 
eui  niliil  tribuat,  sed  omnia  ex  eo  recipiat,  qui  redigatur  in  nihihun,  ut  fiat 
omnia.    Hoc  est,  quod  Matthaei  xxiiij.  dicit  'Si  dixerint  vobis:  Ecce  hie  est  9^«ttö. 24,23. 

15  Christus  aut  ilhc,  nolite  eredere".  Nescit  enim  locum  christianus  homo  nee 
ullum  temporale,  licet  hodie  impii  pontifices  Romani  cum  suis  adulatoribus 
nobis  hanc  sententiam  damnarint  ut  haereticam  et  Romam  nobis  assignarint 
pro  loco,  in  quo  Christum  oporteat  invenire,  aiFormantes  deum  suis  stultis 
votis.     Verum  ipse  pulchre  contrarium  non  modo  hie  docet,    sed  et  re  ipsa 

20  ostendit,  dum  non  nisi  Satanam  Romae  sub  suo  nomine  regnare  permittit, 
ut  onniium  palpat  manus,  et  totus  cernit  mundus. 

Diximus  in  superioribus,  sanctum  illud  esse,  quod  in  separato  et  ab- 
scondito  est  et  conspectu  solius  dei,  non  illud  prophanum  sanctum,  quo 
hodie  tantum  domus,  vestes,  clerus  a  pontificibus  saucta  vocantur,  ad  fallen- 

2f.   dos  animos  hominum,  sed  quo  Spiritus  sanctus  sua  unctione  sanctificat.    Ita 
sancti   sunt   non   ludaei,   non   clerus,   non    ullius  nomiuis  homo  nisi  fide  iu- 
haerens   deo,  per   eam   particeps   eins  naturae  factus,  cuius  'vita  abscondita  eot.  .s,  3. 
est   cum  Christo   in  deo'.     Caeteris    omnibus   dat  Christus   libellum  repudii 
hoc   versu  et  sequentibus,    dum  dicit:  Voluntas   mea  ad   sanctos  terrae  et 

30  magnificos,  quasi   illud  ps.  c.  dicat  'Oculi   mei  ad   fideles   terrae,   ut  sedeant  ¥f- 101,  6. 
mecum',  quo  repudio  et  Malachiae  i.  ad  ludaeos  dicit  *Non  est  mihi  volun- aJJnt.  1, 10  f. 
tas   in  vobis,   dicit  dominus  exercituum,    quia  magnum  est  nomen  meum  in 
gentibus'.     Est   autem  eadem  dictio  voluntas  hoc  versu ,  quae  ps.  i.  'In  lege  *f.  1, 2. 
domini   voluntas  eius\     Magnificos    similiter   in  spiritu  appellat,   cum  coram 

35  hominibus,  cum  sceleratis  et  viris  ignominiae  et  infirmitatem  scientibus  sicut 
et  eomm  caput  Christus  habeantur,  verum  fide  sanctificantur,  fide  et  magni 
sunt  et  admirabiles  in  oculis  dei,  ipsi  enim  animo  magno  coutemuuut  omnia 
bona  et  mala.  Dicit  autem  'sauctis  terrae',  non  'sanctis  coeli",  ut  de  homini- 
bus  in   terra  loqui  se  significet,   simul  ut  promissione  certa  confirmet  corro- 

40  boretque    eos,    qui    in    se    credunt,   ut  quantumlibet   patiantur   mala,    sciant 


2  ubiulii]  ubi  A,  ubicunqiie  C  2Ö.  ^.  18  afonnaute.s  A 


448  Oponxt.ionos  in   rsiiliuos.     ir)in~ir)21. 

lanion,  scse  plneoro  Christo  suo  domino,  advorsarios  vorn  (lis]>liooro.  llaqno 
vcrhiiin  diilcis  proiiiissionis  ost  hie  versus,  fidcni  excitans  et  coiiscrvaus,  siciil 
so(|ii(Mis  vorhiim  as{)ore  comininationis  est,  iufidelitatem  dainiiaus. 

FaeiU^  est  liie  iiostram  translatioucin  eoiieordare,  iit  sit  seusus:  dens 
mens  toeeit  in  sanelis  nieis  oimiia,  quae  volui  et  quae  ego  desydero.  Vohii  '-> 
aiitein  nihil  aliud,  (|uam  ut  mei  similes  essent,  mecum  mortifieati  seeundum 
canu'in  vi  viviiieati  spiritu,  id  (piod  niirahile  est  in  oeulis  omniuni,  ut  mortui 
vivere,  iunoininia  j)erditi  ulorilieari,  pi-ophanati  saneti  dici  et  esse  deheant. 
Verum  per  spirituin  has  mii'ahiles  voluntatcs  meas  inii)levit  et  perleeit, 
Solum  eru'o  in  his  sanetis,  uou  etiam  in  aliis  volunlas  mea  est,  nhi  enim  'o 
(Miines  voluntatcs  nicae  esse  dicuntur,  ostenditur  in  eacteris  nuUa  mea  volun- 
niuY.  IC,  ir,  tas  esse.  Jta  iit,  ut  (pii  ercdiderit  salvus  fiat,  qni  non  erediderit  damnctnr, 
quia  omnis  vohuitas  Christi  in  illis,  in  his  nulla. 

10,4.    M  nl  t  i])lieatae  sunt  ini'irmitates  corum,  postea   aeeeleraverunt. 

Non  congregabo  eonventicula  eorum  de  sanguinil)us.  15 

Nee  niemor  ero  nominnm  eorum  per  labia  mea. 
Hoc  versu  alteram  geuerationem  deserihit  et  repudiat  crucis  inimieam, 
in  qua  nulla  ei  voluntas  est,  quia  se  caput  propter  humilitatem  mortis  eins 
non  recipit,  nee  per  fideni  in  deum  transformari  patitur,  ut  dominum  habeat 
deum  cum  Christo,  sed  Idolis  cordis  sui  et  operibus  suis  sese  fatigat.  Unde  20 
hebraica  verba  videnda  sunt,  quod  eorum  vim  non  reddere  possit  latinitas, 
Et  nieronymus  sie  varict  a  nostro  'Multiplieabimtur  Idola  eorum  post  ter- 
gum  sequentium,  non  libabo  libamina  eorum  de  sanguine  nee  assumam 
nomina   eorum    in   labiis   rneis'.     Hiinc  enim  versum  in  duos  nos  divisimus, 

Quod   Hieron \mus  'Idola   eorum^   nos  'infirmitates   eorum'.     Hel)raeus   ar. 

habet  'azebotham'.    'Azab'  autem  verbum    signifieat,  cum    tristitia  et    labore 

aliquid  formarc,    sieut  fabri  argeutarii  Laborant,   ut  imagines  forment.     lüde 

*j.  115, 4.  ps.  exiij.  ab  hoc  tristi  diligentique  labore  simulacln-a  gentium  dieuntur 'Aza- 

'^i.  127, 2.  bim",   scilicet  ab  arte  et  labore,  quibus  formantur.     Et  ps.  cxxvi.  'Qui  man- 

dueatis  panem  doloris',  idest  'Azabim',  quod  alii  panem  laborantium  cum  30 
dolore,  alii  panem  erumnosum.  Quicqnid  sit  in  ista  varietate,  in  hoc  omnia 
eonveniunt:  'Azabim' esse  id,  quod  arte  et  dolore  paratur  et  formatur.  (^uo 
nomine  spiritus  appellat  impiorum  dogmatum  et  operum  magistros,  quae  et 
Idola  eorum  sunt,  quod  mendatium  nuilto  labore  et  eura  opus  habeat,  ut 
spr.  14,  c.  verum  appareat,  cum  eeontra  prudentum  doetrina  facilis,  ut  proverb.,  et  35 
veritas  simplex  sit,  nee  hoc  modo  solum  erumnosi  et  miseri  sunt,  sed  et 
operibus  ad  eadem  dogmata  factis.  Cum  enim  fide  vacui  sint,  doetrinis  et 
operibus  homiuum  fatigentur  assidue  neeesse  est.  Hos  superius  in  voeabulis 
*;3).  10, 2.  Aveu  et  amal  et  ps.  ix.  in  versu  'Comprehenduntur  in  eonsiliis,  quibus  eogi- 

tant"  satis  descripsimus.  40 

21  hsebraica  A  :34/3ö   ut  veriiiii]  utruni  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  449 

Horum  Studium  Isaias  salsissiiiia  parabola  taxat  xliiij.  lougo  sermouis  Sei-  44, 9  ff. 
textu  induceus  plasteu  Idoli,  qui  locu.s  maxime  valet  ad  hunc  versum.  Qui 
volet  legat.  Itaque  sive  Idola  sive  infirmitatos  dixeris,  recte  dixeris,  modo 
impium,  inutile,  triste  et  infirmum  Studium  eorum  intelligas,  qui  extra  fidem 
suis  operibus  et  doctrinis  deo,  nescio  quae  reddere  voluut,  non  formari  a 
deo,  sed  formare  deum  volentes.  Dixi  euim  superius,  qui  aliter  de  deo 
sentit  quam  sentiendum  est,  deum  sibi,  uon  se  deo  afformat.  At  sine  fide 
nemo  recte  de  deo  sentit.  Ideo  recte  Isaias  ibidem  dicit  'plastae  Idoli  Sn'.  44, 9  ff. 
omnes  nihil  sunt.  Quis  forraavit  deum  et  couflavit  sculptile  ad  uihiluni 
utile?  Ecce  omnes  participes  eius  confunduntur,  fabri  enim  sunt  ex  homini- 
bus\  Cum  enim  per  haec  sese  firmare  praesumant,  magis  infirmautur,  et 
conscientia  de  die  in  diem  peius  habet.  Ideo  Idola  eorum,  in  quibus  con- 
fidunt,  sunt  infirmitates  eorum,  quibus  magis  ac  magis  assuescunt  deo 
difBdere,  atque  quo  plus  diffidunt,  eo  phu'a  sibi  formaut  Idola.  Unde 
hebraeus  dicit  'Multiplicabunt  Idola  sua',  activo  verbo,  ut  perversum 
et  infoelix  Studium  eorum  exprimat,  qui  semper  discunt  et  nunquam  l».  Jim.  3, 7. 
ad  veritatem  perveniuut,  semper  iustitiam  sectantur  et  in  legem  iustitiae 
non  perveniunt,  infinitis  hac  causa  repertis  doctrinis,  sectis,  operibus 
serviendi  deo,  ut  in  ludaeis  hodie  cernitur,  multo  magis  autem  in  papalibus 
Christianis.  Cum  enim  conscientia  eorum  non  sit  quieta  nee  aliam  viam 
pacis  norit  quam  opera  et  dogmata  sua,  necessario  miscet  se  infiDite  variis 
quaestionibus  et  studiis,  in  nullo  eorum  fixa  et  contenta,  ut  testatur  nimis 
abunde  experientia  ubique.  Sic  hodie  Collegia  et  monasteria,  cum  fidei  sint 
iguorantissima,  quid  sunt  nisi  carnificinae  conscientiarum  infoelicissimae?  qui 
dehinc  miserum  vulgum,  cuius  moderat ores  sunt,  suis  impiis  oi)inionibus 
excaecant,  pro  fide  opera  sua  docent.  Ita  caecus  caecum  ducit,  et  ambo  in  ^im-.  g,  39. 
foveam  cadunt,  ut  longe  sit  eligibilius  ac  tutius  hodie  bubulcum  aut  fabrum 
cuiusvis  artis  fieri  et  uxore  ducta  communi  vita  agere  quam  religiosum 
aut  sacerdotem  fieri  aut  literis  tautummodo  vacare,^  quia  hi  a  fide  omnium 
minime  sunt  remoti,  praesuraentes  de  aliis  illis  optima,  de  se  nihil.  Quodsi 
fides  resurgeret,   nulluni  tum  vitae  genus  spernendum  aut  periculosum  ibi-et. 

'Postea  acceleraverunt\  Varie  et  hoc  translatum  et  expositum :  alii 
'acclamaverunt",  alii  'dotaverunt',  Hieronymus  'post  tergum  sequentium\  Ego 
no.strum  iuterpretem  sequor,  ut  sit  sensus:  postquam  omnia  irapii  infoelici 
studio  laboraverint,  tandem  nihil  consequuntur  nisi  maiorem  fugam,  pavorem, 
confusionem  cordis,  sicut  ex  Isaia  retuli  'participes  eius  confundentur  omnes\5'i-  44,  11. 
Solus  euim  is,  qui  confidit  in  domino,  non  festinabit,  sed  sicut  leo  confidct 
et   ad   nullius    pavebit   occursum,    ubi   impius   fugit    et   festinat   ad   souitum 

21  infinitis  C  32  variq  A       alils  AC  SB.       alii  3.  ß.  37  festinet  A 

1)  aut  literi.s    tantiinimodo   vacare    feljü  20.;   3.  bcmetft :  fie    fcicit    ein   ^äufaij    ber 
aBofeter  ^lu^gabe;  2ßa(^:  fie  ftänbeit  nur  in  ber  iöajeler  öbitioii. 

£utöer§  Sßetfe.  V.  29 


450  Oporationos  in   l'salinos.     1519—1521. 

i'i.  1, 4.  folii  volantis,   ut   supcrius  dictiiin  est    ps.  1.  'liiipii  sicut  ])ulvis  ante  facieni 

3cj.  lUM.sff.  vonti'.  Sic  Isaiao  30.  'Si  revortamini  vi  (luiescatis,  salvi  erilis.  In  silcntio 
et  spe  erit  fortitudo  vestra.  Et  nolnistis  et  dixistis:  ne(]ua(|uam,  sed  ad 
eqiios  fugienius,  ideo  liigietis,  et  super  velüces  asoendinius,  ideo  velociores 
erunt,  qui  jierseqnentur  vos.  Mille  honiines  a  facie  terroris  unius  et  a  i'acie  r. 
teiToris  quinquo  fngietis,  donec  relinquaniini  sicut  nuilus  navis  in  vertice  nionlis 
et  quasi  signuni  super  colleni'.  Talis  festinantia,  fuga  et  pavor  est  ipsa  mala 
conscientia,  quac  senipor  f'ugit  et  nunqnam  cifugit,  sempcr  timet  et  semper  acci- 

?fi.  48.  i>j.dit  quod  tiinet,  nun(juani  (juieta,  (juia  nun  est  pax  inipiis.    Ideo  recte  dielt,  (juod 

l)r()  |)aee  eonseientiae  nuiltiplicant  Idola  sibi,  et  tanien  post  haec  omnia  '" 
Hdii  nisi  accelerationeni  seu  melius  fugam  et  festinantem  pavorem  auxerunt. 
*Non  eongregabo  conventicula  eorum  de  sanguine\  Hie  plane  i])sc  Christus 
quaestiones  illas  intiuitas  de  Ecclesia  sua  dirimit,  quam  alii  virtualem,  alii 
representativam ,  alii  aliam  finxerunt.  Christus  dieit,  se  non  oongrcgare  cos, 
ooii.  I,  i:i.  qui  sunt  ex  sanguinibus,  sicut  loh.  1.  dicitur  'Qui  non  ex  sanguinibus  ne(|ue  ir, 
ex  voluntate  carnis  ncque  ex  voluutate  viri,  sed  ex  deo  nati  sunt\    Eundem 

oi.ii"  4!'/i  ff]  lt)cum  Paulus,  ut  ubique,  ita  ad  Romanos  et  Galatas  ex  professo  et  magni- 
fice  tractat,  ubi  probat,  Non  onmes  filios  carnis  esse  Israel,  sed  solos  filios 
promissionis  et  filios  liberae  Sara,  non  ancillae  Agar  esse  semen  Abrahae, 
ört(.  3,  js.  ut  Ecclesiam  Christi  prorsus  omni  persona  exuat,  ut  sicut  alibi  dicit  'In  20 
Christo  neque  sit  masculus  neque  foemina,  neque  ludaeus  neque  graecus 
neque  liber  neque  servus',  Ita  neque  Romanus  neque  Germanus,  sed  qui  ex 
fide  sunt  benedicentur  cum  fideli  Abraham. 

Quare  detestanda  est  impietas  Romana,  quac  de  Ecclesia  sonmiat  sua 
mcndatia,  cum  Ecclesia  aliud  esse  non  possit  quam  congregatio  spiritualis  lt, 
liominum,  non  in  aliquem  locum,  sed  in  eandem  fidem,  spern  et  charitatem 
Spiritus.  Nee  hoc  contenta  Ecclesiam  alligat  loco,  scilicet  Romae,  neminem 
esse  Christianum  permittens,  nisi  fuerit  Romanus,  impudenti  temeritate  contra 
artieulum  fidei  statuens  suum  mendacium.  Credimus  enim,  Ecclesiam  sanctam 
catholicam  esse  communionem  sanctorum,  Non  dicimus  communionem  Roma-  so 

suc.  17, 2of.  norum  aut  aliorum  quorumcunque  locorum.    Christus  quoque  dixit  Lucae  17. 
'Non    veniet   regnum   dei   cum    observatione ,   nee   dicent:   Ecce  hie  aut  ccce 

a.ijntti).-'4,:,t.illic.    Ecce  enim  regnum  dei  intra  vos  est'.    Idem  Matt.  18.  'Multi  venient  in 
nomine    meo    dicentes:    Ego    sum   Christus,    et    seducent    multos.     Tunc   si 
dixerint  vobis:  Ecce  hie  est  aut  ecce  illic,  nolite  credere'.    Contra  tarn  mani-   35 
festa  verba  audent   impii    isti    dicere:   Ecce  Romae  est  Ecclesia,   Romae  est 
Christus,  Romae  est  vicarius  Christi. 

Quando  ergo  terapora  ista  iam  currunt,  de  quibus  Christus  locutus  est, 
et  furor  impietatis  Romanae  Euangelio  tam  manifeste  resistit  nee  iutelligens 
nee  intelligere  sinens,  quid  sit  Ecclesia:  Armemus  nostras  intelligentias,  verbo  40 


16  Eundum  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  45I 

dei  firmiter  credentes  et  certissirae  scientes,  Ecclesiani  Christi  esse  aliud  nihil 
quam  spiritualem  fidelium  collectiouem,  ubiubi  terrarum  fuerint,  et  quicquid 
est  caniis  et  sanguinis,  hoc  est  quicquid  est  personae,  loci,  temporis  et 
eorum,  quibus  caro  et  sanguis  uti  potest,  uon  pertinere  ad  Ecclesiani  dei. 
r.  Ideo  caveamus  omni  studio,  ue  cum  lupis  ululemus  et  cum  Eomanistis 
romanisemus,  haereticos  eos  blasphemando,  qui  sub  Romanae  Ecclesiae  seu 
Curiae  potius  collectione  nou  fuerint.  Christus  enim  et  Apostoli  Petrus  et 
Paulus,  quia  viderunt  necessarium  esse,  ut  corpora  et  nomina  eorum  in  aliquo 
certo  loco  habereutur  in  terris,  et  hanc  necessitatem  futuram  esse  occasionem 

lü  superstitioni  et  impietati  huic,  ut  Ecclesiam  eisdem  locis  affigereut  et  sie 
Ecclesiani  e  spirituali  collectione  in  temporalem  traherent,  praevenerunt  ac 
sedulo  nos  monuerunt.  lusuper  ne  Cliristum  ipsum  in  hoc  ipsum  impietatis 
sibi  pro  patrocinio  haberent,  curavit  incomprehensibili  consilio,  ut  Hierusalem 
vastaretur  et  conculcaretur  a  gentibus,  quod  nisi  fuisset  factum,  nemo  prohi- 

1-'  bere  potuisset,  quin  locum  Hierosolymitanum  tauta  specie  et  titulo  praeditum 
pro  Ecclesiae  capite  erexissent. 

Ubi  hoc  prohibitum  est,  coeptum  est  Romae  id  mali,  titulo  sanctoruni 
Petri  et  Pauli,  verbis  Christi  'Tu  es  Petrus"  et  ^pasce  oves  nieas'  magna 
specie   huc   detortis.     Verum   et  hie  restitit  Christus  potenter  nee  enim  per- 

20  misit  uuquam  fieri,  ut  Romano  Pontifici  esset  subiectus  totus  orbis,  quod 
tarnen  fieri  oportuisset,  si  iure  divino  staret  ille  primatus,  quia  verbo  et 
promissioni  divinae  nemo  potest  resistere.  Nee  sie  tamen  apei-imus  oculos, 
ut  figmenta  Satanae  videamus.  Unde  Petrus  has  fictiones  pulchre  praedixit 
2.  Pet.  2.    'Eriint  in    vobis    pseudomagistri    (pene    dixisset:    Magistri   nostri  2. ^\tv. 2, 1  ff. 

25  eximii)  in  avaritia  fictis  verbis  de  vobis  negociantes'.  Quid  enim  magis 
fictuni  est  quam  dicere,  quod  petra  significet  potestatem  regitivam  Petri  et 
pascere  monarchiam  Papae?  aut  ad  quid  valet  ista  monarchia  nisi  ad 
avaritiam,  quae  suum  quaestum  in  nobis  exercet? 

Quare   ut   meam   redimam    conscientiam    neve    in  liora  mortis  meae  et 

■M)  extremo  iudicio  rationera  impii  silentii  expostuler,  his  scriptis  coram  omnibus, 
qui  legunt  et  audiunt,  et  coram  coelo  et  terra  affirmo  et  confiteor  articulos 
istos,  quos  Lipsiae  Euangelicos  et  christianissimos  suscepi  defendendos: 
Ecclesia  universalis  est  praedestinatorum  universitas,  et  eos,  qui  ex  hoc 
sequuntur,   dicoque  et  protestor,   eos   fuisse   impie  damuatos,   Conciliumquc 

V,  Constantiense,  quantum  in  hanc  partem,  fuisse  conciliabulum  Satanae,  dum 
eos  damnavit.  Damno,  excommunico,  devito,  detestor  oiiines,  qui  huic  con- 
cilio  aftuerunt  et  consenserunt  aut  adliuc  consentiunt,  sive  sint  Papa,  E})is- 
copi,  reges  aut  quicunque  dehinc,  ne  sanguine  innocenti  polluar.  Ulterius 
protestor:  Si  lohannes  Huss  et  Hieronymus  de  Praga  sunt  ob  nuUani  aliam 

40   causam    (sicut  videtur)   exusti   quam    propter  hos   articulos,   factam    esse   eis 


29  meum  C 

29* 


452  Oporationos  in  rsalino>;.     lall»  —  1:V21. 

iniuriain,  ot  l'npani  cum  suis  cf^so  et  l'uisse  cnulclissimos  et  impiissiniOH 
lumiifii.las ,  iniinifos  Christi  et  Ecclesiac  eins.  Testes  enuit  mihi  huius  fidei 
et  eonfessinnis  incac,  (HiifiiiKiuc  hacc  Icp'iiiil.  Ego  saiio  io-norabam  Lipsiae 
sensum  artieulunmi  euruiu,  (|ii(»riini  verha  viih  esse  ehristianissima.  Ita  nun 
potui  tum  sensum,  «luein  athihitoi-  J*apae  dedit,  eonfutare.  At  mme,  cum  i 
extet  lohauuis  liuss  lihcr,'  ex  praeeedeutibus  et  sequeutibus  vidco,  et  sensum 
eoium  esse  chnstianissimuin.  C^uid  est  Papa?  quid  mundus?  quid  priueeps 
nuuuli?  ut  propter  eum  veritatem  Euaugelii,  pro  qua  Christus  mortuus  est, 
negem.    ^'aleat  (pii  valet,  pereat  qui  perit,  ego  sie  sentiam  deo  propitio  semper. 

Ad    psahuum    revertamur.     Christus    adversus   })raesumpti()iiem   ludae-   lo 
orum  primo  loijuitur,   omuino   extiuguens  omnia,   in  (piibus  fidebant.     Eide- 
bant    autem    in   tria:    prinuun,    quod   essent  semen   Abrahae   et   de  sanguine 
patriareliarum,   ideo    soli    volebaut    esse    populus    dei.     Contra    (in(|uit)   hoe 
ipsum,    quod    vos    pro    argumento    dueitis    pro    vobis,    verto    contra    vos, 
ut    per    hoe   ipsum    non    sitis   populus    mens,    per    quod    praesumitis    esse    is 
populus    mens,   usque   ad    me   etenini    fuistis   populus    mens    externa  syna- 
goga.     At    nunc    impleta    promissione   et    lege    populus    mens    non    est    ex 
sanguine,   sed    ex    spiritu.      Alterum,  quod    essent   multi,    nee    enim    credi- 
bile    eis    erat,   totum  ])opulum    aut   tarn   magnam    eins  partem  relinquendam 
esse.      Dietio    enim    hebraea    hoc    loco    teste  Reuchlino    signifieat    sumraara   '.'o 
'Kf.  42,  5.  quandam  homiuum  eongregatorum,  ut  et  ps.  xli.  'Quoniam  transibo  in  loeum 
tabernaculi',    idest   transibo   eum    quadam   summa   hominum    eongregatorum, 
quasi  dieat :    manebo   in    eommunione   sauctorum.     Ita   hie:    non   congregabo 
eos,  qui  se  magna  summa  agglomerant,   quasi  ob  multitudinem  velint  digni 
liaberi,  qui  recipiantur.     Sed  non    sie   impii.     Consummationem  enim  et  ab-  jr. 
3c).  10,  2.  breviationem    faeiet    dominus   (et  Isa.  x.  ait),   ita    ut  si  fuerit  populus  tuus 
Israel  sicut  arena  maris,  reliquiae   tarnen   ex   eo  convertentur.     Contra  hoc 
argumentum  a  multitudine,  quo  non  minus  quam  generis  et  sanguinis  argu- 
mento   pertinaciter    nitebantur,    multa     passim    in    aliis    quoque     prophetis 
dieuntur.     lactabant  enim  pax,  pax,  et  deum  non  esse  iratum  tantae  multi-   so 
tudini,    et  quod  tanta  niultitudo  saperet  et  crederet,   non  posse  falsum  esse, 
hoc  est  quod  dicit  'Non  congregabo  conventicula  eorum',  non  assumam  eos, 
etiam  si  se  ut  arenam  maris  multiplicent. 

Tertium  erat   Gloria   et  nomen   iustitiae   et   religionis,    quibus  celebra- 

bantur  maxime  inter  seipsos  pro  populo  dei,    ut  qui  solus  legem  aceepisset,   3r. 

^lif  ""47  ^iet  ®*  cui    credita   sint   eloquia,    sicut  Paulus    dicit  Ro.    iij.   et   ps.  cxlvij.   'Qui 

annunciat   verbum    suum  lacob,   iustitias   et   iudicia  sua  Israel.     Non  foecit 

taliter  omni  nationi    et   iudicia    sua    non   manifestavit   eis'.     Quanto   impetu 

25  Consumationem  A       26  ait  fef)U  C,  auc^  fehlen  in  C  bie  ^{lammctn       27  lioc  feljlt  C 
»)  üJemeint  ift  bie  ©d)rift  be§  §uj^    ,de  Ecclesia",   lüelrfjc   biird}  äöenjel  gto^bnlolDöfl) 

am   17.  3iiü   1519    au   Siit()er   gefanbt   Itiurbc    unb    om  3.  Df tober   in   feinen    .r^iinben    \mx. 

il?g(.  Se  Streite  1,  340;  ©nbev-?,  ^nttjers  ä^rieflD.  II  S.  79  n.  18:5  unb  Äöftlin,  9Jii.  ii.  ''  I  290.) 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  453 

Paulus  hanc  eorum  fiduciani  cxpugnet,  Epistolae  ad  Ronianos  et  Galathas 
prae  caetoris  monstraiit.  Et  in  hac  parte  plus  quam  iu  prioribus  duobus 
eonfidebaut,  ut  etsi  crederent,  se  propter  peccata  iram  meruissc,  quantum- 
libet  cssent  Israelitae  et  raulti,  institiae  tarnen  fiduciani  nuuquam  pouere 
'  [)()tuerant,  quae  et  omninm  est  pertinacissiraa,  contra  quam  dicit  'Non  ero 
memor  nominum  eorum  per  labia  mea.  Extingnam  potius  noniina  eorum'. 
Non  censebuntur  mihi  populus,  quia  iusti,  sapientes,  religiosi,  magui  aliisque 
(juibuscunque  nominibus  vocantur,  sed  is  erit  populus,  qui  spiritu  fidei  ex 
me  natus  fuerit. 

10  Nunc  vide,   an    non    idem  iudicium    terribilissimum  in  Ecclesia  agatur 

in  oculis  nostris.  Nonne  et  nos  posuimus  haec  tria  fulcra  fiduciae  super- 
bissimae  ?  Primum  iactant  se  de  successione  ac  velut  genere  Apostolico 
et  de  sanguine  pompaque  hac  inani  volunt  pro  populo  dei  existimari,  cum 
sint   fide  et   spiritu  vacui.     Et  dicunt:    Papa   est  caput  Ecclesiae,   ecclesiam 

15   apellantes    hanc    congregationem    de    sanguine,   quicquid    Apostolis    debetur 
etiam  sibi  deberi   arrogantes.     Deinde   quanta  bucca  extollunt   multitudinem, 
quae  ab  eorum  parte  stat?  quasi  ideo  recte  sapiaut,  quia  cum  multis  sapiunt, 
(juasi    non  Christus  praedixerit    'Et    seducent     multos'.      Et    Petrus    'Multi2.*ßcu.  2',2.' 
sequentur    eorum    perniciem',   utique   paucos    relinqui   significantes ,  qui   non 

20  seducuntur.  At  hoc  argumentum  hodie  servat  papam  non  minus  potenter 
quam  primum,  quantumlibet  sine  fide  et  spiritu  agant.  Tercium  vero  po- 
tentissimum,  superstitio,  quam  legibus  et  cerimoniis  sie  fundaverunt,  ut 
licet  sint  irapiissimi,  tamen  iustitias  et  merita  sua,  quasi  soll  sint  chri- 
stiani,  caeteris  vendunt  pro  tota  substantia  mundi,  nee  enim  nisi  nominibus 

..'=>  ipsis,  sine  ulla  re,  hie  regnant.  Sed  Christus  non  assumit  eorum  nomina 
per  sua  et  suorum  labia.  Non  docet  has  eorum  iustitias  et  cerimonias, 
(piin  damnat  et  pugnat  contra  eas,  ut  statuat  iustitiam  dei,  quam  nos 
operante  lege  et  superba  fiducia  deo  offerimus,  ut  stet  verbum  'Bonorum 
meorum  non  indiges,  nee  benefecimus  tibi,  sed  tu  nobis\     Et  haec  voluntas 

3ü  est  Christi  in  suis  sanctis,  ut  sie  sapiant  et  agant,  caeteris  omnibus  cum 
suis  Idolis   et  iactantia  reprobatis. 

Ita  videmus,  scopum  psalmi  esse,  quod  Christus,  cum  sit  praedictus 
magnus  rex  et  dominus  futurus  in  magno  et  glorioso  populo,  contra  omnium 
sensum  incipit  regnare.     Caeteri  enim  reges  nascuntur,  ut  regnent,  hie  mori- 

3-^  tur,  ut  regnet,  aliis  quoque  populi   nascuntur,  quibus  imperent,  ut  sit  regnum 
admirabile,  quod  non  ex  generis  sanguine  et  dignitate  nee  ex  multitudine  et 
potentia    mundi    nee    ex    iustitiis    et    viribus   propriis   nee  ex  ulla  re,  quae 
videtur   in   mundo,    sed  e   spiritu    in    conspectu    dei   subsistat.      Sic  ps.  21. «uf.  22,  31  f. 
'Et  animam  suam  non  vivificabit,  et  semen  serviens  ei  annunciabitur  domino 

40  generatio  Ventura".     Et    Isa.   53.    'Si    posuerit    pro    peccatis    animam    suam,3ci.  53,  lu 
videbit  semen  longevum  et  dispartiam  ei  plurimos'.     Sic  et  Isa.  11.  "Et  erit^oi.  11,10. 
41  11]  ij  C 


454  Opcrationos  in  I\s:ilino.s.    IfiU)  -ir)2l. 

riMjuit's  eins  gloria',  in  (jiiibus  omnihus  loois  inors  et  resurrectio  Christi  de- 
si-ribitiir  siout  et  hoc  toto  psalmo.  Nee  ciiiin  capit  ratio,  ut  gloria  vo.^m 
eoilat  mortui»  et  (juiesceiüi  in  se|)uU'hro,  et  generatio  nova  sit  sonien  serviens 
ei,  ijui  aniiuaiu  suaiii  ponit  et  noii  vivificat,  et  j)oncns  animam  pro  pcccatis 
videat  senien  longevuin.  Qiüs  enim  morienti  dicit:  eeee  rex  eris,  et  populi  5 
snh  te  cadcnt  inaeterniun?  Nasceuti  saue  haec  solent  optari,  necesse  ergo 
t'uit   onin  a  niortnis  resurgere,  ut  scripturae  istae  implerentur. 

Ita  hie,  eum  morieus  petat  se  couservari,  tradens  animam  in  manu 
patris,  tameu  dicit,  A^oluntatem  suam  esse  in  sauctis,  et  haereditatem  suam 
uou  fore  ex  sauguinibus,  sed  ex  praeclaris,  ut  dicetur  Manifeste  hoc  mira-  10 
oulo  verboruni  resurrecturum  sese  docens,  neque  enim  mortuus  regnaret,  et 
I.  zim.  2, 8.  tarnen  morieus  dicit  sese  regnare.  Recte  ergo  Paulus  ad  Timotheum  s(;ribit, 
ut  meminerit  dominum  Ihesum  resurrexisse,  addens  'secundum  scripturas'', 
sicut  et  canimus  in  symbolo,  scilicet  quod  vehementer  abhorreat  ab  omnium 
seusu,  mortuum  reguo  potiri,  et  opus  sit  his  scripturis  nos  niti,  quas  tamen,  15 
nisi  Spiritus  fuisset  iuterpretatus,  quis  intellexit?  quis  enim  in  his  versibus 
Christum  resurrecturum  legisset?  aut  quot  sunt,  qui  etiam  hodie  legunt  hoc 
seusu  huuc  locum? 

16,5.  Dominus  pars  haereditatis  meae  et  calicis  mei. 

Tu    es   qui    restitues    haereditatem    meam    mihi.  20 

Hieronymus  posteriorem  partem  sie  vertit  'Tu  possessor  sortis  meae'. 
5. 3)ioi.  18, 2.  Pronomen  'Mihi'  superfluit.  Est  autem  versus  hie  sumptus  ex  lege  Mosi, 
ubi  Levitis  et  Sacerdotibus  scribitur  non  esse  datam  haereditatem  inter  filios 
Israel,  sed  'dominus  (ait)  est  eorum  haereditas'.  Cuius  aemulatione  et  hie 
dicit:  Dominus  est  pars  mea  haereditaria,  et  arbitror,  ex  figura  ista  distri-  25 
butae  inter  filios  Israel  terrae  et  sacerdotibus  negatae  prophetam  illustrante 
spiritu  psalmum  hoc  loco  hausisse,  scilicet  non  fore  Christi  haereditatem 
communem  hominibus  nee  de  sauguinibus  et  terrenis  acceptam,  sicut  levi- 
tarum  nulla  erat  inter  filios  Israel.  Puto  autem,  hie  esse  hebraismum  'pars 
haereditatis'  pro  'pars  haereditaria'  seu  'portio  mihi  distribuenda'.  Multi  au 
enim  per  'haereditatem'  intelligunt  Ecclesiam,  cuius  sortem  esse  dominum 
certum  est.  Sed  pro  persona  sua  loqui  Christus  mihi  videtur  de  haere- 
ditaria portione,  quae  se  contingat,  quod  confirmat  id  quod  sequitur  'Et 
calicis  mei'.  Diximus  enim  ps.  10.,  Calicem  usu  scripturae  significare  men- 
suram  unicuique  divinitus  definitam  et  reddendam  pro  meritis  suis,  et  calicem  35 
bibere  sit  pati  vel  accipere  haue  definitam  mensuram.  Et  hie  quoque  hebrais- 
mus  est  'Dominus  pars  calicis  mei'  pro  'dominus  calix  mens'  seu  'id  quod  mihi 
definitum  est  reddi',  ut  nihil  aliud  quam  ipsum  dominum  accipiam  pro  retributione. 
Mirum  itaque,  moriturus  gloriatur,  se  habere  haereditatem  eam,  quae 
sit  ipse  dominus,  itermn  indicans,  sese  suscitandum  a  mortuis,  quo  accipiat  40 
3  c^dat  A  12  tamen]  tu  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  455 

haereditateni  luiiic  promissani.  Quid  autera  non  habet,  qiii  ipsuni  oinniiim 
doininiini  habet?  Quis  autem  habet  dominum  omninra?  Qui  nihil  aliorum 
habet  et  non  quaerit  nisi  ea,  quae  dei  sunt,  etiam  per  mortem  et  omnia 
HKÜa.  Ita  fit,  ut  dum  omnia  amittit,  omnia  inveniat,  dum  nihil  haereditatis 
r.  elegit,  omnia  sua  sponte  veniant.  Ideo  secure  dicit  *Tu  es  qui  restitues 
haereditateni  meam'.  Melius  hebraeus  'Tu  statues  haereditateni  meani',  non 
enim  de  restitutione,  sed  constitutione  loquitur,  ac  si  dicat:  Meum  est  omnia 
facere  et  pati,  omnia  amittere  et  relinquere,  ut  tibi  obediam.  Tu  sine  mea 
cura  statues  et  firmabis,   quae  mea  esse  debeat  possessio.     Ego  non  quaero 

ii^'  eam,  contentus  quod  tu  sis  haereditas  et  portio  mea,  quem  ubi  habuero, 
haereditas  mea  bene  fundata  et  posita  in  tuto  est.  Ita  videmus,  quam  nihil 
Christus  sibi  arroget,  quamque  nihil  sit  pro  se  sollieitus:  tantum  cupit,  ut 
deo  patri  obediat,  caetera  omnia  curata  secure  praesumunt.  Et  nos  homun- 
culi  quam  misere  hodie  tumultuamur  pro  Diocesibus  et  Ecclesiasticis  lerar- 

15  chiis,  in  quibus  tamen  servi  sumus  alieni,  quasi  in  manibus  nostris  sita  sit 
vel  Salus  vel  perditio  Ecclesiae.  Cur  non  Romanenses  sui  servilis  primatus 
causam  simili  fide  committunt  deo,  cum  Christus,  haeres  et  dominus  omnium, 
conmendet  tamen  eam  patri,  nihil  pro  ea  sollieitus? 

Funes  cecideruut  mihi  in  praeclaris,  le,  6. 

20  Etenim   haereditas  mea   praeclara    est   mihi. 

Perstat  in  usu  scripturae,   quo  'funes'  seu  'fuiiiculi'  dicuntur  mensurae 
divisiones   seu   limites,    quibus    dividuntur    haereditates  terrae,   ut  ps.  Ixxvij.  $(.  78, 55. 
'Et  Sorte  divisit  eis  terram  in  funiculo  distributionis'.     Et  ciiij.  dicens  'Tibii^i".  los,  n. 
dabo    terram    Canaan,    funiculum   haereditatis    vestrae'.      Unde   Hierouymus 

-5   transtulit  'Lineae   ceciderunt   mihi   in   pulcerrimis,    etenim   haereditas  specio- 

sissima  mea  est\    Deutro.  xxxij,  'Constituit  terminos  populorum  iuxta  nume-5.3)iof.32,8f. 
rum    filiorum    Israel,    pars    autem    domini    populus    eius,    lacob    fimiculus 
haereditatis  eius',  quod  hie  spiritualiter  tractat,   quasi  dicat:   Sicut  ibi  funes 
ceciderunt  non  ultra,  quam  ubi  erat  numerus  filiorum  Israel,  et  ubi  finiebatur 

30  numerus  filiorum  Israel,  ibi  incipiebant  termini  populorum,  ex  quibus  uullos 
elegit,  sed  pars  eius  et  funiculus  erat  iste  populus,  Ita  nunc  quoque  non 
assumam  quamlibet  fecem  hominum  de  sanguine,  sed  sicut  illic  feci  corpo- 
ralem  separationem  limitum  populi  mei  a  gentibus,  ita  nunc  magis  multo 
constituti   sunt   mihi   termini   spirituales    populorum  iuxta  nuraerum  filiorum 

35  spiritualium,  ut  ubiubi  per  orbem  desinunt  esse  fideles  mei,  ibi  incipiunt 
esse  populi  infideliuni  neque  miscentur  spiritu,  licet  misceantur  corpore. 
Fides  autem  est  limes  seu  funiculus  iste  distributor  haereditatis,  ipsa  enim 
teraiinat  fidelium  numerum,  extra  quam  quicquid  fuerit,  termini  sunt  popu- 
lorum et  appellantur  termini  impietatis,  Malach.  i.  'Qui  enim  crediderit  salvus^;^|;^/j'g;|'g 


6  heb.  AC  8  relinquere  A  28  q.  d.  AC  30  fioliorum  A 


4r,(5 

Op.'rivtioncs  in    Psalmos.      If)!'»  — IfrJl. 

cril. 

(Jui 

noM 

('!■('( 

lidcrit    coiuliMnuahitin'.      lla   vidcinii 

Mon 

|)(>SS( 

■    d\v\ 

iiis 

i    cam,    (|u:i(,'    ci-cdit.     i-iiiarc    j)on(ili 

Kcclcsiam  prorsiis 
Ivoiiuiiii  cum  sua 
Eeclesia  vcrc  sunt  Mola  vi  liüineiita  hoininum  iinpioniin.  Contendunt  cMiiiii 
lios  fuiu's  niinpcrc  vi  ext(Mulorc  quo  vohiut,  uoinpc  ctiam  us(juo  ad  uon 
preelara.  imiii»)  ad  Icurbrosissima,  sed  frustra.  Non  eniiii  ait  'Extcusi  suut\  5 
sed  'ccculeruut',  uon  \'os  cxteudetis",  sed  'de  coelo  cadeut'. 

Describit  ergo  haereditatem ,  quam  ei  dominus  statuit  loco  eorum,  qui 
suut  de  sauji;uinibus.  'Non  congregabo'  inquit  'illos  de  sanguine'.  Quos 
ergo?  Praeclaros,  pulchros,  iucuudos,  dulces.  Qui  sunt  hi?  Non  habent 
nonien  nee  personam,  non  sunt  ludaei  nee  gentes,  non  Romani,  non  liaby-  10 
lonii,  Non  bic  aut  ilHc,  sed  in  spiritu  sunt,  fide  puri,  pulcbri,  dulces  mihi. 
Nam  hebraea  dictio  'in  praeclaris'  proprie  dulces  et  iucuudos  significat,  ut 
Christi  beneplacitum  in  suis  fidelibus  exprimat,  rursus  abominationem  eins 
in  iufidclibus  et  qui  in  carne  et  sanguine  gloriantur. 

Iterum,  ut  dixi,  resurrectio  testificatur,  dum  dicit  'mihi'.  Cui  mihi?  ir. 
Nonne  tu  dicis  'Conserva  me,  domine'?  Ita  vere  morior,  sed  resurgam,  et 
erit  mihi  haereditas  mea  dulcissima.  Dicit  autera  pluraliter  'funes',  quod 
Eeclesia  tota,  cum  sit  una,  dispersa  tamen  est  per  orbem  propter  miuisterium 
verbi  et  baptismatis,  cum  unus  omuibus  non  queat  ministrare,  ut  singuli 
funes  sint  singulae  Ecclesiae,  in  quibus  idem  Christus,  idem  baptisma,  idem  20 
verbum  est.  'Ceciderunt',  quia  non  humano  studio  et  opere,  sed  virtute 
gratiac   dei   raultiplicantur  fideles  Christi.      Suntque   nobis   omnes   fortuiti   et 

5ci.  19,  2i.quos   praevidere  nequieraraus,    qui    convertuutur,    sicut   dicit  Isaiae  49.   'Et 
dices   in   corde  tuo:    quis  genuit  mihi  istos?   ego  sterilis  et  non  pariens,   et 
istos    quis    enutrivit?'     Sic  enim   et   hie    Christus    omnla   ex   patre   accipere  25 
se  ostendit   sine  sua  cura,    et  cecidisse  ei    quasi   sorte  funes   istos   in   dul- 
cissimis. 

Nee  hoc  sine  emphasi  est,  quod  dicit  'ceciderunt  mihi"*  et  'speciosa 
mihi'  seu  'ad  me',  totum  scilicet  contra  larvam  eorum,  qui  Ecclesiam  secun- 
dum  exteruam  faciem  metiuntur  et  locis  affigunt  teraporalibusque  diocesium  m 
limitibus  definiunt.  Sic  enim  hodie  Ecclesiam  alia  maiorem  dicimus  terreno 
spacio  et  populi  multitudine,  cum  revera  sit  solura  fide,  spe,  charitate  sive 
magna  sive  pulchra  sive  fortis,  immo  quia  in  oculis  Christi  est  iucunda  et 
formosa  (ut  hie  dicit),  intelligitur  per  antithesin  esse  mundo  et  sibi  amara  et 

§oi)c(.  i,6f.  deformis,  sicut  ait  'Nigra  sum,  sed  formosa.  Nolite  me  consyderare,  quod  35 
fusca  sum,  quia  decoloravit  me  soF,  idest  Christus  subiicit  me  eruci  et 
malis,  et  sie  externe  sum  nigra,  interne  formosa.  Oportet  enim  eura,  qui 
vult  Christo  placere,  sibi  displicere,  sibi  obscurum  esse,  si  Christo  praeclarus 
esse  velit.  Qui  enim  sibi  placet,  pertinet  ad  conventicula  sanguinis  et  carnis. 
Ut  quid  ergo  praesumiraus  in  mundo  et  carne  magni  esse,  Episcopus  super  40 


12  proprio  A  21   u.  28  CQcideruut  A  26  cQcidisse  A 


Operationcs  in  P-salraos.    1519  — lö-JI.  457 

Episcopuiu,  Ecclesia  super  Ecclesiam,  cum  Christus  hie  uoii  in  iioc  probet 
Ecclesiam,  quo  in  oculis  hominum  videri  potest,  sed  in  eo,  (juoil  ipse  videt, 
idest  iu  fide,  quae  eam  humiliet  sub  omnibus  et  crucifigat?  Sed  sinamus: 
Hierarchia  nostra  nomeu  habet  sacri  principatus,  ideo  pertinet  iUuc  'Nee 
memor  ero  nomiuum  eorum  per  labia  mea'.  Opera  eniin  hoiuiuuui  sunt,  ideo 
hominibus  placent. 


Benedicam   dominum,   qui    tribuit   mihi    iutellectum,  n;,  7. 

Insuper   et   usque    ad   noctem   increpueruut  me    renes    mei. 

Hieronymus  et  hebraeus  sie  'Benedicam  dominum,  qui  dedit  mihi  con- 

III  sih'um,  insuper  et  noctibus  erudierunt  me  renes  mei'.  Magnum  certe  et 
arduum  hie  Signatur  opus,  quod  est  esse  consiliarium,  hoc  est  qui  iu  morte 
et  passionibus,  cum  undique  angustiatur  et  pavet,  sciat,  quid  sit  ei  faciendum, 
quo  fugiendum.  Qui  enim  hoc  consilio  careut,  fugiuut  et  nou  effugiunt. 
Unde  Isaiae  7.  componit  consilium  cum  fortitudine  dicens  'Requiescet  super  Sri.  11,2. 

15  eum  Spiritus  sapientiae  et  intellectus,  Spiritus  consilii  et  fortitudinis,  spiritus 
scientiae  et  timoris  domini'.  Quod  nisi  consilio  polleas,  nulla  f<n'titudo  sub- 
sistet  in  morte.  Itaque  non  solura  hoc  donum  dei  est  tulisse  malum  et 
mortem,  sed  etiam  nosse,  quomodo  ferenda  sint,  et  unde  petendimi,  sicut 
Sap.  9.  'Et  ut   scivi,   quoniam   aliter   nou   possum   esse  continens,   nisi  deus53Jci§f).  r,  21. 

20  det\  Et  hoc  ipsum  erat  sapientia  scire,  cuius  hoc  donum  esset.  Quod  ergo 
fuit  consilium  Christo  donatum  ?  Utique  quod  non  fugit  in  morte,  non  retro 
abiit,  sed  dixit  'Conserva  me,  doraine',  tradita  in  manu  dei  tota  sua  causa. 
Ita  enim  solemus  exuberanti  affectu  gestire  a  periculis  erepti,  non  tarn  quod 
erepti  sumus,  quam  quod  nos  ita  gesserimus,  ut  eripi  possemus.    Ibi  iucunda 

25  narratione  recitantur  evitata  pcricula,  repulsi  casus,  frustratae  insidiae  hostium 
et  omnia  illa  studia  sollicitudinis,  quae  prudentes  nos  foecerat  in  periculo 
praesenti.  Ita  Christus  quoque  gloriatur,  sese  prudentem  fuisse  in  malis 
ferendis,  idque  divino  munere,  quod  blasphemiis  non  responderit,  mortem 
non  fugerit  et  nullis  verbis  aut  factis  moveri  se  perraiserit.     Dulce  est  enim 

30  eins  meminisse,  quo  te  sentis  fuisse  adiutum.  Inveniuntur  saue,  qui  cum 
valeut,  recte  cousulant  aegrotis  et  extra  periculum  nihil  non  sapiant,  neminem 
non  docere  possint,  at  ubi  ascendunt  fluctus  in  coelum  et  descendunt  in 
abyssum,  anima  eorum  in  malis  tabescit,  turbantur  et  comraoventur  sicut 
ebrii,  et  omnis  eorum  sapientia  devoratur,  ut  ps.  106  dicitur,  ut  nemo  magis  ^^Ji.,o7,22ff 

35  indigeat  consilio  quam  ii  consiliorum  principes.  Proinde  insigniter  et  ex- 
cellenter  hie  elucet  divina  misericordia,  quae  in  tempore  tantae  necessitatis 
prope  est,   et  illustrat  cor  pavidum,    inops    et   egenum   consilio,   fjuod  supra 


3  crucifiget  AC  9  heb.  AC  26  fccerant  ^.  6-  34  aibrü  C 


/158  OiHM-atiomvs  in  Rsilmos.      If)!«)     ir>2l. 

rouavil  (liccMis  'Conscrva,  mo,  clomiuc\  Eo  eniin  coiisilio  scrvatiir  anima  in 
muhHo  isto  umhrac  mortis.  Setl  et  ipsc  qualc  liierit  hoc  consiliuin  so(|[iu'nlo 
\crsu  ilicot. 

Kx    iis    intoUigi   potost,   quomodo   nostra  translatio  ad  cundein  seiisiim 
t|iu'at  aptari.  iit  intellectus  sit  id  ipsum  consiliuni,  quo  intelligat,  quid  üwint    ^ 
et   (»mittat   in  modio  nialoruni,   uo  offeudat  dcum,  sed  unde  gaudeat,   exultct 
l»('n('di('at([ue  doiniiniiu  crcptu.s. 

Sed   ([uid   i'st  'insuper   uocfcibus   crudicruut   me   reucs  mei'?     Qui  sunt 
*roncs'  Christi,  qui  onm  sivc  'emeudant'',  ut  Augustiuus  legit,  sive  Mncre})ant', 
ut  uoster,    sivc  ^erudiuut',   ut  Hieronymus  et  hebraeus?     Nisi   ilhid  apostoli    lo 
vci'v.  r.,  8.  Heb.  5.  velit  'didicit  ex  his,  quae  passus  est,  obedieutiam,  et  cousummatus, 
flictus  est   Omnibus  obtempcrautibus   sibi   causa   sahitis   aeteruae'.     Et  ilhid 
a}iatti).26,4i.  Matt.  26.  'Spiritus   quidom   prouiptus  est,   caro  autem  infiraia\     Licet  enim 
esset  plenus  cousilio,  sensit  tamen  rehictantem  ei  consiHo  naturam  infirmitatis 
nostrae,   qua  lucta  experimento  didicit  obcdire,  sicut  et  nos  eo  magis  erudi-   i« 
mur,  quo   tentationibus  magis  impetimur,    si  prudenter  et  consulte  eas  ferrc 
poterimus,   ut  quod  videtur  contra  promptum  consilii   spiritum  facere,  ubi 
victum  fuerit,  invenitur,  eura  magis  excitasse  ac  vegetiorem  reddidisse,  sicut 
2.eciv.  i-',9f.  Pauhis  gloriatur  2.  Cor.  12.  'Cum  infirmor,  fortior  sum.     Nam  virtus  in  in- 
"läf.  68, 10.  firmitate  perficitur\     Et  ps.  07.  'Infirmata  est,    tu   vero  perfecisti    eam\     Ita   -'o 
renes  Christi,  etiam  si  sancti  et  immaculati,  tamen  infirmi  exhorruerunt  C(uidem 
passionem    et    mortem,    cum    magis    vivcre    et    bene    habere   cupiat   infirma 
natura,   tamen    hoc    horrore    consilium    cogebat    magis  vigilare  et  sollicitum 
esse    pro   iis,   quae  dei  erant.     Dictum    est    supra    ps.  7.    Renes    significare 
delectationes  seu  vim  concupiscibilem,  quae  tristitias  odit,  delicias  ac  quietem   25 
amat,  quae  in  omnibus  hominibus,  etiam  Christo  facit,  ut  dura  et  amara  sit 
passio  et  mors,  quam  spiritu  consihi  et  fortitudinis  oportet  superari. 

Insigniter  addit  'noctibus^   melius    quam    nos    'usque   ad    noctem",    ubi 

licet  'noctes'  allegorice  possint  accipi  pro   'adversitatibus'.      Nam    renes    seu 

vis  concupiscibilis,  si  desint  adversitates,  nihil  erudiunt,  quia  non  urget  nee   so 

urgetur,  ut  sit  proprium  eius   in   tentationibus   erndire   et   excitare    spiritum. 

Tamen  nos  liic  simpliciter  sine  allegoria  tempus  nocturnum  accipimus,  quod 

aptum  est  pavoribus  et  terroribus  omnibusque  dei  occultis  operationibus,  ut 

i.aßoi.  15,12.  sie  tempus   respondeat   et   operi.     Sic  legimus  Gen.   15.   post  occasum  solis 

i.WPi.  32,24.  invasum  esse  Abraham    tenebroso    et  magno  horrore.     Et  32.   'lacob   lucta-  35 

^i.  17, 3.  batur  durissime  cum  angelo  usque  mane'.     Sic  psalmo   sequente  'Probasti 

cor  meum  et  visitasti  nocte'.     Sicut  enim  nox  est  Optimum  tempus  ad  oran- 

dum,  sicut  Christus  frequenter  orasse  nocte  legitur,  Ita  et  ad  meditandum  et 

awottö.26,37.  omnia  divina  patiendum,   sie  et  Christus   suum   pavorem  coepit  cum  noctis 

^iob  4,  13  f.  initio.     Sic  lob  4.     'In   horrore  visionis   nocturnae,    quando    solet  occupare  40 

sopor  homines,   pavor  tenuit    me   et  tremor,    et  omnia   ossa    mea   perterrita 

sunt'  &c.     Multa  in  scripturis   talia  legimus.     Nox  enim,    quia  tunc   homo 


Operationes  in  Psiilmos,    1519—1521.  459 

vacat  et  omnia  sileiit,  reddit  honiineiii  aptissimum  operationibiis  illis  diviiiis, 
hoc  est  passionibus  iuteruis,  quae  sunt  pavor  et  horror  mortis,  quibus  vehe- 
menter eruditur  spiritus  hominis,  si  prndens  fuerit  et  sustinuerit.  Unde  et 
in  proverbium  ista  cessere  prophetae  hiiic,  qui  sine  dubio  multa  experientia 
5  ista  sibi  cognita  loquitur,  sicut  dicit  ps.  90.  'Non  timebis  a  timore  nocturnoV^-^i- '•"' ■'• 
non  exprimens,  quid  sit  timor  uocturuus,  quod  experientia  solum  cognoscatur. 
Qui  phira  de  istis  uoctibus  velit  allegoricis,  Taulerii  sermones  legat. 

Providebam    dominum    in    conspectu    meo   seniper,  i'j,  s. 

quoniam  a  dextris  est  mihi,  ne  commovear. 

10  Hie  aperit  mysterium  consilii  sui,  pro  quo  dominum  benedixit,  sciHeet 

quod  dominum  solum  proposuerit  in  conspectu  suo,  sed  talem,  (|ui  sit  u 
dextris  eius,  ne  commoveatur,  idest  propitium  et  misericordem,  (juod  prin- 
cipium  psalmi  indicavit  ^Conserva  rae,  domine,  quoniam  speravi  in  te',  lioc 
est  quod  in  superioribus  toties   dictum  est,   neminem  posse   sustinere  passi- 

15   onem  aut  mortem,  uisi  hoc  consilio  utatur  et  dominum  quam  potest  miseri- 

cordissimum  sibi  praefigat,  sicut  Sap.  1.  dicit  'Sentite  de  domino  in  bonitate'.  ?5JdJ().  i, 
Et  ps.  3.  'Multi  dicunt  animae  meae:  non  est  salus  in  deo  eius.  Tu  autem,  *$i.  s,  3  f. 
domine,  susceptor  mens  es,  gloria  mea'  &c.  Et  ps.  25.  'Quoniam  miseri-^jf- 26,  a. 
cordia.  tua  ante   oculos   meos   est,   et  complacui  in  veritate  tua'.     Diximus 

20  enim,  obiectum  spei  non  esse  nisi  puram  et  immeritam  dei  misericordiam, 
gratuito  promissara  et  ab  indignis  invocandam.  Ideo  pessimos  istos  et 
daemoniacos  esse  consultores,  qui  passis  aut  morientibus  vel  peccata  iucul- 
cant  aut  satisfactionibus  et  bonis  operibus  propositis  deum  velut  exactorem 
eis  proponunt.     Non  dedit   ilHs  dominus   hoc  consilium,   sed  Satan,   ideoque 

2ö   desperationi  et  blasphemiae  propiores  fiunt  quam  benedictioni  et  gratitudini. 

Hebraeus    et    Hieronymus    'proponebam    dominum    in    conspectu    meo 

semper\    Facit  autem  haec  propositio  domini  cor  animosum,  hilare  et  spon- 

taneum  ad  omnia  bona  opera  facienda  et  mala  ferenda,  et  ab  hoc  proposito, 

sicut  sepius  dictum  est,  ordienda  est  bona  vita  et  bonum  opus.    Quid  enim 

3u  non  libentissime  faceret  et  änderet,  qui  coufidit  sese  placere  deo,  et  dominum 
esse  sibi  faveutem  ac  propitium?  Quod  peccatum  quantumvis  blandum  non 
contemneret  eadem  fiducia  in  deum  nixus?  Vere  non  facit  nee  facere  potest 
malum  haec  fides,  sicut  nee  vinci  ab  ullo  malo.  Nemo  credit,  quam  retrahat 
a  malo  et  moveat   ad  bonum  ista  fiducia  nisi  expertus.     Quare  hoc  versu 

35  ipsam  naturam,  affectum  et  opus  fidei,  quae  est  in  deum,  uobis  pulcherrime 
pingit  Spiritus.  Qviid  est  enim  fidere  in  deum  nisi  proponere  sibi  firmiter, 
dominum  esse  a  dextris  eius,  ne  commoveatur?  Et  qui  mauet  in  eo  propo- 
sito, quomodo  non  semper  bene  vivet  et  operabitur?  Quis  turbo  malorum 
eum  subvertet?     Fundatus  est  supra  firmam  petram. 


26  Heb.  AC 


400  Opeiationcs  in   l'siilinos.     1510— 15;il. 

Uiulo  hobraous  vorbis  Enipliaticis  utitiir.  Priino  'poiK'bain\  'Ponero^ 
ciiiin  tirmitatcm  ac  liiiulaniontiiin  süiiat,  ut  fulein  ostotidal  csso  affcctmii  coii- 
slaiili-m  ai'  tinuissiinimi,  qui  nullo  tempore  nutet  aut  vacillct.  J,)einde  'domi- 
iiimr.  Xon  eiiim  fides  est  in  nostra  opera,  innno  ullani  creaturam,  scd  in 
soluni  dcuin,  unde  et  Tlieologica  virtus  vocatur,  quia  circa  divinani  niiscri-  ■> 
cordiani  versatur,  ÄLda  N'cro  couscientia  et  inipietas  circa  peccatuni  proprium 
el   liberum  ai'bitrium. 

TcriMo  'in    (•()nsj>ectu    nieo',   ubi   fidei  vivacitatem  et  vigilautiam  expri- 
niit.     Xon  ciiim,  ut  illi  somniant,  fides  est  habitus  in  anima  subiectus  et  ster- 
tcus,  sed  perpctuo  et  directo  intutn  in  deum  versus,  unde  fit,  ut  et  sit  autor   lo 
et  origo  operum,   immo  primus  et  novissinuis  in  omnibus  operibus  bonis  et 
tota  vita. 

'Seinper'  addit  propter  utrunque  tempus,  quia  fides  tempore  pacis  bona 
fiicit,  tempore  belli  mala  patitur,  nunquam  ociosa,  immo  semper  negocio- 
sissima.  Ita  vidcmus,  (juam  egregius  dialecticus  sit  David,  cpii  fidem  dei  i5 
tarn  propria  definitione  disserit.  Et  cpiid  aliud  sunt  onnuis  psalmi  <|uam 
quaedam  diffinitiones  fidei,  spei  et  charitatis?  Per  hos  enim  alVectus  ver- 
santur  universi  et  singuli  ostenduntque,  fidem,  spem  et  charitatem  esse  pro- 
prie  quosdam  optimos  et  divinos  affcctus. 

'Cinoniam  a  dextris  meis  est',  idest  in  occnltis,  in  .'-pii-itu  ])raesens  est,  20 
dum  a  sinistris,  in  aperto,  in  carne  me  persequuntur  inimici.  Eadem  sen- 
^;j.  L>o,  7.  tentia  ps.  19.  dicitur  'Et  in  potentatibus  salus  dexterae  eins',  idest  dextera 
eins  potenter  servatur,  quantumlibet  infirmetur  sinistra  eins.  Ita  et  hie  dere- 
linquitur  Christus  in  infirmitate  a  sinistris,  sed  suscipitur  in  virtute  a  dextris 
eins.     Dexterae  et   sinistrae   tropo   utitur  scriptura  pro  interiore  et  exteriore   jf. 

OTattf).  6, 3f.  homine,  ut  Christus  Matt.  6.  'Te  faciente  eleemosynam  nesciat  sinistra  tua, 
quid  faciat  dextera  tua,  ut  sit  in  abscondito  eleemosyna  tua^,  ubi  seipsum 
exponit,  eleemosynam  esse  in  abscondito  dexterae,  esse  in  aperto  sinistrae 
tribuens,  de  qua  re  alias  fiarsan  pku-a. 

'Ne  coramovear'',   non    dicit:    ne   tangar,   ne   tenter,   ne  sentiam.     Nam   30 
fides   poteus   affectus    est,   exerceri    vult  et   quiescere  non  potest  nee  sinitur, 
verum  victor  manet  semper  et  non    movetur,  non  deturbatur.    Haec  est  enim 

1; ^(J'j^^j'j^' victoria  nostra  fides,  ut  1.  lohan.  2.  dicitur  nostra.  Et  Paulus  dicit,  nos  a  deo 
semper  triuraphari  (idest  triumphatores  fieri)  in  Christo. 

16, 9.Pro])ter    hoc   laetatum    est    cor   meura,   et    exultavit   lingua   mea,   30 
Insuper   et    caro  mea  requiescet  in  spe. 
Hoc  est,  quod  dixi :  Ad  fiduciam  istam  cordis  bouara  de  deo  infiallibiliter 
sequi   laetitiam   cordis   et   dulcissimum   aifectum   erga   deum  et  omnem  crea- 
turam.    Sic   enim   credenti  spiritus    sanctus   diifunditur   in   cor,   quo  rursum 
cor  hominis  difFunditur  et  dilatatur  in  omnem  promptitudinera  omnia  gratuito   40 
faciendi   et  patieudi    tarn    coram   deo    quam   hominibus.     Ibi    ininiicos    non 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  461 

minus    quam   amicos   diligit   efficiturque   libens   omnium   servus,   ut  omnibus 
queat  prodesse,   sui  ipsius  uou  modo  iucuriosus,   scd  etiam  prodigus  factus. 
Sic  ps.  4.  cum   dixisset  'Siguatum  est  super  dos  lumen  vultus  tui,   domine',  ^jm,  ?. 
mox   secutus  dicit  'Dedisti  laetitiam  in  corde  meo',  itidem  duo  ista  counec-  vi  4,  s. 
5  tens,  fidem  et  laetitiam  cordis,  sicut  et  hoc  loco  facit. 

Ad  haue  autem  laetitiam  mox  sequitur  laus,  praedicatio,  gratitudo  et 
iactantia  divinae  misericordiae ,  idque  cum  summo  cordis  gaudio.  Ideo  uon 
simpliciter  dicit:  Confitebitur  lingua  mea,  sed  'exultabit",  idest  exultaus  et 
tripudians   loquelur.     Quem   aff'ectum   hebraeus   etiam  altera  nominis  Epitasi 

IM  et  emphasi  sie  eloquitur  'Exultavit  gloria  mea'.  Kos  'lingua"  pro  '^gloria' 
habemus,  videturque  mihi  David  hoc  sibi  prae  caeteris  proprium  habere,  ut 
gloriam  suam  appellet  vocalem  et  exteriorem  laudem  et  iactantiam,  in  qua 
nou  modo  deum  glorificet,  sed  prae  teneritudiue  afiectus  etiam  glorietur  iu 
ea  glorificatione.     Sic   enim  loquitiu*  ps.  105.  *Ut  confiteamur  nomini  saucto  V^i-  iog,  47. 

ir,   tuo  et   gloriemur  in   laude  tua\     Et  29.  'Ut  cantet  tibi  gloria  mea,  et  nou  *4ii.  :»,  13. 
compungar,   domiue,   deus  raeus,   iuaeternum  confitebor  tibi'.    Et  108.  'Can- ^^i.  10s,  2. 
tabo  et  psallam   in  gloria  mea\     Et  56.  'Exurge  gloria  mea,  exurge  psalte- i'i.  r>7,  9. 
rium  et  Cithara,   exurgam  diluculo'.     In  his  omnibus  claret,  'gloriam  meam' 
esse  idem,  quod  'canticum  meum'  vel  'vocem  meam',  qua  gloriatur  et  glori- 

'^0  ficat.  Quare  et  hoc  psalmo  cavere  debemus,  ne  gloriam  suam  Christus  creda- 
tur  appellare  famam  suam,  sed  potius  officium,  quo  in  deo  gloriatur,  immo 
glorians  et  laetus  deum  glorificat.  Nee  memini  hoc  usu  'gloriam  meam" 
alibi  legisse  in  scripturis.  Itaque  erumpentis  laetitiae  et  exuberantissimi 
affectus   haec    verba   sunt,    quod   iterum  experientia   docet,    non  lingua  nee 

25  calamus. 

Au  autem  ista  omnia  in  Christi  persona  dicautur  pro  tempore  passionis 
suae,  quaeri  potest.  Si  enim  id  dederimus,  manifestum  est,  Christum  iu 
media  passione  summa  fuisse  exultatioue  gavisum,  ut  haec  verba  psalmi 
probant,   de  qua  re  multi  multa  quaesierunt,  et  nescio,  an  invenerint.     Ego 

30  vero  arbitror,  non  esse  necessarium  ad  tempus  passionis  referri,  prophetae 
enim  neque  ordinem  rei  gestae  a  Christo  servaut  ueque  omnia  uuo  loco 
canuut  multaque  in  medio  relinquunt.  Nee  est  necesse  rem  gestam  ordine 
texere,  dum  prophetia  in  persona  Christi  aut  alterius  formatur.  Satis  est 
omnia   vera    dici,   ordinemque   rebus   gerendis   relinquere.     Nee  Euangelistae 

3r.  ubique  ordinem  servant.  Estque  celebrata  regula  scripturac  intelligendae, 
praesertim  propheticae,  multa  dici  per  anticipationem  et  recapitulationem. 
Ita  et  hie,  dum  Christus  sese  confitetur  in  patre  laetum  esse  et  gloriari  et 
praedicare,  tacitis  omnibus  operibus  et  virtutibus,  quas  in  eodem  gaudio 
foecit,  ad  ultimum  transilit,  ac  si  dicat:  Non  modo  praedicabo  et  glorifioabo, 

■i'i  verum  etiam  ut  taceam  opera  et  virtutes  et  totam  vitam  meam,  lil)ens  etiam 
moriar  et  eadem  fiducia  certus  sum,  quieturam  quidem  caruem  nicani  uior- 
tuam,  sed  in  spe  et  expectatione  certissimae  resurrectionis. 


462  Operatioiiot!  in  Psalnios.     1519— IMl. 

>;jf.  1.-,,  1.  N'cilmm     lichniicum    "luHpiicsccl^    idcin    est,    (|U()<1    praecedonte  })salnio 

ilit'tiun  est  'Kc(|in('si'c't '  scu  'hahitahit  in  inontc  saiiclo  tuo',  uiulc  Hieroiiy- 
inus  hie  vcrtit  'C'ari)  mea  habitabit  conlidentor'  significahjnc,  ut  dictum  est, 
*lJi  4,  9  (luu'tain  i't  })a(.'itic'aiu  habitationom,  (juasi  illiid  ps.  4.  dicat  Tu  pace  simul 
iü.  7,  i;  donniain  et  re(iuiest'ain\  AHa  quociuo  signifieatione  significat  '.sepelire",  ps.  7.  •' 
'Et  gloriam  nieam  in  pulvorom  deducat',  idost  scpeliat,  ut  possit  etiani  sie 
verti    ant    saltem    intelligi:    Caro    mea    sepelietur    in    spe.     Verum    Petrus 

«ivni(i)..',-'6  Act.  2.  huno  versum  non  iuxta  hebreum,  sed  iuxta  LXX  citat,  nee  'sepe- 
liendi'  verbum  nee  'gloriani  meam'  tangens,  sensum  tarnen  neiitra  translatio 
vitiat.  10 

Jgitur  nova  est  haee  prophetia  de  nullo  autea  audita.  Unus  enim  liic 
et   solus    Christus    generalem    illam   totius  generis   liumani   dirumpit   penam, 

i.Woj.  3, 19.  Gen.  3.  stütutam  Tn  pulverem  reverteris'',  neque  de  ullo  alio  scriptura  tale 
(piid  loquitur,  etiani  si  pie  opinemur  idem  de  virgine  gloriosa  et  S.  lobamie. 
Scriptura  omnes  pulveri  tradit.  Solns  liic  novo  et  vere  aureo  Michtham  if. 
laetissimum  aifert  nuncium,  carnem  suam  non  in  pulverem  ituram,  sed  in 
pace  morituram  et  expectaturam.  Singula  ergo  verba  et  aurea  sunt  et  ponde- 
randa.  'Mea  caro',  scilicet  suam  unicam  excipiens  ab  omnium  carne,  quorum 
nulla  mansit  aut  quievit,  sed  omnis  omnium  abiit  in  pulverem,  iibi  mortem 
indieat,  quia  separato  spiritu  vere  sicut  omnium  aliorum  mortua  fuit.  Ingens  2u 
ergo  miraculum,  similiter  mori  et  non  similiter  corrumpi.  'Et  caro  requiescet'» 
idest  etiam  si  sepelietur  sicut  et  aliorum,  tarnen  quietem  et  pacem  habebit, 
non  enim  tangetur  ulla  putredine  aut  verme,  quae  pax  et  quies  nullius  est 
alterius  carnis.  Tu  spe",  non  enim  in  finem  ita  quiescet,  sed  expectabit,  ut 
rursum  excitetur  et  vivat.  Ecce  quam  propriis  verbis  Christum  praedixit  25 
resm-rectmuim ,  quo  indieat,  se  clarissimam  et  plenam  habuisse  Cognitionen! 
Christi  morituri  et  resurrecturi.  Et  merito  hunc  locum  Apostoli  insigniter 
prae  caeteris  extulerunt. 

Iß,  10.  Quoniam   non   derelinques   animam   meam   in   inferno, 

Nee   dabis   sanctum   tuum    videre  corruptionem.  3o 

Explicat  quod  dixerat  'Requiescet  in  spe".  Ista  est  spes,  scilicet  quod 
non  derelinques  nee  corrumpi  sines,  hoc  est  absque  dubio  suscitabis.  Et 
placet  dici,  non  'spiritura  meum',  sed  'animam  meam',  Hebraice  'Naphsi', 
quod  anima  pro  vita  in  scripturis  accipi  soleat  seu  pro  anima,  in  quantum 
vivificat  et  vegetat  corpus,  ut  ostendat  spiritus  Christum  vere  ad  vitam  35 
corporalem  revocandum  esse. 

'Sanctus'  hoc  loco  'Hasid'  est,  qui  gratia  spiritus  sanctificatus  est,  et 
Christus  proprio  et  passim  in  scripturis  appellatur  'sanctus  dei'  sicut 
'Christus    domini\      Nee    invenitur    in    singulari    numero    facile    ullus,    qui 


5  alio  C  7  sepeliet  AC  33  Heb.  AC 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  463 

sanctus  dei'  dicatur  seu  'sanctus  tuus"  praeter  Christum  solum,  quem  et 
hie  solum  praedicat  David.  Hebraismum  illum  notum  existimo,  'videre 
corruptiouem'  pro  'corrumpi',  sicut  'videre  mortem'  pro  'mori',  'non  videre 
mortem'  pro  'non  mori',  ut  est  apud  Lucam  2.  et  loh.  8.,  quo  forte  scrip- S'^'f •  ^g- '';ö- 
s  tura  utitur  ad  indicandam  divinam  virtutem,  cui  omnia  vivant,  et  nihil  perit 
aut  corrumpitur,  sed  nobis  perimus  et  nobis  morimur  ac  corrumpimur. 

Sensus  ergo  apertissimus  est,  per  Apostolos  tanta  copia  et  diligentia 
explicatus.  Verum  et  hie  ceperuut  homines,  de  iugeniis  suis  nihil  non  prae- 
sumentes,   disputare,    au  Christus  secundum  aniniam   seu  substantiam  fuerit 

10  in  inferno,  et  quid  sit  eum  fuisse  in  iuferno.  Magna  pars  ausa  est  spiritui 
contradicere:  Animam  Christi  non  fuisse  in  inferno  nisi  per  eÖectum,  optimi 
seilicet  glosatores  verbi  dei  'Animam  meam',  idest  effectum  animae  meae, 
'non  derelinques  in  inferno'.  'Descendit  ad  inferos',  idest  effectum  feoit  apud 
inferos.      Verum    contemptis    his   frivolis    et    impiis    nugis    verba   prophetae 

ir.  simpliciter  dicta  simpliciter  intelligamus,  et  si  intelligere  non  possumus,  fide- 
liter  credamus.  Maior  est  huius  seripturae  autoritas  quam  totius  humani 
ingenii  capacitas,  ait  Augustinus.  Vere  enim  anima  Christi  secundum  sub- 
stantiam descendit  ad  inferos,  (juid  autem  fuerit  aut  sit  iste  descensus,  credo 
nondum  esse  revelatum  satis,  saltem  omnibus. 

20  Petrus  Act.  2.  dicit  'Quem   deus  suscitavit,    solutis    doloribus   inferni'^Ml^afdi.  2,2' 

seu,  ut  graecus  habet,  'mortis',  in  quo  videtur  significare:  Doloribus  mortis 
seu  inferni  Christum  fiiisse  solutum  in  resurrectione.  At  dolores  mortis  et 
inferni  pro  eodem  ego  habeo.  Infernus  enim  est  pavor  mortis,  idest  sensus 
mortis,  quo  horrent  mortem  et  tamen  non  etfugiunt  damnati,  nam  mors  con- 

25  tempta  non  sentitur  estque  velut  somuus.  Videmus  autem,  scripturam  duo 
loca  tribuere  mortuis,  foveam  corpori  et  iufernum  auimae.  At  Petrus  hie 
non  dicit,  solum  infernum  seu  mortem  esse  soluta  in  Christo,  sed  dolores 
inferni  seu  mortis,  quia  etsi  multi  saucti  in  sepulchro  et  inferno  absque 
dolore  fuisse  credantur,    qui  et  in  pace   mortui  sunt,  tarnen  Christus,  sicut 

30  cum  summo  dolore  mortuus  est,  ita  videtur  et  dolores  post  mortem  in  in- 
ferno sustinuisse,  ut  nobis  omnia  superaret.  Ita  ego  interim  verbis  Petri 
inhaerebo,  donec  meliora  doctus  fuero,  ut  Christum  prae  caeteris  omnibus 
non  solum  mortem,  sed  etiam  dolores  mortis  seu  iuferni  sensisse  credam, 
caro  quidem   eins   requieverit  in  spe,    sed    anima   eins    infernum   gustaverit. 

35  Atque  hoc  esse,   quod  hie  dicit  'non  derelinques  animam  meam  in  inferno'. 

Istae  autem  negativae  'Non  derelinques',  'nee  dabis'  &c.,  vehementiores 

sunt    affirmativis    et   robustius   resurrectionem    testantur,    quam    si    dixisset: 

Educes  de  inferno  animam  meam  et  servabis  sanctum  tuum  sicut  ibi  'Maria  ync.  10, 42. 

optimam  partem  elegit,  quae  non  aufferetur  ab  ea',  idest  certissima  manebit. 

40   Ita  hie  'Non  derelinques',  idest  velocissime  reduces.    'Et  non  dabis  sanctum 


5  vLvunt  C  35  bic  fel^U  C 


464  OpiTiitioiu's  in  Psalnios.    1519—1521. 

timm  vidert'  oorniptioncnr,  iilost  ib.slinabis  nie  locluceic  in  t^anitateni  et  vitani 
<(>r|>oris.  \'ick'tur  onini  mihi  sj)iritu.s  in  liis  vorbis  yinij)lic'iter  lo(|ui  et  niagis 
aJ  tejui)ns  respicere  tjiuini  ad  lociim  \el  aliani  ciiviini.stantiain,  ut  wit  sensus: 
jSOn  derelinqnesi  nie  taulo  kiujxtre,  (jiianto  iiatnraliter  solent  eorrnnipi 
eadavera,  setl  intra  tenijnis,  «|U()  solent  ineipere  eorrnnipi,  nie  snseitabis.  r. 
Aliot[uin  possit  sermo  videri  de  aliquo  dietiLs,  qiii  usque  in  diem  indieii  pei- 
miraenliini  in  inierno  et  sepulcbro  servaretur  incorruptus,  quanivis  nullus  ita 
sit  servatus,  ^^altenl  ante  Christum,  de  quo  haee  jirimo  loquitur.  Ett^i  enim 
sunt  (ut  in  Aegvpto)  eorpora  myrrha,  <]uae  contra  })utrefactionem  valet, 
peruueta  et  servata,  earo  tarnen  consumpta  est  et  exhausta,  eontra  ([uod  hi(;  lu 
dicitur  'Caro  mea  requieseet  in  spe\ 

!•;,  II.  ]S()tas   mihi    fccisti   vias  vitac;,   adimj)lebis    melaelitia 

cum   vultu    tuo. 

Delectationes  in  dextera  tua  usque  in  finem. 

llieronvmus    'O.stendis    mihi    semitam    vitae,    plenitudinem    laetitiarum    '•■ 

ante   vultum    tuum,    decores   in   dextera   tua  aeternos",    ubi  videtur  ab   uuo 

verbo  'ostendis'  tres  accusativos  regi,   quorum  unum  noster  mutavit  in  ver- 

bum  'adimplebis'  et  tercium  in  nominativum  'delectationes'.   Nihil  tarnen  de 

9iVflitf).2, 28.  sensu  perlt,  nam  et  Petrus  Act.  2.  nostrum  sequitur.    Describit  autem  gloriam 

resurrectionis  tribus  partibus,    vita  immortali,   laetitia  interna   et  iucunditate   20 
aeterna.   'Via  vitae"  dicitur,  quod  sit  a  morte  ad  vitam,  quasi  illud  Apostüli 
mm.  G,  9.  Ro.  G.  dicat  'Christus  resurgens  ex  mortuis,  iam  non  moritur,  mors  illi  non 
ultra  domiüabitur\    Christus  enim  antea  non  noverat  viam  vitae  exjierimen- 
taliter,  cum  liaec  vita  sit  non  nisi  via  mortis  seu  cursus  potius  ad  mortem, 
sed    resurgere  ad  vitam  immortalem,   hoc  vere  est  nosse  viam  vitae,   quod  2-. 
solius  est  virtutis   et  dextrae  dei,   sicut   hie   dicit  'Notas   mihi   fecisti   vias 
%\.  89, 49.  vitae'   et  ps.  88.   'Quis    est  homo,    qui    vivet  et   non  videbit  mortem,   eruet 
*i.  f,8,  L'i.  animam   suam   de   manu   iuferni?'    quasi   dicat:   nullus.     Sic   ps.  67.  vocatur 
Dominus,  dominus  exitus  mortis  et  deus  salvos  faciendi,  quod  absorpta  morte 
4101".  i:i,  i4f.  per  victoriam,  educat  in  vitam  aeternam,  sicut  promisit  Oseae  13.  'De  manu   ;to 
mortis  liberabo  eos,  de  morte  redimam  eos.    Ero  mors  tua,  o  mors,  morsus 
tuus  ero  inferne.     Consolatio   abscondita  est  ab  oculis  meis,   quia  ipse  inter 
fratres  dividet.     Adducet  ventum    urentem  dominus   de  deserto  ascendentem 
et   siccabit  venas    eins   et   desolabit   fontem   eius',    idest  peceatum,    quod  est 
Vena,  fons,  Stimulus  virtusque  mortis  &c.  35 

'Laetitia  interna",  quam  Hieronymus  'plenitudinem  laetitiarum  ante 
vultum  dei'  non  male  iutelligit,  Ea  est,  qua  videtur  deus  deorum  in  Zion 
.sicuti  est  et  facie  ad  faciem,  ubi  est  satietas  plena  cordis  nostri,  ut  digna 
Emphasi  'plenitudo  laetitiarum'  appelletur.     In  hac  enim  vita  ex  parte  cog- 


28  q.  d.  A  qixasi  diceret  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  ^Qt 


noscimus, 


ex  parte  prophetumiis,  ita  ex  parte  laetamur  et  omnia  ex  parte 
habeimis.  'Cum  antem  venerit  quod  perfectum  est,  evacuabitiir  quod  ex 
parte  est",  1.  Cor.  13.,  ubi  non  miscebitur  risus  clolori  nee  luctus  eonsolationi,  i  Gov.Ki.io 
sieut  necesse  est  in  hac  vita  fieri,  tlnin  peregrinamnr  a  doniino  et  per  spe- 
:>  enlum  videmus  in  enigmate.  Qnare  laetitiam  hnins  vitae  laetitiani  enigniatis, 
illins  vero  laetitiam  vnltns  sen  faeiei  domini  appellare  possumus.  Sic  enim 
liel)raiee  sine  praepositione  'cum"  et  'ante"  dicitur  'plenitudinem  laetitiarum 
(aeiei  tnae",  nt  plenitudinem  laetitiarum  e  facie  et  revelata  gloria  dei  pen- 
dere    intelligamus,    sieut    psalmo   sequente    dicet   'Satiabor,    cum    apparuerit  ?5).  n,  ir,. 

10   gloria  tua\     Et  Christus  loh.  14.   'Qui  diligit  me  diligetur  a  patre  meo,   efJot).  u,  yi. 
ego  diligam  eum  et  manifestabo  ei  meipsum".    Haec  est  laetitia  aetcrna,  quia 
plenitudo    laetitiarum,    cum  laetitiae   in    hac   miseria   sanctis   impartitae   sint 
stillae   quaedam    et   tenues    praegustus,    qui  cito  transeant,   plenitudo  auteni 
revelata  facie    dei   perfecta    est    nianens    inaeternum.     'Haec    enim    est   vita 

u.   aeterna,    ut    cognoscant    te    solum    verum    deum    et  quem    misisti,    Ihesum 

f  Christum",  lohan.  17.  ^soo.  i7, 3. 

'lucunditates  in  dextera  tua  in  finem",  quas  Hieronymus  'decores 
aeternos"  posuit,  significare  mihi  videntur  dotes  reliquae  corporis  et  animae 
et  omnium  rerum,  seu  ut  nostri  vocaut,  obiectivas  delectationes,  quas  C'hristus 

20  ex  sua  gloria  habet.  Sieut  enim  in  sinistra  dei,  idest  in  hac  vita,  in  omnibus 
est  tristatus,  ita  in  dextera,  idest  futura  vita,  in  omuil)us  delectatui-.  Qui 
enim  in  dei  visione  beatus  est,  in  omnibus  simul  iocundatur:  nullum  liic 
triste  spectaculum,  sed  omnia  iucunda,  omnia  cooperantur,  applaudunt,  favent, 
arrident,    sieut    canit    Lactantius:    Ecee    renascentis    testatur   gratia    nnuidi, 

25   omnia  cum  domino  dona  redisse  suo. 

Eadem  hie  dictio  est  foeminino  genere  'Neimotir,  quae  superius  mas- 
culino  'Neimim"  posita  est  'Funes  ceciderunt  mihi  in  puk^hris"  seu  'iucundis", 
utrobique  CHu'isti  iucunditatem  in  rebus  extra  deum  existentibus  docens.  Ac 
hebraeus    ultimam    dictionem    'Nctzah',    quod    nos    'in    finem",    Hieronynuis 

30  'aeternos"  reddidit,  ambigua  coustructioue  habet,  ut  ad  onmes  tres  partes 
queat  aptari,  ad  vias  vitae,  ad  plenitudinem  laetitiarum  et  iucunditates  in 
dextera  dei,  ut  singulas  aeternas  accipere  possimus,  vel  ad  solas  iucimditates, 
quas  decores  Hieronymus  vocat,  forte  quod  decoris  et  formosis  delectcmui- 
et  iucundemur.    Haec  erunt,  cum  corpora  nostra,  coelum  et  teri-a  in  novam 

'^■'  creaturam  mutabuntur  in  fine  mundi,  ubi  omnia  erunt  iueuuda  et  duh-ia. 
lulcrim  'expectatio  creaturae  ingemiscit  et  parturit,  donec  et  ii)sa  libcretur 
a  c()rru])tione  et  vanitate  in  libertatem   gloriae  filiorum  dei",  Jlo.  8. 

'Dextera  dei"    (ut  dixinuis)   futuram  vitam    seu   eam,   quae   est  in  <'ou-;^^i,„   g  g, 
spectu  dei,  significat,  riuae  nunc  incijtit  \)or  fideni,  consununauda  per  specicm, 

4"   Amen. 

7   praepositio  A  27  Neiniin  (,'  M  terram  A  H9  consmnaiula  A 

!i;utf)cv§  Sßerfe.  V.  30 


460  Opemtion.'s  in   Psalnios.     151!!- 1521. 

Viilomus  cr»i;(),  hie  jisalnius  imns  onminin  (|uani  claro  rosiirrcctiouoni  ot 
uloiiain  rostirrcctionis  pnuHlicct,  ul  mcrito  MiclillKim  aurcohis  diotiis  sit 
Pavid.  i|iii    lioc   IdCd   insitiiiifcr   siiain   in    i-chus  divinis  cooiiitioiu.iii  sioiia\'it. 


PSAT.MVS  DECIMV8  SEXTVS. 
HEBRAEIS  XVII. 
ORATIO    DAVID. 

NOvus  titulus  'Oratio  David',  quo  satis  indicatur  psalnii  materia,  qiiac 
mihi  11011  dissimilis  videtur  ei,  quae  psalmo  quinto  et  multis  aliis 
traetatiir,  generalis  scilicet  querimonia  populi  insti  adversus  nocentissimos  per- 
secutores  spiritieidas  hypoeritas,  cum  quibiis  ei  a.ssidue  bellum  est  sicut  inter  lo 
lacob  et  Esau  de  iustitia  et  verbo  veritatis.  Itaque  ex  praedictis  se[)iiis 
traetatis  facilis  erit  et  huius  psalmi  seusus. 

17'  '•         Exaudi    domine,   iustitiam    meam,    intende    deprecationem 
meam,    auribus    percipe    orationem    meam, 

Nou    in   labiis    dolosis.  is 

Magnum  affectum  et  lachrymas  multas  indicat  ter  repetita  et  ingeminata 

petitio,  quia  revera  spirituales  homines  magis  urit  dolus  quam  vis  impioriuu, 

quod  vini  manifestam  licet  cognoscere  et  periculis  cognitis  utcunque  occurrere, 

2.eor.  11,29.  at   dolus    ante  perdit  quam    iiitelligatur.     Uude  et  Paulus  2.  Cor.  11.,    cum 

dixisset  'Quis  infirmatur,  et  ego  uon  iufirmor?'  grandius  in  scandalum  dixit  'jo 
'Quis  scandalisatur,  et  ego  non  uror?'  Non  ait  'infirmor',  sed  'uror",  quod 
minus  sit  cum  infirmantibus,  idest  patientibus,  pati  quam  propter  scandali- 
''«»ö^väO' satos  uri.  Et  Act.  20.  protestatur,  sese  per  triennium  non  cessasse  cum 
lachrymis  monens  unumquenque,  ut  caverent  a  lupis  rapacibus,  qui  post 
<ei)i[.  3,  isf.  discessionem  eins  erant  intraturi  et  locuturi  perversa.  Et  Philip.  3.  'Multi  25 
enim  ambulant,  quos  saepe  dicebam  vobis,  nunc  autem  et  flens  dico,  inimi- 
cos  crucis  Christi,  quorum  finis  interitus,  quorum  deus  venter  est  et  gloria 
in  confusione'. 

Si  sie  prophetae,  sie  Apostoli  arserunt  et  fleverunt  super  sui  temporis 
hypocritis,  quando  Spiritus  adhuc  plenior  erat  in  Ecclesia,  quid  non  metuen-  30 
dum  nobis?  quae  lachrymae  nobis  esse  possunt  satis  in  his  perditis  tem- 
poribus  tantae  securitatis,  in  quibus  daemones  mortuos  esse  aut  dormire 
credimus,  cum  regnent  horrenda  tyraunide,  nomine  Christi  et  sanctorum  in 
suas  partes  rapto  et  iaetato?  Verum  praedicta  sunt  satis  abunde  talia  tem- 
pora,   nos   autem   insensati   sumus   et   sicut   ludaei  ignorantes  implemus  i])si   sr. 

5  HEB.  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  4ß7 

omnia,  quae  praedicta    nobis   sunt   ab  Apostolis,   praesente  inipietatc,   (|nae 
futnra  esse  de  aliis  somniamus.     Ve  saeculo  liuic  novissimo  et  pcssimo. 

Hebraeus  sine  pronomine  'meam'  absolute  dicit  'Exaudi  domiae,  iusti- 
tiani".     Quo  verbo,  ut  iudaicas  tenebras  omittam,  qui  Davidem  hie  iactatae 

5  iustitiae  peccato  meruisse  fingunt,  ut  postea  caderet  in  peccatum  adulterii, 
etiam  nostri  offensi  sunt,  ut  soll  Clu'isto  hanc  vocem  tribuerent.  Mihi  auteni 
vehementior  est  petitio,  quod  absolute  petit  iustitiam  exaudiri  quam  suam 
iustitiam.  Ostendit  enim  hoc  versu  pene  per  singula  verba,  quos  intutus  sit 
et  unde  motus,  ut  sie  aestuaret.    Intutus  enim  est  multitudinem  et  magnitu- 

in  dinem  hypocritarum,  qui  sibi  solis,  ut  omnia  bona  opera  et  iustitiam,  ita  et 
orationem  et  misericordiam  dei  arrogant,  cum  tamen  omnia  haec  dolose  et 
in  deceptiouem  plurimorum  imbecillium  non  nisi  simulent,  ut  remedio  alio 
non  queat  rebus  veris  succurri  quam  oratione  lachrymosa,  quae  deum  pro- 
vocet,  ut  iustitiam  seu  id,  quod  vere  iustum  est  seu  iustam  causam,  qualis 

15  est  fides,  verbum  et  opera  fidei,  audiat,  suscipiat  et  defendat  contra  impiam 
et  noxiam  illorum  simulationem.  Est  ergo  aifectus  pietatis  et  charitatis 
eiusmodi:  Etsi  ego  indignus  sum,  qui  peto,  tamen  ipsa  causa,  cum  sit  verbi 
tui  et  fidei  causa  vereque  iustitia,  digna  est,  quam  non  siuas  opprimi  in 
deccptionem   infoelicium   auimarum,   quas   lupi   illi   rapaces   suis  fictis  verbis 

20   vorare  non  cessant. 

Sunt    qui    velint    sie    vertere:    'Exaudi   domine    iustitiae"    sicut  ps.  4.  ^M,  2 
'Exaudivit  me  deus  iustitiae  meae",  quod  iudicio  cuiusque  relinquo.    Hebraeus 
quidem  textus  non  resistit,  ego  tamen  priore  sensu  contentus  sum.    Reliquae 
duae  'Intende   deprecationem    meam",   'auribus   percipe   orationem   meam',  ad 

25  modum  psaimi  quinti  intelligamus.  Quid  deinde  intersit  inter  orationem  et 
deprecationem,  ps.  6.  dictum  est  satis. 

'Non  in  labiis  doli"  seu  'dolosis'.  Manifeste  hie  accusat  hypocritas, 
quorum  et  dogmata  et  orationes  labiis  dolosis  deputat.  Potest  autem  et 
asserentis  et  optantis  esse  hoc  modo:  Ideo  nos  exaudi  domine,  quia  tu  nosti 

30  cor  nostrum,  quod  non  est  dolus  in  labiis  nostris:  sicut  oramus  ore,  ita 
sentimus  corde,  et  sicut  docemus,  ita  simpliciter  vivimus,  cum  illi  contra 
nihil  non  simulent,  vel  hoc  modo:  Exaudi  domine,  iustitiam  et  fac,  ne  et  nos 
sicut  illi  dolosis  labiis  tum  oremus,  tum  doceamus.  Ita  videmus  hie  micare 
zelum    et  odium   hypocrisis,    quam    sancti    tanta   detestatione   deprecantur   et 

35   accusant. 

De   vultu   tuo   iudicium    meum   prodeat,  n,  2. 

Oculi   tui   videant  aequitates. 
Iudicium   hoc   loco  non  arbitror  esse  sensum  seu  acumen  illiid  ingeuii, 
quo   de   omnibus   recte  maleve  sentimus,  ut  aliquibus  visum  est,  sed  ipsam 


3  Heb.  AC 


4(38  Openitiones  in   Psalmos.     1511»-ir)21. 

«Ui.  140,  13  i'iiii-'iiii'.  *1*^'  M"''  ili'^<^'t'plaiit   partes  advcrsannc.    (iuo  modo  })s.  139.  'Ego  cog- 
iio\i ,  (|Uoiiiam   lliciot   clomimis    iiuliciuin   iiiopis  et   viiulR-tam  ]iaiii>erum\     Et 

^Moi)  23,  T.lob  23.  'l*ro|Hmat  aei|iiitatcin  coiiti-a   nie,   et   ad   victoriaiii  perveniet  iiidiciuin 

.t>iob  31,  13.  nieiim.'    Et  31.  'Si  conteinpsi  subire  iudiciuiii  cum  scrvo  nie,  cum  disc('j)taret 

advcrsum   \nv'.     'ludicium  mortis  est  viro  huic^,  'non  est  viro  huio  iiidieiiim    •> 

^"■•|-'i;. "mortis'  dixirunt  de  leremia  eiiisdcm  26.  Est  ergo  sensiis:  iustitia  causa 
mea  et  iudieium  meum,  obsecro,  ut  exeat  de  conspectu  tue,  quia  coram  et 
in  oculis  tuis  seio  iustum  esse,  (piod  in  oculis  hominum  damnatiir  tanquani 
inipium  et  iniqnum.  Quare  fac,  ut  quäle  est  coram  vultu  tue  te  iudicante, 
tale  fiat  revelante  te  etiani  coram  hominibus.  Non  maneat  iudieium  causae  ") 
ivui.  I,  f.  nieae  tale,  quäle  egreditur  a  conspectu  hominum  dainnatum,  (|uia  ut  Abacuk  1. 
dieitin-  'ab  eo  eonspeetu  egreditur  iudieium  perversum,  et  non  pervenit  ad 
tinem  iudieium,  laeeratur  etiam  lex\  Quae  verba  et  hodie  orari  oj)ortet 
adversus  haeretieae  pravitatis  inquisitores  et  tyrannos  Ecclesiasticos ,  a  quo- 
rum  conspectu  non  egreditur  veritatis  iudieium  nisi  damnatum.  Neque  enim  ir. 
et  ipsis  resisti  potest  nisi  qucrulosa  et  lachrymosa  oratione.  Tdiotismum 
hunc  satis  notum  arbitror,  'egredi  iudieium',  'egredi  sermonem',  'egredi  ver- 
bum',  'egredi  causam'  &c. 

'Oeuli  tui  vidcant  aeqnitates',  hebraice  'rectitudines'  seu  id,  quod  rectum 
est,  de  quo  superius  abunde  ps.  9.  Damnat  enim  propheta  liy])ocritas  san-  20 
guinarios  pravitatis,  hoc  est,  quod  in  omni  causa  quaerunt  qnae  sua  sunt, 
ideo  iustorum  causam,  cum  quaerat  quae  dei  sunt,  damnant,  nt  snas  pra- 
N'itates  statuant.  Sic  enim  oculi  hominnm  respectum  habent  et  intendunt  in 
]>ravitatem.  Sed  tui,  o  domine,  oculi,  cum  non  videant,  nisi  quod  rectum 
est,  ostende  et  idipsum  coram  omnibus,  quod  facies,  si  causam  meam  defendas  25 
et  illorum  opprimas,  donec  enim  id  non  foeceris,  illi  iactant  sine  fine  super- 
bientes,  ocnlos  tuos  respicere  ad  se  et  ad  snas  pravitates  tanquam  recti- 
tudines  ac  negligere  et  abominari  nostram  rectitudinem  tanquam  pravitatem. 
$ab.  1,  Ki.  E'^^t  autem  idem  hnius  versus  sensus,  qui  Abacuk  1.    'Mundi  sunt  oculi  tui, 

ne  videas  malum,  et  respicere  ad  iniquitatem  non  poteris.  Quare  ergo  30 
respicis  super  iniqua  agentes  et  taces  dfsvorante  inq)io  instiorem  se?'  Ita 
iternm  aliud  esse  dei,  aliud  liominum  respecitum  ostendit  et  aliud  esse,  quod 
in  oculis  homiuum,  et  aliud,  (piod  in  oculis  dei  indicatur.  Simul  observemus, 
nt  dixi,  non  viribus  nostris  neque  sapientia  nostra  esse  nitendum.  Nemo 
enim  unquam  ]>erversum  hominem  verbis  aut  sapientia  vicit,  nee  fidei  causam  ar. 
suis  viribus  ullus  unquam  defendit,  nt  in  omnibus  haereticis  moustratum 
est,  quando  nee  Apostoli  nee  prophetae  neqne  adeo  ipse  Christus  suos 
hypocritas  potuit  superare,  cum  impii  etiam  victi  victi  esse  nolint.  Quid 
ergo  nos  praesnmeremus  vermiculi  contra  antichristos  omnium  robustissimos 
Ecclesiae  hostes  omissa  oratione  qnaerulosa  praestare?  ^o 


14  hereticos  A  19  heb.  AC  39  robustissimas  A 


Opmitioncs  in  Psulnios.    1519—1521.  4(39 

Dixi  .superius,  Aequitatem  abstractuin  iiostro  iiitcrpreli  i)laciiis.s<3  pro 
'rec'titudiue',  cum  tanieu  ubique  nou  'aequuin'',  sed  'recUmr  transfcrat  in 
concreto.  Aequitas  raagis  ad  raoderationem  legis  pertinere  nobis  pcrraittatur, 
quam  ad  rectitudinem,  quae  perfecta  legis  plenitudo  est. 

5         Probasti  cor  meum   et  visitasti  nocte,   igue  me  examinasti,      17,3. 
et  nou  est  inveuta  in  rae  iuiquitas, 
Ut   nou    lo(j[uatur    os    meum    opera    lioiuinuin. 
Proptcr  v'erba  labiorum   tuorum  ego    custodivi   vias  duras.       w,  4. 

Hebraeus  uou   parum  dissonat,   quem  Hieronymus   ita  vertit  'Probasti 

m  cor  meum,  visitasti  nocte,  conflasti  me,  uon  invenisti  cogitationes  meas  tran- 
sire  OS  meum,  in  opera  hominum  propter  verba  labiorum  tuorum  ego  obser- 
vavi  vias  latronis\  Sed  quis  erit  sensus?  Gerte  Hieronymus  omisit  ad- 
verbium  uegandi  ante  verbum  'transire'  nee  servat  distinctiouem  versus 
hebraicam.    Nostra  autem  traoslatio,  etsi  abundet  suo   sensu,  hebraeo  tamen 

ir.  an  quadret,  videbimus,  uou  quod  ideo  darauandum  ceuseam  aut  Ecclesiam 
dei  calumniari  velim,  quod  usa  sit  liac  translatioue  tauto  tempore.  Quid 
enim  nocet  verbis  male  redditis  alium  sensum,  quam  sit  nativus,  in  Ecclesia 
haberi?  modo  sit  pius,  quando  inulta  sunt  o])time  quoque  reddita,  quorum 
tamen    sensum    nondum    habuit  et    explicavit    Ecclesia,    ut   sunt  prophetiae 

■-'L'  Ciu-isti  et  Apostolorum  de  novissimis  temporibus.  Quis  enim  in  Ecclesia 
intelligit  illas?  Et  tamen  verba  sunt  proprie  reddita.  Quin  quis  dubitet, 
Ecclesiam  habere  sensum  proprium  huius  loci,  etiam  si  ignoret,  eundem  hoc 
Joco  significari?  Id  quod  in  multis  aliis  quoque  accidit.  Quid  enim  uou 
habeat,  quae  spiritiuu  Christi  habet?  cui  nou  sit  necessarium  omuem  locura 

25  Spiritus  in  scriptura  nosse.  Haec  dixerira  contra  moroses,  qui  statim,  ut 
aliter  quam  receptum  est  quippiam  fuerit  inventum,  calurauiam  Ecclesiae 
interpretautur.  Xos  aliorum  industrias  laudamus,  sed  et  nos  in  })artem  agri 
dorainici  excolendi  nou  tantum  vescendi  gratia  vocatos  arbitrari  debemus, 
cum  scriptum  sit   'super   crescentibus    novis  vetera  proiicietis'.     Nou  potue- s.aioj  i'ciu. 

30  runt  illi  omnia,    quaedam   et  nobis  relicta    sunt.     Alioquin  si  satis   est  illos 

docuisse,  cur  uon  satis  quoque   est  eos   beue  vixisse?     Si  eadem  verba  suf- 

ticiunt,    cur  nou  eadem    et  opera?    ut  sie  tam  verbis  <}uam    operibus   eorum 

contenti,    nemo  aliud  doceat  et  faciat,    quam  S.  Hierouyuuis  docuit   et  fecit. 

Ad  psalmum,  cuius  hos  duos  versus  ad  verbum  sie  reddo: 

sö  Probasti   cor  meum,  visitasti   nocte,   couflasti  me,   uou   invenies,  cogi- 

tationes meas  nou  transibit  os  meum. 

Ad  opera  hominum,  in  verbo  labiorum  tuorum. 
Ego  observavi  vias  corruptoris. 


12/13  ad  verhuin  A  21   prupritj  A  22  in  Ecclesk  C 


170  Ojinationes  in  Rsalnios.     l.'.llt— l.Vil. 

l>c   pi'iorc   prius.      IV'ticr:!!.   u(   (Itiinimis    iu(li<'iiiin    et    caiisam   eins   indi- 
carct    et    it'cliliuliiirm    eins     iiitiin-ctiir ,     iiiiiic  (lua   lidiicia    sie    aiidcal    pcleiv, 
t'.\|)<>iiit.      Tcntasti,   iii(|nil,    nio  variis    modis  rt  j)rol)asli,    iit    scircs,   an  cssd 
iM-  i;w, -'i- ^i;'   init|ui(alis  in    ww ,    iit    ps.  138  dielt,    an  (iiuicrcivm    ca,    (Hiac    inca  snnl, 
j.avoi.  ic.,i.  sicut    vi     in    Icuc   Mosi,     1"'\<>.    Ili.      'iit     (ciilcni    cnni,    nlinni    anihulcl     in    lcu;c     5 
^.  aupj.  n,  :'.  nu-a  an    non'.      VA    Hcnlr.   S.      'Dnxil    tc  doniinns    per  dcscrlinn    lO  annis,   ni 
afHiji'orrt   tc  attpic  tcntarct'.      X('<'    laincn    ins-cnisti,    scd     pcrscvci'avi    in    oin- 
nil)us   rcM'tus   in   ocnlis   tnis,    scinpcr    (|na('i-('ns    (piac    tna    snnt.      llane    igitnr 
rcctitndincm   di^ncnlnr  nrnli    tili    vidcrc    et   cansani   mrani   iudicarc  sccnndnni 
ft»nsj)ec'tnin  tnnni,    cum   illi  nuncjuam    ((Mitati    et   probati  ca,    (piae  niea  .sunt,    lu 
nulla  alia  eiuisa  damncnt  et    perse(|uuntni",    nisi    (juia    non    intclH<i;nnt,    suis 
piavitatibus  excaecati  et  obnoxii. 

C'o[)ia  et  uuxesis  illa  orationis,  'pi-(»l)asti  cor  nieum',  'visitasti  nocte/' 
'eontiasti  nie',  non  modo  diversi  generis  tentationes  sii:;nificat,  st'd  et  ad 
emphasim  facit  et  magnitudiuem  afiectus  monstrat,  tanquam  si  (juis  in  deum  15 
fretns  pura  couscientia,  longo  tentationum  usu  probatus  vi  spe  iirma  iam 
9J011I.  5.  inconfusibilis,  nt  Ko.  5.  Apostolus  pracscribit,  tedio  tarnen  adversae  pailis 
sua  pertinaciter  contra  cum  moventis  et  plurimos  seducentis  provocatus, 
incij)iat  eoram  deo  cum  fiducia  contra  illos  suam  causam  iustificare  et 
dicere:  Ecce  tu  scis,  domine,  quouiam  ea,  qiiae  dixi  et  foeci,  recta  fuere  20 
eoram  te,  et  tamen  impii  illi,  ac  si  damnata  essent,  detestantur  et  suis 
3«.  17, 16  f.  pravitatibus  fallunt  plurimos.  Tale  et  Hiere.  17.  in  se  expertus  est  dicens 
'Ego  non  sum  turbatus,  te  pastorem  sequens  et  diem  hominis  non  desy- 
deravi,  tu  scis,  quod  egressum  est  de  labiis  meis,  rectum  in  conspectu  tuo 
fuit,  non  sis  mihi  tu  formidini,  Spes  mea  tu  in  die  afflictionis'.  25 

Quaudo  autera  hunc  versum  omnes  transeunt,  somniare  nos  oportet  et 
propria  afferre,  donec  alius  attulerit  meliora.  Prima  pars  'probasti  cor 
meum'  mihi  videtur  pertinere  ad  eas  tentationes,  quibus  homo  exercetur  in 
seipso,  scilicet  penuria  rerum,  aegritudine  aliisque  rerum  et  corporis  incom- 
modis  et  periculis  temporalibus.  Hie  enim  exploratur  homo,  an  plus  in  30 
deum  quam  in  aurum  aut  quamlibet  fortunam  confidat.  Altera  'Visitasti 
nocte"  ad  spirituales,  quibus  homo  in  peccatis,  conscientia,  timore  mortis, 
pavore  iuferni  vexatur,  ut  probetur,  an  plus  in  sua  opera,  sapientiam,  con- 
silia  confidat  quam  in  puram  dei  misericordiam.  Diximus  enim  psalmo 
praecedente,  noctem  esse  idoneura  tempus  harum  tentationum,  quibus  proprio  35 
deus  ipse  visitat  et  dure  arguit.  Tertia  'Conflasti'  sive  ^igne  examinasti 
sicut  aurum''  sit  externa  persecutio,  ubi  virulentis  Unguis  infamatur,  pessimis 
nominibus  et  ignominia  fedatur,  sicut  Christus  in  Cruce  cum  sceleratis 
reputatus  et  eoram  omnibus  dignus  videatur,  qui  omnia  extrema  patiatur,  ut 


1 1   nulla]  a  nulla  A        peresquuntur  (fo)  A  danmant  et  jjer.secjuuntur  ('         29/30  iu- 
comodis  A         33  sapientia  AC  35  proprio  (im  Äuftoben)  A  39  videatur]  visus  C 


Opeiationes  in  Psalmos.     1510— ir)21.  47 1 

nndique  excoctus  et  probatus  spem,  (piae  iion  confiuidit,  obtineat,  (jua  aiulcat 
in  fiducia  dei  sese  iustificarc  iu  causa  vorbi  et  fidei  contra  superbos  hypo- 
critas,  licet  non  superbiat  de  iitstitia  vi  usu  pcrfecto  vcrbi  et  fidei.  Causa 
enini  fidei  semper  iusta  et  recta  est,  (piantumlibet  sive  makis  sive  perfectus 
5  sit,  (jui  eani  agit. 

'Non  invenies\  Hie  est  niedius  versus,  cui  addidit  de  suo  inter])res 
'in  nie'  et  ex  altera  parte  versus  'Iui(}uitas',  vero  quidem  sensu,  sed  confusa 
distiuctione.  Nam  ea  dictio  significat  et  iniquitatem  et  cogitationeni ,  con- 
silium  seu  intentionem,  qua  in  corde   quippiam    statuimus,   ut  ps.  9.    'Com- iM- 10, 2. 

Kl   prehenduntur  in  consiliis  suis\     Potest  ergo  dici,  orationeni  esse  Eclipticani 

'Non    invenies',    scilicet    in    nie    esse   viam    pravitatis,    iuxta    illud  ps.  138. '^).  139, 23  f. 
'Et  proba    me   deus,   et   scito   cor  meum,  interroga   me  et  coguosce  semitas 
meas  et  vide,  si  via  iniquitatis    in    me    est,    et    deduc    me   in  via  aeterna'. 
Ideo  enim  probat  cor,  ut  videat,   an    pravum    sit,    id    quod   negat   aj)ud    se 

15  iuveutuni.  Dicit  auteni  in  futuro  'invenies',  quo  ostendit,  non  soluni  non 
inventum  esse  pravum,  sed  etiam  sie  perseveraturum  proponit ,  ut  iiun(|uam 
inveniat.     Tamen  sequente  parte  implet  Eclipsin  istam. 

'Cogitationes  meas  non  transibit  os  meum\  Nee  fingere  quidem  pos- 
suni,  cur    interpres  pro    'non   transibit   os    meum'    voluerit    dicere    'Ut  non 

20  loquatur  os  meum',  annectens  de  principio  sequentis  versus  'Opera  hominum'. 
Ego  etsi  non  memini  in  scripturis  hoc  dictionis  genus  legisse,  quod  cogita- 
tiones transeat  os,  Opinor  tamen,  sensum  esse  eundem,  qui  primo  versu 
dictus  est  'Non  in  labiis  dolosis'.  Transit  enim  sive  praeterit  os  cogita- 
tiones, qiiaudo  araplius  et  ultra  loquitur,  quam  cor  cogitet,  ut  cor  et  os  sibi 

25  non  constent,  quod  potissimum  in  vaniloquos  et  multiloquos  magistros  men- 
tium  deceptores  quadrat,  qui  ut  scandalum  crucis  non  patiantur,  quidvis 
docent,  quo  hominibus  placeaut,  desyderant  enim  diem  hominis  et  volunt 
hominibus  placere,  et  in  eos,  qui  metu  persecutionis  aut  spe  commodi  veri- 
tatem  uegant.     Inter  hos  enim  sunt,  quorum  cor  cum  sciat,  secus  rem  habere, 

30  adhuc  tamen  os  eorum  transit  lias  cordis  cogitationes,  ne  patiantur,  magna 
pars  connivet  et  tacet  codem  metu  vel  spe  lucri.  Adeo  necesse  est,  ut  aut 
pereat,  si  contradicat,  aut  deum  oflPendat,  si  non  contradicat  homo  hominum 
traditionibus  et  operibus.  Hieronymus  pulchre  eifugit  per  Amphibologiam, 
ut  nescias,  an  voluerit,  quod  cogitationes  transeant  os,  vel  os  transeat  cogi- 

35  tationes,  dum  verbum  indicativum  mutat  in  infinitivum  dicens  'Non  invenisti 
cogitationes  meas  transire  os  meum'  confusa  distiuctione,  ut  dixi,  et  oraisso 
adverbio  'non'.  Sed  verbum  est  futurum  indicativum,  numero  singulari 
'non  transibit'  sicut  'Non  invenies',  eademque  ratione  perseverantiam  cora- 
mendaus.     Hunc  sensum  etiam  nostra  translatio  potest  habere,   scilicet  pro- 

»0  batum  esse  et  non  inventam  iniquitatem  in  eo,  ut  loquatur  opera  hominum, 


34  transeat  os  C       os  transeant  C  35  d.  A 


172  Operationcs  in  Psalmos.     1510-1521. 

Iior  ot   iiullis  fimi   U'iita(ii)iiil)us  co  poluissc  CDgi,  tit   ivlicio  cnicis  scaiulalo 
et   iiiipidpi'rio  ("liiisti    djuTa    hoiniimin    doeoret   et    liomiiiihus    liac    ini(iui(alc 

©ai.  1,  lu.  i)hu'eivt.     'Si  eiiiin  homiiiibus  placereniu.s,  Christi  servi  non  cssoimis'.     Idee» 

potit  cxaiuliri  iiistitiain  et   rcspici  ad  rectitiidiiuMii. 
i^i-  10,  •-'.  'Cogitationes'    idem    nomeii    est,    (juod    jts.  !i.      'Comproliciuluntiir    in     r. 

s.'Hioj.  19,19.  oDiisiliis  suis',  qiiae  vulgo  vocainus  proposita  sfii  iiitcntionos,  ut  Dcutr.  19. 
'siout  tratri  siio  facere  cogitavit'.  Et  satis  acuta  urbaiKUjue  plu'asis  est: 
transit  os  eogitatioues,  wen  das  maull  mein-  wcseht,  dan  das  liertz  weys, 
\v\  'transit',  idest  contemnit.  Jusignis  enim  pravitatis  niahuu  est,  cordis 
[)r()[)rii  eogitatioues  bouas  contciuuerc  ob  mctuiu  verboruiu  et  operuni  lo 
houüuuiu.     Setjuitur  alius  versus. 

'In  opera  hoiuinum,  in  verbo  labioruui  tuoruui,    ego    servavi  vias  eor- 
ruptoris\     Dictio  'paritz^   quam    uoster   'duras\   Hieronynuis    'latronis'    red- 
didit,  a   verbo   'paretz'  venit,   quod   diruere,    dividere,   dirunipere   significat, 
uude  Reuchlin  pro  Muras'  'dirutas'   dieendum   fuissc  seribit.     Diru[)tor  ergo   v, 
iste  impius  est    magister,    qui    opera  hominum   doeet,    quibus    aninia    uuigis 

:3f)-  ^'s,  10.  eorrumpitur,  diruitur  et  iu  infinitas  viaruni  varietates  dividitur,  sicut  Isa.  28. 
de  eis  dicit  'Mauda,    remanda,    expecta,    reexpecta,    modicum  ibi,  modieuiu 

Acbi.  ta't  ^'^^''     -^^   Paulus   'uon   circumferamur   omni    vento    doctrinae\     Et  Heb.   18. 

'doetriuis    variis   et    peregriuis    uolite    abduei,  Optimum  est  enim  gratia  sta-   2u 
l)iliri  cor,    uou  escis,   quae  uon   profueruut  ambulantibus    iu  eis\     Obsecro, 
(juid  aliud  est  quam  dirumpi  et  iu  infinitas  partes  dividi,  si  dimissa  unitate 
fidei  tradamur  iu  opera  hominum,  nunc  illud,  nunc  istud,  nunc  iterum  ilhul 
et  ita  sine  fiue? 

Huc  pertinent  nostri  saeculi  cerimoniae  et  quotidie  nove  excogitata  25 
statuta,  ritus,  loca,  festa,  pompae,  sectae,  preces  et  id  genus  arenae  maris 
iuuumerabilis,  ut,  si  ipsi  deberemus  fingere  nomen,  quo  hos  Magistros  appel- 
lari  (4>orteat,  aptius  invenire  uon  possemus  quam  'paritzim',  diruptores, 
latroues,  grassatores,  qui  publica  via  contem])ta  vagantur  suis  viis,  vere 
diruptores  sunt,  seu  ut  Christus  et  Paulus,  lupi  rapaces,  qui  nos  a  fide  3ü 
Cln-isti  rapiuut  et  iu  tot  sectas  dirumpant,  quot  nemo  numerare  potest. 

Est    ergo    sensus:    Ad    opera   hominum,    quae    per    verl)uni    labiorum 
tuorum  fingunt  doceri,  cum   nihil    minus  doceatvir  eisdem,  sie  me  habui,  ut 
observarem,  ne  vias  rapacium    istorum  grassatorum    ambularem.     Et  magna 
profecto  observatione   hie   opus,    quod    verbis    divinis   huc  detortis  proclive   35 
sit    in    istam    diruptionem    et    rapacitatem    concedere.     Id    quod    et    Isaias 

Sei.  28,  13.  pulcherrima  copia  prosequitur  dicens  'Et  erit  eis  verbum  domini  (ecce  ipsum 
verbum  domini):  manda,  remanda,  manda,  remanda,  expecta,  reexpecta,  ex- 
pecta, reexpecta,  modicum  ibi,  modicum  ibi,    ut  vadant  et  cadaut  retrorsum 
2.$cti.2,iff.  et    couterantur    et    iUaqueentur    et    capiantur\      Sic  2.  Pet.  2.     'In  avaritia  40 


hJe^^t  C  31   diruinpaut  AC  Hb  duiniui)  inaiulam  A 


Operatioucs  in  Psalnios.    1519— 1521.  473 

Hctis  verbis  de  vobis   uegociabuntur   pseudomagistri ,   per   quos  via  veritatis 
bla,s])lieinabitur\     Nam    et    liodie    illud  Christi    'Qui   vos   audit,   nie  aiidit',  i^iu.  lu,  u;. 
(j[iiüd    de    verbo    Euangelii  dixit,    tractum    est    ad   .stabiliendani    uiiiversarn 
lernam    (scriuium    volui    dicere)    pectoris    Romani    pontificis.       Item    illud 

6   Matt.  23.  'Quaecunque  dixerint  facite',  quod  de  lege  doinini  dictum  similiter  3JKuti).'j3,  a. 
ad  arbitrium  vastandi  Ecclesiam   per  leges   liomiuum  tortum  est.     Prae  Om- 
nibus vero  illud  saluberrimum   'Tibi   dabo  claves'  &c.  luiic  legum  tyrannidi  ?Juitti).iG,i'j. 
patrociuium    factum    est.      Ita    nunc    claves    regui    coelorum    sunt    potestas 
nuiltiplicandarum    legum.      Sie    dum    nemo    observat    vias    rapacis    lupi    et 

lu  diruptoris,  omnes  in  opera  homiuum  tanquam  in  verbo  labiorum  dei  man- 
data,  sumus  miserrime  tracti  et  illaqueati. 

Hebraismus  et  Eclipsis  hie  locum  habent,  ubi  relativum  et  verbum 
aliijuod  omittitur,  quae  sie  expleamus:  Ad  opera  hominum,  quae  in  verbo 
labiorum    tuorum    docent,    quasi    dicat:     Ego     vidi,    quod    dum    ad    opera 

15  hominum  nos  ducuut,  quae  in  tuis  verbis  mandari  mentiuntur,  ad  vias 
rapacitatis  suae  nos  trahunt.  Taxat  autem  eorum  fictiouem  pulchre,  (|uia 
non  simpliciter  'verbum  tuum",  sed  'verbum  labiorum  tuorum'  dicit  in  operibus 
hominum  trahi.  Vere  enim  sine  iuditio  non  sensum,  sed  sonum  verborum 
velut  e  labiis  arripiunt  et  suis  affectibus,   ut  libitum  est,  attemperant,  sicut 

20  est  videre  in  facultate  luridica  et  Theologica  qualificatrice  et  graduatrice. 

Nostra  translatio  hunc  sensum  potest  teuere  hoc  modo  'propter  verba 
labiorum  tuorum  ego  custodivi  vias  duras',  quasi  dicat:  hoc  magis  observavi, 
ne  vias  eorum  sequerer,  quod  verbis  labiorum  tuorum  ad  eas  stabilieudas 
utereutur,  et  ita  fictis  verbis  (ut  Petrus  ait)  de  me  negociarentur,  cum  reveraz.  ^4ictr.  3,  .-i. 

?.b  essent  viae  durae  et  difficiles,  ut  quibus  misere  dirumperer  vagus  in  omuia 
et  in  nullo  consisterem  solide.  Quod  quo  labore  uon  est  durius?  Ita  quod 
aliis  est  causa,  qua  eos  sequuutur,  id  erat  causa  cur  non  sequerer  sciens, 
(piod  nulla  res  pluribus  pateat  abusibus  quam  verbum  et  nomen  tuuni,  ideo 
propter  verba  tua  magis  esse  necessariam  observationem  quam  })ropter  que- 

31)   cun(pie  alia. 

Simul  hie  siguabimus  verbum  hebraeum  'Schamar'  esse  genericum  seu 
aequivocum  ad  custodiam,  qua  aliquid  servatur  ut  versu  primo,  et  qua  ali- 
<|uid  declinatur  ut  hoc  versu,  (juod  latiue  rectius  'observare'  quam  '(-usto- 
dire'    aut    'conservare"    diceretur.      'Observare'    enim     in    utraiKpie     partcm 

35  accipi  potest,  sicut  Aleraaniee  'acht  haben",  vel  propriissime,  (pu)  Taulerus 
sepe  utitur,  'waruehmen\ 

Perfice   gressus   meos    in   semitis    tuis,  i7,  s. 

ut  non  moveantur  vestigia  mea. 
Hierouymus    melius    'Sustenta    gressus    meos",    videlicet    (piod    astutia 
40   Satanae,   qua   corrupit   Evam,   nullis   (pieat   viribus  caveri,  (jfuin  'corrumpat2.  (£üi.  u,3. 

14  q.  d.  A  quasi  diceret  C  22  q.  d.  A  quasi  diceret  C  25  misere  fetjU  V 


474  OptMiitionos  in   Ps.ilmos.     lülO— 1521. 

seiisns   iiostros   a   simplicitalc,    ((iiac    est    in   Clirislo',    iiisi    doinimis    siislciitoi 

liTOssiis   iioslri»,   |irov(icatiis    liuinilitatc  orationis   iioslrac      Noii   crji'o  lihcnim 

arl)i(riiiiii   liic  :ili(|iii<l   wilct,   iicc  satis  est    |>riuia  (ii(  dicimt)  !j;ratia,  scd   pcrsc- 

voraiitia   opus  est,    (|iia('  est    uoii    Nolciüis   lioiniiiis,    scd   siistciiiantis  dci.      Kt 

Kiuj>lia,sin  t»l)serva,    (|U(id   niaiiis  est  pcrscvcrarc  (|iiain   iiiclioarc,    (|iiia  pcrst;-     s 

\H>ra(iiris    uccc^ssaria    est     siisiciilalio    diviiiac    maiuis.      Miilti    eiiiiii    iiu^ipiuiit, 

v.'iK-.  8,  .■>  ff.  paiici   |)n>ticiiin( ,   paiicissiiiii    ]»crvciiiiiii( ,    iit    in   Kiiangelio  dominus  docct  de 

•.'.Wof.i7,iif.  .scminc  in  divcr.sas  torras  iaotato.     Kt    Moses    coepit   orare   levatis    nianihus, 

a'{niti).-.'4,i;i.  sed  gravatu.s  persevcrando  opus  liahuit  susteutatoribus,  Ur  et  Aarou.     'Qui 

enim  perseveraverit  in  finem,  hie  salvus  erit'.     Perseverantia  auteni  (juid  (!st   lo 
nisi    continua    inelioatio    et    indefe.ssa    rcsistcntis    tum    diaboli    tum  jH'(;catis 
gravatae  naturae  tolcrantia? 

'Semitis  tuis'  satis  dictum  est  per  antithesin  diei  contra  scmilas 
lidiniiiiini.  ()nHiia  cniin  (iK^'re  promjjtiores  sunuis,  (juae  vel  i])si  elegimus 
vel  homines  statuerunt,  quam  (juac  deus  mandavit,  (i[uia  in  mandatis  hominum  is 
natura  manet  in  vetere  liomiue  intacto,  immo  vetus  homo  alitur  hominum 
mandatis.  At  in  mandatis  dei  oportet  ut  mortifieetur,  rautetur  et  innovetur. 
Homo  enim  in  suis  viis  non  eligit  nee  secjuitur,  quod  contra  vel  supra 
sensum  suum  est.  In  dei  autem  mandatis  non  potest  ambulare,  nisi  faeiat 
et  patiatur  multa,  quae  nolit,  fugit,  odit  et  non  capit.  Hie  enim  exuitur  '-i" 
vetus  homo  et  induitur  novus. 

'Ut  non  moveantur  vestigia  mea'.  Non  est  in  hebraeo  'ut',  sed  tautologia 
esse  videtur.  Idem  enim  est  'non  moveri  pedes'  et  'sustentari  gressus\ 
Confitetur  autem,  vestigia  seu  pedes  omnino  moveri,  idest  instabiles  fieri  et 
in  diversas  diruptoris  vias  duci  nisi  in  semitis  dei  serventur.  Sic  enim  25 
moventur,  qui  hominum  traditionibus  sicut  arundo  vento  agitantur,  quod 
experieutia  omnium  eorum  probatur,  qui  operibus  suis  sese  tentant  quietos 
2.Xim.3,.öff-facere,  'semper  discentes  et  nnnquam  ad  scientiam  veritatis  pervenientes,  et 
tamen  speciem  pietatis  habentes\ 

Aliud  periculuni  perseverantiae  multo  gravius  ex  alio  latere,  scilicet  a  so 
qjf.  73,  2  ff.  dextris,  quod  est  ipsa  securitas,  prosperitas  et  pax  impiorum,  de  quo  ps.  72. 
'Mei  autem  ])ene  moti  sunt  pedes,  pene  effusi  sunt  gressus  mei,  pacem  pec- 
catorum  videns.  In  labore  hominum  non  sunt  et  cum  hominibus  non  flagel- 
lantur\  Hie  vere  cadunt  a  dextris  decem  millia,  ubi  illic  cadunt  a  latere 
sinistro  vix  mille.  Non  enim  de  prosperitate  impiorum  eorum  loquitur  tan-  as 
tum,  qui  crassis  libidinis,  crapulae,  luxus  et  opum  peccatis  prosperi  et  securi 
sunt,  nam  ii  non  fallunt  nisi  voluntarios  et  scientes,  sed  multo  maxime  de 
hypocritis,  qui  operibus  hominum  speciose  fulgentes,  uuUa  cruce  vexati 
videntur  optimam  vitam  agere,  qui  verba  labiorum  dei  suis  operibus  aptant, 
qualis  et  hodie  est  pontificum,  sacerdotum  et  religiosorum  vita.    Ab  iis  nemo  40 


5  Emphasi  C  16  in  fe^U  (J  22  lieb.  A 


Openitiones  in  Psalmos.    IfilO— 1521.  475 

satis  tutus  es.se  potest,  hio  in  eiTofcni  diiciintur,  si  Heri  polest,  etiaiii  electi. 
Nani  hac  via  Papa  et  Episcopi  facti  sunt  (loniiiii  oi-bis  terrarum,  (juibiis 
.strenue  adulantur  reliqui  Clerici  et  religiosi.  in  liis  oninibus  iie  tantilluin 
(piideiii  videmus  criicis  Christi  et  verae  pietatis,  imino  vero  niaximi  oiiiniuni 
5  crueis  iiiimici  hi  sunt,  et  tarnen  opinioue  et  nomine  pietatis  celebres  sunt  ob 
sola  opera  lioniinum.  Putanius  enim  insensati,  quia  prosperantur  in  suis 
viis,  ita  ut  etiaiu  reges  niaguos  hurailiariut,  et  ut  quisque  fuit  doctissimus  et 
optimus,  damnarint,  omnia  eorum  ex  deo  esse,  cum  tarnen  ea  prosperitas 
nou  uisi  erroris  operatio  sit  ab  Apostolo  praedicta.  Ista  est  vorago  et  ianua 
lu  [)atens  inferni.  In  haue  tant(j  aestu  orat  hie  propheta,  unde  et  se(|uitur 
coeptam  orationem  prosecpiens : 

Ego   clamavi,   quoniani   exaudisti    nie    deus,  i7,  6. 

Inclina  aurem  tuam  et   exaudi  verba  raea. 
Duo  pronomiua  'te'  et  'mihi'  noster  vel  ah((uis  scriptorum  omisit,  unde 

15,  Hieronynuis  melius  ita  vertit  'Ego  invocavi  te,  quia  exaudies  me  deus.  In- 
clina aurem  tuam  mihi,  audi  eloqulum  meum'.  Incipit  autem  a  gratitudine 
et  confessione  praeteritae  exauditiouis ,  hoc  ipso  eaptans  beuevolentiam  et 
parans  impetum  orandi,  quia  ut  videbimus,  instanter  urgebit  affectum  ora- 
tionis,    motus    maguitudine   et   multitudiue    diruptorum    et   luporum,    quibus 

20  vellet  resistere  et  tot  miseras  animas  servare,  nee  potest,  ac  si  ardenti  et 
praesumptuosa  quadam  indignatione  dicat:  Ecce  audisti  me  antea  sepius, 
cum  te  invocarem,  etiam  nunc  oro:  IncHua  ad  me  aurem  tuam  et  audi  verba 
mea,  dum  tarn  magna  et  necessaria  pro  tot  millibus  pereuntium,  contra  tot 
iusidias    perdentium   peto.     Nee   obstat,   quod   hebraeus  futuro  dicit  'Audies 

25  me  deus",  et  noster  'exaudisti  me  deus'  praeterito,  quia  more  prophetieo  in- 
volvit  utrunque,  praeteritum  et  futurum,  videturque  esse  is  sensus,  quo  nos 
vulgo  diceremus:  Confido,  me  non  frustra  dicturum,  qui  sciam,  quam  soleas 
(quae  tua  est  dementia)  me  dignauter  audire.  Hebraeus  coniunctivum  modum 
non  habet,  sed  indicativo  futuro  pro  eo  utitur.    Hoc  modo  Christus  lohau.  ll.^oO-  ii,4ii 

30  dicit  'Pater,  graclas  tibi  ago,  quoniam  audisti  me,  Ego  autem  sciebain,  (piia 
semper  me  audis'.  Atque  hinc  solvitur  ista  difficultas,  quae  Augustinus 
etiam  aliquoties  torsit,  cum  diceudum  videtur  inversa  sententia  'Tu  exaudisti 
me,  quia  ego  clamavi  ad  te'.  Sed  louge  pulchrius  'Ego  clamavi,  quoniam 
tu  audis',  ut  commendetur  misericordia  sive  promittentis  sive  audientis,  quae 

35  movet  et  causa  est,  ut  audeamus  claraare,  potius  quam  clamor  orantis,  cui 
per  se  nihil  debetur. 

'Inclina  aurem',  tropus  fauiiliaris  psalterio,  quo  tarnen  (ut  dictum  est 
in  superioribus)  humilitas  orantis  exprimitur  et  exaudientis  maiestatis  alti- 
tudo,   quae  respicit  humilia  in  coelo  et  in  terra,    hoc  est  inclinat  aurem  ad  VI  ii3, 5  f. 

40   praeces  humilium,  sine  dubio  avertens  faciem  a  superbis. 

24  heb.  AC  29   11.]  ij.  f 


476  Oin'niiiniu's  in  I'salnios.     IfilO   -1521. 

i'- ■?       M  i  fi  licM   in  iscricdid  ia  ■>   (uas.  (lui   salvos   Cacis   si)eraiilcs   in   [v 


lisc 

ric.id 

ia.s   1 

uas.  (|U  i   sal  vos 

Cacis   s|)ei 

A   r 

t'sisl 

eilt  il)  11  s    (lex  1  ra( 

•  luac, 

Cust 

(.,li    1 

inc   ii(    pii  1»  illa  n 

1    (»culi, 

Sul 

l)   unil) 

ra  :i 

lariiin    tuaruni   i 

|)r()tt\ü:c'  nie 

Sic  cnini   (listinouuntur    ii    duo   versus   in    licbraeo,    nuilUxiue    plcniori     •' 
cnci<;ia    dicit    liel)raicc    'jNfosia   hosim',    'Salvator   fidciitiuni'  scii  'sj)cranlinin^ 
al)si)luto    (juani  '(jui   salvos   facis   si)erantes  in  te'.     Nam  'in  te'  additiun  est 
ai)    iiiterprcte.      A'^ide    itaque    vini   et   impetum    orationis    in    singulis    verbis, 
(juanto  affectu  (|uantaque  sollieitudine  instet  et  urgeat. 

Prinumi  'Mirifica'  non   osteude  tantura,  hoc  est  fac,  ut  videant,   (piani   lo 
i.am.  i.irtff.  niirabiles    siut    misericordiae.     Quo    modo?     'Videte    vocatioueni    vestram, 
tratres,  quia  non  multi  sapientes  secundum  carneni,  non  niulti  potentes,  non 
multi  nobiles,  sed  quae  stulta  sunt  ninndi  elegit  deus,  ut  confundat  sapientes, 
et  infirina  mundi  elegit  deus,  ut  confundat  fortia  et  ignobilia  mundi  et  eon- 
temptibilia,  et  ea,  quae  non  sunt,  elegit  deus,  ut  destrueret  ea,  (juae  sunt,  ut   is 
non   glorietur  in   eonspectu  eins   omnis    caro\     1.  Cor.  1.     Et   rursus    ideni 
i.iim.i.u,.  Paulus   1.  Tinio.  1.  'Fidelis   sermo   et  omni   acceptione   dignus,    quia   Ihesus 
Christus  venit  in  hune  niunduni,  peccatores  salvos  facere\     Haec  enim  sunt 
niirabilia  niiserieordiaruni  dei,  quod  peccatores,  quos  damnare  oportuit,  salvat, 
et  indignos,  (juos  contenini  oportuit,  glorificat  et  in  summa,  humiles,  abiecto.s,   20 
viles  exaltat.     Quae  dei  cognitio  dulcis  est,   (!orda  sancto  spiritu  inflat,    ex- 
hilarat  et  confortat. 

'Misericordias  tuas",  non  'iusticias",  'potentias',  'sa])ientias  illorunr,  sicut 
*43i.  v\,  i.  j)salnio  praecedente  dixerat  'Non  congregabo  conventicula  eorum  de  sanguini- 

bus'  &c.  Hoc  enim  non  modo  est  mirabile  et  iucundum  in  oculis  nostris,  25 
sed  etiam  irritabile  et  damnabile  in  oculis  impiorum,  qui  nolunt  esse  stulti, 
peccatores  et  mali.  Ideo  ut  non  possunt  ferre,  suam  saj)ientiam,  potentiam, 
iusticiara  argui,  contemni,  damnari,  ita  nee  misericordias  dei  praedicari,  unde 
semper  resistimt  deo,  quem  iactant  non  nisi  iustorum  esse  deum  nee  salvare 
nisi  iustos  uec  damnare  nisi  peccatores,  nee  quid  peccatum  nee  quid  iusticia  30 
nee  quid  misericordia  nee  quid  deus  sit,  unquam  intelligentes,  sicut  et  nostra 
Theologia  scholastica,  idest  impia,  insipiens  et  illusoria,  errat.  Deus  enim 
non  fictos,  sed  veros  peccatores  salvat,  quia  non  ficta,  sed  vera  est  eius 
misericordia,  non  agit  nobiscum  verbis,  sed  rebus.  lustus  enim  est,  qui  se 
i.iim.  1,15.  aguoscit  vere  esse  peccatorem,  sicut  Paulus  dicit 'Quorum  primus  ego  sum\   35 

'Salvator  s])erantium  seu  fidentium'  pulchre  deum  commonefaeit  operis 

et  gloriae  suae.    0})us  enim  eius  est  salvos  faeere,  qui  in  se  confidunt,  sicut 

$f.  91,  14.  dicit  ps.  90.  'Quoniam  in  me  speravit,  liberabo  cum,  protegam  cum,  (pioniam 

3cr.39,i6ff.  cognovit  nomen   meum".     Et  Hiere.  39.  'Vade   et   die  Abdemelech  Aethiopi 


4  aliarum  A  13  eligit  C  14  eligit  C 


Opei-ationes  in  Psalinos.     1519—1521.  477 

dioens:  haec  dicit  dominus  exercitnuni  deiis  Israel:  Ecce  ogo  induoam  sor- 
mones  nieos  super  civitatem  haue  in  malum  et  non  in  bonum,  et  erunt  in 
conspectu  tuo  in  illa  die.  Et  liberabo  te  in  die  illa,  ait  dominus,  et  non 
traderis  in  manns  virorum,  quos  tu  formidas,  sed  eruens  liberabo  te,  et 
5  gladio  non  oades,  sed  erit  tibi  anima  tua  in  salutem,  quia  in  me  habnisti 
fidueiam,  ait  dominns\  Obsecro,  quem  non  moveat  ad  fidendum  tarn  larga 
maiestatis  promissio  uni  homini  tot  verbis  comraendata?  Vere  dnlcis  domi- 
nus, sed  iis,  qui  experti  sunt,  secundum  opus  ergo  eins  ita  et  nomen  eins, 
secundum   nomen  eins   ita  et  laus  eins,  secundum  laudem  eins   ita    et  amor 

ui   eins,    secundum   amorem   eins    ita    et   salus    nostra.      Non    ergo  salvator  est 
sapieutum,  potentum,  iustorum,  sanctorum,  sed  solum  fidentium,  quiqui  fue- 
rint.     Non    refert,  peccator,  publicanus,    meretrix,    latro  fueris,   Vonfide  fili,9«iitti).  a,  2. 
remittuntur  tibi  peccata  tua',  hac  ipsa  fidncia  tua  nee  solum  remittuntur,  sed 
amorem   dei   quoque   pariet   eadem   fidncia,    quo   deinceps    peccatum   vital )is, 

ir.   vinces  et  mortem  omniaque  mala  contemnes. 

'A  resistentibus  dexterae  tuae\  Hoc  ad  nomen  'salvator'  referendmu  est, 
scilicet  salvator  sperantium  a  resistentibus  dexterae  tuae,  quo  acriter  movet 
invidiam  adversariis,  ut  quorum  insania  iam  non  in  ea,  quae  sua,  sed  in  ea, 
quae    dei  sunt,  grassetur.     Dexterae   tuae   resistunt,   tua   res    agitin\     Yide 

'ju  ergo,  quam  repente  fiiciat  aiFectus  egregium  Rhetorem.  Nonne  partes  rhetoris 
belle  agit?  Causam  suam  commendat,  sibi  gratiam  couciliat,  adversarios 
accusat,  eis  invidiam  movet  et  iudicem  mira  arte  non  modo  benevolum,  sed 
et  ardentem  et  zeloten  fiicit,  idque  verbis  (quod  summum  est  Rhetoricae 
decus)  brevissimis   et  sententiosissimis,    non  quod  his  opus  sit  deo,    ut  flec- 

2''  tatur,  sed  fides  nostra,  quae  quo  ardet  magis,  hoc  plura  per  eam  deus  ope- 
ratiu'.  Diximus  autem,  impios,  qui  deum  non  cognoscunt  nee  opera  eins, 
ut  quem  non  mirabilem,  sed  secundum  suum  sensum  cogitant,  necessario 
resistere  dexterae  dei. 

Omnium    fere   unanimis   est    sententia:     Brachio    et    dextra   dei    signi- 

3u  ficari  potent  iam  et  virtutem  dei,  sumpta  ex  liominibus  allegoria,  (jui  dextra 
pro  membro,  organo  corporis  maxime  operoso  et  potenti,  utuntur.  Augustinus 
tamen  fiivorem  dei  per  dextram  pene  ubique  accipit,  quod  non  alienum  est 
a  veritate,  Siquidem  dextera,  potentia  seu  virtus  dei  est  ipsa  gratia,  favor 
misericordia  dei,   qua   nos   potenter   invitis   onmibus  hostibus   servat.     Hinc 

35   Isaias  53.    Christum   appellat   Imichium   domini.      Et    ps,  97.   'Salvavit  sibi|-';^8%V 
dextera  eins  et  brachium  sanctum  eius'.  Paulus  1.  Cor.  1.  'virtutem  et  sajMen-  i.ßor.  1,24. 
tiam  dei',  Ro.  1.  Euangelium  'virtutem  dei'  vocat.   Summa:  Vorbum  dei,  (piod 
Christus  est  praedicatus  nobis,  est,  quo  velut  dextera  invicta,  petra  iuunobili, 
fundameuto  inconcusso,  lapide  angulari,  cornu  victoriosissimo  servamur,  con- 

40  sistimus,  aedificamur  et  copulamur,  vincinuis  in  omnibus  et  ))er  omnia.    Hoc 


26  qui]  quod  6.  35  ps.]  pt.  A 


478  Opcrationos  in  Psalmo.s.     ir)in-ir)21. 

semcl  pro  omnibiis  de  dextcra  dri  dit'tum  sit,  iioo  cniin  alio  quopiain  quam 
vorho  suo  nos  viviticat,  gignit,  alit,  cdui-at,  oxcicrt,  ])i()togit,  scrvat  et  triuni- 
iij.  U8,  if,.  pliat  in  arteniain  \itain.  Sic  ps.  113.  "Dextera  domiiii  foecit  virtutein,  dextcni 
domini  oxaltavit  ine'  cSjc.  Neseio  tarnen,  an  Anii;nstini  sententia  sit  ])erpetna 
i5j. -ji,  9.  et  eonstans  ul)i(|ne  proj^ter  j)s.  20.,  (pii  dieit  'Dextera  tna  inveniat  onuies,  r, 
(|ni   te    odeiunt'.     In    ([Uo    loeo    pro  gratia,    miserieordia  seu    vcrbo    gratiae 

'ooii.  r.',  48  aeeipi  non  videtni-,  nisi  eo  modo  seiitias,  quo  Christus  lohan.  5.  dielt 'Sermo, 
(juem  loentus  sum  ego  ij^se,  iudieabit  eum  in  novissimo  die\ 

Alins  Versus. 

5.aJioi.32,io.  'Custodi    mc   ut    pupillam   oeuli'.     Hoc  ex   Deutro.  32.    sumptum    est  i» 

'eireunduxit   eum    et   custodivit   sicut    pn})illam   oeuli'.     Ex  eodem   et  altera 

r..avoi.3-Mi.  pars  'sub  umbra  alarum  tuarum  protege  me'.  Dieitur  enim  illic  'sicut 
aquila  provocaus  ad  volandum  pullos  suos  et  super  eos  volitans,  expandit 
alas   suas  et   assumpsit  eum   et   portavit  in   humeris  suis'.     Sic   et   Christus 

TOatti).23,37.  Matt.  23.  'Quoties  volui  congregare  filios  tuos,  quemadmodum  congregat  is 
gallina  pullos  suos  sub  alis  suis?'  Tautologicus  autem  versus  est,  in  quo 
magnificat  periculum  et  aflPectu  magnae  sollicitudinis  sie  agit,  ac  si  non  satis 
posset  custodiri  ab  insidiis  impiorum.  Quod  et  revera  ita  est,  et  id  in  Apo- 
stolis  quoque  videmus,  Petro  et  Paulo,  qui  toties  inculcant  et  repetunt  peri- 
eula  humanarum  traditionum,  ut  videantur  non  tantum  potuisse,  quantum  '^'» 
volueruut  nos  cautos  reddere.  Quare  hie  aifectus  est  timentis  et  fugientis 
a  periculo  maximo,  qualem  videmus  in  infantibus,  qui  ad  parentum  sinus  et 
colla  sese  magno  conatu  recipiunt,  ubi  quippiam  periculi  timent.  Talis  et 
nobis   esse  affectus   debet   ad  deum    patrem    a  timore  hypocritarum   et  iusti- 

aKnttö.  7,15.  ciariorum,  a  quibus  attendere  etiam  Christus  iussit,  ut  diligentissime  et  25 
intmie  nos  custodiat.  Vere  enim  non  satis  potest  caveri  hoc  malum,  cum 
etiam  ab  exemplo  proprie  vereque  piorum  et  sanctorum  patrum  originem  et 
autoritatem  sumat,  quorum  opera  imitari  cum  nemo  non  piissimum  putet, 
nemo  simul  observat,  quod  non  opera,  sed  fidem  eorum,  quae  operum  fuit 
autor,  oportuerit  imitari,  etiam  si  longe  alia  oporteat  opera  facere.  Nam  30 
opera  patrum  imitari  sit  gentilium  virtutum,  iactetque  Yirgilius,  caelata  in 
auro  fortia  facta  patrum,  et  Cicero  glorietur,  domesticis  virtutum  se  abundare 

2.  Gor.  4, 13.  exemplis.    Nos  Christianos  eerte  fidem  oportet  magis  spectare,  sicut  2,  Cor.  4. 
'Habentes   autem    euudem    spiritum  fidei  et  nos  quoque   credidimus,    propter 
Cict).  13, 7.  quod    et    loquimur'.     Et  Heb.  13.    'Mementote  praepositorum  vestrorum,  qui   35 
vobis  locuti    sunt  verbum  dei,    quorum    intuentes   exitum    imitamini   fidem', 

()jij,„^^4|''23^;  Idem  cap.  11.  non  nisi  fidem  patrum  vocat  in  exemplum,  sicut  et  Ro.  4. 
fidem  Abrahae  dieit  scriptam  esse  propter  nos,  ut  et  nos  credamus. 

Cum  ergo  sanctorum  patrum  quoque  opera  sanctissima  sint  periculosa 
et  perniciosa,   si  in  exemplum    traliantur   absque  fide,   qua  sunt   sanctificata,   40 


12  aliaruni  A  17  raagnifica  A  27   proprio 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  479 

quid  non  periculorum  et  malorum  invehant  tot  regulae,  statuta,  decreta,  leges 
liominum  impiissiraorum,  quorum  opera  nullis  exemplis  patrum  possunt  pro- 
bare, sed  de  suo  capite  proprio  omnia  fingunt  et  animas  horainum  fallunt. 
Et  hinc  vide,   quae  sit  necessitas   tarn  diligentis  custodiae  petitae,   tarn  ]iro- 

■'  lixae  oratiouis,  tarn  instantis  et  urgentis  sollicitudinis  huius  prophetae,  immo 
populi  dei  in  hoc  psalmo.  Vere  cadunt  a  latere  mille  et  decem  railia  a 
dextris,  quia  plures  astus  draconis  quam  vis  leouis  perdit.  Et  nuuc  in  Ecclesia 
vulgus  illud  concionatorum,  reprobum  circa  fidem,  quid  aliud  nobis  e  sanc- 
torum  gestis  propouit  quam  opuscula  quaedam?  donec  fide  extincta  non  nisi 

10  superstitio  gentilis  sit,  ubi  quondam  Ecclesia  dei  fuit,  relicto  nomine  tantum 
Ecclesiae,  re  penitus  amissa. 

Non  tarnen  vacat  mysterio  pupilla  oculi  custodiri  petita,  fides  euim 
oculus,  immo  pupilla  oculi  est,  quam  quia  facillimum  est  laedi,  diligentissime 
est  custodienda.     Sicut  enim  extincta  pupilla  oculi  homo  caecus  in  teuebris 

ir>  ambulat,  ita  sine   fide  homo  totus  in  tenebris   est.     Sic  Luce  11.    'Lucerna  suc.  ii, 
corporis    tui    oculus  tuus   est,    si    oculus  tuus   fuerit   simplex,    totum  corpus 
tuum  lucidum  erit.    Sin  autem  nequam  fuerit,  etiam  corpus  tuum  tenebrosum 
erit\    Idem  mysterii  in  umbra  alarum  liceat  invenire.    Alae  euim  duae  verba 
sunt  utriusque  testamenti,  umbra  vero  fides  ipsa  verbi  dei,  caligo  spiritualis 

20   animae,  in  qua  tuto  latet  a  facie  vulturum  et  rapacium  Magistrorum. 

A   facie    impiorum,   qui    me   afflixerunt.  ,7^  9. 

Inimici   mei    animam    meam    circundederunt. 
Coheret  hie  versus    praecedentibus   verbis  'Custodi  me,  protege   me   a 
facie  impiorum"   (idest  sanctorum,    iustorum,   magnorum  operibus,   non   fide). 

20  Hieronymus  rectius  pro  'afflixerunt'  dedit  'vastaverunt\  Hoc  enim  queritur, 
quod  per  Magistros  impios  potissimum  vastatur  Ecclesia  dei.  Sic  et  Paulus 
dicit  de  se  Gal.  1.  Tersequebar  et  vastabam  Ecclesiam  dei\  Persecutio 
enim  ut  manifestius  malum  minus  nocet  quam  vastatio,  quae  est  malum 
speciosum,  nomine  maximi  boni.    Tamen  'afflixerunt"  stare  potest  pro  dolore, 

30  quem  populus  dei  habet  ex  vastatione  Ecclesiae  dei,  quo  vix  alius  maior 
est.  Hebraeus  significantius  dicit  'A  facie  impiorum,  ipsi  vastaverunt  me', 
quasi  dicat:  cum  tyrannis  tanquam  cum  extremis  hostibus  pugnavi  et  hie 
crescebam  et  roborabar.  At  impii  isti,  domestici  hostes,  qui  pro  pastoribus 
lupos  agunt,  pro  augelis  lucis  angeli  satanae,   pro  ministris  Christi   ministri 

^■>  Antichristi  sunt,  ii  tandem  sunt,  proh  dolor,  qui  me  miserrime  vastant.  Hie 
opus  est  magna  et  diligenti  custodia  sicut  pupillae  oculi.  Qua  vice  tyrannos 
et  mundum  vastavi,  vincor  et  vastor  a  meis  ipsius  domesticis. 


10  quodam  A  25  queritur  A  32  q.  d.  AC        tyrraniiis  A  -V)  pupilla 

oculi,  quae  viei  A     pupillae  oculi,  quae  viei  (J     pupillae  c.culi,  (jua  viel  2Ö.      pujiiilac  oculi, 
qua  vice  ^.  6. 


480  Operationes  in  Psalmos.     ir)li)-1521. 

'Inimici   uici   aniiiuun  lucam  ('ircnmlcdci-niit.' 
lI('l)ra(Mis  nt>ii   lialxt   'iiioani',  sod  sie  'Jiiimici   mci   in  aniina  ohsodcniiit 
a«lv<'rsiiin   im',    iiM   inilii   xidctiir  anima  ad   iiiiinicos  jX'rliiicrc,   <|uia  addit  in 
fine  'advcrsiini   nie',    iit    anliclum    inipctuni    inipionnn   dcscrihal ,    (pio    in   lidci 
disoipnlüs    pro    suis    institiis    insaniunt.       Dixinuis    cnim    ps.   10.,    aniniac    in     5 
scriptnris  proprio  tribui  aifectuin  desyderii  et  naiiHeae  sivc  oupiditatis  et  aho- 

i.Woj.  34,8.  minationis,    nt    Gen.    'M.     'Siehem    filii    niei    adhesit    anima    filiae    vcstrae". 

J JSISl: "f"' ^*^"*'"'^  lii'vit.  2(i.  'Et  al)oininal)itnr  vos  anima  mea'.  Et  Numeri  21.  'Anima 
nostra  nauseat  super  eilm  isto  levissimo".  Quare  sensus  est  hnius  partis: 
Inimici  in  anima,   idest  eupidissime  et  ardentissime,   cireundederuut  seu  eir-    10 

Cef.  2.'.,  ir..  cnitnm  contra  me  foeeerunt,  (pio  modo  Ez;ech.2r).  dieitur  '))ro  eo  quod  foecernnt 
palestini  vindictam  et  ulti  se  sunt  tota  anima,  interficientes  et  im])lentes 
veteres  inimicitias\  Eandem  impatientis  eu))iditatis  insaniam  et  nos  alemani 
sie  solenuis  arunere:  Er  tliut  als  gelts  yhm  das  leben.  Exemplum  esto  in 
ludaeis  Christum  et  Paulum  quaerentihus  et  nostro  saeculo  in  pravitatis  15 
haeretiee    Magistris,    sophistis,   adulatoribus   papalibus    et   seetis   monasticis. 

>iipfli(i)  !',  1.  Hanc  animam  seu  flagrantem  eupiditatem  Lucas  in  Paulo  sie  eloquitur,  Act.  9. 
'Paulus  adhuc  spirans   minarum  et    eaedis   in   discipulos  domini'.     Videmus 
enim  cos,   qui  hac  anima   flagrant,  quam  aento   et   festinato  anhelitu  s})irent, 
donee  efifieiant,  quod  ardent  facere,  ut  animam  agere  videantin-.    8ed  et  latinis   20 
anima  pro  anlielitu  accipitnr,  ut  apud  Plautum  'An  fetet  anima  uxoris  tuae?" 
Illud    'eircundedernnt^    seu    'obsedemmt    adversum    me"    parum    sonat 
latine,  hebraice  tamen  bene  et  multum  sonat,  verbo  'circundederunt"  absoluto 
statu  accepto   in    hunc   modum :   Inimici  mci   incredibili  cu})iditate  et  maiore 
ausu  quam  viribus  obsidionem  fecerunt   et  in  gyrum  sese  posuerunt,   et  hoc  2r. 
totum    adversum   me,   ut    me  vastent   et    tollant   e  medio.     Ita  vides,    quam 
aptis  et  brevibus  verbis  impiorum  Magistrorum  vim,   multitudinem  et  cona- 
tum  describat,    ut   sese  agglomerant,   ut   undiqnc    pios   ((uaerunt,   ut  nmtuas 
operaii'  tradunt,   ut   in    unum   onmes   sperant   et    lerociunt    contra   doctrinam 
pietatis,  sicut  haec  omnia  magis  exemplo  et  experientia  intelligi  possunt  quam    .•su 
verl)is  doceri. 

17,10.    Adipem  sunm   eoncluserunt,   os    eorum    locutum  est  superbiam. 

Paulo    aliter    ex   hebraeo  Hieronymus    'ore    suo    locuti    sunt    süperbe", 

idem   tarnen    sensus   est.     Obsecro,   quid   est   adipem    claudere?     Litera  nos 

*jsi.  78, 31.  deficit,   ad  Allegoriam  ergo  eundum  est.     Dieitur  ps.  77.  'Et  oceidit  pingues  35 

r.aKof  32,15.  eorum    et   electos  Israel   impedivit".     Et  ante  hunc  Deu.  32.  'Incrassatus  est 

dilectus,  impinguatus  et  dilatatus",  ubi  darum  est,  pingues  significari  divites, 

magnates,   potentes,   die   groCsenn   hausen,    qui  prae  caeteris  eminent.     Item 

Cie).  34,  3.  Ezech,  34.  'Quod   crassum  erat   occidel)atis'.     Et  germanica  (|no(|ue  allegoria 


6  proprice  A  10  circunderunt  A         18  abhuc  A       33  heb.  AC 


Operationes  in  Psalmos.    1519  —  1521.  4g;[ 

divites   et  eos,  qui  pinguiore  sunt  (iit  vocant)  fortuna,  ai)iH'llaimis  'i)iiigues', 
qiios  figurant  Agag,  rex  Amaleqnitanmi  pinguipsimns,   1.  Keg,  15.  et  Aeglon, 


1.  «nin.  15, 
32. 

rex  Aloabitarnm  itidem  pinguissimus,  Iiulic.  3.  Inde  Levit.  3.  'omnis  adens»''*'""''- "• 
domiui  dicitur  iure  perpetuo ,  nee  lieuit  ludaeis  comedere  neque  sauguuiem 
:,  neque  adipem,  hoc  est  forte  signifieante  spiritu,  quod  nee  prosperis  iutiari 
uec  adversis  turbari  debemus  nee  iliic  quiescere  et  laetari  nee  hie  ira.sci 
et  tristari  nee  adulatores  maguates  suspicere  nee  terrores  eorum  formidare. 
Igitur  'adipem"  habemus  impiorum  magistrorura,  divites  et  potentes 
liuius    saeculi.     Ita   euim   agitur  cum  doctrina  impietatis,   ut  potiores  mundi 

10  ei  adhereant.    'Electa  est  enim  esca  Behemoth',  Abacuck  1.,  ubi  pauperes  et^^ui.  i,  ig. 
humiles    tantum    pietatis    verbo  adherent.     Clauditur   iste    adeps    impiorum 
meo  sensu,  quando  divites  et  fortes  conspirant,  sese  invicem  complectuntur, 
idem  sentiunt  et  faciunt,  sicut  circulus  vel  Corona  clauditur  et  in  semetipsam 
colligitur.      Sie    treten     zusammen    und    halten    ubirn    haufi'en    die    grofsen 

15   hansenn.     Hoc   figuratum    est    1.  Reg.  24.,  ubi  kSaul  et    viri    eius   eingebaut  i.£am.23,26. 
David    in    modum    corouae,    ut   capereut  cum.     Hoc   sensu   dicitur   ps.  118.  *;5f.  119, 23. 
'Etenim   sederuut   principes  et  adversum  me  loquebantur'.     Et  iterum  'Prin-sg,.  „9  id. 
cipes  persecuti  sunt  me  gratis\     Et  53.  Tortes  quaesierunt  animam  meam\  ^;J,.  54,  5. 
Exempla  in  Ecclesia  sunt  manifesta. 

20  'Ore   suo   locuti   sunt  süperbe'  vel  'superbiam',   de   quo  ps.  9.  in  versu  *pf.  10, 2. 

'dum    superbit  impius",    et  11.  in   versu  'Linguam   nostram   magnificabimus'.^jsf.  12, 5. 
Freti   enim   adipe   suo  non   solum    non    audiunt  consilium  inopis,   ut  ps.  13. -^Jf.  u,  «;. 
appellat,   verum   etiam  cum    fiducia   confundunt  et   pahnodiam  mandaut  aut 
silentium  imperant.     Nos,  aiunt,  sumus  populi  Magistri,  nos  recta  docemus, 

25  eaeteros  manet  obediendi  necessitas.  Cur  autem  dicit  'ore  suo"?  An  aliquis 
naso  loquitur?  Verum  discernit  os  eorum  ab  ore  dei:  qui  enim  veritatem 
loquitur  ore  dei  loquitur,  qui  ore  suo  loquitur  mendaciuni  loquitur.  Christus 
lohan.  8.  'cum  loquitur  mendacium,  ex  propriis  loquitur".  Soi).  8, 44. 

Proiicientes  me,  nunc  circundederunt  me.  ,7,  ji. 

30  Oculos   suos   statuerunt   declinare    in    terram. 

Hieronymus  'Incedentes  adversum  me  nunc  circundederunt  me,  oculos 
suos  posuerunt  declinare  in  terram".  Prorsus  non  capio,  quid  haec  velint. 
Non  est  in  hebraeo  'adversum  me"  nee  'proiicientes  me".  Verto  et  ego  in 
hunc  modum:  Ambulaverunt,  nunc  circundederunt  me,  oculos  suos  posuerunt 

35  ad  declinationes  in  terra.  Aliorum  omissa  sententia  ego  sie  perielitor:  Post- 
quam  dixit,  impios  flagranti  animo  contra  populum  dei  obsidionem  moiitos, 
deinde  multitudine  magnatum  huius  saeculi  sese  munivisse  et  süperbe  ac  con- 
temptim  de  eo  et  in  cum  locutos  fuisse,  iam  ex  his  partam  securitatem  et 
praesumptionem    eorum   impiam  recenset  dicens  'Ambulaverunt",    lioc  est  in- 


2  Reg.]  Kü.  AC  31   circuuderuut  A  33  heb.  A(J  3b  parteiii 

2ut^er§  SBerle.  V.  31 


.jv^o  OiHMMtioiK's  in  P.sulnios.     löli»— IWl. 

(liirali  sunt  liducin  ndipis  sui  et  siij)(>rl>i  :ic  sccnri  iiiccdunt,  ut  sit  vcrhuni 
'Aiiiliiihivciiint'  seil  'incrsserunt'  iibsolutuni  ])ro  'iiicrdcnlcs  sunt":  Sie  trotten 
fviilitr,  so\  11  \lir  suchen  gewilz,  haben  uiieh  sehon  !j,ef antuen,  nianent  in  viis 
et  eonsihis  suis  eerti,  quod  quicquid  moliantur  rectuui,  et  quieqiiid  contra 
iiierit  inq)iuni  sit.  Atqiie  ita  etiani  ante  vietoriani  eanunt  e])inicion.  Et  & 
'nuni'  eireundederunt  nie',  idest  iani  nie  arliitrantur  eaptum  et  victum,  etiam 
antequain  capiant,  adeo  secnri  et  eerti  sunt,  Sie  enim  mihi  videtur  adver- 
biuni  'Nunc'  eertitndinis  seil  jiraesunijitionis  indieandae  gratia  poni,  quasi 
desperatuni  et  actum  sit  de  populo  dei.  Talis  est  cnini  fiducia  et  cogitatio 
et  sermo  impiorum,  nbi  sese  multitudine  magnorum  viderint  niunitos,  ad-  w 
versus  paupereni,  paucuni  et  liuniileni  dicentes:  Es  ist  lui  geschehen,  es 
ist  aulz. 

Nee  video,  quomodo  adverbiuni  'Nunc"  possit  aliud  quam  dixi  hoc 
loco  laeere.  Cum  enim  futiiram  recitet,  iiiimo  depraecetur  vim  et  dohim,  ut 
satis  liquet,  noii  potest  praesentem  siguificare,  nisi  quantum  est  in  opinione  i* 
et  praesumptione  illorum,  ideo  infra  petet  praeveniri  impiuni.  Kevera  enim 
nisi  deus  praevoniret,  idem  esset,  ac  si  praesens  esset,  quae  tam  certa  futura 
omnium  sensu  apparet. 

Quo  modo  noster  cum  suo  'proiicientes  nie'  huic  consonet,  ignoro,  nisi 
velimus    dicere,    incedentes   illos   prae   uimia  securitate  habere  popuhim   dei   20 
pro   re   proiectili,    quae    scilicet   et   facile    et    viliter    proiicitur    foras,    sicut 
1.  eor.  4,  13.  Apostolus  seipsuni  peripsima  et  purganientuiu  huius  mundi  appellat,  2.  Cor.  4. 

1.  €aiu.  L'3,  Et  certe  videtur  David  hunc  psalmum  ex  historia  sua  hausisse,  1.  Reg.  24., 

ubi  Saul  cum  Zipheis  ad  desperationem  usque  eum  persecutus  est,  et  figuram 
vertisse  in  prophetiam :  verba  enim  pulchre  quadrant.  25 

'Oculos  SUDS  posuerunt  declinare  in  terra'.  Id  ego  iutelligerem  de 
respectu  personarum  dictum,  ut  esset  quaerimonia  pii  populi  super  impios 
pertinaciter    inhaerentes    personis,    alta    sapientes    et    humilia    contemnentes 

2.  a?Joi.  23,2.  contra    praeceptum    doniini,    Exo.  23.   'Non    sequeris   turbam    ad    faciendum 

malum  nee  in  iudicio  plurimorum  acquiesces  sententiae,  ut  a  vero  devies'.  so 
Non  ergo  oculos  suos  in  simplicem  veritatis  causam  dirigunt,  sed  declina- 
biles  et  sequaces  praebent  in  omnem  voluntatem  magnatum  et  multorum, 
qui  dominantur  in  terra.  Est  ergo  sensus:  Mc  iam  victum  arbitrantur 
et  contempta  causa  eo  spectant  et  illuc  oculos  intendunt,  ubi  adeps  eorum 
clauditur,  quicquid  illi  moliuntur,  hoc  rapit  et  ducit  eorum  oculos,  huic  35 
annuunt  et  applaudunt  et  in  hoc  pertiuaces  sunt,  quia  posuerunt  et  statue- 
runt  ita  declinabiles  habere,  peuitus  aversi  a  causa  veritatis  tanquam  deo 
obsequium  prebituri. 

Addit  autem  'in  terra',  quod  nou  ad  oculos,  sed  ad  causas  referri  debet. 
Unde  ego  verti:  ad  declinationes  in  terra,  idest  terrenas.    Hoc  est,  sequuutur  40 


11   d.  AC  24  eum]  em  A,  fe^U  C  29  sequeris  A  35  oculo  A 


Operationea  in  Psalmos.     1519—1521.  4g3 

ad  luitiim  magnatnm  in  terra,  et  quo  illi  declinant  et  intendunt,  eo  et  ipsi 
decliuaut,  obliti  omnium  celestium  mandatoium  dei,  declinationes  terrcas  et 
terrena  sapientium  pertinaciter  sequuntur.  Ideo  frustra  moneutur,  frustra 
rationem  reddo,  frustra  oro,  moventur  magis  adipe  siio  quam  meis  vcrbis. 
5  Quare  non  est  reliquum,  uisi  ut  ad  te  coufugiam,  qui  recte  iudicas. 

Susceperuut  me   sicut   leo   paratus   ad   pruedam,  17,12. 

Et  sicut  catulus  leonis  habitans  in  abditis. 
Manifestus  lapsus  interpretis,  quia  hebraeus  non  habet  'Susceperunt  me', 
sed  'fcSimilitudo  eiu,s\    Non  enim  hoc  psalmo  agit  de  comprehensione,  sed  de 

10   conatu  impiorum,  quo  vellent  pios  esse  extinctos.    Unde  Hieronymus  'Simi- 
htudo  eins  sicut   leonis  desyderantis  praedara  et  quasi  catuli  leonis   sedentis 
in  occultis'.     Et   patet   sensus  facilis,   quem  et  ps.  10.    habuimus   'lusidiatur  *pi.  10, 9. 
in  abscondito  sicut  leo  in  spelunca  sua'.    Ubi  sicut  et  hie  Insidiae  et  obser- 
vationes  crudeles  impiorum  accusantur.     Dictum  est   enim,   abdita  ista  esse 

15   ea,  quae  arte  et  dolo  abduntur,  ut  capiantur  simplices  et  pii.    Vere  pulchra 
et  apta  similitudo,   quia  sicut  leo  observat,   ut  corporaliter  occidat  animalia, 
ita  impius  Magister,  ut  animas  perdat,  omnia  tentat  et  hunc  versum  Christus 
Matt.  7.   sie    exponit    'attendite   a   falsis    prophetis,  qui   veniunt   ad   vos   in  »intti).  7,  i 
vestimentis  ovium  (ecce  insidiae  in   occultis),  intus  autem  sunt  lupi  rapaces\ 

20  Ita  videmus,   psalmum  non  loqui   de   persecutione   tyrannica,   sed  impiorum, 
quae  plurimos  seducit  in  perditionem.    Simul  tamen  si  eis  resistatur,  minan- 
tur,  et  si  possunt,  etiam  occidunt  sanctos  dei.    Veruntamen  maior  est  superbia  Scf.  ig,  g. 
et  arrogautia  Moab,   quam  fortitudo  eins,   pluraque  cupit  quam  potest,   sicut 
ibidem  est  dictum. 

25      Exurge,  domine,   praeveni  eum,   supplanta  eum,  eri])e  animam    n.  13. 
meam  ab  impio,  frameam  tuam,  ab  inimicis  manus  tuae. 
Vix  est  locus  in  psalterio  aeque  obscurus  ac  iste,  mea  sententia,  etiam 
in  hebraico.     Nobis    autem   accedit   primum   obscurior  translatio,   deinde  et 
distinctionis  confusio.     Quare  versum   hunc   ad  hebraicam   distinctionem  re- 
30  voeemus    authore  Hieronymo   sie  *Surge,   domine,   praeveni  faciem  eins,  in- 
curva  eum,  salva  animam  meam  ab  impio,  qui  est  gladius  tuus'.    Patet  ergo, 
'ab   inimicis    manus  tuae'  ad  sequentem  versum  pertinere  et  'frameam  tuam' 
male  in  accusativo  redditum,  male  ad  animam  meam  referri,  cum  ad  impium 
referendum  sit,  quanquam  si  cui  animam  suam  alicubi  frameam  libeat  appel- 
35   lare,  suus  ei  sensus  non  pertinaciter  negabitur. 

Dicit  ergo:  cum  lupi  isti  rapaces  omnia  tentent  et  multos  magnosque 
habeant  adiutores,  ut  impossibile  sit,  nos  paucos  illorum  machinas  sustinere 
aut  evadere,  aliud  non  habemus,  quam  ut  ad  te  oculos  levemus,  ut  tu  exau- 


8  iiiterprt^tis  A       lieb.  AC  9  coiiipnjheusiuue  A  12  ocultis  A 


484  l>lK"ni(ioiios  in  Psalnios.     lälM- l.vil. 

diens  antcvi'itMs  ciiiii  et  nos  cmitos  }»ru(lciitcs(nu'  spiridi  (iio  rcddiis,  (juo 
oogitationos  mortifl'ras  eins  vitenuis,  iic  sie  ubi  venerit,  incurvcs  eum  per 
no8  paratos  vi  iios  triuniphos  super  cum.  Nee  euim  sie  ])rcvenit  et  snp- 
j)lantat  deus,  iit  non  sit  inij>ius,  sed  iit  iion  noeeal,  siciit  iioii  aidlert  basi- 
4;i.  91,  13.  liseiun  et  draconeni,  si'd  tarnen  dat  super  eos  anibulare  et  eoneuleare,  ps.  DO.  s 
Non  tollit  tentationem,  sed  non  indueit  in  tentationem.  Sic  Ephesios  Paulus 
evticf. 6,  u ff.  doeet  esse  debere  armatos  galea  salutis,  seuto  fidei,  oladio  spiritus  et  eal- 
eeatos  pedibus,  praeparatione  Euangelii. 

'Salva^  seu  'eripe  animara  meaiii  ab  impio,  qui  est  franiea  tua\  Hie 
signandus  loi'us,  Haereticos  et  falsos  Magistros  esse  plagani  irae  divinae,  lo 
uon  seeus  ae  oliiii  populi  earnalis  plaga  erat  gladius  carnalis  gentium  in 
eireuitu  eoruni,  ideoque  magis  oratione  hujnili  apud  deuni  plaga  avertenda 
et  deus  placandus  quam  viribus  ingenii  aut  eruditionis  cum  eis  cougredien- 
dum,  ut  victoria  sit  dei  miserentis,  provocati  nostris  laehrymis,  non  nostro- 
runi  operum.  Non  enim  nostrum  est  animam  uostram  ab  impiis  istis  salvare,  is 
quauto  minus  eos  superare,  ut  hie  dicit  'Eripe  animam  meam  ab  impio'. 
Quodsi  oratione  hae  coutempta,  vi,  igne  et  contumeliis  eos  invaserimus 
(sieuti  hodie  fit),  dubium  non  est,  invasores  esse  bis  haereticos  et  incompa- 
rabiliter  peiores  iis,  quos  invadunt,  quia  iram  dei  suis  convitiis  suaque  vi 
et  mera  superbia  invadunt,  qua  insania  quae  potest  esse  maior?  20 

Obsorva  autem  voeabuli  atrocitatem,  quod  impium  appellat  gladium 
dei.  Virga  enim  aut  baculus  mitior  ira  est.  'Virga  pereutit  et  animam 
^SsV  89'  Vi  ^^^^^^^  ^^  inferno",  ut  Salomon  dicit.  Unde  ex  magna  misericordia  ps.  88. 
dieit  'Visitabo  in  virga  iniquitates  eorum  et  in  verberibus  hominum  peccata 
eorum\  At  gladius  occidit  et  separat  animam.  Et  ut  magnus  est  deus,  ita  25 
magnus  est  gladius  eins.     Et  magnus  gladius  magnos  et  plurimos  perdit. 

Ecelesia  sane  primitiva  pereussa  est  frequentius  paterna  virga,  rarius 
gladio,  eratque  facies  illius  pereussionis  in  oculis  carnis  dm'issima  et  asper- 
rinia,  sed  revera  et  in  oculis  domini  mitissima  omnium.  Secuta  est  postea 
haereticorum  persecutio,  quae  visa  est  in  oculis  carnis  longe  mitior,  verum  30 
erat  longe  cruentior  et  nocentior,  quod  multo  plures  perdebat.  Erat  tarnen 
adhuc  aliquid  miserieordiae  dei  reliquum,  quod  pugnantibus  per  seripturam 
patribus  veritas  prodebatur,  et  verbum  dei  regnabat  in  multis.  Novissimis 
istis  diebus  pessimis  sub  imperio  Ecclesiastico  gladius  ille  impiorum  solus 
sine  repugnantibus  grassatur  horrenda  tyrannide.  Hie  apparent  omnia  esse  35 
pacatissima  et  mitissima,  ubi  tyranni  non  persequuntur,  cum  haereticis  non 
pugnatur.  Sic  utraque  persecutione  liberi  gladio  impiorum  pene  omnes 
perimus  non  videntes,  sub  hac  pace  regnare  persecutionem  omnium  atro- 
cissimam,  ubi  verbo  dei  extincto  verbis  hominum  trahimur  ad  infernum  toto 
cumulo.  40 

12  liumuli  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  4§5 

Inter  onines  autem  gladios  impiorum  maxiinnm  et  nocentissirauin  nieo 
iuditio  nierito  pelagianara  irapietatem  censebimus.  Nani  in  haue,  ut  vide- 
miis,  potissimum  aestuat  hie  psalmus,  immo  tota  scriptura.  Quid  enim  pro- 
phetae,    quid  Apostoli   potius    agunt,    quam   quod    pro    iustitia   fidei    contra 

5  iustitiara  hominum  pugnant?  Unde  Pelagianus  error  vere  omuium  saecu- 
loruni  error  est,  saepius  oppressus  quidera,  sed  nunquani  extinctus.  Caeteri 
omnes  temporum  spacio  extincti  sunt,  hunc  vero  prophetae  percusserunt, 
percussit  eum  Christus  et  Paulus,  nihiloniinus  semper  iuxta  serpsit,  donec 
Pelagius  natus  caput  eins  erexit  et  libere  eum  tueri  eoepit,  ubi  rursus  deus 

10  nobis  misertus  Augustinum  suscitavit,  qui  eum  ad  tempus  percuteret.  Sed 
post  Augustinum  resurgens  tandera  praevaluit,  non  modo  nemine  contra 
stante,  sed  etiam  Romana  Ecclesia  imperante  et  cogente,  universitatibus 
palam  docentibus,  Episcopis,  principibus  et  toto  orbe  imitantibus  tanquam 
rem  optimam   et  christianissimam.     Nam  quod   aliqui  adversus    eum   mutire 

15  coeperunt  Parrhisiis  et  alibi,  nihil  promotum  videmus.  Denique  hie  error 
fons  est  universae  idolatriae,  semper  alia  et  alia  facie,  pro  alio  et  alio  sae- 
culo  procedens.  Qui  enim  fuerunt  idolatrae,  qui  non  arbitrarentur,  suis  se 
studiis  et  viribus  deo  placere?  Et  quid  aliud  agit  pelagianus  error?  Recte 
ergo    a  pelago  Pelagius   dicitur,   quod   hie   error   sit    mare  quoddam   erroris 

20  inuudans  in  omuera  terrarum  orbem.  Ipse  enim  est  vera  ipsamet  prudentia 
carnis,  semper  inimica  deo  et  nunquam  ei  subiecta.    Ro.  7.  mm. 

Ab  inimicis  manus  tuae,  domine,   a   paueis   de  terra  divide       n.  u 
eos  in  vita  eorum,  de  absconditis  tuis  adimpletus  est 
venter  eorum,  saturati  sunt  filiis. 
25  Dimiserunt  reliquias   suas    parvulis    suis. 

Unus    est   iste  versus    in    hebraeo,      Prosequamur   ergo,    ut   coepimus, 

locum  hunc  obscurissiranm,   si  quid   possumus.     Primura  translationes  vide- 

amus.     Ex   nostra   nihil   potest   accipi,   multo  minus  ex  Hieronymo,   qui  sie 

transtulit  'A  viris  manus  tuae,  domine,  qui  mortui  sunt  in  profundo,  quorum 

30   pars  in  vita,  et  quorum  de  absconditis  tuis  replesti  ventrem,  qui  saturabuntur 

filiis,  et  qui  diraittent  reliquias  suas  parvulis  suis\    Obsecro,  quid  audimus? 

Pessimo  cogor  uti  magistro,  idest  meipso,  ideo  sine  praeiuditio  et  temeritate 

fabulabor.    luvet  me,  qui  habet  meliora,  qui  non  habet,  mea  aequus  iudicet. 

Verto   primum   ad  verbum:    A  viris   manus   tuae,    domine,   a  viris  de 

35   substantia,  portio  eorum  in  vitis,  et  absconditis  tuis  replebis  ventrem  eorum, 

saturabuntur  filiis,  reposuerunt  reliquias   suas  parvulis  suis.     Quinque  mem- 

bris  constat  prior  pars  versus,  posterior  uno  absolvitur.     Exponit  autem  his 

verbis   mira  tapinosi    refertis,   quis  sit  impius  ille,   gladius  dei,   a  (]Uo  eripi 

petiit  animam  suam,  et  sex  notis  eum  depingit. 

10   nobis]  nostri  C  26  lieb.  AC  32  Pessimo]    Iniperito  2B.       uti]  ut  2B.  ^. 

34  de]  ep  A,  fe^tt  C 


480  OiuM-atiom>s  in  r.salnios.     If.l9-ir)21. 

l'iMiua  est    'A   viris  manus  tiiae,   doniine',  quod  idcm  est,   iw  si  dicat: 
a  viris    pcrditis  et   roprobis,    inaotenuiin  dainiiandis.     Sic    eiiim  vires  manus 
a.ojfoi  i-i,;wi.  domini   videtur  appcllarc  propter  id,  ipiod  Exo.  14.  dicitur 'Viderunt  Aegyp- 
tios  iiKn'tuos  super  littus  niaris  et  maniuu  inai2;iiam,  (piam  oxorcuerat  contra 
.s.aüo).  3:',ii.  cos\    Kt  D(Mit.  ;VJ.  'Si  aeuoro  ut  fulgur  gladiuni  nicum,  et  arripuerit  iudicmuii    ^ 
manus  mea.  riMldam  ultionein  hostibus  meis  et  iis,  cpii  nie  oderunt,  retribuam'. 
^cj.  9,  1-'.  isa.  it.   'In  iiis  Omnibus    non   est   aversus   fiiror  eins,    sed  adhuc  manus  eins 
vioiMo,  21.  cxtenta\     Toi)  19.   '(^nia  manus   domini  tetigit  me'.     Hinc  et   alemanice  in 
eos,    qui    apoplexia   percutiuntur,    dicitur   'Die   gottis   band   hatt  yhn    ruret*. 
Videtur  autem  propbctae  buic  familiäre  'manum  dei'  pro  'vindicta  dei'  acci-   lo 
%\  '-m/o'  V^^^f  "^  P^-  ^-  vidimus  'Ut  tradas  eos  in  manus  tuas\    Sicut  et  ps.  20.  'In- 
¥i.  39,  u.  veniatur    manus    tna   inimicis   tuis'.     Et  38.   'a  fortitudine  manus    tuae   ego 
•tcb.  10.  31.  defeci'.    Hinc  et  Apostolus  beb.  10.  tonat  'borrendum  est  incidere  in  manus 
dei  viventis',  ut  ps.  9.  latius  dictum  est. 

Sccunda    'A   viris    de  substantia'.      Pro   quo   Hieronymus   'qui    mortui   15 
sunt    in    profundo\     Eadera  enim    per   omnia  dictio   est  hie  'a   viris",  quae 
prima  nota  'a  viris  manus  tuae',  quanquam   non  nihil    utraque  cum    mortis 
vocabulo  affinitatis  in  hebraeo  habeat,  ut  nulla  stet  ratio  Hieronymo,  cur  illic 
'a  viris"",  hie  'qui  mortui  sunt'  reddere  voluerit,  aut  enim  utrobique  'a  viris"" 
seu  'ab   iis,   qui   mortui   sunt',   aut  utrobique  'a  viris'  reddendum  fuit.     Est   20 
sane   vocabulum  hebraeum  utrobique  'miraethim',    non  'isch'  aut  'gibor'  aut 
aliud,   quo  'vir  egregius'  aliquis  queat  significari,    sed   quod    aliquando   pro 
5.ajJoi.4, 27.  paucis  et  contemptis  transfertur,  sicut  Deutro.  4.  'Et  remauebitis  pauci',  quasi 
qsf.  12,  9.  fecem  populi  velit  significare  et  vilissimos  inter  horaines,    sicut  ps.  11.  dixit 
3ef.  3, 4.  'cum  elevati  fuerint  vilissimi  filiorum  hominura',  et  Isa,  3.  'Pueri  erunt  prin-   25 
cipes  eorum  et  effoeminati  dominabuntur  eorum'.     Id  forte  movit  interpretem, 
ut  diceret  'a  paucis',   non  quod  pauci  sint  numero,    sed  multo  magis  condi- 
tione,  quorum  est  numerus  omnium  maior,  inter  quos  nullus  aut  pauci  sint 
3cf.3,  1  f.  egregii  operis  et  nominis  viri,  ut  Isaiae  3.  dicit  'Aufferet  dominus  a  Jerusa- 
lem et  Inda  fortera  et  validum  et  virum  bellatorem',  et  reliqua,  quae  pulchre   30 
huius    vocabuli   vim    explicant.     Igitur   viri    viles    sunt    et    tautum    ad   vin- 
dictam   dei   reservati,  inter  quos   non    sit  vir  dignus   deo,    etsi   vehementer 
multi  sint. 

'De  substantia',  quod  noster  'de  terra',  Hieronymus  'in  profundo'  trans- 
*i.  39,  e.tulit,   dictio   est  eadem,  quae  ps.  38.  ponitur  ab   eodem  David  'Ecce   men-  »s 
surabiies  posuisti  dies  meo.s,  et  substantia  mea  tauquam  nihil  ante  te'.    Ubi 
substantiam  volunt  significare  certam  durationera  temporis,  quasi  dicat:  sub- 
stantia mea  (idest  id  temporis,  quo  hie  subsisto  et  vivo)  coram  de  nihil  est, 
$to6  7,  16.  sicut    et  lob  7.   'Nihil    enim  sunt   dies  mei',   quae  significatio  mire    placet. 
If*  90'  9*  Sumpsit  enim  David   eum    locum  ex   illo  ps.  Mosi  89.  'Quoniam  mille  anni  40 


9  ^anb  6ottc§  m.  3f:  getutet  C  2Ö.  3- 


Operationos  in  Psalnios.     1519 — 1521.  487 

ante  oculos  tuos  tanquain  dies  hesterna,  quae  praeteriit,  et  custodia  in  noete', 
'quae  pro  nihilo  habentur,  eorani  anni  erant'.  Unde  et  illud  'Ecce  mensura- *i.  39, 6. 
biles  posuisti  dies  meos'.  In  hebraeo  a  mensura  brevi,  scilicet  palmae  dici- 
tur,  quasi  illud  lob  14.  dicat  'Homo  natus  de  muliere  brevi  vivens  tempore",  ^tob  u.  1. 
5  et  infra  'Breves  dies  hominis  sunt'.  Est  ergo  sensiis:  Eripe  animam  meam 
a  viris  de  substantia  sive  a  viris  substantiae  (idest  ab  horainibus  vilissimis, 
qui  huius  tantum  vitae  sunt  brevissiraae,  hoc  est  a  filiis  saeculi  hnius  iu- 
certissimi,  qui  nihil  habent  nisi  brevem  et  incertam  huius  vitae  substantiam 
seu  durationem),   quia  viri  sunt  reprobi  et  raanus  tuae.     Et  id  potuit  inter- 

lü   pres    noster  velle   videri,    quando    dixit  ^a    paucis    terra',   idest    ab    iis,   qui 

vilissimi  sunt  et  de  terra,  terrena  sapientes,  tantum  huic  vitae  temporali  dediti. 

Tertia   'Portio   eorum    in   vitis',    pluraliter    euim   'vitas'    dicit.     Sic   et 

psalmo  praecedente  'ostendis  mihi  semitam  vitarum'.    Est  ergo  sensus:  Sors 

et  beatitudo  eorum  non  est  in  futura  vita,  sed  in  praesentibus  bonis.    'Ducunt 

15  enim  in  bonis  dies  suos",  ut  lob  ait.    His  contenti  sunt  et  pro  nihilo  habent  .?.iob  21,  13. 
terram    desiderabilem,   recipiunt  hie   mercedem   suam,   quia  viri  sunt  manus 
tuae.     Vitas    pluraliter    dicit   propter    varios    usus   huius    vitae,    ut  egregie 
Augustinus    super   illud    ps.  62.    'Melior    est    misericordia    tua   super    vitas'.  ^f.  63, 4. 
Multae,  inquit,  sunt  vitae  humanae,   alius  vitam  rusticandi,  alius  uegociandi, 

20  alius  militandi,  alius  aliam  eligit.  Sic  et  hodie  varios  (ut  vocant)  ordines 
seu  Status  vivendi  eligimus,  sed  pauci,  qui  ad  mortem  sese  parent  et  aeter- 
nara  vitam  desiderent,  omnes  malleut  in  eo,  quo  sunt,  statu  mauere  tanquam 
portione  vitae  suae  contenti  quam  mori.  In  qua  cruditate  maxime  sunt  impii 
illi  hypocritae,  qui  omniura  maxime  sunt  vitae  cupidi,  mortem  formidantes  et 

25   aeternae  vitae  incuriosi  sicut  ludei  in  deserto. 

Nonne  ergo  tapiuosis  mira  est,  esse  impios  viros  huius  raiserrimae 
tantum  vitae  cupidos?  in  qua  contenti  sunt,  quam  invite  deserunt.  Nee 
mirum,  cum  fide,  peccati  et  mortis  victrice,  quae  est  misericordia  dei  melior 
super  omnes  vitas,  non  solum  careant,   sed  eam  etiam  impugnent  totis  viri- 

30  bus,  licet  non  aliud  faciant,  quam  quod  se  simulent  appetentes  vitae  mortis 
contemptores,  electos  et  aeternae  vitae  cupidos.  Verum  dolus  est  in  spiritu 
eorum,  et  factis  negant. 

Quarta  'Et  abscouditis  tuis  replebis  ventrem  eorum'.  Quid  est  hoc 
aliud,    nisi  quod  sunt   animalia  ventris    et  fruges   consumere   nati?     Dictum 

35  est  enim  ps.  4.  5.  9.  13.,    Magistris   impietatis    passim    in   scripturis    tribui 

avaritiam    et   curam    ventris,    de   quibus   et   Apostolus    dicit    'quorum    deus  «pftit.  3,  19. 
venter  est'.     Deus  vero,    qui  incredulitatem  et  impietatem  odit,   facit,  ut  et 
ira  sua  ascendat  super  eos,  ut  ps.  77.  de  eisdem  dicitur,  et  ut  Paulus  Colo.  3.  |Ji/^;  21  f. 
'Ira  dei  venit  super   filios  diffidentiae'.     Ideo  replet  eorum  ventrem  abscon- 


7  a  filiis]  filios  A,  filii  ('  9  btc  filammer  tft  in  A  ntd^t  öef<^Mfen;  in  (J  iuie  oben. 

39  di  =  II  fidentiae  A 


488  Openitionrs  in  l'salmos.     löli)— läSl. 

ilitis  suis  i't  titlorl  (.lesytlcrimn  coruin  i|)sls  nee  siiiit  IVaiulari  cos  desytlerio 
*4ä).  7S,  23.  siio,  iit  ooilcMii  |)s;ilini)  (licit,  hoc  est  rcplct  vcntrcin  coriiin,  dat  ({uac  cupiunt, 
et  rctribiiit  eis  in  liac  vita  lucrccdcm,  quia  non  cxj)cctant  futiirani.  De  abs- 
conditis  vcro  tiiis  dicit,  idest  reservatis.  Ita  appcUat  substantiam  huius 
imiiuli,  qua  pascit  homiues  dcus  in  hac  vita.  Singulis  cnini  annis  eani  pro- 
vcnirc  facit  ac  velut  de  pciiu  abscondito  proniit.  Ncc  cnini  homo  scirc  potest, 
uiide  veuiat,  nee  si  quacreret,  invenire  posset,  nisi  sponte  dcus  oninia  mira- 
'VI  13-.,  7.  biliter  donaret.  Est  ergo  similis  liaec  locutio  illi  ps.  134.  'Qui  producit 
veutos  de  thesauris  suis'  (idest  de  occultis),  'quia  ventus  spirat,  ubi  vult, 
et  nescis,  unde  veuiat  aut  quo  vadat'.  Ita  est  et  de  pane,  viuo  et  omnibus 
rebus,  quibus  utitur  haec  vita:  vcniunt  omnia,  et  utimur  eis  et  nescimus 
unde.  Quo  simul  verbo  insiguiter  impictatis  stultitiam  taxat,  ut  (juae  scntiat, 
sua  non  esse,  quibus  utitur,  nee  in  sua  potestate  nee  sie  tarnen  fidere  in 
deum  discit,  inimo  quod  verbum  huius  totius  versus  non  multis  figuris  stul- 
tam  impietatera  insectatur?  Oiunia  sunt  propriissimc,  efficacissime  et  ple- 
nissinie  dicta,  si  atteuto  corde  penderentur. 

Quinta  'Saturabuntur  filiis',  hoc  est  replebuntur  prole.  Hoc  enim  (|uae- 
runt  et  iuter  caetera,  ut  pulchras,  faecundas,  divites  uxores  habeant,  inultos 
formosos  laudatosque  ex  omni  parte  filios  et  filias  procreent,  ut  aifectum 
suum  expleant,  et  cedat  res  filiorum  in  omnia  vota  sua.  Non  enim  verbum 
"^saturabuntur"  ad  solum  numerum  filiorum,  sed  multo  magis  ad  conditionem 
eorum  pertinet,  scilicet  ut  opulentos,  houoratos,  voluptuarios  et  ad  omnem 
huius  saeculi  pompam  idoneos  habeant.  Hunc  enim  affectum  passim  vide- 
mus   in  pareutibus,   quod  vitium  in  impiis  ludaeis   suis  David   regnasse  hie 

'4jf.  144,  lorf.  dicit.  Et  longe  copiosius  ps.  143.,  ubi  hunc  versum  sie  exponit  'De  gladio 
maligno  eripe  me  et  erue  me  de  manu  filiorum  alienorum,  quoruni  os  locutum 
est  vanitatem,  et  dextera  eorum  dextera  iniquitatis,  quorum  filii  sicut  novellae 
plantationes  in  iuventute  sua,  filiae  eorum  compositae,  circumornatae  ut 
similitudo  templi.  Promptuaria  eorum  pleua,  eructantia  ex  hoc  in  illud. 
Oves  eorum  fetosae,  abundantes  in  egressibus  suis,  boves  eorum  crasse.  Non 
est  ruina  maceriae  neque  trausitus  neque  clamor  in  plateis  eorum.  Beatum 
dixerunt  populum,  cui  haec  sunt,  beatus  populus,  cuius  dominus  deus  eius'. 
Nonue  hie  idem  rhetorica  copia  dicit,    quod  hoc  versu  dialectico  com- 

*i)ii.  3, 18  f.  pendio  perstringit?  Sic  et  Paulus  Philip.  3.  brevissime  'flens  dico,  iuimicos 
Crucis  Christi,  quorum  deus  venter  est,  quorum  finis  interitus  et  gloria  in 
confusionem  ipsorum,  qui  terrena  sapiunt'.  Et  quae  oratio  vitam  Episco- 
porum,  religiosorum  et  omnium  clericorum  aptius  potuisset  depingere?  An 
non  ii  omnes  haec  omnia  plusquam  mundus  ipse  quaerunt?  At  filiis  non 
saturantur?  Verum  id  dolet  quoque  non  licere,  superarent  sine  dubio  et  in 
hac  parte  mundanos  horaines.  Quanquam  quid  refert,  filios  et  uxores  non 
habere,  quando  vice  horura  habent  suas   spirituales  creaturas   et  adulatores 

20  c<^dat  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519-1521.  439 

iu  omnes  voluntates  suas,  quibus  niliil  non  impendiint?  Non  quod  non  sit 
filiis  provideuda  substautia  honesta,  sed  saturari  filiis,  placere  sibi  in  filiornm 
lauta  et  opulenta  provisione  et  inter  pios  velle  censeri,  hoc  arguit. 

Sexta  'Et  dimiserunt  reliquias  suas  parvulis  suis'.  Hoc  est  id  cogitant, 
5  quomodo  muka,  quae  sibi  sunt  superflua  (non  enim  necessariis  contenti  sunt), 
repouaut  et  reservent,  quae  relinquant  haeredibus  suis,  tantuni  ut  filii  eorura 
post  se  opuleuti  et  vohiptarii  sint,  quod  et  Persius  poeta  in  gentibus  taxavit. 
Sic  Episcopi  et  clerici,  non  uisi  ut  patrimonia  Christi  augeant  et  aucta  post 
se  rehnquant,  satagunt.    Nee  tarnen  hoc  ipsum  faciunt  nisi  optimi   et  sancti, 

10  idest  impii.  Hodie  enim  bene  regere  Ecclesias  est  opes  augere,  domos  aedi- 
ficare,  filiis,  idest  posteris  suis,  hixuriandi  materiam  parare.  Mire  itaque 
ingenium  impiorum  depinxit  hoc  versu,  qui  cum  non  nisi  terrena  sapiant, 
boni  tarnen  videri  vohint,  et  specie  sua,  deinde  dogmatibus  suis  hypocriticis 
phirimos  perdunt. 

iT  'Keliquiae'  hoc  loco  superflua  et  ea,   quae  superant,   intelHgenda   sunt, 

seilicet  abundantia  parentum,  ne  quis  intelligat,  dictum  de  reliquiis  minu- 
tiarum,  quae  rebus  optimis  ablatis  tanquam  feces  rehnqui  solent,  cum  hie 
opuleutas  haereditates  intelligat.  Unde  et  in  hebraeo  a  verbo  'excellendi'  et 
'abundandi'  dicitur.     Et  'dimiserunt"  pro  'reposuerunt",  hoc  est  dedita  opera 

20  thesaurisaverunt  superflua  sibi  pro  filiis  et  haeredibus  locupletandis. 

His  cognitis  facile  est  et  nostram  et  Hieronymi  translationera  con- 
cordare.  Nam  'ab  inimicis  manus  tuae'  nihil  nisi  vocetenus  dissonat  a 
'viris  manus  tuae',  sunt  enim  revera  iuimici  et  reprobi.  'A  paucis  de  terra' 
concordatum  est,  quos  Hierouymus  'mortuos  in  profundo'  fortassis  ideo  dicit, 

25  quia  in  summa  facie  vivunt  et  huius  tantura  temporis  fruuntur  spacio,  intus 
coram  deo  mortui.  Illud  'divide  eos  in  vita  eorum'  sie  consentiet:  partire 
eos,  hoc  est  da  eis  mercedem  in  vitis  suis,  sicut  eligunt  sortem  huius  vitae 
sibi.     Caetera  non  dissentiunt. 

Ego  autem  in  iustitia  apparebo  conspectui  tuo,  17,15. 

30  Satiabor,  cum  apparuerit  gloria  tua. 

Hierouymus  rectius  'Ego  in  iustitia  videbo  faciem  tuam,  cum  evigila- 
vero  similitudine  tua'.  Opponit  haec  iis,  quae  de  impiis  dixerat.  Uli  sapiunt 
terrena,  saturantur  filiis  et  portionem  suam  in  hac  vita  ponunt.  Mihi  vero 
contempta   est   haec  vita,   ad   futuram   festino,   ubi  non   in   divitiis,    sed   in 

.35  iustitia  videbo,   non  terrena   haec   trausitura,   sed  ipsam  faciem    tuam.     Nee 

saturabor  in  filiis  carnis,  sed  cum  evigilavero  tua  similitudine,  sicut  1.  lohan.  3.  i.  gof).  3,  2. 
dicit  'Seimus,   quoniam  cum  apparuerit,    similes    ei  erimus',   ut  'similitudine 
tua'  non  ad  'evigilavero',   sed  ad   'saciabor'  componatur,   facie  enim  dei   re- 
velata,    quae  est  gloria   et  claritas  dei,   satiabimur.     Et  pulchre  verbum  re- 

15  Reliqui  2Ö.  29  in  iustitia]  iustitia  A 


490  OpeiationoH  in  rsalmos.    lall)— 1;V21. 

siinvi-tioiiis  posuit  'ciiin  ('vii;ilav(M'()\  scilicct  a  somno  mortis,  iit  iun\  in  liac, 
sod  in  lutura  vita  saciotatem  nostram  esse  doceat.  Nihil  est,  quod  disconlat 
sensu  in  nostra  translatione,  upparebit  euini  gloria  dei,  cum  nos  rosur- 
roxerimus  a  somno  mortis  et  similcs  ei  facti  f'iierimns.  ITchraeus  tamen 
resunoctioiiem  clarius  osteudit  quam  noster. 


1».  1  PSALMYS  DECIMVS  SEPTIMVS, 

HEBRAEIS   DECIMVS    OCTAVVS. 

AD  Victoriam,   servo  domiui  David,   qui    locutus    est  domino 
verba  cantici  huius   in  die,   qua  liberavit   eum  dominus 
de  manu  omnium  inimicorum  suorum  et  de  manu  Saul.  m 

18,3.  Et  dixit:  Diligam  te,  domine,  fortitudo  mea. 

Multa  sunt  in  hoc  psalmo,  quae  de  Christo,  multa  rursus,  quae  de 
David  eum  cogant  intelligi,  nee  ipse  hacteuus  certus  factus  sum,  utra  intel- 
ligentia  sit  germana  et  propria,  ut  citra  periculum  non  queam  hie  versari. 
Augustinus  libere  de  Christo  et  corpore  eins,  idest  Ecclesia,  eum  tractat,  et  is 
Köm.  15, 9.  videtur  Paulus  Ro.  15.  in  hoc  consentire,  ubi  pro  Christo  huius  psalmi 
versum  peuultimum  inducit  dicens  'propterea  confitebor  tibi  in  gentibus  et 
nomini  tuo  cantabo'.  Quem  interim  et  nos  sequemur,  cum  sit  tutius  in 
Christum  ipsum  quam  Christianum  David  abundare  et  ex  veritate  figuram 
facilius  intelligere,  nee  enim  dubium  est  Davidis  bella  et  victorias  Christi  20 
passionem  et  resurrectionem  figurasse.  Dicit  etiam  B.  Augustinus :  quaecunque 
in  hoc  psalmo  dicta  sunt,  quae  ipsi  domino  proprie  convenire  non  possunt, 
ad  Ecclesiam  referenda  sunt.  Totus  enim  Christus  hie  loquitur,  in  quo  sunt 
omnia  membra. 

Arbitremur  ergo,  Davidem,  dum  de  suis  victoriis  gratias  agit,  simul  25 
texere  prophetiara  in  persona  Christi,  peccatorum,  mortis  mundique  victoris, 
ut  titulum  sie  intelligamus  'qui  locutus  est  domino  verba  cantici  huius',  idest 
qui  hoc  canticum  edidit  in  Christum  futurum  idque  eo  die,  quo  victis 
Omnibus  hostibus  suis  quieta  vita  frueretur.  Unde  et  totus  psalmus  Christi 
resurgeutis  verba  habet.  Haue  intelligentiam  forte  subindicare  voluit,  dum  so 
novissimum  hostem  norainat  Saul,  qui  tamen  revera  primus  hostis  David 
fuit,  ut  hoc  praepostero  ordine  doceret,  se  non  de  suis,  sed  Christi  vic- 
toriis agere. 


7  HEB.  A  17  d.  AC  21   etiam]  enim  2Ö.  Sf.  6.  28  Qdidit  A  sedidit  C 


Operationes  in  Psahnos.     ir)19— 1521.  491 

Dicit  itaque:   Diligam  te,  domine,  fortitudo  mea. 
Verba   sunt   resurgentis   et   virtutem    dei    in   tribulatione    experti.     Sic 
enim  solemus   dulci    et   liilari  affectu   in  eos    rapi,    quorura   beneficio   nos   a 
magnis  malis  erutos  cognoscimus.    Puritas  enim  dilectionis  significatur,  cum 
5   dicit  'te  domine',  non  creaturam  aliquara,  de  quo  latius  ps,  5.  dictum  est. 

Dominus  firmamentum  meura  et  refugium  meum  et  liberator     ,?,  3. 
meus,  deus  mens,  adiutor  mens,  sperabo  in  eum. 
Protector  meus  et  coruu  salutis  raeae  et  susceptor  meus. 

Orania  haec  unus  versus  in  hebraeo.    Hieronymus  sie  'Dominus  petra 

10  mea  et  robur  meum  et  salvator  meus,   deus  meus,  fortis  meus,  et  sperabo 
in  eum,   scutum  meum   et  cornu  salutis    meae   et  susceptor   meus'.     Eisdem 
verbis  transtulit  idera    cauticum  2.  Reg.  22.,    nisi  quod  pro   'susceptor  meus'  ^  ®'^"|-  "' 
rectius  ibidem  'elevator  meus'  dixit.    Quis  digne  hos  vehemeutissimos  affectus 
distribuat  et  definiat?     Neque   enim   ociosus    est  Spiritus    in  verbis  suis,    ut 

15  aliquid  hie  superfluere  credi  possit.  Ego,  sicut  dixi,  sub  hoc  psalmo  suc- 
curabo,  et  caeteri  omnes  aut  nihil  dicunt  aut  ego  nihil  iutelligo,  nedum  ali- 
quid conferunt  adiuraenti.  Sed  pergendum  est  tamen  accepta  et  data  liceutia 
pro  cuiusque  captu  dicendi. 

'Fortitudo  mea',  quae  primo  versu  dicitur,   ea  esse  mihi  videtur,    qua 

20  homo  interne  confortatur  consolidaturque  indutus  virtute  ex  alto.    Sic  ps.  147.  %].  m.  13 
'Quoniara  confortavit  seras  portarum  tuarum',  Esa.  54.  'Et  clavos  tuos  con-  3cf.  54, 2. 
solida',  ut  sit  firmitas  ea,  quae  molles  et  delicatos  animos  indurat,  quae  for- 
titudo uou  nisi  ex  deo  nobis  est,  qui  ex  nobis  tam  adversis  quam  prosperis 
facillime  dissolvimur  et  liquescimus  sicut  caera  ante  faciem  solis. 

2.')  'Firmamentum    meum',    quod    proprie    petra    hebraice    dicitur    'funda- 

mentum',  'rupes'  seil icet  est,  super  quam  aedificatur,  ut  Matt.  16.  'Super  haue  a)intti).ic,i8. 
petram  aedificabo  Ecclesiam  meam'.    Ita  dominus  non  modo  induit  Christum 
et  suos  virtute  interna  et  soliditate,  sed  est  simul  ipsum  fundamentum,  super 
quo  nituntur  sicut  solida  domus  supra  solidam  petram. 

£0  'Refugium   meum'    seu    'robur    meum',    quod    proprie    arcem,    turrim, 

domum  refugii  aut  locum  munitum  significat,   ut  ps.  3.  'Esto  mihi  in  deum  45f.  .u,  3. 
protectorem  et  in  domum  refugii,    ut  salvum  me  facias',  ut  praecedente  col- 
lato  dominus   non  tantura  sit  fundamentum   firma  petra,   sed  et  domus  ipsa 
raunita    supra  petram    aedificata    servans    et  protegens    eum,    qui    ad    eum 

3'3    confugerit. 

'Liberator  meus',  quod  proprie  'evasionem'  significat  et  eam  virtutem, 
qua  si  quis  undique  angustatus  et  conclusus  sit,  liberatur  et  evadit,  sicut 
filii  Israel  evaserunt  pharaonem. 


30  proprio  A       turri  A 


492  Oi..T;itiunrs  in    Psaliuos.     151!)-- 1521. 

'Adiutor  iiKMis'  seil  loi-lis  imnis,  ilciMim  in  lichraeo  'pctrnin''  soii  'silicoiir 
sij2:nificnt,  (juotl  fVo(|iionter  \n'o  iorti  redditur.  Kam  pnto  virtiitem  osse,  ([iki 
ovadiMis  et  in  (lomuin  refiigü  reccptns  tuto  manet  et  persevorat  contra  onines 
insiiltiis  insi>(|uontiiini.  Et  hacc  quinquc  ad  virtutem  passivam  seu  ad  tole- 
rant iain  malomm  pertinent.  Primum  est  enim  interne  roborari,  deinde  ubi  ■> 
hacc  virtns  impiignatnr,  ne  deficiat,  habere  petrani,  in  qua  nitatnr  et  con- 
sistat,  postea  no  innltitudine  salteni  vincatnr,  habere  locuni  munitum,  quo 
.se  rccipiat,  et  ne  inter  angustias  ea]>iatur  obsessns  conclususque  exitum  et 
tntaiu  evasioneni  non  habeat,  tandem  ne  tedio,  quod  ultimum  est,  daeraouum 
et  nnilorum  hominura  fractus  cedat,  perseverantiae  vi  firmetur.  Brevius  haec  lo 
quinciue  distribuemus,  si  priraum  ad  adversitatem  simpliciter  conferatur, 
sccundum  ad  magnitndiuem,  tercium  ad  multitudinem,  quartum  ad  forti- 
tudinem,  quintnm  ad  assiduitatem  adversariorum.  Ubi  enim  hostis  primo 
sibi  senserit  resisti,  magnatos  et  potentes  sibi  sotiat,  Deinde  multos  sibi 
aggregat.  Ubi  nee  sie  proficit,  omnem  vim  et  artem  cum  eis  et  per  eos  n 
ai!ntti).24,i3.tentat.  Ultimo  cum  alio  non  possit,  assiduitate  solet  sanctos  infirraare.  "^Qui 
s»öm.  s,  38  f.  autem  perseveraverit  in  finem,  hie  salvus  erit\  Haec  quinque  Paulas  Ro.  8. 
sed  alio  ordine  posuisse  credi  potest  ""neque  instantia  neque  futura  neque 
fortitudo  neque  altitudo  ueque  profundum  neque  creatura  alia  potest  nos 
separare  a  charitate  dei".  20 

Sequuntur  virtutes  activae  et  propulsivae. 

Prima  est  'scutura'  seu  'protector  raeus\  Oportet  enim  invasurum 
hostes  esse  scutatum,  quo  tela  ignita  inimici  excipiens  possit  penetrare  et 
caedere  hostes.     Scuto  enim  non  eget,  qui  ad  refugium  currit. 

Altera  est  'cornu    salutis",   virtus   ipsa,   quae   pugnat  et   vincit.     Quae   25 

mihi   videtur   esse   potestas  verbi  sive   fiducia   praedicandi.     Sic    enim   apud 

SDJicf).  4,  13.  Micheam  4.   dicitur  'Surge   et   tritura   filia  Zion,    quia    cornu    tuura   ponam 

ferreum  et    ungulas   tuas   ponam   aereas,    et  comminues   populos   multos   et 

interficies  domino  rapinas  eorum   et  fortitudinem    eorum   domino   universae 

1.  Gor.  9,  9.  terrae'.     'Triturare'  esse  idera  quod  praedicare,  Apostolus  1.  Cor,  9.  probat  so 

""Non  alligabis  os  bovi  trituranti'.    At  cornu  ferreum  et  ungulae  aereae,  quid 

2uc.  21,  15.  sunt  nisi  illud  Christi  'Ego  dabo  vobis  os  et  sapientiam,    cui  non  poterunt 

contradicere    et   resistere    omnes    adversarii    vestri'?     Itaque   "cornu    salutis' 

£uc.  1, 69.  dicitur,   quia   hostes   superat   et   salutem   ex  iniraicis   facit,    Lucae  2.     Sunt 

qui  ex  cornu  regnum  faciunt,  nee  id  absonum,  cum  regnum  Christi  non  nisi   s^ 
in  verbo  veritatis  consistat,  hoc  vere  est  regnum  salutis,  quod  vincit  omnia. 
Tertia  'Susceptor  mens'  seu  "exaltator  meus',  idest  in  quo  super  hostes 

2.  Gor.  2, 14.  elevatus  triumplio,  sicut  Paulus  dicit  "^Qui  triumphat  nos  semper  in  Christo'. 
Sei".  9,11.  Eo  modo   dicitur  Isa.  9.:   'Et  elevabit    dominus   hostes  Razin    super  eum'. 

Yidemus  autera,  quam  mira  sit  virtus  Christi  et  sanctorum  eins.     Prior  est  4o 


10  cQilat  A  26  sive]  sine  A  38  elevatos 


Operationes  in  Psalmos!.     1519  -1521.  493 

virtus  passiva,    quae  perficit  activam,    ut  Paulus  dicit  'Virtus  in  infinuitatoj.eoi.  i.>,  9. 
perficitur'.     Ita  mundus  iion  aliis   armis  victus   est  quam  patientia  et  verbo 
dei,   sicut  in  Isaia  4.  dicit  'Et  erunt  capientes  eos,   qui  se  ceperant,  et  sub-3f(  14,  2. 
iicient  exactores    suos\     Et  lohel.  3.  'Infirmus  dicat,   quia    ego   fortis   sum\  Soii  3,  ir. 
^  2.  Reg.  22.  huic  versui  additur  (Et  refugium  meum  et  salvator  mens,  de  in-2.  Sam./i'.s. 
iuria  liberabis  me),  quod  quare  in  hoc  psalmo  onn'ssum  sit,  ignoro. 

Laudaus   invocabo  dominum.  is.  4. 

Et    ab   inimicis    meis    salvus    ero. 
Ubi   titulus?  qui   dicit,   hoc  canticum  esse  dictum  liberato  ab  omuibus 

10  inimicis  David  et  recitatum  in  persona  resurgentis  Christi.  Certe  hie  ahud 
dici  non  potest,  quam  quod  Augustinus  censet,  totuni  Christum,  idest  Christum 
cum  corpore  et  pro  corpore  suo  Joqui,  quod  est  Ecclesia,  quae  semper  vincit 
semperque  puguat  et  superatis  praeteritis  maus  paratur  ad  futura  mala  supe- 
randa.    Aut  si  in  persona  Christi  sistendum  est,  convenit  haec  intelligi  dicta 

15   pro  magnitudine  afFectus  erga  deum,  quo  oifert  promptitudinem  animi  sui  ad 

plura  ferenda,  si  deus  velit,  sicut  ps.  107.  'Paratum  cor  meum,  deus,  para- *J3f.  los,  2. 
tum  cor  meum'.     Et  25.  'Proba  me,   domine,  et  tenta  me,  nre  cor  meum  et  *i.  26,  2. 
renes  meos'.     Sic    enim   liberatus  a  malis  et  divinam  virtutem  expertus  non 
aliud  cupit  quam  iterum  pati,  ut  iterum  virtutem  divinam  experiatur,  nasci- 

20  turque  ex  his  quaedam  mirabilis  patiendi  sitis  et  inaestimabilis  fiducia  in 
dulcedine  dei. 

Omnia  tarnen  ad  nostram  doctrinam  scripta  sunt,  ut  per  patientiam  et  mm.  u,,  4. 
consolationem    scripturarum   spem   habeamus.      Ideo   enim   quintuplicem    vir- 
tutem patientum  et  triplicem  agentium  descripsit,  ut  nos  erudiret,  nihil  esse 

25  tam  malum,  tarn  multum,  tarn  magnum,  tarn  potens,  tam  diuturnum,  quod 
non  queat  vinci  per  virtutem  dei,  si  in  eam  confidimus,  Et  tunc  potissimum 
esse  locum  sperandae  virtutis  in  nobis,  quando  irruuut  in  nos  mala  multa, 
magna,  fortia,  assidua,  cum  proprium  divinae  virtutis  sit  infirmos,  paucos, 
parvos,    imbecilles,   pusillanimes    iuvare    non  solum  in  malis  poenae,   sed  et 

30  culpae.  Nam  quae  esset  dei  virtus,  quae  solum  poenas  ac  non  etiam  pec- 
cata  in  nobis  vinceret?  Adeo  plenus  est  hie  locus  consolationis,  cum  naturae 
contrarium  videatur,  et  omnino  desperatum,  si  irruant  non  modo  mala,  sed 
multa  mala,  magna  mala,  potentia  mala  et  prolongata  mala.  Sic  enim  in 
Apostolis  vidimus,  qui  mox  ut  induti  erant  virtute  ex  alto,  non  solum  mali 

35   in  eos  insurrexerunt,  sed  et  multi  et  magni  et  potentes  ad  nocendum,  deinde 

et  pertinaces   et  assidui,   sicut   ps.  128.  'supra    dorsum   meum   fabricaverunt^^Jf.  129, 3. 
peccatores,  prolongaverunt  iniquitatem  suam'. 

Eodem   modo   et    in   quolibet    homine    operatur  satanas  in   quacunque 
privata   tentatione   libidinis,   irae,  superbiae,    avaritiae  aut  cuiuscunque  n)ali. 


3  ceperant  A  coiperant  C  26  qu^at  A  quasat  C  38  homnine  A 


494  Opt'iatioin's  in   l'salniObi.    If)!!)— lf)21. 

ri)i  fiiiiii  tiniiMtmn  cnslitatis  aut  mitilatis  ])r()])()sitiiiii  iiivciicrit,  noii  solum 
HhitliiKMu  Miit  irain  contra  inovol,  svd  vi  varias  species  acUiibot  cogitatiomnn, 
tum  oas  inagiiitirat  et  iiicrodibili  astutia  ellicaccs  facit,  tantlem  (juos  nee 
nmltitiuline  nee  niagnitudine  nee  effieatia  vineerc  potest,  sepius  ussidui- 
tate  et  tedio  vineit,  ut  fessos  suj)plantet.  O  stulti  et  temerarii  nos  liberi  ä 
arUitiü  et  aetiium  elieitorimi  iactatores,  qui  satanam  dormire  eredimiis  nee 
eogitationes  eins  ex  Ins  locis  scripturae  uobis  ostensas  intelligere  et  praevi- 
dere  discinuis  ac  sine  pugna  seeuri  solis  actiouibus  bonis  salvi  fieri  praesn- 
niimiis.  Non  sie  impii,  non  sie,  hostis  adest,  multus,  magnus,  praevalidus  et 
infatigabilis,  euius  ut  multitudinem,  magnitudineni,  virtntera  et  pertinaciam  lo 
taceanius,  simplicem  etiam  irapugnationem  non  possumus  ferre,  uisi  dominus 
fuerit  virtus  nostra,  cum  nos  per  uos  ipsos  eitra  hostis  impetum  ad  omne 
malum  j)roni  simus. 

C^ua  autem  fiet  arte,  ut  in  hae  hostili  nuiltitudinc,  niagnitudine,  potentia, 

pertinaeia  dominus  sit  virtus  uostra,  firmamentum  nostruiu,  refugium  uostrum,   v.> 

liberator  et  adiutor  uoster?    Respondet:  ita  fiet,  si  landaus  invoces  dominum, 

5Rom.  10, 13.  hae  euim  laudatrice  invocatione  salvus  eris  ab  omnibus  inimicis,  sieut  Ro.  10. 

3oci  3, 5.  ex  loele  2.  'Oranis  qui  iuvocaverit  noraen  domiui,  salvus  erit\    Et  prover.  18. 

Spr.  18,   10.  ^  .  ,     .  ^  ,    .  ,  .      .  /     ^ 

'Turris  fortissima  nomen  domini,  ad  ipsam  currit  iustus  et  exaltabitur\    Haec 
sane   omniura    nobilissima  est  in    tribulatioue  et  tota   aurea   doctrina    opti-   20 
mumque  consiliura,   quo  ab  omnibus  malis  erui  possumus,  si  in  tribulatione 
poterimus   deum  iustificare,  beuedicere  et  praedicare,  sicut  exemplum  trium 

2^j^„  9  7  puerorum    monstrat,   Danielis  3.  'Deo    nostro   iustitia,   nobis   autem  eonfusio, 
sieut  est  dies  haec\     Ineredibile  est,   quam  efficax  sit  ista  laus  dei  in  peri- 
culis  remedium,  raox  euim  ut  coeperis  laudare  deum,  miteseit  malum,  erescit  25 
fiducia,  et  sequitur  fidens  invoeatio. 

Cavendum  itaque  omnibus  servis  dei,  ne  alio  modo  vel  alio  ordine 
aut  consolari  aut  vincere  tentent,  quam  hoc  versu  praescriptum  est.  Non 
primo  invoeabis,  sed  primo  laudabis.     Sunt  euim  qui  clamant  et  non  exau- 

Ym.  18, 42.  diuntur,  ut  hoc  psalmo  infra  'Clamaverunt,  nee  erat  quis  salvos  faceret,  ad  30 
dominum,  nee  exaudivit  eos\  Quare?  Quia  non  laudando,  sed  indignando 
elamaverunt,  non  duleem  dominum  sibi  proposuerunt,  sed  suam  tantum 
amaritudinem  consideraverunt.  At  nemo  liberatur  a  malis  intuendo  horres- 
cendove  mala  sua,  sed  superando  et  inherendo  deo  et  eins  bonitatem  intu- 
*i.  16, 8.  endo,  sieut  ps.  15.  vidimus  'Providebam  dominum  in  conspectu  meo  semper,  35 
quoniam  a  dextris  mihi  est,  ne  commovear'.  O  arduum  consilium  et  rarum, 
faeere  sibi  duleem  et  laudabilem  dominum  in  mediis  malis  et  robustius  intueri 
absentem  et  incomprehensibilem  quam  mala  praesentia  et  illum  intueri  prohi- 
bentia.  Non  possum  satis  commendare  huius  optimi  versiculi  gratiara  et 
virtutem,  tarn  apte  et  significanter  positis  verbis.  40 


38  incomprejhensibilem  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  495 

Qui  vero  ab  hac  laude  domini  non  incipinnt  vincere,  sed  ad  homimim 
respectant  consolatioues  vel  ad  merita  sua  convertnntur  seil  futurae  vitae 
melioris  spem  apprehendunt,  non  vincent  unquam,  quia  stat  firma  sententia: 
Laudans    invocator  salvus   fit  ab  inimicis  suis  et  nulhis  alius.     Sic  snperius^ 

5  ex  Isa.  48.  retulimus  'Infrenabo  os  tuum  laude  mea,  ne  intereas\    Et  Isa.  51.3cf.  50'  4.' 
'Dominus  dedit  mihi  linguam  eruditam,  ut  sciam  sustentare  eum,  qui  lassus 
est,  verbo'.    Hoc  est,  quod  secundo  praecepto  nobis  mandatur  'Non  assumes 
nomen  domini   dei    tui   in   vanum'.    ^]t    oramus  'Sanctificetur  nomen   tuum\ 
Hoc   est,   quod   tot  laudibus   dei  hunc   psalmum  iucipit  et  amore  dei  gestit, 

10  ut  hoc  versu  videatur  rationem  reddere,  cur  sie  in  domino  glorietur  et  speret, 
quasi  dicat:  sie  euim  oportet  ab  amore  et  laude  incipi  et  invocari  nomen 
domini.  Experiatur  modo  quisquam  et  apprehendat  laudem  aliquam  dei,  ubi 
fuerit  male  afi'ectus,  et  sentiet  mox  relevaraeu.  Nam  quaevis  alia  consolatio 
aut  Don  prodest  aut  fallaciter  prodest,  idest  maxime  nocet,  immo  idem  facit, 

ir,    si  vel  beatam  virginem  aut  aliquem  sanctum,  denique  si  pium  hominem  adhuc 
in   terra   viventem   in   nomine   discipuli  domini  laudaveris.     Tanta  est  virtus 
et  benedictio  nominis  domini.    Sic  Gen.  12.  ad  Abraham  dicitur  'Benedicam  i.ajjoi.  12, :. 
benedicentibus    tibi    et    maledicam    malediceutibus    tibi^      Qua    promissione 
certi  sumus,  nos  benedici  a  deo,  si  sanctos  eins  benedixerimus,  quanto  magis, 

20  si  ipsum  dominum  benedixerimus?  Ego  fateor,  me  sepius  hac  ratione  levasse 
cor  meum  molestia  sua. 

Circundederun t   me   dolores  mortis.  '^' ^• 

Et  torrentes   iniquitatis    conturbaverunt  me. 
Hieronymus  'Quoniam  circundederunt  me  funes  mortis,  torrentes  Bellal 
25  terruerunt  me'.  2.  Reg.  22.  pro  'funes'  alia  dictio  est  hebraica  quam  hoc  loco,  2  ®nm.22,s. 
quam  Hieronymus    transtulit  'contritiones'  mihique  Reuchlin   rectius  hie  pro 
'funes'  'collectiones'   seu  'cumulos',   ut  1.  Reg.  10.  'Obvium   habebis  gregem  i.sam.io.s. 
prophetarum',   ut  sit   sensus:    Circundedit  me  mors  multis  et  magnis  copiis, 
ut  copiae  mortis  componantur  cum  torrentibus  Belial  jiosteriore  parte  versus, 
30   ut  utrinque  magnitudinem  et  multitudinem  malorum  exprimat,  quae  ceu  vastis 
torrentibus  et  multis  exercitibus  irrueriut. 

Dixerat  et  docuerat:  Invocandum  esse  dominum  cum  laude  et  amore  iis, 
qui  ab  inimicis  salvi  velint  fieri.  lam  ita  se  fecisse  recitat  et  historiam  suam 
narrat  in  exemplum  doctrinae  quam  dederat,  incipiens  ab  inimicis  omnium 
35  pessimis  et  ultimis,  morte  et  inferno.  Et  licet  verum  sit,  ipsum  David  fuisse 
has  poenas  mortis  et  iuferni  sepius  passum,  ut  crebro  in  diversis  psalmis 
confitetur  inprimis  ps.  114.  'Circundederunt  me  dolores  mortis,  et  pericula^si.  iie,  3  f. 
inferni  invenerunt  me,  tribulationem  et  dolorem  inveni  et  nomen  domini 
invocavi',  ubi  pene  eadem  verba,  nedum  sententia,  cum  hoc  loco  conveniunt, 


2  vitae  fe^tt  Ä  11  q.  d.  AC 


496  OptM-iitioiU's  in    rsaliiios.     l.MII -1021. 

taiiu'ii   iKis   de  Clii'isld    liuiu'    |ts:iliniiiii     cocpimus    intclli^crc,    sciisti     intcrim 
generali  oniisi^o,  ideo  inortein  et  infernum  Christi  hoc  loco  aecipinuis. 

Hie  autein  versus  de  morte,  sequens  de  iuferiio  loquitur,  utcrque  ean- 
deni  rem  repetita  sententia  eloqueus.  Idem  cnim  est  'ciremidederiint  me 
doloivs  mortis'  quod  'torrentes  iniquitatis  oontiirbaverunt  iiie\  Et  idem  'Cir-  5 
eiindederunt  me  dolores  interni'  quod  'praeoecupaveruut  me  laquei  mortis'. 
Ita  nos  sentimus,  uon  rcfragantes,  si  quis  haec  quattuor  voluerit  diversa  facere. 
Sunt  etiam  verba  proprie  et  graviter  posita  'Circuudederunt',  non  tantum 
oceurrerunt  aut  inscctati  sunt,  sed  undique  tenuerunt  et  vallav^erunt,  soli- 
tai-iuni  et  unicum  concluserunt,  quod  vel  maxime  in  morte  discruciat.  Si  10 
enim  gradiendum  esset  magna  turba  eoraitante  et  apparente,  mitius  malum 
esset  mors.  'Funes'  seu  'Cunei',  quos  'dolores'  noster  vocat,  non  seilieet 
unus  aliquis  me  eircundat  mortis  minister,  sed  multi,  imnio  multae  copiae, 
multae  turbae,  quo  iterum  solitudo  amarissima  significatur  in  morte.  Hos 
funes  seu  Cuneos  posse  intelligi  impios  homines,  quorura  ministerio  mors  et  15 
iJj.  22,  1;'..  daemones  utuntur,  admittimus,  iuxta  illud  ps.  21.  'Circundederunt  me  vituli 
*4äf.  22, 22.  multi,  thauri  pingues  obsederunt  me'.  Et  iterum  'Erue  a  framea  deus  ani- 
mam  meam  et  a  cornibus  unicornium  humilitatem  meara'. 

Noster  tarnen  non  inepte  has  copias  intelligit  multitudinem  dolorum, 
in  hora  mortis  irruentium,  ubi  nulla  creatura  est,  quae  non  morti  et  pavori  20 
serviat.  Omnia  enim  quae  aspiciuntur  sunt  mors  et  non  vita.  Ita  mors 
armatur  orbe  terrarum  et  puguat  universa  creatura  contra  morientem  seu 
morte  paventem,  derelietum,  unicum  et  omnibus  circundatum.  Inde  fit,  ut 
non  possit  iis  nomen  dare  nisi  metaphoricum  Cuneos  seu  copias  appellaiido 
Mortis.  Mors  enim,  ultimum  malorum,  mitius  erat,  si  copiae  alterius  cuiuspiam  25 
mali  circundarent.  Dictum  est  autem  psalmis  superioribus,  Christum  vere  passum 
esse  pavores  et  tedia  mortis  pro  uobis,  licet  non  omues  nos  similia  patiamur. 
'Torrentes  Belial',  itidem  metaphora  est,  impetum  et  exercitum  malorum 
sine  nomine  edisserens.  ßevera  enim  tantus  est  dolor  mortis,  ut  nomiuari 
cogitarique  non  possit,  sed  tantum  pati  possit.  Sentiunt,  sese  pessime  habere,  30 
nee  quid  sit,  possunt  iudicare'.  Ideo  et  nullum  ibi  remedium  est,  sicut 
econtra  gustus  aeternae  vitae  tantus  est,  ut  sentiaut  quidem,  sese  optime 
habere,  non  tamen  dieere  aut  iudicare,  quid  sit,  possunt.  Unde  hie  torrens 
*)".  30, 9.  voluptatis  dei  dicitur,  ps.  35.  'Inebriabuntur  ubertate  domus  tuae,  et  torrente 

voluptatis  tuae  potabis  eos',   ille  autem   torrens  Belial  seu  maliciae,    ut  hoc  35 
loco  dicit.     'Belial',  frequens  dictio  in  scripturis,   hebraeis  dicitur  significare 
'malitiam',   licet  fere   ubique  'iniquitas'  transferatur,    idque  improprie.     Inde 
gjit^t  19  22/fihi   Belial'  (idest    maliciae)  ludic.  19.    Bosz  buffenn,    die   keyn   nucz    seyn. 
Etymologiam  habet   a  'bli'   (idest  'non')    et  'iaal'   (idest  'profuit'),   ut  qui  ad 


10   morte]    monte   C  17    obsiderunt   A  18    vincornium    A  24   dari   C 

37  inipropri^  A  38  iüfien  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  497 

nocendum  aliis  tanturamodo  vivunt.  Inde  datiim  est  et  Diabolo  nomen 
'bli  iaal',  quem  'BeliaF  dicimus.  Hie  autem  pro  "malitia^  accipi  certum  est, 
scilicet  mortis,  quae  male  aflfieit  multis  modis  eos,  qui  moriuntur,  ao  torren- 
tibus  malorum  invadit,  siquidem  mors  ipsa  malorum  pelagus  et  summa  est. 
;.  Ita  vides,  quam  proprie  mala  mortis,  licet  inuominabilia,  deliniet,  quod 
mori  aliud  non  sit  (iis  qui  fide  carent)  quam  copias  et  gurgites  malorum 
pati,  iisque  unicos  et  solitarios  eircmidari  et  undique  terreri,  ut  cogantur 
dicere:  Angustiae  mihi  undique. 

Dolores  iuferni  circundederunt  me. 
10  Praeoccupaverunt    me    laquei    mortis. 

Eadem  dictio  'Dolores  inferni',  quae  praecedente  versu  'dolores  mortis"" 
dicitur.  Ideo  et  idem  de  ea  seutiendum,  esse  videlicet  funes  seu  cuueos 
inferni  non  nisi  copias  omnium  rernm  mundi,  quae  omnes  armantur  ad 
ultionem  damnatorum.      Eiusdem    significationis    et    sententiae    est    verbum 

15  'circundederunt"  cum  praecedente.  Inferuus  autem  et  mors  parum  diflferunt 
quoad  sensum  dolentis.  Mors  enim  amara  separatio  est  a  vita,  sed  infernus 
est,  quod  statim  mortem  comitatur  aeternae  poenae  et  irreparabilis  animae 
sensus.  Capitur  enim  hie  anima  et  vere  circuudatur,  ut  non  possit  aliud 
sentire   quam   se    in    aeternum    damnandam    esse.     Si    enim    vel    pilo   latum 

20  videret  exitum,  circundata  non  esset  nee  infernum  sentiret  nee  mortem,  sed 
spe  pleua  et  fiducia  gauderet. 

Atque  id  est,  quod  Theologi  Scholastici,  verba  ista  scripturae  'Circun- 
dederunt', 'praevenerunt"*  parum  diligenter  observantes,  deinde  nihil  harum 
rerum  unquam  experti,  secure  de  purgatorii  poena  divinant  quicquid  volunt, 

25  poneutes  in  ea  nullam  desperationem,  sed  tantum  satisfactionem,  qui  tarnen 
rursus  fatentur,  eandem  esse  poenam  purgatorii  et  inferni,  nisi  quod  dura- 
tione  differunt.  Verum  ut  sunt  subtiles  distinctores,  garriunt,  eandem  esse 
poenam  utrobique,  non  omuem,  sed  tantum  quae  simul  non  sit  culpa,  de- 
sperationem  autem  et  servilem  tiraorem,  cum  culpas  esse  doceant,  e  purgatorio 

30  penitus  tollunt.  Nos  vero,  quia  rei  istius  cognitio  in  experientia,  non  in 
speculatione  sita  est,  non  contendemus  verbisque  scripturae  siinpliciter  in- 
haerebimus,  etiam  si  non  intellexerimus,  quibus  circundari  et  praev^eniri  se 
doloribus  mortis  et  inferni  sancti  queruntur.  Experti  viderint  quid  ea  velint, 
inexpertis  nihil  prorsus  credemus,  qui  necdum  quid  ira  et  libido  sit,  crassissi- 

35  mae  scilicet  et  bestialissimae  affectiones,  intelligunt. 

Idem  est  per  repetitionem,  ut  dixi,  'Praeoccupaverunt  me  laquei  mortis', 
ubi  se  captum  morte  significat  et  sie  captum,  ut  praeventus  sit  a  lacjueis 
eins,  hoc  est  laquei  mortis  ei  praevaluerunt  et  fortiores  eo  fuerunt,  ut  quos 
evadere  non  possit,  id  quod  est  in  inferno  esse,  unde  non  patet  reditus,  sicut 

40   avis,    quae  laqueo  capitur,    non    revertitur,      Haec    omnia    in    Christo,    etsi 
Sutl)er§  SBcrfe.  V.  32 


498  Oix'rationos  in  rsaliuos.    If)!!)— -1521. 

iiiir;il)ililcr,   tanicii    ('(Hitiu-i^^si»   ci'cdimus,  ul    vcrc    (•;i])(iis    sit    mortis   et    intenü 
(lolorilius,   l;U|iU'is  v\    cuiu'is. 

IS,  7.         In  t  liltulat  ioiu'  juca  iiivocavi  {loniinuiu,  et  ad  ck'iiin  meum 
clamavi,    vi    cxaiulivit    do    toniplo    saneto  suo  vocem   mcani. 
Et  olaiuoi-  mens  in  conspectu  eins  introivit  in  aurcs  oins.  5 

Unus  liic  in  hebraeo  versus  est  et  iueedit  per  futura  verba  ]wr  totuni 
♦Invocabo\  'clamabo',  'oxaudiet',  Mntroibit',  siout  et  ITicronymns  transtulit,  et 
2.®iim.22,7.  2.  Reg.  22.  logitur,  quanquani  hoe  panini  refert,  cum  proplietac  lioc  peculiare 
habeant,  ut  tenipora  j)lenin(jue  confundant,  non  tarnen  absque  causa,  ut 
se])ius  dixinius.  Pergit  itacpie  cxemplo  suo  ostendere,  verum  esse,  quod  lo 
docuerat,  salvari  eos  omnes,  qui  laudantes  iuvocant  dominum.  Fui,  inquit, 
et  ego  in  maximis  malis,  idest  doloribus  mortis  et  laqueis  inferui,  salvus 
autem  factus  sum  ab  omnibus  malis  istis,  quia  invocavi  dominum  et  ad 
deum  meum  clamavi,  ideo  exaudivit  vocem  meam,  et  clamor  mens  introivit 
in  aures  eius.  Quare  non  est  dubium,  non  esse  aliam  liberandi  viam  quam  ir, 
per  invocationem  domini  et  confessionem  dei.  Dictum  est  ps.  15.  'Deum 
meum  esse'  quid  habeat  energiae  et  significationis.  Nemo  enim  dicit  'deus 
mens'  nisi  laudans  et  amans,  etiam  in  media  morte  et  inferno,  sicut  scriptum 
C-ioiici.  8,  (i.  est  'Fortis  ut  mors  dilectio''  &c. 

Repetitionibus    prae  animi   iucunditate    abundat,    cum    sit  idern   ferme  20 
'Invocavi    dominum',   quod  'ad  deum   meum  clamavi'.     Item   'Exaudivit    de 
templo   suo    vocem    meam',   quod  'clamor  mens  introivit  in  conspectum  eius 
in   auribus   eins',   sie   enim   in   hebraeo   dicere   videtur.      Omnia  autem   sunt 
plana,  sed  plena  quoque  iucuudissimis  affectibus. 

18,8.  Commota  est  et  contremuit  terra,  fundamenta  montium  ar. 

conturbata  sunt. 
Et  commota  sunt,    quoniam  iratus  est  eis. 
Quid  velit  David  ab  hoc  versu  ad  decimum  usque,   non  possum  con- 
sequi.     Nusquam  legitur  terram  motam,   montes  concussos  et  alia,  quae  hie 
recenset,   propter  David  esse  facta,   sed  nee  propter  Christum.     Caeteri  per  30 
allegorias  contempta  consequentiae  ratione  perfacile  evadunt:  quid  enim  facilius 
quam   singulis   partibus    allegoriam   suam    affingere?     Lyra    non   nihil   dicit, 
cum  dicit,  morem  esse  scripturarum,  ut  pro  laudando  aliquo  singulari  bene- 
ficio   dei    repetantur  ab  initio  vel  omnia  generaliter  vel  multa  ex  eis  populo 
^f.  119,  52.  dei  exhibita  beneficia,  iuxta  illud  ps.  118.  'Memor  fui  iudiciorum  tuorum  et  35 
¥f.  77,  12  f.  consolatus   sum'.    Et  7G.  'Memor  fui    operum   domini,    quia   memor  ero   ab 
initio  mirabilium  tuorum,  et  meditabor  in  omnibus  operibus  tuis  et  in  adin- 
5Ricf)t.  5, 4  f.  ventionibus  tuis  exercebor'.     Sic  Dibora  ludic.  5.  cantura  domino  incipit  ab 

1  mirabiter  Ä  6   lieb.   AC  24  plena   sed   plana   A  31  profacile  A 

38  canitura  AC 


Opei-ationes  in  Psalmos.     l'Ad — 1521.  499 

exitii  Aegypti  dicens  'Domine,  cum   exires   de  Seir  et  transires  per  regiones 

Edom,  terra  mota  est,   coelique  ac  nubes  distillaverimt  aquis,   Montes  fluxe- 

rimt  a  facie   domini  et  Sinai  a  facie  domini   dei  Israel",     Emulatione  huius 

dicit  et  ps.  67.  'Deus  cum  egredereris  in  conspectu  populi  tui,  cum  pertrans-^^f.  es,  s  f. 

ieris  in  deserto,  terra  mota  est,  etenim  coeli  distillaverunt  a  facie  dei  Sinai, 

a  facie  dei  IsraeF.     Et  ps.  76.  'Viderunt  te  aquae,   deus,  viderunt  te  aquac  ^4Jf.  77,  n  ff, 

et  timuenmt   et  turbatae   sunt  abyssi,    multitudo    sonitus    aquarum,    vocem 

dederunt  nubes.    Etenim  sagittae  tuae  transeunt,  vox  tonitrui  tui  in  rota\    Esto 

itaque,   solere   confessores    dei    altius   repetere  mirabilia   dei,   praecipue  illud 

prae  caeteris  iusigne,  quod  in  exitu  Aegypti  fecit,  cuius  prae  omnibus  argu- 

untur  filii  Israel  immemores  fuisse,  ps.  77.,  Et  ex  cuius  memoria  sine  dubio  ■*[.  ts,  u. 

multa  didicerunt  spiritu  illustrante,   ita  ut  proverbii  vice  habuisse  videantur 

usitatissimum   et    iam    diversas   eins    partes    in    diversis    allegoriis    tractatas. 

Non    tamen   capio   Lyram,    dum   verba   huius    psalmi  ad    eandem   historiam 

aptat. 

Temerandum  itaque  et  mihi  est.  Placet  primum  repetita  hie  dici 
praeterita  mirabilia  in  exitu  Aegypti  facta  et  misceri  mirabilibus  praesenti- 
bus  per  iucundam  expatiandi  et  digrediendi  libertatem,  quaudo  talem  in 
scripturis  usum  videmus.  Nam  et  saeculi  rhetores  docent,  in  genere  demou- 
strativo  recenseri  oportere  non  modo  praesentia,  sed  simul  omnia  praeterita 
facta  maiorum  eins,  qui  laudatur.  Nee  tamen  hoc  solum  agi  a  David  credo, 
sed  siraul  prae  exuberanti  laetitia  ludere  allegoriis  historiae  Aegyptiacae  in 
laudem  Christi  videtur,  quem  significari  ea  figura  clare  cognovit.  Et  vide- 
mus eos,  qui  nimio  gaudent,  ita  gestire  allegoriis  et  novis  figuris  loquendi, 
ut  insanire  putentur.  Delectat  enim  eos  sua  gaudia  vestire  pulchris  et  festi- 
vis  verborum  et  sententiarum  figuris,  alius  aureum,  alius  raellitum,  alius 
manna  suum,  alius  aliter  appellat,  quod  laudat.  Nemo  hie  non  poeticatur, 
ipso  gaudio  docente  figurate  loqui. 

Ita  hie  Christus,  cum  sese  ab  inferis  exaudieute  patre  gaudeat  re- 
vocatum,  non  modo  repetit  et  miscet  mirabilia  dei  antiqua,  sed  eadem  simul 
iucundissima  allegoria  immutat  et  innovat,  sicut  orat  Ecclesiast.  36.  'Inuova  str.  3c,  c. 
Signa  et  immuta  mirabilia'.  Unde  nee  totam  historiam  ordine  tractat,  sed 
utcunque  ad  rem  facit,  quamlibet  partem  delegit.  Quare  hie  nosse  oportet 
allegoriam  historiae  eiusdera,  praesertim  eam,  quae  ad  fructum  resurrectionis 
Christi  ])ertinet,  qui  in  duobus  istis  compreheuditur,  lege  et  gratia.  Lex 
humiliat  superbos,  gratia  exaltat  humiles,  utrunque  miris  et  variis  modis, 
suntque  haec  vere  dei  mirabilia  nova,  quae  non  aliis  armis  quam  ministerio 
verbi  perficit  per  abiectos  idiotasque  piscatores  et  successores  eorum,  quae 
omnia,  nisi  fallor,  his  figuris  et  allegoriis    suavissime  ludit  propheta.  ^        ^^  ^ 

Legimus    itaque   Exo.  19.    et  xx.,    cum    esset   dominus  legem   daturus,  a!  SDjof.  20,* 


1  dicens]  d.  AC  4/5  pertraiisircs  (J  13  tractatnm  A  35  qui)  quae  C 

32* 


t^OO  Oponitionos  in  Psalnios.     InlO— in^l. 

tortia  dii'  cooiuTunl  aiuliri  tonilrua  ac  inicarc  liiloiira  et  mihes  dcnsissinia 
opi'iiri'  inontoin,  lotus  inons  liiniabat,  eo  quod  domimis  deus  dcscendit  super 
i'uin  in  i.üiio,  et  ascoiidit  fumns  ex  eo  quasi  ex  fornace.  Eratque  omnis 
inous  terribilis,  et  souitus  buccinae  paulatim  crescebat  in  maius  et  prolixius 
teiidobatur.  ISEoscs  loquebatur  et  dominus  respondebat  ei,  descenditque  5 
dominus  super  monlem  Sinai  in  ipso  niontis  vertiee  et  vocavit  Mosen  in 
caeumen  eins. 

Ditior  est  haec  figura,  quam  nt  verbis  cam  conseqni  possini,  cjuani  nee 
intellectu    satis  oapio.     Et  tarnen    propheta   dignissinie    eam   traetat.     Mnlta 
euim  ex  ea  et  alii  sunq)sere  pro})hetae,  ut  quae  sit  densissima  refertissimaque    lo 
mysteriis  Christi,  opera  enim  naturae,  legis  et  gratiae,  hoc  est  summa  totius 
Theoh)giae  hie  tractatur.    Apostoluni  ergo  ex  ßomanis  j)rimum  et  Optimum 

lAJoiM^Mi.'iuterpretem   invocemus,  qni  c.  4.  dicit  'Lex  iram  operatur\    Et  1.  Corin.  15. 

iRüm  1,  18. 'Virtns  peccati  lex'.   Ro.  1.   'Kevelatur  ira  dei  de  coelo   super  omnem  impie- 

tatem  et  iniustitiam  hominum  eorum,  qni  veritatem  dei  in  iniustitia  detinent'.   i5 

iHöm  ,1,  -20.  Et  Ro.  5.  'Lex  subiutravit,  ut  abundaret  delictum'.  Legis  itaijue  opus  est 
terrere,  conscientiam  concutere  et  omnem  fiduciam  demoliri.  Atqne  id  est, 
quod  agitur  figura  magnae  alicuius  tempestatis  ita  proprie,  ut  non  alia  alle- 
goria  magis  apte  possit  monstrari.  Tonitrua  enim  et  fulgura  commovent  et 
tremefaciunt  terram,  concutiunt  et  conturbant  fnndamenta  etiam  montinm,  et  20 
sicut  ille  ait,  feriunt  et  summos  fulgura  montes,  in  qua  re  iratura  coelum 
*i.  104,  7.  omnes  formidant,  sicut  ps.  193.  dicit  'A  voce  tonitrui  tui  formidabmit',  hoc 
est  quod  dicit  'Quoniam  iratus  est  eis'.  Talem  autem  tempestatem  fuisse 
in  monte  Sina,  cum  lex  daretur,  ex  praedictis  verbis  satis  liquet  cuivis,  ut 
simul  figura  similaretur,  quod  revera  tum  agebatur,  et  tale  esset  siguum,  üs 
qualis  erat  res  ipsa. 

Itaque  legis  doctrina    et  coguitio,  cum   agat  aeternis   comminationibus 

i-xbi.  Vi,  jo.  et  exigat  ea,  quae  ferre  non  possumus,  sicut  Heb.  12.  dicit  'Non  enim  por- 
tabant  ea,  quae  dicebantur',  terribilis  est  et  importabilis  peccatrici  con- 
scientiae  et  tanto  magis,  quanto  prolixior  et  clarior  eius  sonus  seu  cognitio,  so 
hoc  est  vere  per  legem  fieri  cognitionem  peccati,  et  iram  per  legem  concitari 
hoc  est  ream  inveniri  et  aeterna  ira  dignam  omnium  hominum  conscientiam. 
Quae  cognitio  intus  in  corde,  omnem  illnm  tumultum  et  impetum  tempe- 
statis implet,  qui  in  Sina  monte  describitur  visus  esse.  Hie  vere  commo- 
vetur  et  tremefit  terra,  idest  terrena  corda,  quae  sapinnt  ea,  quae  super  35 
terram  sunt,  et  non  modo  montes  ipsi,  sed  fnndamenta  montium  conturbantur 
et  commoventur,  idest  dispergnntur  superbi  mente  cordis  sui.  Montes  enim 
superbi  sunt,  fnndamenta  sunt  fiducia  potestatis,  sapientiae,  iustitiae  et 
®cii.  -2,  '.(,.  quarumcunque  rerum.     Eruditus   enim  vera   legis  cognitione  intelligit,   quod 

non    subsistit  coram  deo  omnis  caro,  quia  ex  operibus  legis  non  iustificatur  40 


193.]  xiij.  C 


Openitiones  in   Psalraos.     1519—1521.  501 

liomo.  Nee  potentia  nee  sapientia  nee  quaeeunque  substantia  hie  prodest, 
omnia  turbantur  et  corruunt,  quia  iratus  est  eis,  hoc  est  per  legem  revelatur 
ira  dei,  super  eos  maxime,  qui  fiducia  illorum  fundamentorum  superbiunt 
prae  caeteris. 

^  Äloutes    autem   hie   absohite  dicit,   quia   sunt  et  montes   sancti  ps.  46.  ■*!"  87,  i. 

'Fundameuta  eius   in   montibus   sanctis'.     Et  alio   'lustitia  tua  sicut   montes  *f.  36, 7. 
dei'.      Potissimum    autem    fundamenta    montium    intelligenda    sunt    fidutiae 
operum  seu  opera  legis  seu  lex  et  doctrinae,  quibus  homines  sese  confidunt 
iustificari.    Hoc  enim  potissimum  agitur  verbo  et  cognitione  legis,  ut  pecca- 

10  tores  faciat,   et  omuis  mundus  obnoxius  fiat  deo.     Sie  enim  Apostolus  lege 

utitur   potissimum    contra    operum   superbiam    dicens    Ro.  3.    'Sed   conclusitJRö'"- h,  32. 
scriptura   omnia   sub    peccatum,    ut    omnium    raisereatur'.     Et  Christi  gratia 
maxime  contra  iustitiam  hominum  pugnat,  nam  haee  omnium  pertinacissime 
resistit  iustitiae  dei,  ut  Ro.  10.  dicit  'Ignorantes  enim  iustitiam  dei  et  suam  mm.  10, 3. 

15   quaerentes  statuere  iustitiae  dei  non  sunt  subieeti'. 

Est  et  hoc  mirabile  et  signandum,  quod  tonitruis  non  tantum  cacumina 
sed  ipsa  fundamenta  montium  concutiuntur,  nam  terra  tota  tremefit,  etiam 
radices  montium.  Ita  lex  non  modo  superbiam  externe  percutit,  quod  et 
hominum    possunt   increpationes,    sed   penetrat    et   intima    cordis    conturbat, 

20  ipsam  conscientiae  secretissimam  fiduciam  pavefaciens,  quia  lex  spiritualis 
est  et  sermo  vivax,  penetrantior  omni  gladio  ancipiti,  nee  est  qui  se  abs- 
coudat  a  ealore  eius. 

Hebraeus  iucunda  vocum  allusione  dicit  'vatigeas  vatireas  haarecz', 
quod  noster  forte  non  potuit  reddere,  sed  dixit  'Commota  est  et  contrerauit 

25  terra'.  Signifieat  autem  pavidum  illum  motum,  quo  ad  fugam  et  cursum 
aliquis  commovetur,  significautissime  vim  legis  et  conscientiae  metum  ex- 
primens.  Ita  propheta  non  modo  iucundus  est  sententiis,  sed  et  verbis  et 
constructione,  si  quis  vacaret  omnia  observare. 

Ascendit  fumus  in  ira  eius,  et  ignis  a  faeie  eius  exarsit.  18,9. 

30  Carbones   succeusi   sunt   ab  eo. 

Hieronymus  'Ascendit  fumus  in  furore  eius  et  ignis  ex  ore  eius  de- 
vorans,  carbones  incensi  sunt  ab  eo'.  Hoc  in  visibilibus  tempestatibus  fit, 
quoties  fulmine  tacta  conflagrant,  hie  enim  fumus,  ignis  et  carbones  visuntur. 
At   in  monte   Sina   fumum    et    ignem    quidem   fuisse  satis    ostendit  Moses 

35   Exo.  19.    Nusquam   autem    carbones    illic   leguntur,    nisi    carbones  intelligat2.smoi.i9,i8. 
raontem  ignitum  et  ardentem.    Certum  est  enim,  omnia  igne  mieuisse,  fumasse, 
arsisse,  caligasse,  quae  in  monte  et  iuxta  montem  fuerunt,  ut  Deutro.  5.  dicit  5.  «wof. 5,23. 
'Et  montem  ardere  vidistis'.     Terribile  enim   fuisse  quod  videbatur,    Paulus 
scribit  Heb.  12.,  ut  et  Moses  diceret  'Exterritus  sum  et  trcmebundus'.    Itaque  §cbr.  12, 21. 

40  quos  carbones  Moses  non  expressit,  propheta  una  cum  igne  intelligit  et  elo- 

5  46.]  Ixxxvj.  C  23  vartireas  A 


r^()0  Opfiiitioiics  in    l'saliuuM.     Ifii;)— ir)21. 

(luitiir.  rotuin  aiitcm  Ikh'  llu'it,  iit  inanil'cstis  iiKliciis  oshuidat ,  scse  ab 
historiji  illa  ad  alleijoriaiu  divorti  et  nivsterii.s  ludere.  Ideo  non  solum  'car- 
boncs'  adiioit,  sed  et  alia  (luaedani,  i\ui\e  in  historiu  non  leguntur  aut  non 
00  modo  leguntur,  quäle  est,  (juod  fundamcnta  niontium  concussa  dieit,  cum 
illic  uec  plures  montes  nee  fundamenta  memorentur,  voleus  uno  moute  Sinai  r. 
multos  illos  superbos  cum  suis  praesumptionibus  figuratos  videri.  Tale  est, 
(juod  iratum  eis  dominum  dicit,  cum  nihil  de  ira  domini  in  montem  8ina 
historia  liabeat.  Tale  et  hoc,  qnod  fumus  in  ira  eins  ascendit,  cum  nihil 
illic  de  fumo  irae  eins  sit  dictum.  Et  quod  mauifestissime  allegoriam  historiae 
indicat,  quod  dicit,  ignem  a  facie  eins  exarsisse,  seu  ut  Hebraeus  plenius  lo 
habet,  ex  ore  eins  devorasse,  nee  enim  ignis  ille,  quo  ardebat  mons  Sina, 
ex  ore  dei  proveuisse  scribitur,  nisi  ideo  dicamus  ex  ore  eins  venisse,  (]uia 
fulgure  desursum  velut  ex  ore  coeli  misso  conHagrarit. 

Lex  igitur  est,  quae  ex  ore  eius,  idest  ex  ore  praedicautium,  inlantium 
et  lacteutium  procedens  accendit,  exurit,  devorat,   vastat  quicquid  est  super-   15 
biae  in  vanitate  humana,   ut  locum  paret  gratiae.     Ad   increpationem  enim 
legis  sequitur  pavor  et  terror,  fuga,  atque  cum  fuga  nusquam  pateat,  oritur 
angustia,   atque  haec  est  ignis  iste,   qui  concoquit  et  devorat  omne  malum, 
exurit  concupiscentiam,   ut  iam   non   libeat  quod    delectabat  antea.     Sic  in- 
cenduutur  carbones  ex  eodera  igne,  ut  peccatores  exusta  per  vim  legis  mala  20 
cupiditate  ardeant,  nondum  quidem  charitate  suaviter,  sed  fornace  angustiae 
suae  fortiter,  in  qua  conflantur  et  parantur  et  purgantur  sicut  aurum  in  igne. 
Sed  fumus  ante  ignem  ponitur,  cur  hoc?    Quis  priorem  igne  fumum  uncpiam 
vidit?     Sed  fumus  signum  est  praesentis  ignis,   et  licet  prior  non  sit,  prior 
tamen   apparet.     Augustinus  fumum    intelligit    lachrymosam    deprecationem  25 
poenitentium,  cum   cognoverint,   quid  minetur  impiis  deus.     Quem  non  re- 
pudiemus,  sed  augeamus,  ut  fumus  sit  et  confessio  foris  peccatorum  et  omnia 
illa  argumenta,   quibus  proditur  interna    conscientiae  fuga   et  angustia,   sicut 

gtpgi'd).  2,37.  illi  Act.  2.    compuncti  et  conterriti  verbis  Petri  dixerunt    'Viri  fratres,   quid 

faciemus?"     lis  enim  verbis  significant  quid  intus  patiantur.     Ascendit  ergo   30 
fumus  in  ira  eius,    quia  ira  dei   cognita   per   legem   humiliat   in   profundum 
superbos,  et  ex  eo  profundo  sursum  fumum  hunc  poenitentiae  suae  emittunt. 

2.©am.22,9.  II'  I^eg.  22.  dicitur   *^Ascendit  fumus  de  naribus  eius,   et  ignis  de  ore 

eius  voravit",  ubi  vitio  scriptoris  'volavit'  nostri  Codices  habent,  in  quo  vide- 
tur  loqui  de  fumo  irascentis,  non  de  fumo  poenitentis.  Sed  cum  allegoriam  »s 
tractet,  convenit,  ut  sicut  os  domini,  os  praedicantium  et  ignis  ex  ore  eius 
virtus  legis  in  peccatore  dicitur,  ita  et  nares  domini  iidem  praedicantes  sint, 
quod  per  eos  indicat  et  revelat  iram  suam.  Quare  sicut  ignis  in  peccatoribus 
vorat,  licet  de  ore  domini  procedat,  ita  fumus  in  eisdem  ascendit,  licet  de 
naribus  domini  procedat.  Neque  enim  possibile  est  historico  et  literali  sensu  4o 
vel  ignem  de  alicuius  ore  vorare  vel  fumum  de  alicuius  naribus  ascendere, 
cum    steruutans   flatum    potius   demittat.     Verum  in  hebraeo  utra({ue   dictio 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  503 

aeqaivoca  est,  quam  interpres  varie  reddit,  nt  hie  ignem  exardentem  et 
fiiraum  irae,  quod  illic  ignem  vorantem  et  fiiinum  naris  dicat.  Ego  dicerem, 
quod  hoc  psahiio  dicitur  'Ignem  ardentera'  et  'fumum  irae*. 

Inclinavit  coelos  et  descendit.  is,  lo. 

5  Et  caligo  sub  pedibus  eins. 

Hoc  historia  coufitetur  dicens  *coepit  nubes  densissima  operire  moutem".  2.aKof.  lo,  le. 
Et  Deutro.  5.  et  Heb.  12.  eiusdem  caliginis  raentio  fit,  dicitque  Exo.  19.  |ebr°''i2;\8! 
'Descendit  dominus  super  Sinai  in  ipso  montis  vertice  et  vocavit  Moseu  in  ^"  ^^'  °" 
cacumen    eins'.      Multi   multa    de    ista   caligine    commenti    sunt,    praesertim 

10  Dionysius  ille,  quisquis  fuerit.  Nos  coepto  itinere  prosequamur  allegoriam 
nostram,  qua  diximus,  superbos  humiliari  per  ministerium  legis,  idque  hoc 
loco  tractari.  Virtus  itaque  legis  et  ira  dei  per  eam  revelata  non  sentitur, 
non  conturbat  fundameuta  moutium  uec  tremefacit  terram,  non  succendit 
carbones  nee  devorat  peccatores  nee  suscitat  fumum  nisi  domino  ipso  intus 

15  raovente,  doceute  et  incrementum  dante.  Quam  multi  enim  audierunt 
lohanuem  Baptistam,  Christum,  Apostolos  fulgurantes  et  tonantes  tonitruis 
iudicii  et  irae  dei  futuri,  qui  tarnen  indurati  corde  sicut  incus  Behemoth 
nihil  sunt  commoti,  sicut  multos  videmus,  qui  tonitrua  corporalia  contemnunt 
et  rident,  etiam  si  videaut,  alios  eisdem  exanimari. 

20  Hoc  est,  quod  hie  dicit  et  illic  figuratura  est,  ubi  descendisse  dominus 

super  montem  Sinai  scribitur.     'Inclinavit   enim  coelos',   hoc    est  Apostolos 
dimisit  in  mundum  contra  superbos  filios  Adam.   'Et  ipse  descendit'  coope- 
rans    et  confirmans   sermonem  eorum,  sicut  Gal.  2.  dicit  'Qui   operatus   est®at.  2, 8. 
Petro  in  Apostolatu  circumcisionis,    operatus  est  et  mihi   inter  gentes'.     'Et 

25  caligo  sub  pedibus  eins",  idest  quod  opera  et  viae  eins  cognosci  non  possunt. 
Hoc  fit,  dum  alienum  opus  operatur,  ut  operetur  opus  suum,  dum  damnat, 
ut  salvet,  dum  conscieutiam  conturbat,  ut  pacificet.  Contraria  enim  sunt 
opera  iustificationis  omni  sensui  humano,  qui  sese  humiliari  et  in  nihilum 
redigi   per  virtutem   legis   non   sustinet,   quia  non  capit,   quam   bene  secum 

30   agatur.     Putat  enim,  sese  consumi,   cum  revera  oriatur  sicut  Lucifer   et  di- 
spergatur,  ut  congregetur,  evellatur,  ut  plantetur.    Eide  ergo  opus  est  in  ista 
caligine,    sicut  lob  3.    'Viro    cuius    abscondita   est   via   et   circundedit  cum^ioss,  23. 
deus   tenebris'.     Hiere.  10.  'Scio,  Domine,   quia  non  est  hominis  via   eins,  gcr.  10, 23 f. 
corripe  me  in  iuditio  et  non  in  furore'  &c. 

35  Et  ascendit  super  Cherubim  et  volavit.  is,  11. 

Volavit   super  pennas   ventorum. 
De  hoc  nihil  legitur  in  historia,  nisi  illud  tangat,  quod  Exo.  25.  prae-  2-  sü^oi.  25, 
cipitur  Mosi,  ut  inspiciat  et  omnia  faciat  secundum  exemplar,  quod  ei  mou- 
stratum  erat  in  monte.     Inter  quae  erant  et  cherubim   ex  auro  productiles, 


504  Opoiiitioncs  in   Psalmos.    1519—1521. 

in  (luonim  lucdio  |)r()j)ili:il()riuin ,  iimlc  l<)(|ucr('lur  doininus  ;ul  ISIost'ii,  sicul 
il)iiloin  dicitur.  Quo  siniul  j)roj)hota  i)rae  ubortatc  vc)lu})t:ilis  eliain  inysstoria 
tabcrnaculi  copiilat  oiuu  niysteriis  montis  Sinai.  Incredibile  est  cnini,  quam 
eopiose  colhidant  sorijiluraruni  niysteria  et  aocrvatim  irruant,  si  quando 
serenatis  turbis  periculoruni  in  libertatc  et  gaudio  spiritus  homo  versatur.  :, 
Nihil  oiiiiu  tunc  non  novil,  nihil  nou  audet,  omnia  potcst,  quia  unctio  prae- 
sens doeet  euni.  Usus  auteni  scripturae  postea  invaluit,  ut  deum  appellaret 
i'i.  0!\  1.  sedentem  super  Cherubim,  ut  ps.  98.  'Dominus  regnavit,  irascantur  populi, 
$1".  80, 2  f.  qui  sedes  super  Cherubim,  moveatur  terra'.  Et  79.  'Qui  sedes  super  Cheru- 
bim, mauifestare,  coram  Ej)hraim,  Beniamin  et  Manasse  (idest  super  arcam,  m 
quae  erat  ad  occidentcm,  in  quo  tres  illac  tribus  locabanlur)  excita  poten- 
tiani  tuam\ 

Voluit   enim  dominus  et  ab  initio  semper  id  curavit,   ut  esset  alitpiod 
mouumeutum  et  signum  memoriale  externum,  quo  alligaret  fidem  credentium 
in  se,  ne  abducerentur  variis  et  peregrinis  fervoribus  in  spontaneas  religiones   15 
i.a}toi.22,i4.seu  potius  idolatrias.    Sic  Genesis  22.  Mons  Moria  appelhitur,  idest  dominus 
i.3)iof.35,i.  videbitur,   quod  illic  respexerit  ad  oblationem  Abrahae.     Et  35.  praecipitur 
5.  OToi.  i2,5.Iacob,  ut  altare  faciat  deo,  qui  ei  apparuerat  in  Betliel.     Hinc  Moses  prae- 
cepit,   ne  locum,   nisi  quem  dominus  elegisset,   sibi  erigerent  pro  cultu  dei, 
quod  tamen   excelsis  et  lucis   postea  erectis   sepius  transgressi  sunt.     Ita  et  20 
tabernaculum    federis,   propitiatorium ,   cherubim  pro    loco   eis  dedit,   in  quo 
cum  invenirent  et  invocareut,  quae  omnia  in  Christum  figurata  sunt. 

Nos   enim    nunc   locum  nou  habemus,  non  tamen  sine  signis  et  monu- 
mentis  sumus,  ut  sunt  Baptismus  et  Missa,  sed  nee  ipsa  uUi  sunt  loco  affixa. 
Christus   enim    nunc   ubique  regnat,  et  ubilibet  licet  baptisari,   praedicare  et  25 
sacro  pane  vesci.     Quare  nostrum  propitiatorium,  noster  Cherub  in  abscon- 
dito  sunt  et  mysterio  verbi  fidei  tantum  comprehendi  possuut.     Christus  est 
9}öm.  3,  25.  propitiatorium,  ut  E,o.  3.  docet  Paulus ,  'quem  proposuit  deus  propitiatorium 
Goi.  2, 9.  in  sanguine  eins',  'in  quo  inhabitat  omnis  plenitudo  divinitatis  corporaliter'. 
2.  Cor.  5, 19.  *Et  deus    erat    in   Christo  mundum    reconcilians    sibi'.     Duo  cherubim   cum   ^" 
alis  suis  sese  superne  contingeutibus  et  j)ropitiatorium  operientibus  in  propi- 
tiatorium mutuis  vultibus  prospicientes,  duo  sunt  testaraeuta,  quoruni  alterum 
est   verbum  legis,   alterum    verbum   gratiae,   quae   inter  sese    etiam    adversa 
videntur,  dum  lex  äuget  peccatura,  gratia  tollit,  tamen  in  Christo  conveniuut, 
mm.  8, 3  f.  quia  'quod  erat  impossibile  legi,  deus  mittens  filium  suum,  damnavit  pecca-   3.^ 
tum  de  peccato,  ut  iustificatio  legis  impleretur  in  nobis'. 

Hoc  volunt  etiam  qui  dicunt,  Cherub  significare  multitudinem  seu 
plenitudinem  scientiae,  quod  ministerium  utriusque  verbi,  legis  scilicet  et 
promissionis  seu  gratiae,  si  recte  tractetur,  omnia  doceat.  Equitat  ergo  seu 
vehitur  dominus  super  Cherubim  in  spiritu  et  veritate,  quando  per  fidem  in  40 
nobis  regnat,  quae  ministerio  utriusque  verbi  in  nobis  paratur.  Nam  quod 
uoster  'ascendit  super  Cherubim',  hebraeus  aptius  dicit  'vehitur  seu  equitat'. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  5()5 

ut  vitale  regnum  fidei  in  uobis  exprimat.  Non  ergo  noster  cherubiu  uUi 
lüco  atBxus  est,  sed  ubiubi  verbum  fidei  fiierit,  ibi  super  Cherubim  sedet 
dominus  per  Christum  et  regnat  in  nobis.  Unde  et  in  figura  illud  servatum 
est,  quod  super   propitiatorium   et  cherubim  nihil  erat  positum,    quod  vide- 

5   retur,   sed   sola  fide  credebatur  illic  sedere  Dens,  et  'inde  (inquit)  loquar  ad 2.woi  25,22. 
te'.    Ita  nobis  non  nisi  fide  creditur  deus  in  Christo  habitare,  quod  credimus 
testimonio  cherubim  utriusque  testamenti,  nee  licet  nobis  undelibet  expectare 
verbum  dei  nisi  ex  isto  propitiatorio  Christo. 

Idera   videtur    per  tautologiam    dici  'Volavit  super  pennas    ventorum' 

10    seu  'spirituum\     De   spirituali  enim  vento  loquitur,  quod  est  ipsum  verbum 
Spiritus  legem  interpretans  et  gratiam  demonstrans.     Hoc  enim  verbum  sicut 
ventus  velociter  venit,  spirans  ubi  vult,  vocemque  eins  audis  et  nescis,  unde  3oi).  3,  s. 
veniat    aut    quo    vadat.     Pennae    autem    liorum    ventorum   ipsa   sunt   verba 
vocalia,  in  quibus  volant  Spiritus  isti.    Nam  et  gentes  suum  Mercurium,  quo 

15  vohmt  significari  sermonem  divinum,  fingunt  esse  alatis  pedibus.  Adeo 
naturaliter  insita  est  humanae  menti  allegoriae  affectio.  Volat  ergo  super 
pennas  ventorum,  idest  miuisterio  verbi  vocalis,  quo  fides  docetur,  volat 
super  nos,  ut  ubi  sit  verbum  vocale,  spiritu  fidei  apprehensum,  ubi  sine 
dubio,  dominus  est  et  volat  super  eos. 

'^'^'  'Volare'  autem  dicitur,  cum  Cherubim  ex  auro  producti  non  volareut, 

(juia  vidit,  alas  non  frustra  Cherubim  apponi  in  lege,  cum  alae  ad  volandum 
datae  sint.  Intellexit,  significari  futurum  quendam  volatum  verbi  per  totum 
orbem  terrarum,  qui  est  ipsum  ministerium  verbi  et  super  hunc  volatum, 
super  has  pennas  volaturum  et  ubique  verbo  suo  praesentem  futurum  domi- 

"^^  num,    sicut  Marcus  ulti.  dicit  'Domino   cooperante   et  sermonem  confirmante  Wiuc.  le,  20. 
sequentibus   signis'.     Quare   volatus   iste  mihi   velocitatem   verbi   per   orbem 
significat,   sicut  et  ps.  147.  dicit  'Velociter  currit  sermo   eins",     Non  solum *i5f.  147, 15. 
autem  hoc,    verumetiam    ut    neque   verbi  nee  cooperantis  domiui  quietem  in 
Ecclesia  significet.     Non  enim  cessandum  est  unquam  a  verbo,    sed  semper 

30  in  usu,  motu,  volatu  esse  debet,  ut  dominus  ipse  semper  volare  movereque 
in  uobis  fidem  possit.  Qui  etsi  omuia  per  se  possit,  non  tarnen  nisi  miui- 
sterio verbi  facere  statuit,  ut  fidei  locus  sit  et  nostrae  infirmitati  consulatur, 
quae  ferre  non  potest  divina  nisi  verbo  involuta,  quo  velut  in  utero  suo  nos 
portal,  ut  Isa.  46.  dicit.  S*^'  ^'■''  ^■ 

35  Quare   non   spernendum    est,   quod   volandi  verbum  geminavit,  ut  nos 

erudiret  spiritum  domini  non  ferri  super  aquas  populorum  nee  presenti 
numine  regere  nisi  eos,  qui  verbo  catechisantur,  ut  destrueretur  praesumptio 
humanae  virtutis  et  liberi  arbitrii,  commendareturque  gratia  et  humanitas 
salvatoris  nostri  dei  in  eos,  qui  audiunt  verbum  dei  et  custodiunt  illud.    Sic 

40  et  Deutro.  32.  scribitur  Dominus  volasse  super  populum  lacob,  sicut  aquilas.aKoi.  32,11- 
provocans   ad   volandum    pullos    suos    et   super   eos   volitans.     Siquis   autem 

13  Peimae]  Prirae^xV       18  ai)i)rt2lieusuiu  A     ibi  . sine  C       22  siiiguificari  A       40  IocoIj  A 


500  Openitiones  in  P,salmos.     1519 — 1521. 

volatuin  supor  peimas  vcntoniiu  pck^ro  volet  ex  historiu  inontis  Siiuü,  non 
niaü;iiopere  contondo.  Potest  forte  dici  dominum,  (pumdo  in  montem  dcsoen- 
dit,  super  pennis  venti  volasse.  Non  enim  monte  ceu  sustentaculo  usus  est, 
cum  in  aere  potins  substitisse  dicendus  sit,  ut  qui  non  portatur  ab  ullo,  sed 
portat  ipse  omnia  verbo  virtutis  suae^  quod  eo  volatu   signifieatum  sit.  s 

^^'^^-  Et  posuit  tencbras  latibulum  suum,  in  circuitu  eins 

tabernaculum  eius. 
Tenebrosa  aqua  in  nubibus  aeris. 

Quia  obscuritas  semper  est  foecunda  sicut  et  imperitia,  ideo  proj)heta 
potest  iterum  videri  gcmellam  figurara  taugere  et  Sinai  et  tabernaculi,  saltom  m 
parte  priore,  quae  de  tenebris  sancti  sanctorum  et  tabernaculo  videtur  lo(jui. 
Quod  enim  in  sancto  sanctorum  nulluni  fuit  lumen,  significabat,  inluibitante 
Ecclesiam  suam  deo  per  Christum  fidem  esse  in  cordibus  eorum,  quae  nee 
comprehendit  uec  comprehenditm-  nee  videt  nee  videtur  et  tamen  omnia 
videt.  Est  enim  argumentum  rerum  valde  quidem  praesentium,  sed  nequa-  i5 
quam  apparentium.  Sicut  Area  foederis  erat  praesentissime  in  sancto 
sanctorum,  non  tamen  apparebat,  ita  tabernaculum  eius  fuit  in  circuitu 
eius,  quia  in  medio  sancti  sanctorum  ipse  sedebat,  quo  signifieatum  est,  ut 
»$!".  46,  6.  ps.  45.  dicit,    Deum    esse  in  medio    Ecclesiae    suae,    ideo   non    posse  eam 

commoveri,  quam   et   similes  prophetias  ex  ea  figura  hauserunt.     Non  enim   20 

deus  in  nobis  regnat  superficietenus,  lingua  et  verbo,  sed  in  virtute,  nee  sunt 

liüiii.  10, 9.  stabiles,  qui  in  lingua  et  verbo  in  cum  credunt,  sed  'qui  corde  credunt,  iusti 

sunt",    in    quorum    medio    ipse   habitat.      Hi    sunt  fortes    et    adiuvantur   in 

*i-  46,  6.  Omnibus  vultu   dei  (idest   praesentia   dei),  ut   ps.  45.    'Adiuvabit  eam   deus 

vultu   suo",  seu  mane   diluculo,   idest   praesenti  valde  numine  et  ipso  vultu.   25 

Sed  ad  montem  Sinai  quoque  veniamus,  de  quo  scriptum  est,  quod 
descendente  domino  mons  operiri  coepit  caligine,  et  ipse  in  vertice  et  medio 
montis  recte  dicitur  posuisse  tenebras  latibulum  suum,  quo  eadem  fides  est 
significata,  per  quam  habitat  in  medio  Ecclesiae  suae  in  cordibus  nostris, 
ubi  non  videtur.  Heae  autem  tenebrae,  dum  extra  nos  sunt,  litera  occidens  30 
est  terribilis  prudentiae  carnis,  quae  vehementer  exhorret  occidi  et  tamen 
occidi  oportet,  sicut  lex  occidendam  docet,  ut  cmn  Mose  ascendat  ad  ver- 
ticem  montis,  ingresso  in  caliginem  ad  dominum.  Neque  enim  ad  dominum 
intra  caliginem  venitur,  nisi  mortificata  per  legem  prudentia  carnis. 

'In  circuitu  suo  tabernaculum',  scilicet  posuit,  idem  est  per  repetitionem,  35 
quanquam  in  hebraeo  non  sit  praepositio  'in',  sed  'sie  circuitum  suum  taber- 
naculum suum",  hoc  est:  sicut  posuit,  ut  tenebrae  essent  latibulum  suum,  ita 
posuit,  ut  et  circuitus  suus  esset  tabernaculum  suum.  Quod  mihi  videtur 
in  eum  sensum  dici,  quod  fides  seu  Ecclesia  fide  sanctificata  sit  illud,  in 
quo   deus   moratur.     Nani  ideo    ponit  tabernaculum  suum   non    nisi  id,  quo   40 

3  pennas  C 


Opei-ationes  in  Psalmos.     1519—1521.  507 

circuitur,  idest  clauditur  et  absconditur,  sicut  saucto  sanctorum  circuraibatur 
et  claudebatur  et  iu  monte  Sinai  nube  et  caligine  circumibatur.  Et  valet 
adversus  personarum  respectuni,  quod  dicit  tabernaculum  suum  esse  id,  quo 
circuitur.  Quicquid  illud  tandein  sit,  nee  nomen  nee  personam  habet.  Qui- 
5  cunque  enira  eum  circundant  eique  adhereut,  sive  gentes  sive  ludaei,  fiunt  ®a(.  3, 28. 
eius  tabernaculum,  non  est  enim  distinctio.  Verum  aspera  (ut  dixi)  haec 
carni  iugressurae  sunt,  suavia  spiritui  ingresso.  Non  enim  horao  nisi  per 
tenebras  fidei,  fides  non  nisi  per  mortificationem  carnis  ingreditur.  Unde 
tenebrae  istae,  donec  sunt  exteriores,  mors  et  infernus  sunt,  ubi  fuerint  factae 

10   interiores,  vita  et  salus  sunt.     Litera  enim  opponit  caliginem  et  crucem,  sed 
Spiritus    fidei   perrumpit   et   iugressus  caliginem  invenit  dominum.     Ideo  qui 
fugit  et  horret  caliginem  sicut  populus  Israel  excusans  se,  ne  fieret  eis  ver-  2.ü);oi.ju,i9. 
bum   legis,   non    pervenit   ad  dominum.     Nisi  enim  legem  audieris,   quae  te 
liumiliet  et  crucifigat,  dominum  intus  cum  Mose  loquentem  non  audies,  sed 

15    nee  Moses  intrat  nisi  vocante  domino,  sicut  habent  verba  Exodi.  2.'Sio\.  19,20. 

'Tenebrosam  aquam  in  nubibus  aeris'.    Hieronymus  'in  nubibus  aethe- 

ris'.    Gerte  potest  ex  hebraeo  etiam  dici  'in  nubibus  nubium\    Utraque  enim 

dictio  nubem  significat,  ut  densam  et  coactam  nubem  intelligamus,  qualis  est 

tempestatmn,   Meliusque   iu  accusativo  'tenebrosam  aquam'  et  sine  praeposi- 

20  tioue  'In',  hoc  modo:  posuit  tenebras  latibulum  suum,  circumitum  suum 
tabernaculum  suum,  tenebrosam  aquam  nubem  nubium,  ut  sequentia  decla- 
rent  praecedentia,  ac  si  dicat:  latibulum  suum  voluit  esse  tenebras,  in 
quarum  circuitu  habitaret,  quae  fuerunt  aquae  illae  nigrae  in  densissima 
nube   tempestatis.     Quibus    onmibus  significatur  mortificatio  veteris  hominis, 

25  quam  in  suis  exercet  per  verbum  legis  dominus,  et  tamen  hoc  non  facit 
crudeliter,  cum  sit  prope  omnibus,  quibus  haec  mala  facit,  ut  benefaciat,  ideo 
in  circuitu  suo  fiunt.  Quare  licet  passim  haue  tenebrosam  aquam  in  nubibus 
aeris  speculationibus  dederint  in  obscuritatibus  propheticis,  nos  tarnen  conse- 
quentiam  verborum  et  seutentiarum  observautes  per  aquam  tenebrosam  opus 

30  legis  iutelligimus ,  idest  mortificationes  carnis,  tristitias  conscientiae  et  iram 
iudicii,  quibus  caro  affligitur,  sicut  et  ad  sensum  tenebrosae  illae  nubes 
tempestatmn  aquosae  sunt  simul  et  tristes  et  molestae.  Nam  et  aqua  et 
caligo  tristitiam  persecutionemque  significat  in  scripturis  sanctis. 

'Nubes    autem    nubium"   seu  'nubes    aeris'  ipsi    sunt   Apostoli    tristia 

35   mundo   nunciantes,   dum   omnes    sub   peccato   concludunt    per  legis  verbum. 
Ipsi  enim  sunt  circuitus  domini,   et  in  medio  eorum  ipse  latet  presens,  et 
per  eos  operatur  omnia  in  verbo.     Sic  Isa.  5.  de  vinea  domini,  quam  vocat  go".  5, 6. 
Israel,  dicit  'Et  nubibus  meis  mandabo,  ne  super  eam  pluant  imbrem'.    Et  6.  Sci".  eo,  s. 
'Qui   sunt  ii,    qui    ut   nubes   volant,   et  quasi  columbae  ad  fenestras  suas?' 

40   Sed    dum    atrae    nubes    solvuntur,    pluunt    salutarem    imbrem,    quae    prius 


1  U.  2  circumiebatur  AC  24  homiiiibus  A  38  6.]  xl.  C 


508  Oporationos   in   l'sahiios.     1519— ir)21. 

iilii-nnlino  siin  niiuari  \i(lrl)antuf  ini(>rituin:  it:i  pivdicator  legis  occidit  et 
lauu'u  vivilicat,  ubi  leg'Cin  spiritiuiliter  in  Christo  implctaiii  docet.  Frmjuoms 
i-st  alleii'oria  ista  imhiuin  et  pluviao  in  s('ri])tiiris  pro  luiuisterio  verbi. 

!**•  *^-  Prao  fiilgcn'o  in  conspectu   eins  iiubes    transierunt. 

Graudo  ot  carboues  iguis. 
Sonsuin  luiius  versus,  quo  praecedentibus  cohereat,  fateor,  rae  prorsus 
noM  intelliiivrc.  Itaque  glosa  mea  prima  esto  hoc  verbuna:  nescio.  Verum 
ut  melioribus  ocoasionem  demus,  in  incertum  disputemus.  Augustinus  et 
Hieronymus  intelligunt  significari  transitum  Ajiostolonnn  a  Judaeis  ad  gentes, 
sed  consequcntiam  uon  tradunt,  qua  hoc  factum  intelligatur  a  fulgore  in 
conspectu  domini.  Et  ne  putemus,  nos  solos  torqueri  hoc  loco,  ipse  Cassio- 
dorus  'prae  fulgore'  putat  unam  esse  dictionem  numeri  pluralis  et  referendam 
ad  uubcs,  quasi  praefulgidae  nubes  dixeris,  scilicet  nihil  mirum  nos  labi, 
(|uaudo  tauti  viri  tam  insigni  lapsu  pene  delyrant. 

Delirabo  et  ego  Interim.  Hactenus  namque  miuisterium  verbi  ceciuit, 
quoad  priorera  eius  partem,  quae  est  doctrina  legis,  qua  ubi  praesens  domi- 
nus cooperatur,  peccatores  humiliantur.  Nunc  posteriorem  et  alteram  partem 
canit,  qua  post  virtutem  legis  verbum  gratiae  humiliatos  exaltat  et  consola- 
tim  Ita  erit  seusus:  Nubes  illae  nigrae  et  terribiles,  quibus  per  verbum 
legis  ira  dei  revelatur,  transeunt,  praetereunt  et  evacuantur  prae  nimio  splen- 
dore  et  claritate,  quae  in  conspectu  eius  est.  Hoc  est  revelatio  et  cognitio 
dei,  qua  coguoscitur  eius  misericordia,  tam  dulcis  est,  ut  prior  tumultus 
verbi  legalis  amplius  non  contristet.  Sicut  enim  (ut  Bernhardus  ait)  Cog- 
nitio sui  sine  cognitione  dei  desperationem ,  ita  cognitio  dei  sine  cognitione 
sui  praesumptionem  operatur,  si  modo  cognitio  dei  dicenda  est,  quae  sine 
sui  cognitione  est,  cum  speculativa  tantum  sit  necessario. 

2.  Cor.3, 9ff.  Sic    Paulus   2.  Cor.  4.    tribuit   fiduciam    et   spem    coguitae   gloriae    dei 

dicens  'Si  ministratio  damnationis  in  gloria  est,  raulto  magis  abundat  mini- 
sterium  iustitiae  in  gloria.  Nam  nee  glorificatum  est,  quod  claruit  in  hac 
parte  propter  excellentem  gloriam.    Habentes  ergo  talem  spem  multa  fiducia 

2.  eor.  3, 18.  utimur\  Et  infra  'Nos  autem  revelata  facie  gloriam  domini  speculantes  in 
eandem  imaginem  transformamur  a  claritate  in  claritatem  tanquam  a  domino 
Spiritus'.  Vides,  Apostolum  gloriam  revelatae  faciei  enarrantem  pene  eadem 
verba  huius  versus  ponere  'Prae  fulgore  conspectus  eius'.  Quid  est  fulgor 
conspectus  eius  quam  gloria  seu  claritas  faciei  revelatae  dei? 

Quid  ergo  est  gloria  domini?  quid  revelatio  faciei?  Diximus  ps.  4.  et 
aliis,  vultum  domini  et  conspectum  dei,  super  nos  et  in  conspectu  uostro 
positum,  aliud  non  esse  quam  praesentem  et  propitium  dominum  habere,  in 
cum  confidere,   et  ut  usus  habet  scripturae,  nosse  dominum,   quod  non  nisi 

^^cr*"3i' 3I"  P^''  fidem  fit  in  hoc  saeculo.  Six  ex  Hieremia  Apostolus  heb.  8.:  'Et  non 
docebit   unusquisque  proximum  suum  dicens:  nosce  dominum.    Omnes  enim 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  509 

scient  me  a  minore  usque  ad  maiorem'.     Et  Isa.  11.  'Quia  repleta  est  terra 3i1  ii,  y. 
scientia  domiDi  sicut  aqua  maris  operieutis'.     Haec  notitia  dei  laetificat  cor, 
sicut  Dotitia  sui  contristat,  quia  illa  proponit  misericordiani  ante  oculos,   ut 
ps.  25.  dicit.    Haec  peeeatum  contra  nos  ponit  semper,  et  cogitare  de  peccato  'i^i-  -^e,  3. 
5  semper   cogit,   ut  ps.  50.  dicit.     Conspectus   itaque    dei   est  notitia   revelata '^i m.  •-• 
dei,   in   qua   videtur  gloria   seu    claritas    dei.     Gloria   autem   dei   est   nostra 
iustificatiü,   quam   videmus   non    esse   currentis    hominis,   sed  miserentis  dei, 
unde  non  nobis,  sed  domino  daraus  gloriam,   qui  ut  Apostolus  dicit,  'Omniaev')  i,  6. 
facit  in  laudeni  gloriae  gratiae  suae',  ut  "^qui  gloriatur,  in  domino  glorietur'  i.  6ov.  i,  si. 

10   evacuata  penitus  nostra  gloria  revelataque  ignominia  nostra  per  verbum  legis. 

Transitis  autem  nubibus  istis  et  satis  humiliatis  peccatoribus  per  peccati 

Cognitionen!    ministerio   legis   paratam   et   in    conspectum    dei    adductis,    ubi 

gloriam    gratiae    dei    agnoscentes    pacificantur,     exultant    et    laudant,    simul 

transeunt   et  grando   et   carbones    ignis   (sie   enim    ego   arbitror    ad    verbum 

IS   'transeunt'  referendas  esse  et  nubes  et  grandinem  et  carbones  ignis).    'Grando" 

autem  allegorice  dura  et  aspera  legis  verba  significat,  sive  ut   alibi  dicit,  in-  «f.  9,  e. 
crepationes   in   populis.     'Ignitos'  autem  'carbones',   quos    idiotismo   hebraeo 
'carbones   ignis"  vocat,   intelHgimus   vel   eosdem,   quos  supra  dixit  succensos 
esse  ab  igne,  ipsos  scilicet  peccatores  angustiae  igni  exustos  sive  eadem  legis 

20  verba,  quibus  ignis  ille  penitentiae  in  conscientia  succenditur.  Quod  magis 
probo,  omnia  enim  illa  transeunt,  ubi  dulcis  misericordiae  dei  notitia  revelata 
fuerit.  Tum  enim  nubes  prius  odiosae  fiunt  gratae,  et  predicatores  legis, 
quos  abominabamur,  diligimus  et  verba  eorum  dura  et  urentia  tandem  pro- 
bamus,  Non  secus  atque  parvulus  pedagogum  suum  et  disciplinam  eins  odit, 

25   donec  haereditatem  adeptus  intelligat,  quae   fuerit  duri  pedagogi  utilitas,  quo 

paradigmate  ad  Galatas  Paulus  utitur,  non  inepto  ad  hunc  locum  iutelligendum.  ®ni.  4, 1  ff. 

Haec  omnia  puto  prophetam  accepisse    ex  ea  parte  historiae,  ubi  scri- 
bitur  Moses  ascendisse   in  montem  et    ingressus  fuisse  caliginem,   scilicet  in  2.iv;of.  19,20. 
conspectum    domini.     Neque   enim   coram    domino   hanc  tempestatem   fuisse, 

^°  sed  in  circuitu  eins  dumtaxat  intelligimus,  ut  et  versu  precedente  dixit. 
Sicut  ergo  Mosi  ingredienti  in  conspectum  dei  gloria  domini  apparuit,  unde 
et  retulit  ex  eodem  consortio  sermonis  domini  gloriam  vultus  sui,  ut  Exo.  34.  -■  ^^'^f^  34, 

....  ...  29  ff- 

scribitur,   simul  nubes,   grando  et  carbones  igniti  transierunt   et  iam   in  eins 
conspectu  non  fuerunt  prae  fulgore  conspectus  dei,  Ita  et  nobis  docente  Apo-2.  dor.  3,  is. 

35   stolo  revelata  facie  domini  gloriam  speculantibus  et  in  eandem  eodem  claritatis 

consortio  imaginem  transformatis    multa  est    spes    et  fiducia,   cessat  exactor, 

superatum  est  iugum  oneris  eius,  sceptrum  exactionis  eins  et  virga  humeri  eins 

per  parvulum,  qui  natus  est  nobis,  et  filium,  qui  datus  est  nobis.    Isa.  9.      3cf.  9, 4  ff. 

Iterum  liic  propheta  vel  äuget  historiam  vel  proprio  spiritu  allegoriam 

40  ludit.     Non  enim  expresse  legimus  in  Exodo,  grandinem  et  ignitos  carbones  in  2.  a)iof.  19. 


17  quas  A 


510  OptMiitioncs  in   Psalnios.     iniO— 1521. 

montc  SiiKii  do  cnclo  inissos,  s(h1  (juia  valida  (('in]>(.>stas  l'iiit,  iiilclllo'iintur  et  il)i 
io-nis,  ijraiulo,  nix,  spirilus  procellaniin  nun  minus  niixtii  i'uisse,  (juam  in  Aegypti 
plagis  niixta  fucrunt,   oinn  utrobiqne  idem  legis  olHciinn  figuratuni  liierit. 

Haoc  pro  meo  captu  dixerim,  alius  abnndet  suo  sensu,  nam  verbum 
üiJ.uti).i;4,:r.. 'transierunt'  sii^nificare  mutationem,  illud  Matt.  24.  probat  'Coelum  et  terra  r> 
transibuMt,  vorba  autem  raea  Don  transibunt',  quam  significationem  hoc 
tempore  et  loco  appreliendi.  Quodsi  quispiam  volet  intelligi,  Nubes,  gran- 
dinem,  carbones  transire  prae  claritate  conspectus  dei,  idest  verbum  et  in- 
crepationes  legis  valere  et  pertingere  nee  impediri,  quin  efficiaut  id  in  pec- 
eatoribus,  propter  qnod  praedicautur,  ob   praesentiam  gloriae  dei  jiraedicatac,   lo 

i?!'  77,  1!«.  quae  eontundit  superbiam  hominum,  sicut  ps.  76.  videtur  loqui  'Etenim 
sagittae  tuae  transeimt',  non  damuo.    Potest  et  hie  transitus    pulchre  qnadrare 

.^^iii.  4, 1-'.  praecedentibus  et  sequentibus,  quo  efficatia  verbi  moustretur,  ut  heb.  5. 
'vivus  et  efficax  est  sermo  dei  et  penetrantior  omni  gladio  ancipiti",  nee 
raeum  est  diffiuire,  utra  seutentia  praestet.  is 

IS,  14.  Et  intouuit  de  coelo  dominus,  et  altissimus  dedit 

vocera  SU  am. 
Grando   et   carbones   iguis. 
Hie    versus    prope    cogit    posteriorem    sententiam    praecedentis  versus 
acceptari,   tarnen  utranque  videamus,    de  priore  prius.     Ex   historia  videtur   20 
2  Woi.19, 19.  illud   referre,    quod  Exo.  19.    scribitur  Dominus    respondisse   Mosi    loquenti 
deinde  voces   auditas   et  dominum  locutum  decem  praecepta.     Quorum  alle- 
goria  est,  solius    domini  voce   impleri    legem.     Quid   est  enim  Mosen  loqui, 
et  dominum  respondere?    nisi   per  Mosen  legem  dari,    per  Christum   autem, 
qui  legi   respondeat  et   eam    solus    impleat,    gratiam   et  veritatem  fieri,    ut  25 
5of).  1, 17.  lohan.  1.  dicit  'Lex  per  Mosen  data  est,  Gratia  autem  et  veritas  per  Ihesum 
Christmu  facta  est'.     'lutonat  ergo   de   celo   dominus',    idest  de  choro  Apo- 
stolico  praedicat  verbum  gratiae,  et  idem  'dat  vocem  suam',  per  repetitionem 
^.''eü'st  dictum.    'Vox  enim  domini  vox  virtutis  est",  ut  ps.  28.  videbimus,  et  ps.  G7. 

'Ecce  dabit  voci  sue  vocem  virtutis'.  so 

IM- 147, 16  ff.  Qua    figura    et  ps.  147.    pulchre    ludit    'Qui    dat   nivem    sicut    lanam, 

nebulam  sicut  cinerem  spargit.  Mittit  cristallum  suam  (idest  grandinem) 
sicut  buccellas,  ante  faciem  frigoris  eins  quis  sustinebit?  Emittet  verbum 
suum  et  liquefaciet  ea,  flabit  spiritus  eins,  et  fluent  aquae'.  Quibus  omnibus 
significatur  ministerium  praedicationis,  quod  asperum  est  priore  legis,  dulce  3^ 
autem  posteriore  verbi  ofBtio.  Hoc  sensu  oportet  Grandinem  et  carbones 
ignis  alia  significatione  accipere,  quam  praecedente  versu  accepimus.  Nam 
illic  aspera  et  urentia  legis  verba  diximus,  hie  iucunda  et  refrigerantia  signi- 
ficari  dici  oportebit.  Quod  etsi  aliquo  studio  possimus  utcunque  asserere, 
ut  verbum  gratiae  asperum  sit  urens  carni  et  sanguini:  Nescit  enim  homo  40 
7   appi-i^hendi  A  40  Nescit  fiiS  mortem  (511,3)  fte'^t  in  ('  in  klammern. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  5I2 

precium  eins,    sicut  ludaeis   lohan.  6.    Sermo  Christi,   qui   erat   sermo  vitae, soi).  e,  co ff. 
durus    erat   et   sermo   mortis,    Et  Paulus    fatetur,   sese    esse   bouum   Christi 
odorem,  ah'is  tarnen  in  vitam,  aliis  in  mortem,  apparet  tamen  esse  violentum 
et  coactum. 

5  Erit  ergo  tunc  verborum  ordo:    Dominus   dedit  vocem  suam,   quae  est 

graudo  et  carbones  ignis,  idest  aspera  et  urens,  deus  euim  noster  ignis  con- 
suraens  est,   immo  ut  Hiere.  23.  dicit    'Nonne  verba   raea  sunt  quasi   ignis, 5cv.  23, 29. 
dicit  dominus,    et  quasi  malleus  conterens  petram?'     Quare  et  alteram  sen- 
tentiam   sub   iudicium   cuiusque    tractemus,    ubi  etsi   satis    in  praecedentibus 

10  dixerat  terrara  commotam,  fundamenta  concussa  irasceute  domino,  et  ipsum 
volasse  super  Cherubim  et  ah'a,  quibus  virtus  verbi  legis  declarata  est  et 
praesentia  domini  in  ministris  verbi,  tamen  hoc  ipsum  etiam  his  versibus 
tractat,  idem  inculcaturus  et  explicaturus  dicens,  Nubes  ipsas  prae  fulgore 
eins  fuisse  efficaces,  et  dominum  in  eis  de  coelo  tonasse,  dedisse  voces  suas 

15  grandineas  et  igneas,  ue  id  operis,  quod  lex  minando,  terrendo,  turbando, 
iurgaudo,  increpando,  arguendo,  urendo  et  consumendo  (haec  enim  omnia 
vidimus  in  his  versibus  dari  ministerio  legis)  operatur,  ipsis  nubibus  Apo- 
stolis  et  praedicatoribus  tribuatur,  sed  soli  domino,  qui  dat  nubes,  grau- 
dinem,  ignitos  carbones  transire,   ipse  enim  dat  hanc  vocem  suam  de  coelo. 

20   Sic  enim  et  in  historia  legimus,  fuisse  sonitum  tempestatis  ante  vocem  buc-2.aiiof.i9,^G. 
ciuae,  ut  clarior  et  clarior  legis  intelligentia  detur  assiduitate  docendi. 

Patet  ergo,  et  translatores  non  intellexisse  hos  versus,  dum  per  soloe- 
cum  verterunt  'dedit  vocem  suam,  grando  et  carbones  ignis',  ubi  vertendum 
erat   S'ocem    suam,    grandinem    et    carbones   ignis'   in   accusativo,    a  verbo 

25  'dedit'  pendente,  Ubi  sive  vocem  distinguas  a  carbonibus  et  grandine  sive 
coniungas,  nihil  refert,  modo  per  utrunque  intelligas  vocem  praedicationis, 
quae  ut  varia  est  et  variis  aifectibus  serviens,  ita  numerosis  illis  coeli 
impressionibus  figuratur,  ut  sunt  stelle,  pluvie,  grando,  nebula,  nix,  fulmen, 
fulgura,  et  omnibus,    quae  e  coelo  labi    possunt  sive  vivificantia  sive  morti- 

•*o  ficantia,  quorum  priora  verbo  vitae,  posteriora  verbo  legis  accommodanda 
sunt.     Coeli  enim  sunt  Apostoli,  ut  sequente  psalmo  videbimus. 

IL  Reg.  22.    Non   nihil    variant   hi  versus,   sie  enun   leguntur  Tosuit2.(Sam.22,i2. 
tenebras  in  circuitu  suo  latibulum  suum'  (ubi  omittitur  'latibulum  sumn',  et 
pro  'tabernaculum  suum'  'latibulum  suum'  ponitur),  'cribrans  aquas  de  nubi- 

35  bus  coelorum'  (pro  'densitas  aquarum  in  nubibus  nubium',  densae  enim  nubes 
cribrare  videntur  aquas).  'Prae  fulgore  in  conspectu  eins  transierunt  carbones 
ignis'  (pro  quo  noster  textus  ibidem  habet  'prae  fulgore  in  conspectu  eins 
nubes,  succensi  sunt  carbones  ignis'.  'Nubes'  enim  superfluunt  et  'succensi 
sunt'  idem  verbum  est  quod  'transierunt',  utrunque  significans).   'Et  intonuit 

40  de  coelo  dominus,  et  altissimus  dedit  vocem  suam'  (ubi  non  repetitur  'grando' 
et  'carbones  ignis').     Quam  diversitatem  ociosis  et  studiosis  relinquo. 

13  idem]  diera  A  .30  accomodanda  AC 


,12  Opemtionos  in   l'siilnios.    1519 — 1521. 


18,1.'..  VA   iiii.'<i(   sa,iiill:is  .•^uns  et   d  iss  i  pin- ii   cos. 

Fnl<iuru   inultiplicavit    et  conl  iirha  vit  cos. 
l^vidcns  est,  allogorico  i»ro])li('tain  l(»(jiii  «Ic  sagitti.s,  cum  iiiliil  in  liisloria 
de    eisdem   legatur.     Qiiare  sagittas  ui>pc]lat   ipsa  fiilniina,    de    (juihus    dicit 
'•^■^■^''j^^'lg- Exo.  19.  'Et  coepcrunt  miearc  fulgura\    Sic  et  ps.  7G.  vocat  'Eteuiin  sagittae     :< 
suae  transeunt,  vox  tonitrui  tui  in  rota'.    Hinc  verba,  quibu.s  configitur  con- 
■i^i.  38,  3.  seientia,  sagittae  vocantur,  ps.  39.  'Quoniam  sagittae  tuae  infixae  sunt  milii\ 
tMoK  6, 4.  Et  lob  6.  'Sagittae  domiui  in  me,  quarum  indignatio  ebibit  spirituni  nienm, 
et  terrores  domini    militant  contra  me'.     Multa  de  sagittis   eiusniodi   passim 
i?i.  7,  14.  legiuiws!,  ut  et  ps.  7.  'Sagittas  suas  ardentibus  effecit'.  lo 

Sunt  ergo  ista  fulgura,  fulmina,  sagittae  eadem  verba  legis  terrentia, 
turbantia  et  configentia  cor  peccatoris,  perseverat  enim  propheta  adhuc  in 
explicando  et"  inculcando  officio  legis.  Unde  et  hie  versus  argumento  est, 
versus  praecedentes  posteriore  sententia  intelligendos  esse  de  ministerio  verbi 
legalis  magis  quam  de  verbo  gratiae,  ut  stet  ratio  consequentiae.  Diximus  ir> 
enim,  verbum  legis  esse  varium  et  multiplex  in  opere  suo,  quod  in  corde 
peccatoris  operatur  terrendo,  minando,  arguendo,  urendo  &c.  Ideo  et  variis 
in  Sina  monte  symbolis  tempestatis  et  hoc  aliisque  locis  variis  verbis  tem- 
pestatis  explicatur,  quae  omnia  magis  ac  foelicius  experientia  iatclliguntur, 
quam  verbis  edisserentur ,  quandoquidem  et  propheta,  quasi  suis  verbis  ea  20 
nequierit  consequi,  ad  historiam  sese  recepit  et  allegoricis  verbis  voluit  in- 
dicare  magis  quam  explicare. 

Quare  et  nos,  si  alia  non  possumus  complecti,  hoc  simus  contenti,  uni- 

versa  illa  tempestate  montis  Sinai  et  omnium  verborum,  quibus  illa  refertur, 

nobis  tradi  totum  illum  tumultum,  quem  suscitat  verbum  dei  in  corde  pecca-  25 

torum,  quo  ad  odium  sui  et  mundi  mutantur  salubriterque  occiduntur.    Haec 

enim   sunt   bella   domini  virtutum,    qui    de   coelo    dimicat  contra   eos,   sicut 

5Hicf)t.  5, 20.  ludic.  5.  dicit  Dibora,    ut  stet  summa,    scopus  et  intelligentia   huius    psalmi 

in  hoc,  quod  Christus  passus,  resuscitatus,  per  spiritum   sanctum  p)redicatus, 

creditus   et  cultus   humiliat   superbiam    mundi.     Hie  est  enim   summarius  et  so 

brevis  intellectus  huius  totius  psalmi,  ut  facile  quivis  intelligit,  qui  observat. 

SD!attiiio34  Dicit   autem  'dissipavit   eos',   hoc  est  dirupit  atque  divisit.     Non  enim 

venit  pacem  mittere,  sed  gladium,  quo  non  modo  a  domesticis  suis,  sed  etiam 

a  seipso  divideretur  homo  odio  animae  suae  in  hoc  mundo.    Et  fulgura  non 

tantum  misit,  sed  multiplicavit,  ut  multitudine  praedicantium  mundum  tumultu   35 

*i.  68,  12.  crucis    involveret.     Sic  et  ps.  67.   'Dominus    dabit    verbum  Euangelisantibus 

3fv.  IG,  16.  virtute   (exercitu)   multa'.     'Mittam,    inquit,   piscatores  multos  et  piscabuntur 

eos\    Salutaris  ergo  dissipatio  et  conturbatio  ista,  qua  ad  veram  unitatem  et 

2.sam.22,i5.  pacem  ducuntur.     IL  Reg.  22.  sie   dicit  'Et  misit  sagittas  suas  et  dissipavit 


20  edisserantiu-  C  28  ludit.  AC 


Operationes  in   Psalnios.       1519—1521.  513 

eos,  fiilgur  et  consum])sit  eos'.  Aliqui  per  fnlgura  intelligunt  miracula,  qui- 
bus  dominus  sermonem  Apostolorum  confirniavit,  quos  permitto  in  suo  sensu 
abundare,  neque  enim  inepte  dicitur. 

Et  apparuerunt  fontes  aquarum,  et  revelata  sunt  is,  le. 

5  fundamenta  orbis  terrarum 

Ab    increpatione    tua,    domine, 
Ab    inspiratioue    spiritus    irae    tuae. 
Hoc  ad  historiam  nullo  modo  pertinere  potest,  in  qua  nihil  de  fontibus 
aquarum  et  fundamentis  terrarum  dicitur,  nisi  illud  Exodi  15.  alleget  *Vene-2.9J;oi.ir,,27. 
10    runt  in  Helim  filii  Israel,  ubi  eraut  duodecim  fontes  et  septuaginta  palmae'', 
quibus  figurati  sunt  duodecim  Apostoli  et  septuaginta  discipuli  Christi  com- 
muni  omnium  iuditio,  ut  sie  propheta  totius  exitus  historiam  carptim  tractet 
et  pro  libertate  spiritus  sui  mysteria  novi  testamenti  cantet.     Revera  enim  per 
ministerium  verbi  cognovit  muudus,  Apostolos  esse  fontes  aquarum,  principes 
15   orbis  terrarum,  sicut  promissum  erat  Abraham  et  semini  eius.     Sic  et  ps.  44.  ^i.  4',,  n. 
'Pro  patribus  tuis  nati   sunt  tibi  filii,  constitues  eos  principes  super  omnem 
terram\   Idem  ps.  67.  dicitur  'InEcclesiis  benedicite  domino  de  fontibus  IsraeF.  ^i.  gs,  27. 

Sive  ergo  vivos  Apostolos  et  prophetas  sive  eorum  libros  intelligamus, 

idem    erit.     Sicut  enim    Apostolos   et   prophetas   nemo   tales   ac  tantos  iudi- 

20   casset,  nisi  eos  dominus  per  verbi  ministerium  et  miraculorum  virtutes  reve- 

lasset    et  magnificasset,    ita   nee    libros    et  intellectus   eorum   nisi    revelante 

spiritu  Christi    ullus   tales    ac   tantos  arbitraretur,   qui  fontes  et  fundamenta 

essent    terrarum.     At    intellectus    et   sensus   Apostolicus    Optimum,   quod    in 

Apostolis   fuit,    esse   recte  creditur,   ut  nihil  sint  reliquiae  vestiura,    ossiuQi? 

25   locorum,   quae   simplicis   vulgi  fidem    utcuuque  alunt,   ad  reliquias  librorum 

seu  potius  sensus,  qui  nullis  libris  relinqui  potest,  sed  solius  spiritus  bene- 

ficio  servari  in  cordibus  fidelium  suorum.    Haec  sunt  fundamenta,  de  quibus 

Paulus   Ephe.  2.   dicit  'lam    non   estis    hospites   et  advenae,    sed   estis  cives  gpi).  2,  19  f. 

sanctorum  et  domestici  dei,  superaedificati  supra  fuudamentum  Apostolorum 

30   et  prophetarum'. 

Quare  et  hie  versus  pars  argumenti  est,  prophetam  hoc  psalmo  loqui 
in  spiritu  et  de  historia  sumptam  allegoriara  literaliter  tractare  in  Christo. 
Hoc  totum  autem  factum  dicit  non  arbitrio  huniano  aut  providentia 
uostra.  Quis  enim  verbo  suo  tantam  virtutera  unquam  tribuit,  ut  haec 
35  fierent,  quae  rainistrato  Euangelio  per  mundum  facta  sunt,  incredibiiia  mag- 
nalia  dei,  hoc  psalmo  praedicta  et  nunc  impleta  ?  Facta  ergo  sunt  haec  ab 
increpatione  tua,  domine,  quia  'increpasti  gentes,  et  periit  impius',  salubriter  ^i-  9,  e. 
increpati  in  melius  sunt  mutati.  Sic  lohan.  16.  'Ille  arguet  mundum  desoi).  le,  8. 
peccato'.     Et    Ro.  11.    'conclusit    enim    deus    omnia    sub    incredulitate,    utswm.  11,32. 

11/12   comuni  AC 
Sut^etS  SBetfe.  V.  33 


514  Opevationefi  in  Psalnios.     1519— lö'il 

SRöm.  3,  i9f.  oiiiiiiuiu  niist'n'atur\    Kt   ;>.  'ut  ohstruntur  oiune  os,  et  subditus  Hat  imiiulus 
(leo,  (juiii  ex  opcribus  legis  uon  iiistiücatur  omnis  caro  ooram  iJlo'. 

Altera   pars    versus    'ab   inspiratione    Spiritus    irae   tuae',    sie    enim    iu 
hehraei)    distinguitur.      Spiritum    irae    dei    componit    cum    inspiratioue,    qua 
1.  avoi  •.'.  7.  vivitieatur  homo  vel  auimal  vivum,  ut  Gen.  2.  'Spiravit  in  fiiciem  eins  spira-    ^ 

euluiii  vitae'.     Nonne  Spiritus  irae  potius  occidit   quam    inspiret  vitam?    Ita 

3oi).  16,  8  saue,  Spiritus  est,  'qui  arguit  mundum  de  peccato'  et  'revelat  iram  dei  super 

!Röm.  1,  18.  omnem  hominem',  ut  Ko.  1.  dicitur.    Sed  hoc  ipso  illis,  qui  hac  ira  humilian- 

3cf.  11,4  tur,  inspirat  vitam    gratiae.     Sic  Isaiae  11.  'Percutiet  terram  virga  oris  sui, 

et  spiritu  labiorum  suorum  interficiet  impium'.  lo 

Habemus  ergo  ministerium  praedicationis  Ecclesiasticae  hie  descriptum 
et  fruetum  resurreetionis  Christi  Crucifixi,  quae  omnia  per  spiritum  sancti- 
9Jöm.  1, 4.  ticationis  facta  esse  dicit,  quemadmodum  et  Paulus  Ro.  1.  loquitur  in  super- 
scriptione  sua,  qua  brevissime  et  puleherrime  omnia  comprehendit,  quae  de 
ministerio  verbi  et  fructu  resurreetionis  Christi  hoc  psalmo  dicta  sunt,  ut  i-^ 
facile  est  videre  diligenter  utraque  conferenti  et  observanti. 

,8,17.  Misit  de  summo  et  accepit  me. 

Et  assumpsit   me    de  aquis  multis. 
Cum   in  superioribus  Christus  confessus  sit,  sese  passum,  clamasse  et 
exauditum,  deinde  miracula  per  resurrectionem  suam  per  orbem  verbi  mini-  20 
sterio  facta  cecinerit,  merito  quaeritur,  cur  denuo  glorietur,  se  assumptum  de 
multis   aquis?     Nee   enim    postquam  suscitatus  et  praedicatus  est,   de   aquis 
assumptus  est.     Ego  non  arbitror,   reverti  eum  ad  id,  quod  coeperat  de  sua 
liberatione,   quasi   de   mirabilibus  verbi  praedicta  interseruerit,   sed  pro  sim- 
plici  ratione  consequentiae  opinor  eum  nunc  loqui  in  persona  Ecclesiae  suae.  2.^ 
Postquam  enim  praedicatum   est  verbum    Crucis,    turbati  peccatores   et  ad 
fidem    conversi   fuerunt,    mox   coepta    est    persecutio,    prima   omnium    apud 
ludaeos,  donec  ad  gentes  ire   cogerentur  Apostoli  propter  incredulitatem  et 
furorem  cor  um. 

Quare  eam  ipsam  historiam  hie  canit,  quam  de  Apostolis  et  fidelibus  30 
in  actis  Lucas  scribit.  Ad  quod  pulehre  colludent  sequentia,  ubi  populum 
humilem  oppouit  superbo  populo  ludaeorum  et  gentium  obedientiam  contra 
illius  inobedientiam  iactat  et  confiteri  se  dicit  in  gentibus,  quod  utique  non 
in  persona  propria  potest  intelligi  dictum.  Facit  et  hoc  aliquid  ad  rem, 
quod  ab  hoc  versu  in  finem  psalmi  ferme  omnia  verba  sunt  futuri  temporis,  s.i 
cum  hactenus  fuerint  praeteriti,  ut  Christum  de  Ecclesia  et  in  Ecclesia 
sH)flicfi.  9,  4.  loquentem  intelligamus.  Nam  et  Act.  9.  Christus  de  coelo  ad  Paulum  dixit 
'Säule,  Säule,  quid  rae  persequeris ?'  cum  tamen  solum  Ecclesiam  Christi 
19^  persequeretur.    Sic  et  4.  Reg.  19.  in  regem  Sennacherib  dicit  dominus  'habita- 


S6n. 
27  f. 


14  comprehendit  A  39  dominus]  dus  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  5]^5 

culum  tuum  et  egressum  tuum  et  introitum  tuum  et  viam  tuam  ego  praescivi 
et   furorem   tuum   contra   me.     lusanisti   in    me,   et  superbia  tua  ascendit  in 
aures   meas',    cum   tarnen  populum  Israel  persequeretur.     Hinc  ps.  82.  audet^sf.  83,  s. 
dicere  'Quoniam  inimici  tui,  doniine,  sonuerunt,  et  qui  oderunt  te,  extulerunt 
r,  Caput'.     Et   tarnen    sequitur  ""super  populum  tuum  malignaverunt  consilium'. 
Hoc   enim   proraisit  Exo.  23.  'Inimicus   ero  inimicis  tuis\     Et  Zach.  2.  'Quil^^/'af  g^.^' 
tangit  vos,  tangit  pupillam  oculi  mei'.     Et  Gen.  12.  'Maledicam  maledicenti-i.anof.  12,3. 
bus  tibi'. 

Dicit   itaque  Christus  in  persona  Ecclesiae   suae,   ex  ludaeis   collectae 

10  'Mittet  de  summo  et  accipiet  me  et  assumet  me  de  aquis  multis'.    Hoc  fecit, 
quando  spiritum  sanctum  de  coelo  misit  et  congregavit  sibi  de  ludaeis  furi- 
bundis,    quotquot   praeordiuaverat.     Aquae    enim    multae    hoc    loco    populi 
ludaeorum  sunt,  ut  Apoca.  17.   'Aquae,  quas  vidisti,   populi  sunt  et  gentes',  Cfrfn&- i7,i5. 
quae  et  multis  aliis  locis  scripturarum  allegorice  populos  significant.    Neque 

15   enim  haec  verba  accipiendi  ereptionem   a  maus  significant,   id  quod  sequens 

versus  dabit,  sed  electionem  et  separationem  ab  aliis,  ut  de  Enoch  Gen.  5. 1. 9)fof.5,24. 
'Quia  tulit  eum  dominus'.  Et  20.  'propter  mulierem,  quam  tulisti'.  Vide-i.aRoi.  20,3. 
turque  propheta  alludere  ad  illud  Exod.  2.  'Vocavitque  nomen  eins  Mose  2. 3Kof.  2, 10. 
dicens,  quia  de  aqua  tuli  eum'.    Idem   enim   verbum  'Masa'  hoc   loco,  quod 

20  illo  ponitur.  Et  Moses  figura  fuit  eorum,  qui  de  aquis  sumuntur,  idest  de 
caeteris  eliguntur,  unde  Moses  interpretatur  non  a  'Moys',  quod  est  aqua, 
ut  somniant  quidam,  sed  ab  assumendo,  assumptus  seu  extractus,  quia  de 
aqua  sumptus  est. 

Eripuit  me  de  inimicis  meis  fortissimis  ,,,  jg 

25     Et  ab  iis,  qui  oderunt  me,  quoniam  confortati  sunt  super  me. 
'Eripiet'  (ut  dixi)  hebraeus,  ut  Ecclesiae  vocem  agnoscas  per  Christum 
praedictae.    Sunt  autem  verba  fiduciae  et  spei  in  deum,  quia  inimicos  fortio- 
res  et   osores  robustiores   se  fore    profitetur,   ut  desperandum  esse  sciamus 
de  humano    quocunque   praesidio,   qui  Christian!    esse  volumus.     Non  enim 
30   brachio  seculari  et  fulminibus  vanissimis  Idolorum  istorum  defenditur  Ecclesia 
Vera  et  germana,  sed  fictitia  ista  et  quae  nomen  Ecclesiae  ostendit,  virtutem 
autem  eins  negat.    Legimus  autem  Actis  Apostolorum,  quam  ferox  et  potens 
fuerit   populus    ludaeus    cum   suis    principibus    in    Apostolos    et    discipulos 
domini.   Verum   liberati  glorificabant   deum    et  vel   in    uno   Paulo   converso 
35  hunc  versum  impleverunt. 

Praevenerunt  me  in  die  afflictionis  meae.  ,<,  ,9 

Et  factus  est  dominus  protector  mens. 
Explicat  modum  ereptionis,  qui  fuit,  quod  in  medio  persecutionis   non 
deseruit  Ecclesiam,  sed  aifuit  protegens  eam,  ne  fortiores  hostes  eam  extin- 

3   persequeretur  A         21  interpretatur  A  24  ininimicis  A         28  nobis  sciamus  C 

33* 


51(3  Oi.i'iatidncs    in   rsaliuos.     IT)!!)— ir)21. 

mu'ivnt,  luH'  lidc  soluiii,  s('(l  cdiixit  (HUU|U('  viwu  in  latitudiiiciii,  iit  scipK'iis 
versus  docot.  Hoc  est  (|U()(1  dieit  Mn  die  iilllietionis',  idest  nee  in  ipso 
tenij)ore    perseeutionis,    (puiiido    videbar    penitus    derelieta    et   illi   superiores, 

•tni-v.  n,  1.  nie  dercliquit,  sed  protcxit  nie.    In  quo  iterum  lides  comnicndatur  nobis  esse 

renim  non  apparentiuni,  sed  oportere  nos  credere  tiinc  esse  pi-aesentc  domino    ■> 

2.6ov.i2,tü.  foi-tissimos,  qiiando  sximus  omnibus  inferiores,  sicut  Paulus  dieit  'Cum  in- 
5oci  3,  15.  firnior,  tunc  lortior  sum\  Et  lohel  2.  'Infirmus  dieat,  quoniani  fortis  sum'. 
Nou  euiiu  hoc  prudentia  caruis  capit. 

IS,  20.  Et  cduxit  nie  in  latitudinem, 

Salvuni  nie  fecit,  quoiiiam  voluit  nie.  lo 

De    angustia    afflictionis     educet    in    latitudinem     consolationis.      Sic 

2.  ßor.  1, :!.  Paulus  2.  Cor.  1.  'Beuedictus  deus  et  pater  domini  nostri  Ihesu  Christi,  qui 

consolatur  nos  in  omni  tribulatione  nostra'  &c.     Latitudo  enim  et   angustia 

%i.  4. 2.  allegorice  cousolatioueni    et   tribulationem   signifieant,   ps.  4.    'In  tribulatione 

dilatasti  mihi'.    Tristitia  siquidem  eontrahit,  gaudium  dilatat  cor  et  irontem,   i.-. 
epr.  1.%  13.  prover.  15.     'Cor  gaudens    exhilarat  faciem,    in    merore  animi   deiicitur   spi- 
©vr.  17,  22.  ritus'.    Et  17.  'Animus  gaudens  aetatem  floridam  facit,  Spiritus  tristis  exiccat 
2\n-.  if,,  1;,.  ossa\     Et  'secura  mens  quasi  iuge  convivium'. 

'Salvura  me  fecit',  melius  Hieronymus  'liberabit  me'.  Item  'quoniam 
voluit  me',  Hieronymus  'quia  placui  ei'.  Est  autem  sensus:  Voluntas  et  20 
ai{(mf).3,i7.  beneplacitum  suum  in  me  fuit,  sicut  de  Christo  dicitur  Matt.  6.  'Hie  est 
Siic.  2,  14.  filius  mens  dilectus,  in  quo  mihi  complacui'.  Et  Luce  2.  'Et  in  terra  pax 
homiuibus  bonae  voluntatis',  idest  beneplaciti.  Est  autem  purissima  confessio 
fidentissimaque  gratitudo  in  eo  verbo:  fecit  mihi  haec  dominus,  non  quia 
digna  aut  ullis  operibus  merita  fui,  sed  gratuita  sua  misericordia,  quia  sie  25 
placitum  fuit  ante  eum,  ut  humilia  respiceret  et  liberaret,  ut  non  glorietur 
coram  eo  omnis  (;aro,  sed  qui  gloriatur,  in  domino  glorietur,  quia  non  cur- 
rentibus  nobis,  sed  complacente  et  miserente  illo  salvi  erimus. 

18,21.  Et  retribuet  mihi    dominus  secundum   iustitiam  meani. 

Et  secundum  puritatem  manuum  mearum  retribuet  mihi.  30 

Oportuit  et  hoc  verbum  'retribuet'  in  praeterito  similiter  caeteris  aut 
caetera  quoque  in  futuro  reddi,  ne  intelligentia  et  ordo  eonfunderetur.  Hie 
enim  sese  Eeclesia  comparat  impiae  synagogae,  cuius  comparatione  digna 
fuit  liberari  et  educi  in  latitudinem,  etsi  in  eonspectu  dei  non  haberet,  in 
quo  gloriaretur,  nisi  gratuitum  beneplacitum  dei,  quo  aifectu  vidimus  et  ps.  7.  3.^ 
et  16.  peti  iuditium  a  deo  super  iustitia.  Etsi  enim  nos  non  nisi  aceusatione 
nostri  coram  deo  iustificamur,  tamen  impii  multis  modis  nobis  iniuriam 
faciunt,  praesertim  in  verbo  dei.     Hoc  est,  (juod  hie  allegat  iustitiam  suam, 


36  iustitiam  C 


Operationes  in  Psalnios.     1519—1521.  5X7 

propter  quam  sibi  retributam  gloriatur  liberationein  ab  inimicis.  Aliud  est 
enira  iudicium  inter  deum  et  nos,  aliud  inter  nos  et  impios  adversarios,  de 
qua  re  iuter  lob  et  aiuicos  suos  grandis  disputatio  est,  volentibus  illis 
honiinem  posse  eo  perveuire,  ut  et  iustus  coram  deo  sit,  si  coram  hominibus 
5  uullü  sit  peccato  pollutus,  ille  coutra  iustitiam  coram  homiuibus  arrogat,  sed 
coram  deo  peccatorem  sese  confitetur,  cui  omnes  peccaut  et  egent  gloria  dei. 
Diximus  ps.  12.,  retributionem  in  scripturis  magis  sonare  mutationem 
passionis  quam  dignitatem  meriti.  Nihil  enim  sunt  merita  uostra  apud 
deum,  sed  ipse  gratuita  misericordia,   dum  reddit,   mutat  nostram  tristitiam 

lu  in  gaudiura,   angustiam  in  latitudinem,  sicut  dicit  Isaiae  61.   'Ut  darem  eisscf.  gi,  3. 
coronam  pro  cinere,  oleum  gaudii  pro  luctu,  pallium  laudis  pro  spiritu  moe- 
roris'.      Caveamus   ergo,    'iustitiam    meam"  et    'puritatem'    seu  'innocentiam 
manuum    mearum'    ab  Ecclesia  iactatas   intelligere  coram  deo,    sed  impii  in 
Ecclesiam  peccata  sua  confitentem  iniqui  sunt,   qua  iustitia  meretur  recipere 

15   contraria    quam    ab  impiis   patitur,   et  impii   contraria    quam    sperant.     Sic 

Deutro.  9.   prohibet   dicens    'Ne  dicas  in  corde  tuo,   cum  deleverit   dominus  5-2"of-9.4ff. 
deus    tuus   eos    in    conspectu   tuo:    propter    iustitiam    meam    introduxit    me 
dominus,    ut   terram   hanc    possiderera,    cum  propter   impietates    suas    istae 
deletae  sint  nationes.    Neque  enim  propter  iustitias  tuas  et  aequitatem  cordis 

20  tui  ingredieris,  ut  possideas  terras  eorum,  sed  quia  illae  impie  egerunt,  in- 
troeunte  te  deletae  sunt,  ut  compleret  verbum  suum  dominus,  quod  sub 
iuramento  pollicitus  est  patribus  tuis  Abraham,  Isaac  et  lacob.  Scito  ergo, 
quod  non  propter  iustitias  tuas  dominus  deus  tuus  dederit  tibi  terram  hanc 
optimam    in   possessionem'.     Gloriari   ergo   adversus    impios  de  iusta   causa 

25  possumus  et  debemus,  sed  coram  deo  subdi  et  tacere  eu\ue  soli  gloriam 
tribuere  oportet. 

Arbitror  autem,  'iustitiam  meam'  pertinere  ad  patientiam,  'puritatem 
manuum'  ad  innocentiara,  hoc  est  quod  inique  est  laesa,  mala  ferens  propter 
iustam  causam    et  nulli    malum    reddens    aut   faciens   propter   iniuriam,   hoc 

30  ipso  scilicet  merita  educi  in  latitudinem,  quia  placitum  est  domino,  pro  sua 
gratuita  misericordia,  in  talibus  hominibus. 

Quia  custodivü  vias  domini.  18,22. 

Nee   impie    gessi    a    deo    meo. 

Perstat  in  eomparatione  sui  ad  synagogam,  ut  probabunt  sequentia. 
35  lusti  enim  etsi  in  carne  sua  peccatum  habent  et  corpus  eorum  propter 
peccatum  sit  raortuura,  spiritus  tarnen  vivit  propter  iustificationem,  ut  Apo- 
stolus  Ro.  8.  dicit.  Contra  impii  in  carne  sua  iustitiam  suam  ostentaut,  in  mm.  8,  10. 
spiritu  tarnen  eorum  est  dolus  propter  irapietatem.  Ita  iusti  foris  agunt  ut 
peccatores,  intus  vero  sunt  iusti.     Impii  autem  foris  sunt  iusti,  intus  pecca- 


17  eis  A  20  impit^  A  impiae  C  25  taceri  C 


518  Opcrationos   in  Psiiliuns.      Ifili»  -1521. 

toros.  At  iiulhi  coinparatio  peccati  spiritus  (i\\K\v  vM  iiupietas)  atl  pcccatuin 
i-arnis  ((pKU'  est  n'bt'llis  conciipisceiitia).  Ita  luilla  est  coniparatio  iustitiae 
oarnis  (quae  ost  (>|)erati()  \i%\s)  ad  iiistitiain  spiridis  (([uac  est  fidos  in 
Christo). 

Hoe  est  ciiiüd  hie  dicit,  sese  eustodire  vias  domiiii.  C^iu)  autem  modo  :. 
eustodiuntur?  In  spiritu,  non  in  carne,  fide,  non  operibus,  gratia,  non  lihtn-o 
arhitrio.  Ideo  adiuugit  'nee  inipie  gessi  a  deo  meo',  idest  liaec  est  custodia 
viarum  doniini,  non  esse  inipiuni  in  deiini.  Inipietas  autem  (ut  sepe  dixi) 
incredulitas  est,  quae  per  sna  opera  nititur  iustifieari,  quae  ubi  f'uerit,  nuHa 
est  custodia  viarum  domiui.  Hebraeus  simplici  dictione  'Rasatlii'  dicit,  idest  to 
si  Hcei-et  dicere,  'Impiavi',  'impius  fui  a  deo  meo\  Impietas  autem  est  disces- 
5cr.  17,  5.  sio  et  declinatio  a  deo,  sicut  ps.  13.  vidimus.  Et  Hiere.  17. 'Maledictus  vir 
(]ui  eonfidit  in  hominem,  et  recedit  cor  eins  a  deo'.  Ideo  hebraico  idiotismo 
(licit  'nee  impius  fui  a  deo  meo",  non  recessi  a  deo  meo  per  impietatem. 

Cum  ergo  tam  magnum  sit  peccatum  irapietatis  collatum  reliquiis  con-   i5 
cupiscentiae  in  carne  piorum,    recte  ghjriatur  Ecclesia,    se  non  transgressam 
vias  domini  nee  impiam  fuisse  in  eum,  sicut  sunt  adversarii  eins,  qui  tarnen 
propter  iustitiam  et  zelum  dei  in  eam  ferociunt. 

18,23.  Quoniam  omnia  iuditia  eius  in  conspectu  raeo. 

Et  iustitias  eius  non  repuli  a  me.  20 

m-  10,  5.  Sugillat  impiüs,   de  quibus  ps.  9.   'Auferentur  iudicia  tua  a  facie  eius'. 

Talis  fuit  et  aemula  eius  synagoga,  quae  omnium  maxime  videri  voluit 
iuditia  dei  se  ante  oculos  habere,  non  repellere  iustitias  eius  a  se,  quin 
Ecclesiam  huius  criminis  ream  faciebat  semper.  Quae  concertatio  manet, 
donec  caro  et  sanguis  manet,  cuius  prudentia  dum  iustitiam  spiritus  non  2r> 
capit  et  suam  argui  non  patitur,  contra  prudentia  spiritus  iustitiam  carnis 
laudari  non  patitur   et  iustitiam  fidei  praedicat,  fit,   ut  perpetuo  hello  cou- 

i.smoi.  25,22.  t€rantur  hi  duo  parvuli  Esau  et  lacob  in  utero  Rebeccae. 

^i.  1, 2.  Beatus  ergo  vir,  qui  meditatur  in  lege  domiui  die  ac  nocte.    Hie  enim 

ante  conspectum   suum   habet  omnia   iuditia    dei,    uec   repellit   a   se  iustitias   so 
eius   (hebraice    iustificationes  eius),   hie   est,  qui   custodit   vias  domini,   quae 
in  iuditiis  et  iustitiis  eius  praecipiuntur.    'Haberi  autem  in  conspectu  iuditia 
dei'  indicat  ea  diligi.     'Ubi  enim   est  thezaurus  tuus,   ibi   et   cor  tuum  erit', 

5KQtt().  6, 21.  Matt.  6.  Opus  autem  habemus  assidue  legem  dei  ante  oculos  nostros  versare, 

quia    multis   turbamur    et    distrahimur   rebus    et   casibus.      Hoc  tarnen   sua  35 
sponte   faciet  voluntas   in  lege  domini,   quae  nisi  assit,  cito  proiiciemus   re- 
trorsum   sermones  domini,   ad  quod   mox  sequitur   neglectus  viarum  domini 
et  impietas  in  deum  &c. 


1  peccati  fe^lt  AG  peccati  spiritus  SB.  S-  10  Rasachi  A  31   lieb,  (iusti- 

ficationes  eius)  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519  —  1521.  53^9 

luditia  et  iustificationes  hoc  loco  sie  differre  credo,  ut  iuditia  ad  pro- 
hibitiones  pertineant,  quibus  iudicatur  vetus  horao,  et  iustificationes  ad  prae- 
cepta,  quibus  iustificatur  spiritus  novus  homo. 

Et  ero  immaculatus  cum  eo.  18,24. 

5  Et  observabo  me  ab  iniquitate  mea. 

Hie  plaue  coufitetur  reliquum  veteris  hominis,   contra  quod  se  pugna- 
turum    promittit,    sicut    Apostolus    Gal.  5.    et   Ro.  8.    et    aliis    locis    docet  ®öm."\^6.* 
mortificare   carnem   et   merabra,   quae   sunt  super  terram.     Itaque  custoditis  ^°^'  ^'  ^' 
Omnibus  viis  domini  et  evitata  impietate  seraper  manet  negotium  crucifigendae 

lu  concupiscentiae  in  nobis,  quo  emaculemur  et  renovemur  de  die  in  diem  coram 

deo  et  observemus  nos  ipsos  ab  iniquitate  nostra,  ne  nos  superet.    Peccatum  SRBm.  e,  u. 
enim   non   nobis    dominabitur,    quia  sumus    sub  gratia,    nee   concupiscentiis 
carnis  obediemus,    ut  regnet  peccatum   in   mortali  nostro    corpore,   licet  non 
cesset  soUicitare,  ut  regnet  et  dominetur. 

15  Hanc  renovationem    assiduam   et   observantiam  peccati   impii    contem- 

nunt,  mundi  enim  sibi  videntur,  quia  iuditia  et  iustitias  dei  non  habent  in 
conspectu  suo  nee  inteUigunt,  quam  grandem  et  absolutam  munditiam  exi- 
gant.  Emphasin  etiam  ob  eandem  causam  addit  'cum  eo",  idest  coram  eo. 
Nam  impii,   qui  has   maculas   contemnunt,    immundi   fiunt   de   die    in   diem 

20  coram  domino,  hoc  ipso  quod  mundissimi  coram  seipsis  et  hominibus  sunt. 
Dictionem  'On",  quam  hoc  loco  'iniquitatem'  reddidit,  nondum  habuimus. 
Nescio,  qua  ratione  discernam  ab  aliis  nominibus  iniquitatem  significantibus. 
Libenter  ego  opera  carnis  eo  significari  admitterem,  ut  ad  originale  peccatum 
referatur,  ut  sit  'on'  malum,   quod  effrenis  concupiscentia  perpetrat,  hoc   est 

25   quando  peccatum  regnat  et  dominatur  in  opus  proruens.    Caetera  enim  voca- 
bula  magis  legem  prohibentem  quam  originem  mali  fureutem  respicere  viden- 
tur.    Sic  ps.  50.   'Ecce   in  iniquitatibus  conceptus   sum'   &c.     Quae   si  vera  *pi.  .11, 7. 
essent,   valde   nostro    proposito   commoda   forent,   ubi   Ecclesia   se  custodire 
proponit,  ne  peccatum  reliquum  in  carne  prodeat  in  opus. 

30  Et  retribuet  mihi  dominus  secundum  iustitiam  meam  jg  05. 

Et    secundum   puritatem  manuvim    mearum  in  conspectu 

oculorum  eins. 
Repetit  idem,  quod  dixit  supra,  ut  clarius  dicat  et  plura  addat,  hoc 
totum  in  adversarios  impios,  qui  et  haec  non  credunt  et  longe  alia  de  se 
3,'i  opinantur.  Perpetuo  enim  sugillat  ex  obliquo  impiam  synagogam,  quae  est 
generatio  illa,  quae  sibi  munda  videtur  et  tamen  non  est  Iota  a  sordibus 
suis.  Prover.  30.  Ideo  piis  seu  Ecclesiae  perpetuo  imputat  immuuditiam  et  spr.  30,  12. 
damnationem,  tanquam  quae  maxirae  pugnet  contra  deimi,  nedura  immaculata 


3  Spiritus,  novus  homo  C  28  comoda  AC 


520  Opomtionos  in  l'salinos.    ir)lil— IMl. 

sit  ciM-ain  Ol)  et  ciistodita  al)  iiiitniitalc  sua.  Contra  (juani  (ut  tlixi)  suani 
oausaiii  iustiHi'at  et  loiig-e  alia  de  sc  pronuntiari  iiidicaiitc  dco  pracdicit 
i\ni\in  ab  impiis  jn-omiiitiantiir.  Etsi  euim  iion  est  iusta  ncc  piira  manibus 
oorain  irui)iis,  est  taiueu  in  conspectn  oculorum  dei,  idest  dei  et  omnium, 
(pii  ocnlos  dei  habent,  hoc  est  qui  spirituales  snnt.  Imj)ii  enim  omnia  per-  & 
5it.  1,  1;..  verse  iudit'ant,  dciis  recte  indicat,  idco  fit  (juod  hie  secpiitnr,  qnod  numdis 
omnia  niunda,  inimundis  nihil  munduni.  Impio  etiam  sauctus  est  polhitns, 
et  inuocens  est  uocens,  electus  est  reprobus,  et  diviuus  est  daemoniacus, 
prorsus  cum  pervcrso  omnia  perversa,  qnod  accidit,  quia  indicat  secnndnni 
conspectnm  oculornm  snornm,  uou  secnudnm  conspectnm  oculornni  dei.  m 
Uude  seqnitnr: 

18,  •_)(;.  Cnm  saucto  sauctns  eris. 

Et  cnm  viro  innocente  innocens  eris. 
18,27  Et  cnm  electo  electus  eris. 

Et   cum   perverse  perverteris.  i5 

Reddit  hie  causam,  qua  fit,  ut  impii  piorum  omnia  daranent.  Causa 
est,  quod  immundi  et  perversi  sunt  ipsi,  et  talia  quisque  indicat,  qualis  est 
Sit.  1,  is.ipse,  ut  ex  Apostolo  ad  Titum  retuli  'Immimdis  nihil  est  munduni;  quia  in- 
quinata  est  eorum  mens  et  conscientia'.  Dixit  ergo,  puritatem  manuum  se 
habere  et  iustitiam,  sed  non  in  conspectn  impiorum,  in  quo  potius  iniquitas  20 
et  imrauuditia  abominabilis  et  iutolerabilis  est,  quicquid  est  et  facit  pius, 
pro  quo  tarnen  contemptu  reponet  ei  deus  gloriam  et  honorem.  Interim  fide 
et  spe  seipsura  solatur  dicens: 

Sine,  ut,  qui  sordidus  est,  sordescat  adhuc,  perraittenda  sunt  hominibus 
perversis  perversa  sua  studia.  Nos  in  hoc  gloriam ur,  quod  in  conspectu  25 
illorum  reprobi,  in  tuo  sancti  sumus,  quia  cum  sanctis  sanctus  es  tu.  Hoc 
est,  ut  novam  et  admirabilem  afFeramus  glosam,  cum  peccatore  sanctus  eris. 
Nam  sanctus  ille,  cum  quo  deus  sanctus  est,  nuUus  est,  nisi  qui  sibi  negat, 
deo  soli  tribuit  sanctitatem,  retento  per  veracem  confessionem  sibi  soli  pec- 
San.  9, 7.  cato,  sicut  illi  Danielis  3.  'Deo  nostro  iustitia,  nobis  autem  confusio,  sicut  30 
est  dies  haec\  Atque  haec  ipsa  veritatis  confessio,  qua  in  deum  referunt 
sanctitatem,  facit,  ut  eadera  refluente  in  eos  sanctificentur  et  ipsi.  Veritas 
enim  vere  sanctificat.  Veritas  autem  est,  nos  esse  immundos  omnes  et  solum 
deum  sanctum. 

Proinde  qui  sie  sunt  sancti,  hoc  est  vere  humiles  et  in  oculis  suis  35 
viles,  ii  quicquid  deus  dicit  et  facit  pro  re  sacra  et  optima  habent  et  dicunt 
*!pj/|45^^i7  illud  ps.  118.  'lustus  es,  domine,  et  rectum  iuditium  tuum'.  Et  iterum  144. 
'Fidelis  dominus  in  omnibus  viis  suis  et  sauctus  in  omnibus  operibus  suis'. 
Mortificata  enim  voluutate  eorum,  non  delectautur  nisi  in  voluntate  dei,  qua 
quicquid  eis  acciderit,  laudant  et  benedicunt  et  venerantur.    Contra  perversus    40 

24  permittendi  A 


Operatioues  in  Psalmos.    1519—1521.  521 

et   irapiiis,   cuius   voluntas   vivit  iu  omnibus,    nihil  uoii  damnat,    (juod  dous 

dicit  et  facit.     Vult  euim  omnia  secimdum  suiim  sensum  eadere,  quem  ipse 

sanctum    sanctorura   arbitratur,    quod   cum  fieri   non   possit,   id  quod  revera 

sanctum    dei    est    pervertit    atque   velut   prophanissimum   et  execratissimum 

5   damuat.     Exemplum   est   pius  homo,  in  quo  deus  est,   loquitur  et  operatur, 

quem  impius  ferre  non  potest.    Ita  necessario  cum  perverso  deus  pervertitur 

et    pro    sancto    execratus    habetur.     At    qualis    habetur    deus,    talia    et    in 

habeute  operatur,  ideo  omnia  perversi  perversa  sunt,  etiam  quae  ex  deo  habet. 

Vides    ergo,    deum    non    quoad   suam    substantiam    et   naturam    suam 

10  sanctum,  electum,  innocentem,  perversum  fieri,  sed  secundum  verbum  et  opus 

suum,   quod   operatur  in   bonis   et   malis   spiritibus,  et   utrosque   recipere  in 

seipsos   quod  in   deum  referunt.     Nam    ut  pius   eo   ipso,   quo   se  poUuit  et 

deum  sanctificat,  optime  in  omnibus,  quae  vivit  et  operatur,  sanctificatur,  ita 

impius  eo  ipso,  quo  se  sanctificat  et  deum  poHuit,  pessime  poMuitur  in  omni- 

15   bus,  quae  vivit  et  operatur.    Qui  enim  seipsum  sanctificat,  non  potest  deum 

non   poUuere   in  omnibus  suis  verbis  et  factis.     Qui  autem  deum  sanctificat 

in   omnibus   verbis  et  fiictis  suis,  non  potest  seipsum  non  poUuere.     Est  ne 

igitur    mirabilis   ista   polhitio   et  sanctificatio ,    ut   alius   sanctitate   polluatur, 

alius  peccato  sanctificetur?     Est  ne  impius  omnium  iufi3elicissimus,  qui  ipsa 

20   sanctitate    polluitur?     Est  ne   pius    omnium   foelicissimus ,  qui   ipso  peccato 

sanctificatur?    Qua  causa?  infra  dicet  'Quoniam  tu  populum  humilem  salvum*4Ji.  is,  2s. 
facies  et  oculos  superborum  humiliabis'.    Non  est  ergo  sanctitas  tarn  magna, 
quiu  polluat,  si  homo  sibi  eara  arroget  uec  soli  deo  referat,  nee  est  peccatum 
tam  magnum,  quin  sanctificet,  si  homo  vera  confessione  sibi  idipsum  tribuat 
25  et  deo  aufferat. 

At  arduissimum  est  sibi  non  arrogare  sanctitatem  et  deo  non  tribuere 

peccatum.    Quis  enim  in  omnibus,  quae  deus  nobiscum  operatur,  sie  aifectus 

est  constanter,  ut  omne  opus  et  verbum  eius  sanctificet,  idest  ceu  rem  sacram 

revereatur  et  amplectatur?     Quis  poenas,  ignominias,  mortes  et  omnia  mala 

30  pro   sanctis   rebus   ducit,   (pias    cum   reverentia  suscipiat?     lob  sanctus  erat 

unus   ex    illis,    cui  omnia,   quae  deus  intulit,   sancta  erant,  dicens  *Si  bona€iio6  2,  lo. 
suscepimus  de  manu  domini,  mala  autem  quare  non  sustineamus  ?'   'dominus  Otob  i,  21. 
dedit,   dominus    abstulit,   sicut   domino    placuit,   ita   factum   est,    sit   nomen 
domini  benedictum^. 
35  Quaere  impium,  cui  vel  pilus  (quod  aiunt)  tangitur,  contra  quam  ipse 

elegerit,  et  vide  an  non  ter  centum  tonet  ore  deos,  iniqua,  impia,  uoxia  esse 
vociferaus,  quae  sibi  contigerunt,  nee  ex  deo,  sed  diabolo  venisse  quicquid 
acciderit  sibi  tam  sancto,  iunoceuti  et  electo  viro.  His  enim  uominibus 
perversus  sese  ornat  et  vendit,  deo  vero  contra  (idest  divino  operi  et  verbo) 
40  nocentiam,  iniquitatera  et  quicquid  mali  est  tribuit  hac  ipsa  iusipientia  sua. 
Ex  hiis  iam  facile  intelliguntur  toti  hi  duo  versus.  Nara  'cum  inno- 
cente  innocens  eris'  aliud  non  est  quam  in  oculis  piorum  videri  innocentiam 


522  OiuM-ationos   in  Psahiios.    1519—1521. 

(juio(jui(.l  iK'iis  (licit  et  llicit,  i»inuia  oniiu  illius  laudant  et  iustilicant.  At  hac 
ipsa  sua  eontkssione  et  ati'eetione  oorain  deo  quoque  saut  iuuoceutes  iu  omni- 
bu.s,  quae  faeiunt  et  diciint.  Mutiumi  enim  felici.ssiiiium  habent  cum  deo,  ut 
(jualeui  ipsi  deuui  habent,  tales  habeantur  a  deo.  luuocens  autem  hoc  loco 
>;ji.  119,  i.'thauiiui',  idetst  iuteger,  probatus,  perfectus,  imraaculatus  dicitur,  ut  ps.  118.  r> 
iHii)fi.  5,  a. 'Beati  immaculati  in  via\  Et  Cau.  5.  'Columba  raea,  immaculata  raea',  tcu- 
toiiico  'fruni',  qni  neminem  laedit,  onniia  facit  quae  debet. 

Ita  et  illud  'Et  cum  elccto  electus  eris'  eodem  sensu  aliud  non  est 
quam  pios  sie  esse  affectos,  ut  quicquid  deus  cum  eis  fecerit  pro  re  electa 
habeaut  et  aliter  fieri  uollent,  optime  in  ea  contenti,  laudantes  et  bene-  lo 
dioentes  dominum,  hoc  solo  sibi  complacentes ,  quod  deo  sie  placitum  esse 
'^25''t."'iiitelligant,  sicut  Matt.  11.  Christus  exultasse  scribitur  et  confessus  fuisse, 
(juia  revelarit  pater  haec  parvulis  et  absconderit  sapientibus  non  alia  causa, 
quam  quia  sie  placitum  fuerit  autc  eum.  Hac  autem  aflfectione  et  ipsi  sunt 
electi  coram  deo,  et  sicut  eligunt,  ita  et  eliguntur.  At  haec  ita  habere  non  15 
capit  caro,  nee  impii  intelliguut,  quibus  potius  contrarium  videtiu-,  scilicet 
nee  custodiri  vias  domini  a  piis  nee  observari  eos  ab  iniquitate  nee  retribui 
puritati  manuum  eorum  nee  esse  deum  cum  eis  sanctum,  innocentera,  elec- 
tum,  sed  potius  quicquid  egeriut,  hoc  totum  esse  impium  in  deum  et  hominem, 
unde  et  totum  damuant  pro  stultitia,  errore,  peccato,  haeresi,  quicquid  pii  20 
senseriut  et  feceriut,  ut  haec  omnia  verba  Ecclesiae  non  nisi  fide  capiantur 
Vera  esse,  cum  longe  aliud  in  specie  et  oculis  hominum  appareat,  sicut 
sepius  diximus. 

Ex  quibus  intelligimus,  prophetam  hoc  loco  non  de  electione  aeternae 
praedestinationis  nee  de  prima  iustificationis  gratia,  sed  de  ipso  fructu,  usu,  25 
opere  et  praemio  gratiae  loqui.  Vult  enim  ostendere,  quid  operetur  et  im- 
i.sam.2,30.  petret  verbum  et  fidei  gratia  in  hominibus,  sicut  et  illud  1.  Reg.  2.  'Qui- 
cunque  honorifieaverit  me,  glorificabo  eum,  qui  autem  me  contemnunt  erunt 
ignobiles'.  Neque  enim  liomo  prior  deum  honorificat  quam  a  deo  per 
gratiam  visitetur  et  honoretur.  Sed  accepta  iam  gratia  laborat,  ne  propter  30 
homines  sive  amicos  sive  inimicos  a  gratia  decidat  et  faciat  quod  deum 
offendat,  ubi  si  propter  deum  sustineat  ignominiam  ab  hominibus,  perseverans 
in  deo  honorificando,  reponet  ei  deus  gloriam  pro  ignominia,  et  contra 
omnium  sensum  cum  sancto  sanetus  erit  et  cum  electo  electus.  Hüne  esse 
intellectum  praecedentia  et  sequentia  clare  ostendunt,  dum  dicit,  sibi  retribui  35 
secundum  puritatem  suam,  quo  ostendit,  se  iam  in  prima  gratia  constitutum, 
?i.  18, 28.  iniqua  patientem,  a  deo  tandem  eligendum  et  honorandum.  Et  infra  'Quo- 
niam  tu  populum  humilem  salvum  facies',  ubi  declarat,  se  cum  superbis  in 
usu  aeceptae  gratiae  versari. 

Dixi    autem   et  superius,   oportere  sacrae    scripturae   traetatorem    dili-  40 
genter  observare,   ue   verba   dei,  quae  de  usu  et  opere  gratiae   loquuntur, 

17  servari  C  26  prqmo  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  523 

ipsius  gratiae  priucipio  aptet  et  hiuc  venenum  haeresoos  illius  liauriat,  (juae 
tribuit  libero  arbitrio  virtutem  dispoueudi  se  ad  gratiam  recipiendam,   quäle 
faciunt   in   illo  Zaehariae  1,   'Convertimini   ad   me   et    convertar   ad  vos'  et  ©ad),  i,  3. 
similibus.    Quare  sauctum,  iunocentem,  electum  hoc  loco  debemus  imaginari 

5  pium  hominem,  qui  propt^r  verbum  et  fideni  dei  sceleratissimus ,  noceutis- 
simus,  reprobissimus  iu  oculis  suis  et  homiuum  iiabetur  et  plane  indignus 
qui  vivat;  novissimus  virorum  et  despectus.  Esse  autem  dominum  cum  eo 
sanctum,  innoceutera,  electum,  aliud  non  iutelligi  quam  eum  esse  con- 
temptorem  personarum,  respicere  autera  solum  ad  humiles  istos  et  contemp- 

lu  tos,  ut  eos  sanctos,  innocentes  et  electos  tandem  declaret,  quia  ipsi  eum 
sanctum,  innocentem  et  electum  confessi  sunt  et  tulerunt. 

Ita  dupliciter  potes  dominum  iutelligere  sauctum  esse  cum  sauetis, 
active  et  passive,  quod  et  ab  eis  sauctificatur  et  eos  rursum  sauctificat,  hoc 
est  quod  Christus   quoque  dicit   'Qui  me  confessus  fuerit  coram   hominibus,  3)!attf).io,:i2. 

15  confitebor  et  ego  coram  patre  meo\    Et  iterum  'Qui  mihi  ministrat,  honori-  S"')-  12.  26. 
ficabit  eum   pater  meus\     Quomodo   autem  honorificat,    nisi   quod  sanctum, 
innocentem   electumque   esse   declarat,    quem    impii    prophanum,   noxium    et 
perditum  habueruut  et  declaraverunt  ?    Sunt  enim  verba  consolationis  ad  eos, 
qui  pie  viventes  in  Christo,  contempti  sunt  in  hoc  saeculo. 

20  'Cum  perverso  autem  perverteris' :  wie  es  gott  macht,  so  ists  nit  recht, 

ideo  econtra:  wie  sie  es  machen,  so  ists  auch  nit  recht.  Hie  est  Moab  ille 
superbus,  paratus  semper  docere  deum  et  iudicare  omnia,  quae  in  suis  dicit 
et  facit  deus,  Interim  tarnen  non  aliud  quam  deum  ore  sonans  et  bona  ac 
sancta  docere  ac  facere  praesumens,   id  quod  ludaeorum  prae  omnibus  gen- 

25  tibus  Vitium  proprium  fuit.  Non  enim  deus  in  natura  sua  pervertitur,  sed 
in  verbo  et  opere  suo,  quibus  regnat  in  piis  hominibus.  Quare  et  hie  in 
spiritu  locutum  prophetam  observantes  perversum  istum  intelligimus  eura, 
qui  in  oculis  suis  et  hominum  non  modo  perversus  non  est,  sed  solus  sanctus, 
innocens,  electus,  plane  sanctus  sanctorum,  inter  sidera  nidum  suum  collocans 

30  et  se  annulum  in  dextra  dei  arbitrans,  cui  omnia  sordeut,  quae  dicunt  et 
faciunt  pii,  sua  vero  omnia  fulgent.  At  hac  ipsa  perversitate,  quia  perverse 
de  deo  et  seipso  et  omnibus  sentit,  meretur,  ut  sicut  ipse  deum  pervertit, 
rursus  pervertatur  a  deo  et  ostendatur  omnibus  perversus. 

B.  Hieronymus   sie    transfert    'cum  perverso    pervertes",    Et  illud  'cum 

35  innocente  iuuocenter  ages',  quo  indicat,  active  versus  hos  iutelligi,  quo  studio 
diceudum  quoque  fuit  'cum  sancto  sanctificabis  et  cum  electo  eliges'  vel  sie 
'Sanctum  sanctificabis,  innocentem  inuoceutem  facies;  electum  eliges,  per- 
versum pervertes",  nisi  quod  hebraeus  idiotismus  nescio  quid  negotii  tribuere 
videtur  deo,  cum  dicit   'Cum  sancto  sanctus  eris,    cum  perverse   porvertes', 

40  quasi  dicat:  negotium  sanctificandi,  perficiendi,  eligendi,  pervertendi  tibi  dant 
impii,  dum  omnia  tua  pervertunt  et  se  solos  iustificant. 

31  Vera  AC  vero  2ß.  ^.  (&.  40  q.  d.  AC 


)24  Opi'i-atioues  in  l'sahuos.    1519— IMl. 


IS,  28.  Quoniam  tu  populuin  liiiiuilciii  saUuiu  faoics, 

Et  ocMilos  SU  j)orl)()ruin  li  iiini  liabis. 
Viili's,  in  persona  i)(>{)uli  Christi  haec  dici,  qui  sanctus,  inuoccns,  clectus 
est,  sed  Immilis,  ut  dixi,  hoc  est  despectus  et  qui  nihil  minus  (juam  sanetus 
et  probus  et  electus  sit  coram  perversis  istis  et  superbis.    Ita  reddit  optiinc    •• 
rationcm  oninium  pracdictorum  et  iustum  dei  iuditium  praedicat.    Ideo  enini 
sanctos  sanetifioat,  quia  humiles  salvos  facit,  ergo  sancti  sunt  huiniles,  idest 
viles  et  abiecti,  ideo  et  perversos  pervertit,  quia  oculos  superboruni  hinnlHat, 
ergo    perversi    sunt    superbi    et  honorati    et   magnificati,    quasi    dicat:    liaec 
iuditii  tui  aequitas,  imo  natura  tua,  humiles  exaltare  et  cum  illis  esse,  super-  lo 
bos  autem  humiliare   et  contra  eos  esse,   de  qua  re  multa  dixiraus   et  plena 
est  scriptura. 

Proprie  autem  dixit  'oculos  superboruni'  non  'superbos'.    Vitium  enim 

superborura  in  oculis  est,   quia  alta  sapiunt  et  ea  etiam  vident  de  se,    quac 

nusquam  sunt,  ut  non  sit  necesse  res  ipsas,  de  quibus  superbiunt,  humiliare,   !•> 

cum  nullae  sint,  sed  oculos  tantum,  quibus  fastidiunt  humiles  et  sese  mirantur. 

Spr.  30,  13.  Prover.  30.  de  eisdem  ludaeis  'Generatio,  cuius  oculi  sunt  excelsi  et  palpebrae 

SRöm.  12,  16.  in  altum  surrectae'.     Contra  Paulus  Ro.  12.  'Non  alta  sapientes,  sed  humili- 

inob  22, 29.  bus  couseutieutes'.     lob  22.  'Qui  humiliatus   fuerit,   erit  in  gloria,  et  si  in- 

clinaverit   oculos   suos,    salvabitur'.     Ita    impii    oculos    habent  arrectos    ad  20 
virtutem,  iustitiam,  sapientiam,  pii  vero  inclinatos  ad  infirmitatem,  peccatum 
stultitiam.     Ideo  'superbum  sequitur  humilitas,   et  humilem  suscipiet  gloria', 
©pr.  29, 23.  Prover.  29.   'Et   coutritionem  praecedit    superbia,   et  ante  ruinam   exaltatur 
©pt.  16, 18.  Spiritus',  eiusdem  16.     O  qualia  verba,  quantae  sententiae! 

18,29.  Quoniam  tu  illuminas   lucernam  meam.  25 

Domine,   deus  mens,  illumina  tenebras  meas. 
Et  hoc  ad  populum  Christi   pertinere   satis  darum  est,    Christus  enim 
tenebras   illuminandas   non  habet.     Quod   autem  dicit,    hoc  est:    Uli  habent 
oculos  excelsos,  et  superbus  quisque  sibi  ipsi  est  dux  et  lux,  neminem  audit, 
nemini   sensu  cedit  nee  deo  ipsi,   quem  cum   oranibus   suis  etiam   pervertit.  30 
Sed  populus  humilis   tuus  stultus  fit,   ut  sapiens  sit,  de  se   desperans,   tibi 
*f.  89,  16.  dat  manum  et  magisterio  tuo  se  subdit,  dirigi  vult  lumine  tuo,  sicut  ps.  88. 
$).  4, 7.  'Domine,  in  lumine  vultus  tui  ambulabunt'.    Et  4.  'Signatum  est  super  nos 
*f.  32,  8.  lumen    vultus   tui   domine'.      Et  31.    'Firmabo    super  te   oculos   meos'.     Sic 

figura  Exodi  quoque  docet,  ubi  per  desertum  horribile,  in  quo  erant  serpentes   3.s 
s.smoi.  8,15. flatu  lu-entes,   scorpiones  et  dipsades,   ut  Deut.  8.   dicitur,   filii  Israel   ducti 
sunt  non   suo    magisterio,    sed   columnae   nubis    et   ignis,    idest   divina  illu- 
minatione.     Ita   in  Christo  surrexit  lerusalem  et  illuminata  est,   quia  'venit 

9  q.  d.  AC  13  Propritj  A  15  necessQ  A 


Operatioaes  in  P-salnios.     1519—1521.  525 

lumen  eius,    et  gloria   domini   super  eam  orta  est,   ut  in  lumine   eins  etiam 
ambulent  gentes,  et  reges  in  splendore  ortns  eins',  Isa.  GO.,  nbi  dicitur  qnoque  5ei.  r,o,  i  ff. 
'Non  erit  amplius  tibi  sol  ad  lucenduni,    et  splendor  lunae   non    illuminabit 
te,  sed  erit  tibi  dominus  in  lucem  sempiternam  et  deus  tuiis  in  gloriam  tuam\ 
5  De  hac  luce  abunde  ps.  4.  dictum  est,  quod  sit  verbum  Euangelii,  sicut 

Petrus  dicit  2.  Pe.  1.   'habemus  firmiorem   propheticum  sermonem,    cui  benes.^jjctr.  1,19. 
facitis  attendentes    tanquam  lucernae    lucenti  in   loco   caliginoso,   douec  dies 
elucescat,  et  lucifer  oriatur  in  cordibus  vestris\    In  tot  enim  perturbationibus 
utriusque  fortunae   ceu    in  quadam   tenebrosissima   tempestate  non   habemus 

10  aliam  cynosuram  aut  elicen,  idest  stellam  maris,  quam  verbum  dei,  quo  diri- 
gimur  quotquot  servamur.  Quae  est  ergo  lucerna  nostra,  quae  hoc  verbi 
lumine  illuminatur?  Sine  dubio  cor  nostrum,  sive  id  conscientiam  sive  in- 
tellectum  voces,  nihil  refert.  Ac  vide,  quod  penitus  nihil  tribuatur  dictamini 
natural!   et  universae  prudentiae   carnis,    quod  apertis  verbis   tenebras  suas 

15  appellet,  quicquid  absente  verbo  dei  in  nobis  ftierit,  quas  illuminari  petit 
lumine  verbi  dei,  quod  facile  capit  qui  in  tentationibus  versatur.  Nam  hie 
intelligit,  quod  nihil  possit  consulere  ratio  universa,  immo  quo  quis  sapientior 
est,  eo  fit  in  periculis  insipientior.  Solum  verbum  dei  sustentat  et  consulit, 
quid   faciendum   sit,    nempe   fidendum    et    expectandam    a    deo    salutem,   ut 

20  sequitur. 

Quoniara  in  te  eripiar  a  tentatione.  18,30. 

Et  in  deo  meo  transgrediar  murum. 
'In  te",   non    in  me,   te  rectore   teque  illuminatore,   non   me  Cursore  et 
operatore,  evadam  tentationes  sciens,  quod  manu  tibi  tradita  consilium  tuum 

25   expectandum  sit.     Sic  ps.  43.  'Nee  enim  in  gladio   suo  possederunt  terram,  '$\.  u,  4  ff. 
et  brachium  eorum  non  salvavit  eos,   sed  dextera  tua   et  brachiura  tuum  et 
illuminatio  vultus   tui,   quoniam  placuisti   in   eis.     Tu   es    ipse  rex   meus  et 
deus  meus,    qui  mandas  salutes  lacob.     In  te  inimicos  nostros  ventilabimus 
cornu  et  in  nomine  tuo  spernemus  insurgentes  in  nobis.    Non  enim  in  arcu 

30  meo  sperabo,  et  gladius  meus  non  salvabit  me"  &c.  Ecce  vera  Christi 
Ecciesia  nescit  brachium  saeculare,  quod  hodie  impii  pontifices  unice  amplec- 
tuntur,  invocant  et  raetuunt.  Quam  pulchre  concordat  eorum  vita  et  sensus 
cum  divinis  scripturis! 

Hieronymus  et  2.  Reg.  22.  rectius  'Quoniara  in  te  curram  accinctus  et  2  Sam  22,30. 

35   in  deo  meo  transiliam  murum".    Metaphoram  enim  trahit  a  militibus  animo- 

sissimis  in  hello.     Nam  accinctus,   qui  'gedud"   hebraice  dicitur,   4.  Reg.  24. 2  fiön.  24, 2. 
'latrunculus"  dicitur,   quem  nos  'militem"  dicimus.     Sic  enim   dicitur  ibidem 
'Immisitque    dominus    ei   latrunculos    Chaldeorum   et   latrunculos   Syriae   et 
latrunculos    Moab   et  latrunculos   filiorum   Amnion".     Vult  ergo  dicere:   In 

4u  fiducia  tui  tuaeque  illuminationis  ad  nullius  pavebo  occursum,  pugnabo  ad- 

21  eripiat  A  29  noa  C 


520  OiuMutioiH's  in   l'saliuos.     If)!!)— ir)21. 

\rrsus  (|iuullil»c't   m'iuis   iiuMiiconim,   supciiiho  iiiuiiini   vi  (juicqiiiil  opposituni 
luilii  iiiorit,   Ikh"  est  ([iii  in  \nv  iiiHrmor,    in  to  ero  invictus,   et  sicut  Panlus 

J^!.'oi.'j,  H.  ^l'^i'JJitur  Phil. 'I.  'Possum  (nnnia  in  oo,  qui  me  confortat'.  Et  2.  Cor.  2. 
'Dt'o  o;ratias,  (|ui  nos  yenipor  triunipliat  in  Christo'.  Quare  murus  hoc  loco 
non  poocata  significat  salteui  sola,  scd  potentiam  quoque  inimici,  contra  ■■> 
quam  pugnat  Ecclesia  Christi  per  fidem  verbi  dei,  sicut  in  rc  militari  pug- 
natur  contra  muros  liostium.  Nam  turres  et  muri  in  scripturis  allegorice 
*läj.  IL'-.',  T.significant  duces,  protectores  et  maiores  in  populis,  ut  ps.  121.  'Fiat  pax 
in  nuu'is  tuis  et  abundantia  in  tnrribus  tuis",  idest  in  maioribus  et  rectoribus 
:jci.  49,  16.  Eeclesiae.      Isaiae   49.    'Ecce    muri    tui    in    oculis    meis    semper'.      Ita    hie   lo 

i^iic.  11, 2if. 'Murum'  pro  'muros",  idest  omnem  potentiam  huius  mundi,  in  qua  fortis  ille 
enstodit  atrium  suum,  donec  veniat  fortior  et  vincat  eum. 

Et  proprie  dicit  'transiliam"  seu  'transgrediar',  non  dirnam  aut  destruam, 
quia  potestas  mundi   non  tollitur  per  verbum  fidei,   sed  superatur  tantum. 
Non  enim  Christus  Caesaris  regnum  sustulit,  sed  sublimius  regnum  veritatis  is 
condidit.     Et    Paulus    subiicit    omnem    animam    potestatibus    sublimioribus, 

2^(ior.  sfn!  ^^-  l^v  secundum  caruem,  qui  tarnen  secnndum  spiritum  omnes  asserit  liberos 

2. '45ctr.2, 10.  esse  in  Christo.  Sirailiter  et  Petrus  2.  Pet.  2.  increpat  futuros  illos  domi- 
nationum  contemptores,  qui  et  ipse  libertatem  christianam  praedicat.  Ita 
vincimus  omnia,  tunc  maxime  quando  omnibus  subiacemus.  20 

18,31.  Dens  mens,  impolluta  via  eius,  eloquia  domini  igne 

examinata. 
Protector  est  omnium  sperantium  in  se. 
'Mens'  non  est  in  hebraeo,  sed  absolute  'Dens',  quod  idiotismo  hebraico 
dicitur   pro  eo,   quod    nos   diceremus   *Dei  impolluta   via'.     Hebraeus   enim  25 
513).  68,  17.  dicit  "^dei  impolluta  via  eins',  ut  ps.  67.  'mons  in  quo  beneplacitum  est  deo 
i.oiJoi.  2,17.  habitare   in  eo'.     Et   Gen.  2.  "^de  ligno,    quod  est   in   medio   paradisi,  non 
comedes  ex  eo',  quem  loquendi  morem  et  nostra  vernacnla  habet,  dum  dici- 
mus:   Von  dem  holcz   mitten  ym  paradisz,    da  soltu  nit  von  esszen.     Item: 
Eynem  regenten  der  Kirchen,  dem  gepurt  nit  zu  streytten,  &c.  3o 

Pergit  autem  dulci  affectu,  quo  delectatur  in  deo,  divina  etiam  verba 
commendare,  sicut  hactenus  opera  commendavit,  ad  versus  tam  opera  quam 
verba  superborum  et  impiorum.  Nam  quod  deus  cum  sancto  sanctus  est 
et  corroborat  eos,  qui  in  eum  confidunt,  hoc  facit  per  conscientiam  puram, 
pura  enim  conscientia  laeta  et  animosa  est.  Pura  autem  non  fit  ullis  operi-  3.^ 
$i.  19,  8.  bus  aut  doctrinis  hominum,  sed  lege  et  via  domini,  ut  ps.  18.  'Lex  domini 
immaculata,  couverteus  animas'.  Quäle  enim  est  verbum  domini,  talis  et 
via,  idest  vita,  secnndum  verbum :  qualis  vita,  talis  conscientia.  At  'verbum 
■3f.  12,  7.  domini  sicut  argentum  igne  examinatum,  purgatum  septuplum',  ps.  13.    Atque 


13  proprie  A  24  heb.  AC  26  67]  cxvij  C  29   bo  C  da  fcP  2B.  3. 


Operationes  in  P.salnios.    1511» — 1521.  527 

hoc  facit,  iit  impii  in  deo  laetari  non  possint,  sed  omnia  eorum  siut  perversa, 
quia  inquinatae  sunt  viae  eorum,  quibus  omni  tempore  quasi  in  doctrinis 
et  mandatis  hominum  ambulant  et  sibi  in  eisdem  placent,  etiam  ipsa  lege 
domini  tracta  in  suas  easdem  opiniones. 

Quare  comparatiouem  oportet  observare,  qua  Ecclesia  se  synagogae  per 
totum  comparat  glorians  in  deo,  qui  non  modo  omnia  opera  Ecclesiae  probat, 
sed  et  doctrinam  verbi  purissiraam  ei  dedit,  iuxta  quam  sancta,  electa  et 
innoceus  vivit.  Contra  impiae  synagogae  et  opera  et  verba  polluta  facit, 
quantumlibet  aliud  in  oculis   hominum  appareat.     Nam  ut   impii   vitam    ita 

10  et  doctrinam  piorum  pollutam  esse  iudicant,  ignorantes  iustitiam  fidei,  quae 
ex  deo  est,  et  suam  quaerentes  statuere,  quae  ex  operibus  est.  Ex  qua  deinde 
non  potest  aliud  sequi  quam  fiducia  et  praesumptio.  Contra  quos  dicit  hie 
'protector  est  omnium  sperantium  in  se\  Qui  enim  in  via  dei  ambulant  et 
verbo  eins  inhaerent,  non  in  seipsis  confidunt,  sed  in  deo,  a  quo  etiam  solo 

IS  proteguntur,  cum  illis  suis  se  viribus,  operibus,  doctrinis  protegant.  Opus 
enim  habent  pii  protectore  deo,  cum  propter  impollutam  viam  domini  et 
pura  eloquia  dei  semper   ab  impiis  patiantm-   et  ad  perditionem  quaerantur. 

Quoniam  quis  deus  praeter  dominum?  18,32. 

Aut   quis    deus   praeter   deum   nostrum? 
20  Protector  est  omnium  sperantium,  quia  est,  unde  possit  protegere,  cum 

praeter  eum  uon  sit  deus  alius,  qui  noceat.    Sic  1.  Eeg.  2.  'Non  est  sanctus,  1.  snm.  2, 2. 

ut  est  dominus,   neque  enim  alius  est  extra  te,  et  non  est  fortis  sicut  deus 

noster'.     Ex  quo  loco  David  huius  versus  partem  posteriorem  accepit,  sunt 

enim   eadem  verba.     Hieronymus    quoque   hebraeum  'Zur'  non   vertit  '^deus', 
25   sed  Tortis'  dicens  'et   quis  fortis    sicut    deus  noster?'    Non  etiam  coniunctio 

disiunctiva  'auf,  sed  copulativa  'et'  poni  hie  debet.    Est  enim  versus  tauto- 

logicus. 

Est    igitur    sensus    consolatorius   Ecclesiae    adversus    insultationem    et 

iactantiam   Phenennae  istius   synagogae,   quasi   dicat:   Si   ille   protegit,    quis  1. ©am.  1,2. 
HO   nocebit?  'Si  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nos?'  'Quis  est,  qui  vobis  noceat,  9Jöm.  8, 31. 

si  boni  aemulatores  fueritis?'    Sic  et  Anna  1.  Reg.  1.  contra  suam   emulam  i.snm.  2,3. 

praesumptuosam  eadem  dixit  et  addit  'Nolite  loqui  sublimia  gloriantes,  quia 

non  in  fortitudiue  sua  roborabitur  ullus'. 

Deus  qui  praecinxit  me  virtute,  18,33. 

^*  Et  posuit  immaculatam  viam  meam. 

Iterum  hebraismus  'Deus  qui  praecinxit'  pro  'Dens  praecinxit'  vel  'Qui 
praecinxit'  sicut  'deus  mens,  impolluta  via  eins'.  Et  idem  vocabulum  hie 
'immaculatam',   quod  illic  'impolluta',   scilicet  'Thamim',  idest  innocentem  ut 


2  quasil  quas  A,  fe^tt  C  26/27  tautalogicus  A  29  q,  d.  AC 


528  Oponitioiies  in    Tsalmos.     ir)lf)— ir)21. 

IN  at  •''•  'C'um    iiuuHVMlc    iniUKVii.s    cris'.     .Siipra  dixil   '  liu|n>lliitain    viain  doniini", 

IS. -'1  f.  hie  'iinpi)llutain    viain    suanr  iactat,   atqiie   cum  .supcrius  abunde  dixcrit,   se 

11011   impie  gossisse  a  doo,  et  iustitiani   siiam  ac  piiritatcm  niaiuuini  suaruiii 

coiifessa   sit,   quid    deiiiio    eadoni   toties   repctit  et  ingeiiiiuat  vclut  .siipeiHuis 

verbis  Battologisaus? 

Dixi,  meo  sensu  prophetani  hoc  psalmo  Eeclcsiae  primitivae  statum  in 
persona  Christi  canere  usque  ad  vocationem  gentium.  Ideo  in  principio 
Caput  eins  Christus  introductus  est,  deinde  Euangelii  predicatio  et  Ecclesiae 
ortus  in  ludaeis  et  coniparatio  eiusdem  cum  reproba  relictaque  parte  syna- 
gogae,  quae  suis  iustitiis  superbiens  Ecclesiae  fidem  irrisit  atque  contempsit 
deuiquc  et  prohibuit  et  persecuta  est,  sicut  Pharao  fiHos  Israel  in  Aegypto 
oppressit,  ne  niultiplicarentur. 

Nunc  vero  prolectum  et  multiplicationem  eins  canere  videtur,  quod  quo 
magis  inipii  prohiberent,  hoc  magis  fideles  niultiplicarentur.  Hunc  esse  sen- 
sum  et  verba  et  sequentia  monstrabunt.  Virtus  enim,  qua  hoc  loco  se 
Sei.  60,  5.  cinctam  dicit,  ea  est,  quae  multitudini  et  exercitui  tribuitur  sicut  Isaiae  60. 
'Quando  conversa  fuerit  ad  te  multitudo  niaris,  et  fortitudo  gentium  venerit 
2.  üKo).  15, 4.  tibi',  idest  magna  vis,  hoc  est  grandis  multitudo  gentium.  Exo.  15.  'Phara- 
onem  et  virtutem  eius  proiecit  in  mare'.  Unde  haec  dictio  'heiF  sepius 
pro  exercitu,  quae  hie  et  aliis  locis  pro  virtute  transfertur.  Sic  et  Latini 
magnam  vim  pecuuiarum,  hominum,  equorum  &c.  dicunt,  quando  multitu- 
dineni  significant, 

Igitur   'cingi    et   circundari   Ecclesiam   virtute'    est   illud,    quod   Lucas 

apgfc^.  2,47.  Act.  2.  dicit  'dominus  autem  augebat  qui  salvi  fiebant,  quottidie  in  idipsum'. 

aipgjc^.  5, 14.  Et  5.  *^magis  autem   augebatur    credentium  in  domino  multitudo  virorum  ac 

mulierum'.     Idem    significat,    quod    cum    prius    viam    domini    impollutam 

dixisset,  nunc  suam  viam  impollutam  dicit,  cum  tamen  eadem  sit  via  sua  et 

domini,   ipsa  enim    viam    domini  ambulat,  non  suam,  quae  non  sit  domini. 

3ei.  53,  6.  Hanc  enim  synagoga  ambulat,  ut  Isa.  53.  dicit  'nos  omnes  erravimus,  uuus- 

i.aKoj.  6,12.  quisque    in    viam    suam'.     Et   Gen.   6.   'Omnis    caro    corruptam    fecit    viam 

suam'.    Quare  viam  Ecclesiae  poni  seu  dari  (ut  hebraeus  dicit)  immaculatara 

est   probari   et  confirmari  talem  multorum  imitatione,    quod  nisi  fieret,    cum 

tot  sint  impii,  qui  eam  noxiam  et  immundam  criminentur,  taudem  deficeret. 

2.33Joi.  1,7.  Quare   oportuit  in  Ecclesia  fieri,    id  quod  Exodi  primo  figurate  dicitur  'filii 

Israel  creverunt  et  quasi  germinantes  multiplicati  sunt  et  roborati  nimis  im- 

2.üJiof.  1,12.  pleverunt  terram'.     Et   iterum  'quanto  magis  opprimebant  eos,    tanto  magis 

multiplicabantur   et   crescebant'.     Ideo   aptius   hie   dixit  'viam   meani',    quod 

exemplo  Ecclesiae  ambulantis  in  via  domini  multos  attraxit  in  eandem  viam. 

Ipsa    enim    in  Apostolis   absque  medio   ex  deo  habuit  viam  domini,   caeteri 

autem  ministerio  et  exemplo  Apostolorum  et  praedicautium  discipulorum.  Id 


28  viam  dui  ambulat  A  33  crimiuantur  C 


Operationes  in  Psalmos.    IfjlO— 1521.  529 

quod  etiam  perpetuo  in  Ecclesia  servat  deus,  ut  omnes  quidem  habeat  a  solo 
seipso   doctos,   et  tarnen    omnes  per  horainum  ministeria,    verba  et  exempla 
trahat  et  per  viam  ecclesiae  in  viam  suam,  quae  eadem  est,  ducat.    Hierony- 
mus  2.  Reg.  22.  reddit  'Et   complanavit  perfectam  viam  meam^,  quod  facile  ^"  ^'J"';  ^^' 
5   in  eaudem  cadet  sententiam. 

Qui  perfecit   pedes   meos   tauquam   eervorum,  18,34. 

Et   super  excelsa  statuens  me. 
Hieronymus   hie  et  2.  Reg.  22.  'Coaequans  pedes  meos  cervis  et  super 
excelsa  mea  statuens   me\     Scio,  in  superioribus  me  per  'pedes'  exposuisse 
10  affectus  animi  et  motus  cordium  ut  ps.  13.  Veloces  pedes  eorum  ad  eifuuden- 
dum    sanguLnem',   quae  expositio    in    multis   locis   scripturae  forsitan   et  hoc 
valet.    Sed  audebo  meo  iterum  sensu  abundare  et  ecclesiae  pedes  sie  intelli- 
gere,  ut  cohaerentia  aptius  quadret:  in  spiritu  enim  versamur  cum  propheta. 
Hie   enim    versus   rationem   mihi    reddere  videtur  precedentis,   in   quo    viam 
i3   suam  dixit  auctam  et  roboratam  imitatione  multorum,  quod  nullis  aliis  viri- 
bus  factum   est  quam    ministerio  Euangelii,   quod  non  sine  magno  rairaculo 
virtutis   divinae  tarn   multos    tam    velociter   ad   Ecclesiam    congregavit,   cum 
via   domini,    quam    ecclesia  ambulat,  adversaria  sit  omni  prüden tiae  carnis 
nee   possit   impolluta   iudicari   ab   ullis    hominibus,    nisi   deus   illorum    corda 
20  mutarit,  id  quod  iucredibili  velocitate  perfecit  ministerio  verbi. 

'Pedes"*  ergo  Ecclesiae  sunt  ipsum  ministerium  verbi,  sive  quod  parum 
refert,  ipsi  Euangelistae.    Sic  Paulus  se  cursum  consmnmasse  ad  Timotheum 

'     r  o  ...  2-  2:1m.  4,  7. 

scribit  et  Act.  20.  'Dummodo   consummem    cursum    meum    et    ministerium  stpgjc^.  20, 

24. 

verbi,  quod  accepi'.    Et  ad  Galatas  'Ne  in  vanum  currerera  aut  eucurrissem".  ®ai.  2, 2. 

2i  De  iis  pedibus  loquitur  Ezechielis  visio,  ubi  pedes  quattuor  animalium  scribit  ■&fi-  1.  '• 
fuisse    pedes    rectos,   et   Isaiae  52.,    quem   Ro.  10.    Paulus    adducit  'Quam  ^■'inJ'VoJ'ir,. 
speciosi  super  montes  pedes  euangelisautis,  praedicantis  pacem,  annuuciantis 
bonum'  &c.,  idest  quam  dulcis  praedicator,   qui  praedicat  gratiam  et  remis- 
sionem  peccatorum.    Et  Michee  5.  'Surge,  tritura  filia  Zion,  quia  cornu  tuura  a«id).  4,  13. 

30  ponam  ferreum  et  ungulas  tuas  ponam  aereas'.    Iterum  Isaiae  32.  'Beati  qui  Scf.  32, 20. 
seminatis  super  omnes  aquas,  immittentes  pedem  bovis  et  asini'.     Et  multa 
similia  passim  in  scripturis.    Inde  bos  in  area  pedibus  triturans  Euangeli.?tam 
significat  Paulo  1.  Cor.  9.  'Non  alligabis  os  bovis  triturantis'.  i-  c^or.  9, 9. 

Nota  autem   est  eervorum  iila  insignis  celeritas,   quae  et  verbo  tribui- 

35  tur,  ps.  147.  'Velociter  currit  sermo  eins'.  *i- 1*7,  15. 

Quae   autem    sunt  'excelsa'  ista,   super   quae   statuit  eam  dominus?    et 

quae  conveuientia  pedmu  et  excelsorum?   deinde  velocitatis  et  statiis?     Alii 

coelestia  intelligunt,  in   quibus  posita  est  ecclesia.   Mihi   adhuc  de  pedibus 

loqui   videtur.     Hebraeus   enim  dicit  'Stare   me   fecit',    id   quod  pedum  est 


23  cousumem  AC 
£ut^ct§  Söcxle.  V.  34 


5;"^0  Oiunationos  in   rsnluios.     inift-liVJl. 

Off.  40,  y.  ]>r(>|>riiim.     (.Juarc    siinplicitcr  sciitio,    idoiu   liic  dlci,   (piod    Isa.    lO.   dicit   'In 

in(>nt(Mii    cxcclsiim   asoonde   tu,   qui  Enan^elisas  Zion.      l^'.xalta    in   lorlitndiiio 

Noci'in  tu,    (jui  euiVugcHsa.s  Hierusalem.     Kxultu,  noli  tinicrc,    die  civitatihus 

^fi.  .*«:',  7.  ludae:    Ecce    deus    vester'.     Eodom    consilio    et   52.   adiccit    nioutes    dicens 

'C^uani  spceiosi  super  montes  pedes  euaugelisautis\    Forte  et  l\oc  a  cervoruni    •< 
iugenio    sumptum  est,    qui  foetus  suos  exercent    cursu    fugamque    nieditari 
docent,  ad  praorupta  ducuut  saltumque  monstrant. 

Nihil   ergo   pugnant   cursus   et  Status  pedum  istoruni,   (juando  et  E/e- 

fhielis  primo  seribuutur  et  ambulasse  et  stetisse.    Exeelsa  autem  sive  niontcs 

sive  praerupta   uou   intelligo   uisi   turbas    populoruni   multorum,    in    quorum    to 

medio  praedicator  stat  et  cum  fiducia  constanter  annuuciat  verbum  dei,  quod 

i?iic.  24, 49.  iion    est    virtutis    liumauao,    sieut    Christus    indicat    dicens    Lucae    ultimo 

'Induemini   virtute   ex    alto'.     Ideo    dicit   'Stare   nie   fe('it\     Sic  Petrus   stat, 

«Vflid).  2, 14.  Act.  2.,  Et  elevat  vocem  suam  ad  ludaeos  et  Paulus  variis  locis.    Et  Christus 

5d  Iti'sP^-  81-  '^^^^  J"    medio    deorum'.      Hunc    statum   Isaias  40.  sua    magnifica  i.^> 

exhortatione   satis    clare   exponit.     Turbas    autem   populorum   moutes   vocari 

3ciem..M,2ö.  ex  multis  locis  patet.    Sic  enim  Babylonem  Hieremias  ultimo  montem  vocat, 

et   quaelibet  Ecclesia    mons   dicitur,    sicut  universalis  Ecclesia  mons  domini 

*4f*'' '^' ^^^^*"^'  ps- 67.  et  Isa.  11.  &c.     'Mea'  autem  'exeelsa'  hebraeus  dicit,  in  quo 

vel   providentiam  dei  signat,   quae  fecit,   ut  ministerium  verbi  non  profuerit   20 
uisi  iis,  qui  ad  ecclesiam  vocaudi  erant,    vel  simpliciter  ipsas  ecclesias  par- 
tiales  sie  appellat. 

18,35.  Qui    docet   mauus    meas   ad   praelium. 

Et   posuisti   ut   arcum    aereum    brachia   mea. 
Perstat  iu  coraraendandis  eloquiis  dei  et  virtute  eorura,  non  enim  solum   2.5 
impolluta   et  igne   probata  sunt,  nee  solum  docent  et  convertunt  multos  ad 
fidem    per  ministerium   praedicantium ,   sicut  hactenus  dixit,   sed  et  potentia 
2.(ior.io,4f.  deo  sunt  (ut  Paulus  2.  Cor.  10.  docet)  ad  destructionem  muuitionum,  consilia 
destruentes  et  omnem  altitudinem  extollentem  sese  adversus  scientiam  dei  et 
in    captivitatem   redigentes  oranem  intellectum  in  obsequium  Christi.     Sic  et  3o 
Xit.  1,  9.  ad  Titum  praecipit,  Episcopum  esse  potentem,   non  modo  ut  exhortetur  in 
doctrina  sana,  sed  et  contradicentes  redarguat,  nee  id  uisi  sermone  fideli,  qui 
est  secimdum  doctrinam,  non  argutiis  humanis  aut  ratiunculis  philosophicis. 
Hoc  est,  quod  hie  dicit. 

'Qui   docet   manus   meas  ad  proelium'.     Neque  enim  ecclesia  mundano   35 

proelio  implicita    est,   suum  habet  ipsa  proelium,   quod  iam  ex  Paulo  retuli. 

Adversarios   scilicet   verbi,   quibus   nisi   dominus   doceat  manus  ad  proelium 

2.  Jim.  3, 8.  et   aerea   nobis   brachia  ponat,   frustra  eongredimur,   neque  Moses  et  Aaron 

poterant   lannem    et   Mambrem    superare    nisi    in    digito   dei.     Ex    humanis 


30  regentes  A 


Operationes  in  Psalinos.    1519—1521.  531 

rationibus   non   nisi    noxiac  oriuntur  contentioDes,   invidiae,   sectae,   ut  idem 
Paulus    docuit.     Credo   autem,   allegoriam  istam   ex    re   bellica   sumptam,  ina.Xim.  2,23. 
qua   manibus  et  brachiis  potissimum  res  geritur,   facile  intelligi,   nihil  aliud 
velle    quam    praedicatoribus    divinitus  eruditis  dari  infatigabilem  et  iuvictam 
verbi  docendi  virtutem  ad  redargueudos  oranes  adversarios,  sicut  et  Christus 
promisit  'Ego  dabo  vobis  os  et  sapientiam,  quibus  non  poterunt  resistere  etsuc.  21,  15. 
contradicere   omnes    adversarii    vestri'.      Sic    Act.  7.    'non   poterant  resistere  apsid).  g,  10. 
sapientiae   et   spiritui,   qui   loquebatur\     Hoc  et  Gamaliel  Act.  5.  affirmabat  sivgfci).  5, 39. 
dicens  'Si  opus  istud  ex  deo  est,  non  potestis  dissolvere\ 

Et   dedisti   mihi   protectionem   salutis  tuae,   et    dextera  tua      is,  36. 

suscepit  me. 

Et   disciplina  tua  correxit   me   in  finem,  et   disciplina   tua 

ipsa  me  docebit. 

Nescio,  unde  iste  venerit  versus.  In  hebraeo  pro  iis  omnibus  unus 
versus  sie  habet  'Et  dedisti  mihi  clypeum  salutis  tuae,  et  dextera  tua  con- 
fortavit  nie,  et  mansuetudo  tua  multiplicavit  me\  Nihil  hie  de  disciplina, 
de  correctione,  de  fine,  de  doctrina  dicitur,  sed  et  2.  Reg.  22.  omittitur  parti- 2.Sam.22,.'i6. 
cula  ista  'Et  dextera  tua  suscepit",  ubi  vitio  scriptoris  legi  raus  'Et  mansue- 
tudo mea'  pro  'mansuetudo  tua\ 

Totam  itaque  victoriam,  quam  doctis  ad  proelium  manibus  et  aereis 
brachiis  retulit  ex  adversariis,  Ecclesia  non  sibi,  sed  pia  gratitudine  ei, 
cuius  est,  refert  acceptara,  ac  si  dicat:  Quod  non  succubui  in  proelio  isto 
pietatis,  salvaque  mihi  mansit  doctrina  syncerae  fidei,  fecit,  quod  salus  tua 
fuit  protectio  mea,  et  favor  tuus  servavit  me,  atque  hoc  miraculo  video, 
tuae  fuisse  solius  benignitatis  victis  adversariis  auctum  esse  numerum 
meum. 

Quam  autem  graude  et  periculosum  sit  proelium  istud  doctrinarum, 
nemo  nisi  expertus  facile  credit.  Paulum  videmus  in  Galatis  et  omnibus 
epistolis,  quanto  spiritu  quantaque  sollicitudine  in  hoc  proelio  sudet  ipse  et 
nos  armet.  Astutissimus  enim  est  serpens  antiquus  et  simplicium  corda 
facillime  fallit,  immo  quem  non  fallit  ?  Accedit  ad  difficultatem,  quod  Eccle- 
siae  doctrina  supra  captum  humanum  est,  quam  nisi  deus  solus  doceat, 
servet,  triumphet,  augeat,  omnia  alia  staut  a  parte  adversarii,  multitudo, 
magnitudo,  vis,  eloquentia,  ingenia,  eruditio,  species,  opes,  ut  vere  sit  solius 
protegentis  dei  et  sustentantis  dexterae,  ut  hi  serventur,  qui  iam  credunt,  et 
hi  aggregentur,  qui  contradicunt.  Unde  et  Paulus  plus  orationibus  agit  apud 
deum  pro  ecclesiis,  ut  deus  custodiat  fidelium  corda  et  intelligentias,  ue 
corrumpantur  sensus  eorum  serpentis  astutia  et  hominum  nequitia,  quam 
quod  solis  verbis,  licet  et  ipsa  ex  deo,  tanquam  arma  dei  habeat,  praesumat. 


27  Quam]  Quod  2Ö.  3.  (£. 

34* 


532  Opt>r:itionos  in  Psaliiios.     1519— l.Vil. 

Gi'atia  cri];!)  ost  esse  iiistniclum  ail  j^i-ocliuni ,  si'd  inaior  s;ratia  xincero  in 
pnu'lio  i>t  servare   civos  ao  subiiigarc  liostes,   rem  aiigere,   uoii  solmn  tum. 

Qui  oro;c)  suimis  nos,  ut  vol  jn-aesunianuis  vcritatem  tucri  et  adversarios 
superaro,  aut  si  \d  non  ])iaostiterimus,  iiuliononiiir?  Mansuotudinis  divinac 
est   servari   et   aiigeri,    nou   nostrae  prae.sumptionis,   ut  stet  gloria  soli  deo.     5 

laiu  quid  de  nostra  faciemus  translatione?  Poterit  idem  seusus  esse, 
corrigi  per  disciplinam  domini  in  fiuera  et  doceri  per  discipHuam  domini, 
qui  est  multiplicari  per  benignitatem  dei.  Sed  tanta  opus  est  vi  et  tortura, 
quibus  euni  sensuni  repugnantibus  vocabulis  exprimainus,  ut  praestet  prorsus 
transiro,  conteutos  bebraioo  et  textu  et  sensu.  10 

Pilatasti   gressus   meos   subtus    me, 
IS,  37.  Et   non   sunt  infirraata   vestigia   mea. 

Victis  scilicet  adversariis  verbi  et  sermone  dei  confirmato  atque  ])er 
ipsuni  servatis  et  auctis  fidelibus  non  modo  non  sunt  coartati  et  iraminnti, 
quod  adversarii  volebant,  sed  dilatati  et  confortati  gressus  eius,  quod  foecit  i-- 
mansuetudo  dei  multiplioantis  eam  etiam  invitis  oppressoribus,  quia  multo 
plures  per  eos  incedunt,  quam  antea  dum  opprimerentur,  ut  supra  ex  figura 
filiorum  Israel  in  Aegypto  monstravi. 

Idem   est    per    tautologiam    'vestigia   mea    non    sunt    iufirmata",    idest 

robustissime  firmata,  quae  impii  eonati  sunt  infirmare.    Negativam  enim  dixi-  20 

mus   saepe  esse  vehementiorem  affirmativa  in  sacris  litteris.     Tropum  hunc 

hebraeum    esse  notum  credo,   quod  'firmare^   significet  statuere,  implere,   ser- 

5Röm.  3,  ;!i.  vare,  quoraodo   Apostolus   Ro.  4.   dieit,   legem   per   fidem   non   destrui,   sed 

löin.  /'20;  statui,   quam  Ro.  8.  dicit  infirmari  per  carnem.     Et  iterum  4.  promissionem 

dieit  firmari  per  fidem,  rursus  non  solum  non  firmari  ex  lege,  sed  etiam  ex-  25 
inaniri.     Eodem  modo  et   hie  dici   oportet,   Vestigia  firmari"   esse  viara  dei, 
qua  Ecclesia  incedit,   corroborari,   quod  fit,  dum  multiplicautur  fideles,   qui 
perambulent  simul  in  ea. 

Quare  appellet  autem   suos  gressus   et  vestigia  sua,   cum  sint  gressus 
dei  et  viae  domini,  supra  dictum  est.    Ecclesia  enim  exemplo  suo  facit  vias   30 
domini  esse  suas  et  corara  liominibus,  ubi  exemplum  valet,  nou  videtur  nisi 
via  ecclesiae    esse,    sed   in   fide  coguoscitur   totum  id,    quicquid   est,   divini 
operis  esse. 

Aliis  videtur  'dilatari  gressus  subtus  ecclesiam'  esse  eam  hilari  chari- 
tate   operantem,   qua  angustiis   persecutionum   superior  est.     Latitudo  enim   35 
hilaritas  et  consolatio  est.     Sed  consequentia  non  satis  decora  est. 

18,38.  Persequar    inimicos    meos  et   comprehendam   illos, 

Et   non  convertar,  donec  deficiaut. 
Experta  benignitatem    dei  mirabilem,    qui  multiplicat,    dum   adversarii 
minuunt,  dilatat,    dum  illi  artaut,  firmat,   dum  infirmant,  concipit  fiduciam   40 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  533 

etiam  persequendi  et  ultro  insectandi,  donec  ad  internitioneiu  adversarios 
deleat.  Atque  ita  factum  est  et  fit  in  omni  victoria  populi  dei,  ut  iu  prin- 
cipio  belli  videantur  hostes  superiores  et  insuperabiles.  At  facta  impressione 
coufortatm-,  hostes  cedunt  et  caeduntiu-,  tum  ipsa  persequi  proelium  coeptum 

5  nou  desinit,  douec  consumat  omnes  adversarios.  Quare  hie  versus  per- 
severantiam  belli  seu  victoriae  et  infatigabilem  usque  ad  fiuem  virtutem 
ecclesiae  describit.  Quod  et  verba  'persequar",  item  'comprehendam',  'non 
couvertar,  donec  deficiant',  seu  ut  Hieronymus  vertit  'donec  consuraam  eos', 
satis  probaut.    Tersequar"  euim  hie  non  novum  belli  initium,  sed  profectum 

10   coepti  significat,   sicut   ps.  33.  'luquire   pacem  et   persequere  eam",    idest   in  *).  st,  is 
finem   usque    sequere.     Et   "^comprehendam  eos'    significat   in   totum   capi    et 
penitus  occupari  eos. 

Hoc  figuratum  est  in   bello  losuae  contra  Haitas,  in  quo  filii  Israel  5oi.  »,  1  i 
primum  caesi  et  infirmati  ad  desperationem,  deinde  insidiose  fugientes,  donec 

15  hostes  longe  ab  urbe  traherent,  versa  facie  in  eos  usque  ad  internitionem 
eos  deleverunt.  Quo  significabat  Spiritus  fore,  ut  Ecclesia  principio  simulata 
fuga,  idest  passionibus  secundum  carnem  infirmata,  cedere  videretur,  cum 
secundum  sjjiritum  fidei  fortis  tandem  vinceret  et  penitus  deleret  hostes. 
Sic  Arriani   primo  fortes,   tandem  ad   nihilum   usque   consumpti  sunt.     Non 

20  sie  in  libris  ludicum,  ubi  toties  scribitur  filios  Israel  non  potuisse  delere 
lebusaeos. 

Confringam  illos,  nee  poterunt   stare,  18,39. 

Cadent   subtus   pedes  meos. 
Planus  est  sensus  ex  praedictis,  scilicet  quod  adversarios  comprehensos 

25  caedit  et  content,  et  ipsi  amissa  virtute  nequeant  surgere  neque  resistere 
caedenti.  Describit  enim  hie  versus  adversariorum  infirmitatem  sicut  prae- 
cedentes  Ecclesiae  fortitudinera.  'Cadere  sub  pedibus'  simplici  tropo  dictum 
puto  pro  eo,  quod  est  humiliari  adversarios  et  converti  ad  fidem.  Arbitrium 
tamen  esto  lectori,  et  hie  pedes  Ecclesiae  ministerium  verbi  intelligere,  sicut 

30  Lucas  dicit  in  Actis  'Multa  turba  sacerdotum  obediebat  fidei'.    Tunc  'cadere  stpsici). «, 
sub  pedibus"  idem  erit  quod  obedire  Euangelio. 

Et   praecinxisti   me   virtute   ad  bellum.  is,  «. 

Et   supplantasti   insurgentes    in  me   subtus   me. 
Iterum  virtus  hoc  loco  ea  est,   quae  supra  memorata  est   'Et  praeein-  is,  33. 
35  xisti  me  virtute',   idest  multitudine    fidelium  coronasti    me.     Hie  vero   addit 
'ad  bellum',   in  quo   gloriatur  sese  non   modo   auctam   fidelium    multitudine, 
sed  etiam  multitudine  bellatorum.    Ex  caesis  enim  et  victis  adversariis  quam 
plurimi    conversi   sunt   et   facti   duces   et  pastores    ecclesiarum,  potentes    in 


4  cQptum  A  caeptura  C  8  consumem  AC  25  ut  ipsi  C 


534  Opt'nitioiu's  in  l\salinos.    1519— ir)21. 

(loftrina    sana    acdiücaiv    simiil    et    j)iii;iiare,    tcncntos   altera    manu   j>;ladium, 
9ici).  4,  K  altera  aeditieantes,  iit  de  Neeiiiia  dictum  est. 

Auetis  autem  hoc   modo  bellatoribus  facile   Iit  su])|)lantare  (luoscuiKjue 
iusurg-eiites    et  extollentes  sc  adversus  scientiam  dei,   lioc  est  aucta    ecclesia 
semper  augetur  magis  et  succrescit  germinans,    id  quod   in  primitiva  ludae-     5 
orum  Ecclesia  vidimus  impleri. 
18, 37.  Illud   'subtus    me"    ad   verbuni    'supplautasti'    pcrtinet    sicut    supcrius 

'dilatiisti  gressus  meos  subtus  me'  ad  verbum  'dilatasti\  Porro  soloecum 
hunc  'subtus  nie'  pro  Vub  me'  vel  'subter  me'  relinciuo  grannnaticis  iudi- 
candum.  lo 

18.41.  Et  iuimicos   meos  dedisti  mihi    dorsum, 

Et  odieutes  me  disperdidisti. 
Hacteuus  de  iis  locutus  est  ludaeis,  qui  per  verbum  victi  et  humiliati 
in  Ecclesiae  augmentum  venerunt,  nunc  de  reprobis  et  in  increduhtate  per- 
severantibus  loquitur,  quos  inimicos  et  osores  vocat,  neque  euim  atrocius  is 
odium  passa  est  Ecclesia  quam  ab  ipsis  fratribus  ludaeis.  Yide  autem  pro- 
prietatem  verborum  'dedisti  eos  mihi  dorsum  et  disperdidisti'.  Terribilia 
sunt  haec:  syuagoga  vincitur  et  fugit,  Ecclesia  vincit  et  insequitur,  hoc  eniin 
i.ai!oi.49,  s.est  inimicos   dari  in   dorsum,   ut    Gen.  49.  'luda,   manus   tua  in  cervicibus 

inimicorum  tuorum\  Sed  et  illud  miserabile  est,  synagogam  raanere  semper  20 
aversa  facie  ab  Ecclesia,  hoc  est  perpetuo  odio.  Agnoscere  non  vult  nee 
potest  et  odium  non  ponit  nee  tarnen  quicquam  contra  eam  promovet,  sed 
semper  fugit  et  cedere  cogitur.  Haec  usque  in  hodiernum  videmus  ad 
oculum  in  ludaeis  fieri,  ita  ut  aptius  eorum  conditio  non  possit  exprimi 
paucis  verbis,  quam  quod  sunt  positi  dorsum,  tantum  ad  odiendum  et  mala  25 
ferenda  dati. 

Ita  et  disperditos  esse  clarius  videmus  quam  legamus,  sed  longe  mise- 
rabilius  est,  quod  sequitur. 

18.42.  Clamaverunt,   nee  erat   qui  salvos   faceret, 

Ad    dominum,  nee   exaudivit   eos.  30 

©<)r.  1, 28.  Sic  et  prover.  1.  de  eisdem  dicit  'Tunc  invocabunt  me,  et  non  exaudiam, 

mane  consurgent  et  non  invenient  me',  synagogae  vanissima  studia  et  irrita 
vota  designans,  quibus  sese  deo  servire  et  eum  placare  credunt,  cum  ille 
annunciato  eis  Christo  neminem  nisi  in  Christo  audire  et  salvare  velit. 
'Neque  enim  est  datum  aliud  nomen  sub  coelo,  in  quo  oporteat  nos  salvos  35 
stpgidf).  4, 12.  fieri'.  Act.  15.  Ita  frustra  omnia  laborant,  frustra  invocant,  frustra  orant,  non 
est  eis  salvator  nee  exauditor,  nee  tamen  cessant  a  sua  praesumptione  in- 
diu-ati,  de  qua  miseria  passim  in  prophetis  multa  et  horribilia. 


Opevationes  in  Psalmos.     1519— ir)21.  535 

Et  comminnam   eos    ut    pulverem    ante   faciem    venti,  is, «. 

ut  lutum    platearum   delebo   eos. 
Ista   contnsio  et    commiuutio    psalmo   primo   tractata    est   satis,    quod 
ludaei    duplici  coutritione   contriti   sunt  et  facti  sicut  pulvis,   quem  proiicit  i'i- 1,  4. 
5   ventus.     Videmus    enini   eos   toto  orbe    dispersos,   nusquara    sede   quieta    et 
certa  habitantes,  nulluni  regnum,   nulluni  principatum,  nihil  prorsus  virium 
habentes.    Multo  autem  magis  in  varias  impietates  spiritualiter  dispersi  sunt, 
dum  omissa  fide  Christi  variis    et  peregrinis   doctrinis   circumferuntur.     Sic 
et   in   conculcationem   dati    sunt   oranibus    geutibus    per  orbem    sicut    lutum 
10   platearum,   quod  evacuatum,  prorsus  nulli   utile  est   nisi    ad   contaminandos 

pedes.     Sic   Isa.  10.    'erit  in    conculcationem    quasi    lutum   platearuni\      Et  Sei.  10,  6. 
hebraeus  dicit  'ut  lutum  platearum  evacuabo  eos',  hoc  est,  sicut  Matt,  5.  de  TOnttS).  5, 13. 
sale  infatuato  dicit   'Ad  nihilum  valet  ultra,    nisi   ut  mittatur  foras   et  con- 
ciücetur  ab  honiinibus\     ludaeis  vero    et   hie  duplex   est  conculcatio,    quod 
i'i   et  corporaliter  omnibus  subiecti  sunt  et  contempti  sicut  inutile  lutum,  deinde 
et  spiritualiter  a  daemonibus  per  ignominiosam  doctrinam. 

Observa  emphases   'pulverem  et  lutum  platearum'.     Electi  sunt  terra 

solid a,  bona  et  foecunda,  non  pulvis  sterilis  vento  expositus,  et  lapides  pre- 

ciosi,  honorabiles,  expoliti,  non  lutum  ignobile  et  vacuum  omni  utilitate.    At 

20  sicut  e  pulvere  et  luto  omnia  evacuata  sunt,  quae  aliquid  sunt,  ita  et  a  re- 

probis,  ut  nihil  in  eis  sit  reliquum,  quod  usum  habeat  in  rebus. 

Eripies    me   de   contradictionibus    populi,  18,44. 

Constitues  me  in   caput  gentium, 
Populus,    quem   non    cognovi,    serviet   mihi. 
25  Hie    Christus   in   persona   sua   loquitur,    quanquam   et    superius    dicta 

omnia    ad   personam   eius   pertinere   possint,   eo   quod   ipse    omnia  foecit   et 
ecclesiam  facere  eadeni  foecit.    Cläre  autem  prophetat  reiectiouem  synagogae 
et    assumptionem   Ecclesiae   gentium.      Sic    et    Haggei  2.    Christus   vocatur^ag.  2,  s. 
desideratus  gentibus.     Et  Gen.  49.    'Et  ipse   erit  expectatio   gentium'.     Eti.2){of.49,io. 
30  Isa.  11.  'Radix  lesse,  qui  surget  regere  populos,  ipsum  gentes  deprecabuntur' gcf.  11,  10. 
et  multis  aliis  locis,  sicut  et  Ro.  15.  aliquot  cum  isto  praesenti  Paulus  recenset.sRom.1r,,  9 ff. 

Odiose  autem  dicit  de  contradictionibus  populi,  in  quo  iustitiam  dei 
commendat  et  culpam  ludaeorum  aggravat,  ac  si  dicat:  nihil  in  isto  ama- 
rulento  et  indurato  populo  nisi  contradictio  est.  Parum  fuisset,  si  non  Cre- 
sa derent  aut  contemnerent,  at  nunc  oblatam  misericordiam  etiam  vi  perse- 
quuntur  et  indomito  furore  resistunt  ac  contradicunt,  quo  cogunt  se  derelinqui 
et  me  fieri  gentium  caput,  ut  ps.  109.  'ludicabit  in  nationibus,  iraplebit  ruinas'.  ^i.  iio,  6. 

Et  hie  observanduni,  loqui  prophetam  non  de  initiali,  sed  perseverante 
impietate  et  eius  retributione,  quemadmodum  superius  de  perseverante  pietate 

31  recuset  A 


536  Olioiationct!  in  Psalnios.    151!»— 1521. 

lociitiis  est.     N:im  luisci'icordiao   vi   iiuliinilionis   j)riiK'i|)ia  nemo  novit,   (|iuve 

Wöm.  11,  aasuiit   iiisorutiibiliiv  iiulioia  clei,  Ko.  11. 

Et  110  qiiis  oiini  piitet  fore  cajMil  i;cn(iuin  ciusdcin  jiopuli  (.'Diilnulic^toris, 
seipsiun  exponit  clarius  et  a  Iiulaeis  pcnitiis  distingiiit  dii-eiis  'populus,  (picm 
Hüll  c'ognovi,  serviot  mihi',   iic  ulterius  glorieiitui-,  quod  soluni  in  liidaea  sit     '■ 

Miioi.a.'.-.'i.notus    deiis.     Sie   Deutro.  32.    'Ipsi    me   provocaverunt    in    oo,   qui    nou   est 

dous,  et   irritaverunt  in  adiuvcutionibus  suis.    Et  ego  provocabo  eos  in  eo, 

4>oi.  2,  23.  tjui  non  est  populus,  et  in  gente  stulta  irritabo  illos'.    Sic  Oseae  2.  'Vocabo 

Jt«of.  1,  lü.  nun  popuhun  meura,  populurn  raeiira'.    Et  ^erit  in  loco,  ubi  dictum  est  eis: 

Non  poi)ulus  mens,  dicetnr:  filii  dei  viventis'.    Quod  aiitem  dicit  'Non  cog-   m 
uovi'  refert  Augustinus   ad    corporalera   praesentiam    Christi,    qua   visitavit 
ludaeos.     Potest   aiitem   referri   melius    et  ad  omnia  alia,  quac  huic  j)opulo 

mm.  9,  4  ff.  faiuiliaritor  exhibuit,  qualia  sunt  lex,  promissa,  miracula,  et  quae  lio.  9.  ctiani 
Paulus  memorat,    quae  gentibus  non    exhibuit,    quibus  illos    solos  agnovisse 

iSatS."7;23:dicitur.     Contra  virginibus  Matt.  25.  et  hypocritis  Mat.  7.  dicit  'Nescio  vos\   ts 

In   auditu   auris   obedivit   mihi, 
18,  4.=>.  Filii  alieni  mentiti   sunt  mihi. 

Comparat  obstinatam  ludaeorura  perfidiam  cum  prompta  gentium  fide. 
Uli  multis  signis  virtutibusque  honorati,  lege  et  prophetis  instructi,  demum 
ipso  Christo  et  Apostolis  docentibus  vocati,  nee  sie  ad  fidera  venire  volue-  20 
runt.  Nihil  horura  gentibus  exhibitum,  sed  tan  tum  auditus  et  sonus  Euan- 
gelii  ad  eos  pervenit,  et  mox  obedierunt,  quia  sie  preordinaverat  deus.  Hoc 
est  quod  iusigui  epitasi  fidei  promptitudinem  commendat  'in  auditu  auris 
andient  mihi^  (ut  hebraeus  habet),  quia  solo  verbo  aure  percepto  crediderunt 
geutes,  cum  prophetas  et  legem  non  habuerunt.  äs 

'Auditus'   seu  'auditio"  tropo   linguae   proprie   utitur    Spiritus   pro   ipso 
5ci.  53,  1.  verbo  vocis,  ut  Isaiae  53.  'Domine,  quis  credidit  auditui  nostro  T  idest  verbo, 
$db.  3, 2.  quod  nos  praedicamus  audieudum.     Abacuc  1.  'Domine,  audivi  auditiouem 
tuam  (idest  verbum  tuum  audibile)  et  timui'.    Mireque  placet  ista  proprietas, 
qua  duplex  mysterium  indicare  videtur  spiritus,   primum  quod  verbum  dei  ao 
tale    est,    quod  nisi   omnibus    sensibus  clausis    solo   auditu  percipias   et    ei 
3cf.  7, 9.  credas,    non   capias,   ut   Isa.  7.  dicit  'Nisi   credideritis ,    non    permanebitis'. 
2.  Gor.  10, 5.  Stultificat  enim  et  excaecat  verbum   dei,  seu  ut   Apostolus    dicit  'Captivat 
omuem  iutellectum  in  obsequium  Christi\    Quo  tropo  et  Christus  ad  phari- 
3o().  8, 37.  seos  dixit   'Sermo   mens    nou  capit  in  vobis\     Quod  nemo    intelligit  nisi  in   s.-. 
die  tribulationis,  ubi  destitutus  liomo  prorsus  omni  cousilio  simpliciter  liaeret 
verbo  et  ductilem  sese  praebet  auditui  divino. 

Hinc  illa  quaerela  in  seripturis  de  populo  ludaico,  quod  auribus  gra- 
viter  audierunt  nee  iuelinarent  aures  suas  nee  obedireut  voci  domini,  quia  in 
die  tribulationis  non  sese  praebuerunt  duetiles  verbo  dei,  sed  suis  se  consi-  40 

23  comnieudaiit  A  25  habueriut  C 


Openitiones  in  Ps^almos.    1519—1521.  537 

liis    et  oculis   regere   volebant,   hoc  est  nou  crediderunt,   sed  sicut  equus  et 
raulus  sentire  voluerunt. 

Actum  igitur  credendi  (ut  vocant)  nescio  quibus  verbis  possis  aptius 
eloqiii  quam  ista  periphrasi  divina  'Auditu  auris  audivit  mihi',  hoc  est  stultus 

5  sibi  fuit  popuhis  gentium,  ut  mihi  crederet  in  his,  quae  non  videret  nee 
caperet.  Quam  pulchre  huc  fabula  illa  Gallici  Herculis^  trahi  possit,  quis 
non  videt?  Quid  aureae  catheuulae  populos  per  aures  molliter  trahentes, 
quam  verbum  vocale  dei,  quo  credentes  trahuntur  ad  Christum?  Sed  esto 
haec  geutilia,  non  tamen  non  ideo  Christo  subiecta  et  servientia. 

10  Alterum  mysterium  est,  in  Ecclesia  non  satis  esse  libros  scribi  et  legi, 

sed   necessarium  esse  dici  et  audiri.     Ideo  enim  Christus  nihil  scripsit,   sed 
omnia   dixit,    Apostoli   pauca  scripserunt,    sed   plurima  dixerunt.     Ita   cum 
posset   ps.  18.   dicere:    In   omuem    terram    exivit   über  eorum,    potius    dixit*!-  i»-  ■>• 
'Exivit  sonus  eorum",  idest  viva  vox,  'Et  in  fines  orbis  terrae'  non  scriptura, 

15   sed  'verba  eorum'.     Item  'Non  sunt  loquelae   neque  sermoues,   quorum  non  ?i.  19, 4. 
audiantur  voces   eorum'.     Nota  'audiantur  voces  eorum',  non   ait:   legantur 
libri   eorum.     Novi    enim   testamenti  ministerium  non  in  lapideis  et  mortuis  2.  Gor.  3, 7. 
tabulis   est   deformatum,   sed   in   vivae  vocis  souum  positum.     Inde  et  alibi '^^i- eo,  8. 
dicit  'deus   locutus   est  in  sancto  suo'.     Nunc  enim  loquitur  in  Ecclesia  qui 

20  olim  scripsit  in  synagoga,  per  scripturas  sanctas  promisit  Euaugelium,  Ro.  1., 9iüm.  1,  if. 
Sed  per  verbum    vivum  perficit  et  implet  Euangelium.     Unde  magis  conan- 
dum,   ut   multi   sint  coucionatores   quam   boni    scriptores   in   Ecclesia.     Quo 
sensu   et  Paulus   ad  Galatas  scribit  'Vellem  modo  praesens  esse  apud  vos,  ®a[.  i,  20. 
ut   mutarem   vocem   meam',  quod   multa  possint  et  efficatius   voce  tractari, 

25   quae  scriptis  nou  possunt. 

'Filii  alieni  mentientur  mihi'.  Alienos  vocat  qui  ipsi  se  alienaveruut  a 
Christo,  incredibiles  facti.  Id  enim  vox  hebraica  hoc  loco  significat.  Suboc- 
culte  autem  patres  commendat  et  degeneres  filios  arguit,  Filii  enim  sunt 
patrum  secundum  carnem,  sed  alieni  secuudum  spiritum,  quum  nou  sequantur 

30  patrum  vestigia.     De  quibus  ps.  4.  dictum  potest  videri  'Filii  viri  (idest  filii^i.  4, 3. 
virorum   et  patritiorum    per   synecdochen)    usque    quo   gloria    mea    ad    igno- 
miniam?'     Porro  'mentiti  sunt',  idest  mendaces  facti  sunt  mihi,  dum  iactant 

»)  Suttjer  fpielt  ^ter  auf  einen  2?crid)t  an,  ben  ^ufian  im  ^Beginn  feiner  Hqo'Au/.k}  6 
'HQfcy'A^g  Über  ein  nngeblictjcä  3Bt(b  bei  gaüifcfien  §erfute§  (Dgmio§)  giOt  (?UtSg.  n.  Sinborf 
1858  Iir,  ©.  40  fg.V  Dgmio§  fei  0I5  ^ocij6ejaf)rter  &xiU  unb  fo  bargeftetit,  ba^  man  iljn  aU 
•ÖerfuleS  nici)t  erfennen  toürbe,  Irenn  er  nid;t  beffen  5lttribute  (Söroenfeü,  üeute,  fiöcfjer  unb 
^ogen)  fül)rtc.  Sa»  ©onberbarfte  aber  fei  golgeubeö:  6  yuQ  di]  ysQioy  'HQuxh)g^  ixtTvog 
uyÖ-Qwncoy  nüfinoXv  xi  nXrjfhog  e2xei  ex  rüv  wrioy  unctfrctg  dsösueuovg,  der>fiü  6'eialv 
cei  asiQcd  Xsnral  /(jrtfojJ  X(d  ij'/.sxT()ov  eiQyccC/uti'ca  ...  xcd  ö/u(og  cccp'ovnog  clofhsvoii' 
fcyöfxeyoi  ovrs  ÖQaafiov  ßovXevovai,  dvycl/usuot.  uv  svjuaQtSg,  ovrs  oXiog  i<yriT€iuovaiy  ij  roig 
noalv  dyTSQsidovac,  nQog  ro  ivavrioy  rtjg  ccycoyrjg  s^vnzidCoyrsg,  dXXa  (pai&Qoi  snoyxui 
X(u  ysyrj&öxeg  ...  ioixörsg  <(/&eaojHEyoig,  ei  XvS-)jaoyrca.  ...  3^ie  Letten  über  feien,  ba 
be§  .^crfuteg  9ied)te  bie  ^eule,  bie  ^infe  bm  Sogen  ^alte,  an  feiner  3nnge  befeftigt  unb  tärfjcüib 
njenbe  fid)  .^crfnlc^  3U  feinem  (befolge  ^uxM.  'ilU  erftärung  giebt  .^ufian  >öettert)in:  .ipertnteo 
Ijabc  nidjt  fuluo!)!  buvdj  feine  Stärfe  alö  burd)  feine  ißerebfamfeit  ^lüe  übcrtöunben.     'J[J.  '4^. 


538  (»IH'iatiomvs  in   l\saliiios.     If)!'.)- 1521. 

sosr  palrmn  liacriHlcs  et  )>(>j)iiliiiii  tlci  ,  cuiu  nihil  minus  cxlüheant.  (^>n(ra 
üviitiuni  punulus,  uvc  dv  j)atril)ns  ni'c  de  cultu  dci  jj:;l()rian,s,  factus  est  filius 
iloniosticus,  voritatiMu  iacioiis  per  fidoin,  qua  se  exhibct  populum  dci.  Qui 
auti'ui  uou  c'ivdunt,  v»'ritatoni  dci  uon  liabcnt,  ideo  mcudaccs  seniper  niancut, 
c-uni  sola  lides  laciat  vcraccs.  Siouiticat  er^o  ludacoruni  f'uturani  pcrfidiaui  r. 
et  pertiuaeiaui,  quod  uon  lantuni  erraiit,  sed  crroreui  etiaui  pro  vcritalc 
statuaut  atque  defeudaiit. 

IS,  46.  Filii    alieui    iuvctcrati    sunt, 

Kt    elaudica vernnt   a   semitis   suis. 

Dum  cuim  mentiuutur  et  vcritati  pertinaciter  contradieuut,  non  modo  nou   lo 

i\MU)vantur  seusu  mentis  suae,  sed  iudurantur  etiara  et  irrecuperabiliter  iuvetera- 

scunt  iu  suis  opinionibus.  Errantem  enim  facile  est  revocare,  sed  mendacem,  qui 

'$).  i,  3.  studiose  veritatem  impuguat,  quis  queat  revocare?    Sic  ps.  4.  'Ut  quid  diligitis 

vanitatem  et  quaeritis  mcndativuii?'    Hoc  in  ludaeis  irapleri  abunde  videmus. 

2.Siim  2-.>,46.  'Et  claudicaverunt   a    semitis',    quod  2.  Reg.  22.   et  apud  Hieronymum   15 

sie  legimus  'Et  contrahentur  iu  angustiis  suis'.  Alii  sie  'Et  claudicabunt  a 
viuculis  suis'.  Et  2.  Reg.  22.  per  metathesin  literarum  verbum  'Hagar',  quod 
hie  'harag'  ponitur,  forte  quod  voluerit  spiritus  parum  referre,  sive  claudicarc 
sive  coutrahi  vinculis  eos  diceret.  Est  enim  sensus :  ludaeos,  qui  eontempta 
fide  libertatem  Christi  respuerunt,  dati  sunt  in  reprobum  sensum,  ut  sese  20 
suis  propriis  doctrinis  ceu  vinculis  quibusdam  illaqueent,  affligant  et  excarni- 
ficent,  uec   tamen  miquam   recte   incedant,   semper   autem    claudicent,   ut   sit 

i'i-  8),  i2f  contritio    et    iufoelicitas    in    viis    eorum.     Idem  sensus  est  ps.  80.  'Et   non 
audivit   popuhis   mens   vocem  meam,   et  Israel  non  intendit  mihi,   et  dimisi 
cos    secundum    desideria  cordis   eorum,   ibunt   in   adinventionibus   suis'.     Et  25 
2pr.  1, 31.  prover.  1.  'Et  comedeiit  fructus  viae  suae  suisque  consiliis  saturabuutur'. 

Nee   posset  res   ista   iustitiaria  impiorum   aptius   et  significantius  dici, 
quam   quod   'contrahuntur    in   angustiis    suis'.      Videmus   enim    omnes   tales 
quam  sint  scrupulosi  et  captivae  conscientiae,  ut  etiam  ibi  timeant,  ubi  timor 
non  est,  et  ibi  peccatum  suspicentur,  ubi  forte  meritum  est.    Adeo  angustam  30 
sibiipsis   tum    opinionibus   tum    traditiouibus    suis   faciunt   viam,   semper  in- 

eot.  2, 2iff  quieti,  semper  scrupulosi,  semper  meticulosi,  quos  Colos.  2.  Paulus  pulchre 
tangit,  ubi  eorum  verba  irridet  diceus  'Ne  tetigeritis  nee  gustaveritis  nee 
contrectaveritis,  quae  pereunt  ipso  usu,  rationem  quidem  sapientiae  habentia'. 
Ita  enim  suis  statutis  imbuuntur.  Hoc  non  licet,  et  hoc  non  licet,  denique  35 
nihil  eis  licet  nisi  esse  impios  in  deura  et  homines.  Exempla  sunt  nostro 
saeculo  sacerdotum  et  religiosorum  mores  et  ritus. 

5P(.  10,  5  (V).  Hü  ergo  semper  errant  corde  et  non  cognoverunt  vias  domini,  ut  ps.  9. 

.Sön.  18,21.  dicit,    quos  3.  Reg.     Hellas   figurat,   dum    Baalitas   increpat    dicens   'üsque 

18  harag]  hagar  A         21  affligeiit  A  Caffligant  SB.  Sf.         33/34  Ne  tetigeris,  ue  gusta- 
veris,  nee  (ne  ^.)  coutrectaveris  2Ö.  ^. 


üperatioues  in  Psalmos.     1519—1521.  539 

quo  claudicatis  in  diias  partes?"  Claiidi  euim  sunt,  dum  altero  pede  tantuni 
aut  utroque  non  ambulant,  et  tarnen  quia  moventur,  similes  sunt  ambulanti- 
bus.  Hoc  fit,  dum  aifectu  impio  incedunt  in  litera  servitutis,  operibus  suis 
et  semitis  suis  deo  servire  praesuraentes. 

5  Vivit  dominus   et  benedictus   deus   mens,  18,47. 

Et  exaltetur   deus    salutis   meae. 
Finita  sua  et  Ecclesiae  liistoria  seu  prophetia  revertitur  ad  laudandum 
et    beuedicendum    deum.      Potest    autem    laudantis    aifectu    intelligi    dictum 
'vivit',  idest  eins  sit  vita  et  benedictio,  sicut  dicitur  'Soli  deo  gloria  et  honor'. 

10  Sic  et   Apostolus    1.  Cor.  15.    'Qui   solus  habet  immortalitatem'.     Ita  solus  1.  itm.  6,  ig. 
vivit  et  solus  est  benedictus,  ita  solus  est,  qui  exaltari  debet,  ut  eins  solius 
sit  gloria.    Hoc  modo  in  iudaicam  perfidiam  dicitur,  qui  suis  angustiis  vitam, 
benedictionem  et  gloriam  quaerunt,  quas  oportuit  soll  deo  tribui  et  acceptas 
referri.    Uude  dicit  'Deus  salutis  meae",  idest  qui  salvum  me  facit,  non  ego 

15  meipsum  meis  viribus,  tropo  usitato,  quo  'deus  iustitiae  meae'  ps,  4.  dicitur, 'j^f.  4, 2. 
idest  qui   me   iustificat.      In   hebraeo   autem  'Benedictus    deus    mens,    Zuri', 
dicitur,  quod  aliquando  pro  petra,  aliquando  pro  fortitudiue  transfertur,  ut  in 
principio  psalmi  huius  vidimus  'Deus  nieus,  fortitudo  mea',  sperabo  in  eo'.    Ita  is,  2  f. 
et  hie  deum  laudat,  ut  in  quo  fortitudinem  suam  sitam  confitetur,  non  in  seipso. 

L'o  Potest  etiam  gloriantis  affectu  hie  versus  dici,  in  despectum  eorum,  qui 

contrahuntur  suis  angustiis,  quod  neque  vitam  nequc  fortitudinem  necpie 
gloriam  dei  habeant  ac  per  hoc  nee  salutem,  quae  uon  nisi  in  domino  habetur 
per  libertatem  fidei. 

Deus,   qui   das    vindictas   mihi,  is,  48. 

25  Et  subdis   populos   sub   me. 

'Deus  qui  das'  pro  'qui  das',  more  suo.     Duplici  sensu  potest  hoc  dici : 
primo:   das   vindictas   mihi,  idest  vindicas   me,   ut   ps.  109.   'Donec  ponam  «uf.  no,  1. 
inimicos  tuos  scabellura  pedum  tuorum'.    Secundo:  das  mihi  vindictam  facere, 
quia  constitutus  est  iudex  vivorum  et  mortuorum,  et  lohan.  6.  'Dedit  ei  pote-  30I).  5,  27 

30  statem  iudicium  facere,  quia  filius  hominis  est',  ubi  uon  seipsum  clarificasse 
docetur  nee  seipsum  vindicasse,  nobis  in  exemplum,  ne  arrogantes  et 
ambitiosi  simus.  Ita  vindicat  Christus  in  ludaeos  impios  et  regnat  super  gen- 
tium populos  credulos,  dextra  dei  in  hoc  exaltatus  et  dominus  omniura  factus. 

Liberator   mens,    de   inimicis   meis   iracundis,   ab  18,49. 

35  insurgentibus   in   me. 

A   viro   iniquo   eripe  me. 
Videntur  hl  quattuor  versus  ultimi  Epilogus  quidara  esse  eorum,  quae 
toto   psalmo   dicta  sunt.     Quare   satis   ex  praecedentibus  apertus  est  eorum 

33  ominum  A 


540  On.M-ationos  in   l'sahnos.      If)!!)— LVJl. 

si'iisiis.  1(1  ([iiod  'A  \ii'i)  ini(|U(»'  (idcst  viris  iiii(|iiitalis  per  syiiccidocluMi) 
ilii'it,  hehraois  est  liamas'  illa.  idcst  iniuriji,  (|iuic  hiedit  et  maliiin  faeit 
proxiino,  (|Uod  satis  i)roj>rie  ini(|iiitatem  dü^erct,  iiisi  alihi  variaret  interprcs. 

IS,  M).  J^ropt  erea    coiil'i  tehor   tibi    in    natioiiihus,    (loiiiine. 

l^t    iioiuini    tuo    cantabo. 
«Rom.  IS,  ...  lluno  versiun  l*aiilu,s  lu).  lö.  citat,  iit  diximus,  (pii  et  cogit  hiiiic  psal- 

iimin  de  Christo  proprie  intelligi.  Igitiir  Christus  a  Iiidaeis  liberatus,  ira- 
eundis,  hostibus,  iusiirgeutibus,  iiu(|uis,  in  gentium  Ecclesia  per  fidem  cognitus 
laudat  et  eantat  uomen  dinnini,  hoc  est  datis  donis  spiritus  sui  facit  nos 
contiteri  et  cantare.  Porro  ipsum  confiteri  et  cantare  indicat,  nos  non  nostris  lo 
iusticiis,  sed  gratuitis  dei  beneficiis  vivere  et  esse  in  Ecclesia,  ut  soli  fidei  et 
misericordiae  dei  gloria  maneat. 

18,51.       Magnificans  salutes   regis   sui,   et  faciens    misericordiam 

Christo   suo. 
David   et   semini   eius  usque    in   saeculum.  15 

Magnae  auteni  sunt  salutes,  quibus  Christum  regem  suuni  et  christianos 
salvos  facit,  quia  a  morte,  a  peccatis,  ab  inferno  et  oranibus  malis  salvat: 
aeternae  enim  sunt  istae  salutes,  vita,  iustitia  et  gloria.  Salutes  autem  cor- 
porales  parvae,  immo  nihil  sunt.  In  quo  docemur  salutem  corporis  con- 
temnere  et  christianum  esse,  ut  magnas  salutes  aeternasque  specteraus.  Novo  20 
enim  testamento  convenit  magnas  salutes  habere,  sicut  veteri  congruebant 
parvae.  Idem  est  quod  dicit  'Et  faciens  misericordiam  Christo  suo'.  Hie 
finis  versus  medii.  Salutes  enim  illae  nuUis  merentibus,  sed  solo  miserente 
deo  donatae  sunt.  Unde  Christum  suum  hie  intelligit  unicum  illum,  in  quo 
promissa  est  misericordia  donauda,  cui  ob  id  et  factam  hie  dicit,  idest  25 
impletam  in  eo. 

'David  et  semini  eius  usque  in  saeculum',  cum  sit  altera  pars  versus, 
hoc  mihi  videtur  dicere,  quod  salutes  in  rege  illo  et  misericordia  in  Christo 
doraini  sint  impletae,    ut  satisfieret  David  et  semini  eius,   cui  facta  est  pro- 
2.  Zam.  7,  i^jgsio  (3g  YQgQ  et  Christo  dei  lacob,  ut  2.  Reg.  ultimo  dicitur.    Totum  ergo,   30 

quod  priore  parte  factum  dicitur  in  Christo,  Davidi  et  semini  eius  factum 
3ci.  55.  3.  intelligatur  inaeteruum,  ut  Isa.  55.  'Misericordias  David  fideles  dabo  vobis', 
atpflfc^.  13,34.  quod  Act.  13.  dicit  Lucas  'Dabo  vobis  sancta  David  fidelia',  hoc  est  aeternas 
salutes  et  misericordias.  Fortiter  enim  haeserunt  prophetae  in  promissionibus 
dei  et  saepe  easdem  repetunt  et  inculcant,  quin  et  dilatant  et  explicant,  quod  35 
et  Omnibus,  qui  salvi  fiunt,  necessarium  est,  cum  in  iis  solis  sita  sit  salus, 
nou  in  praeceptis  aut  operibus  ullis. 

7  projiritj  A  2'i  iiK^rentibus  A 


.c 


Oppi-ationes  in  Psalmoa.    1519  —  1521.  541 


PSALMVS  DECIMVS  OCTAVVS, 
HEBRAEIS  XIX. 

Titulus    ad   victoriara,   Psalmus   David. 


Aeli  enarraut  gloriam   D 


ei, 


19,  1. 


Et   opera    manuum   eins    anniintiat   firmamentum. 
Hunc   psalmum  esse    de    miuisterio  Euangelico   intelligendum   docet  et 
cogit  Paulus  Ro.  10.  dicens  'Nunquid  non  audierunt?    Et  quidem  in  omnem  SRöm.  10,  is. 
terram   exivit   sonus    eorum,    et   in   fines   orbis   terrae   verba   eorum'.     Unde 
coelos,  firmamentum,  solera,  dies,  noctes  et  similia  allegorice  oportet  accipere, 

10  quibus  iucundis  involucris  nos  Spiritus  trahit  ab  hoc  visibili  nmndo  ad  spec- 
taeulum  cuiusdam  novi  mundi,  in  quo  alii  coeli,  noctes,  dies  siut,  quorum 
in  hoc  mundo  figuram  et  umbram  videmus.  Cogit  ergo  nos  hie  ipsa  evidens 
circunstantia  et  consequentia  dictorum,  tum  autoritas  novi  testamenti,  alle- 
goriam    apprehendere,    quae    ahoquin    tractatori    scripturarura  fugienda    est, 

if.  quantum  fieri  potest,  ne  simplicitate  sensus  amissa,  vagetur  in  mortis  suis 
somniis.  Sic  enim  sepe  dicimus,  non  licere  in  scripturis  allegoriis  hidere 
(saltem  in  contentione),  nisi  aliis  scripturae  locis  evincatur  allegoria. 

Diximus  autem  in  superioribus  quoque,  spiritum  solere  aliquando  verbis 
allegoricis   uti,    dum   res    quasdam   allegoricas    (ut  sie  dixerim)   tractat.     Sic 

20   ps.  2.  'Reges  eos  in  virga  ferrea'  &c.     Cum  Euangelium  sit  dulce  et  molle,  *i.  2, 9. 
apparet  tamen    carni  ferreum,   rem   gloriosam   tenuibus   et  Immilibus   verbis 
eloquens.     Contra   hie  vekit   in  sublimi   genere    dicendi  res,   quae   in   oculis 
hominum  viles  sunt,   magnificis    et  potentibus  verbis    eloquitur,   figurata  in- 
cedens  oratione,  pene  per  totum  coelos  appellans  eos,  qui  peripsima  et  feces 

25  mundi  erant,  ac  vere  quaedam  allegoria  viva,  quae  aliud  gerebat  et  aliud  erat. 

Coeli  igitur  sunt  Apostoli  et  quotquot  fuuguntur  Apostolico  ministerio, 

idest    officio  verbi.     Atque   hie   egregia   eloquentia   videbiraus    nobis   disseri, 

quid  sit  Euangelium,    quid  sit  esse  Apostolum   seu  Episcopum  in  Ecclesia, 

tum   qualis    esse    debeat,    qui  Episcopum    agere  velit.     Primum :    Coeli   esse 

30   debent   et   firmamentum.     Obsecro,   quid    hie    non    virtutis    in   Ecclesiastico 

miuisterio  exigitur?     Coeli  sunt  thronus  et  habitaculum  dei,  sicut  Isaiae  66.  Sff- ce,  1. 
dicit    'Coelum    mihi   sedes   est\      Inhabitautem    ergo   deura   habeat   pontifex 
Ecclesiae  dei,    ut  sit  sine  crimine   et   omnibus  dotibus    ornatus,  quibus  cum 
Paulus  Tit.  1 .  et  Timo.  3.  describit,  caelesti  scilicet  vita  et  deo  digna   con-  Sim'.sIÄ. 

35  versatione  degens  in  terris,  Qua  puritate  mereatur  erudiri  desursum  et 
docibilis  dei  esse,  ut  terrenis  hominibus  non  sua,  sed  divina  tradat.  Deinde 
firmamentum  sit  medium  aquarum,  sie  enim  coelos  appellare  placuit  Gen.  1. 1.  mo\.  1, 6. 


2  Heb.  A  14    apprehendere   A  15  mortuis  C  IG  diclinus]   dns  A 

27  «Egregia  A  33  ornatis  AC  ornatus  2Ö.  ^. 


542  Oiu'nition.'s  in    Tsalmos.     151!>-    1521. 

jtropter  t'iitiu-a  iu\s(i'ri;i,  (|uia  Ki)is<'()|)us  et  vcrlti  ininister  (innus  esse  dehet 
in  fiile,  cum  in  medias  perseeulionuni  aquas  propter  verbiim  dei  ponatur,  iie 
vel  siijH'ri(>ril)us  vol  inferioribiis  cedat,  nee  prosperis  nee  advcrsis  commotus. 
Ai(|U('  Iku'c  (|ui(lt'iu  personam  absolvunt,  (piil)us  erit  sanctus  deo,  firmus 
lioniinibus.  Si  eiiini  niereennarius  fuerit,  fngiet  et  non  firmameutum,  sed  5 
niibes  sine  aqua  aut  vapor  niodicuni  pareus  erit. 

Offititini  vero  est,   cnarrare   gloriam  dei   et  anmmtiare   opera  manuum 
eins,    hl  (juod  piiris  eitra  figuram  verbis  describitur,  quo  et  cogimur  coelos 
intelligerc  quosdam  homines,   cum  enarrare  et  annuntiare  coeli  visibiles  non 
possint,  neque  enim  os,  linguani  aut  vocem  liabent,  nisi  allegorisarc  vellemus.    lo 
Quare  vides,  Apostolis  apostolicisque  viris  non  scripturas,   sed  voces  vivas 
in  JCcclesia  sonandas  niandari  atque  liac  ratione  Episcopos  et  sacerdotes  non 
esse,  qui   hodie  sie  vocantur,   etiam  si  una  die  omues   praeculas   et   omnes 
missas  absolverint.     Non   enim   offitium    eorura   est  legere  horas   canonicas, 
raissas  frequentare,   in   templis  boare,  organis  rausicis  strepere  et  surdis  ac  ir> 
mutis   vocibus    omnia  implere,    denique  neque   miracula  facere   aut    optirais 
operibus,  studiis,  exercitiis  vitam  exornare  exemploque  bono  aliis  lucere  satis 
fuerit,   sed  enarrare  et  annuntiare  et  aliis  in  verbo  servire,  quod  qui  faciunt 
ubi  sunt?    Nee  satis  est  enarrare  aut  annuntiare  quodvis,  ne  scilicet  gloriam 
honiinum  aut  opera  manuum  liominum  annuntient,  sed  gloriam  dei  et  opera  20 
manuum   eins,   hoc   est  non   nisi  Euangelium.     Quid   enim  est  Euangelium, 
nisi    annuntiatio    gloriae  dei  et    operum  eins,    idest  Ihesus   Christus    filius 
dei?     Quod    videbimus,    si    quid    gloria   dei   et    opera   manuum   eins    sunt, 
viderimus. 
i.eor.i,23f.  Paulus  1.  Cor.  1.  dicit  'Nos  praedicamus  Christum,  ludaeis  seandalum,   25 

gentibus  stultitiam,  ipsis  vero  vocatis  sanctis  dei  virtutem  et  sapientiam'. 
Solius  enim  dei  est  iustitia,  veritas,  sapientia,  virtus,  sanctitas,  salus  et  omne 
bonum.  Nostra  autem  est  iniquitas,  insipientia,  mendatium,  infirmitas  et 
omne  malum,  ut  haec  omnia  abunde  in  scripturis  probantur  et  nos  in 
^0^^13/9!  superioribus  sepius  docuimus.     'Omnis  enim  homo  mendax",  et  'perditio  tua  so 

Israel'.  Hinc  'omnes  vacui  sunt  gloria  dei,  et  non  potest  gloriari  in  con- 
iS.  uao.'spectu  eius  omnis  caro',  ut  Paulus  Ro.  3.  dicit.  At  'Christus  factus  est 
$1".  85,  10  f.  nobis  a  deo  iustitia,  sapientia,  sanctificatio  et  redemptio',  et  'per  cum  gloria 
1.  Sor.  1, 31.  dei   habitat  in  terra  nostra,    et  iustitia  de  coelo  prospicit',   'ut  qui  gloriatur, 

in  domino  glorietur'.     'Benedixit    enim   nos   deus   et  pater  misericordiarum  3.5 
omni    benedictione    coelesti    in    spiritualibus ,    verum    non    nisi    in    Christo^ 

(2.6or.l,3.)n     p_._     -1 

ep^.  1, 3. '^-  ^or.  1. 

Quare  gloria  dei  enarrari  non  potest,  nisi  siraul  ignominia  hominum 
enarretur.  Nee  deus  verax  et  iustus  et  misericors  praedicatur,  nisi  nos  men- 
daces   et  peccatores  et   miseri   praedicemur.     Quae   si   crediderimus  utraque  4o 


23  sint  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  543 

salvi  erimus,  et  miscricordia  dei  in  iiobis  regnabit  in  gloriani  eins.  Sic 
ps.  60.  Tibi  soll  peccavi,  ut  iustificeris  in  serniom'bu.s  tuis'.  Ita  nihil  iirisj.  ii,  c. 
nobis  est,  unde  gloriemur,  sed  omnia  abundant,  uude  confundanmr.  Est 
autem  in  deo  unde  gloriennir,  et  nihil  unde  confundamur.  Ex  quibus  colli- 
5  gitur,  gloriam  dei  esse  duplieem:  eam,  qua  nos  in  ipso  gloriamur,  pura 
conscientia  per  misericordiam  eius  gratuitam  donata,  et  eam,  qua  ipse  in 
nobis  et  a  nobis  glorificatur.  Et  enarrari  gloriam  dei  aliud  non  esse  nisi 
praedicari  id,  in  quo  deus  glorificatur  et  nos  gloriamur,  hoc  est  uni versa 
inaestimabilis   misericordiae   suae    mirabilia  et   divitias   gloriae   miserationum 

10  suarum  super  nos  effnsas,  quod  est  vere  Ihesum  Christum  et  Euangelium 
pure  doceri. 

Vide  ergo,  quam  spiritus  brevissimo  verbo  tantas  res  elocutus  sit,  nee 
solum  brevissimo,  sed  aptissimo  quoque.  Nam  non  solum  res,  sed  et  usum 
rerum  exprimit.    Multi  enim  Christum  praedicant,  sed  ita,  ut  usum  et  bene- 

ir.  fitium  eius  nunquam  intelligant  aut  dicant,  ut  facit  vulgus  illud  concionato- 
rum ,  qui  non  nisi  historias  Christi  praedicant,  dum  optime  praedicant.  At 
non  est  christiana  praedicatio,  si  historice  Christum  praedices,  non  hoc 
gloriam  dei  praedicare  est,  Sed  si  docneris,  historiam  Christi  eo  pertinere, 
ut  nobis  prosit  credentibus  ad  iustitiam  et  salutem,   ut  non  sibi,   sed  nobis 

20  omnia  fecerit  voluntate  dei  patris,  et  omnia,  quae  in  Christo  sunt,  nostra 
esse  sciamus.  Haec  fides  et  seien tia  domini  facit  nos  amare,  gloriari  et 
glorificare.  Haue  gloriam  Moses  et  prophetae  etsi  cognoveriuit,  non  tameu 
enarraverunt ,  sed  enarrandam  aliquando  praedixerunt ,  cum  doctrina  legis 
potius  gloriam  hominum  et  ignominiam  dei  operaretur,  dum  per  opera  legis 

25   aut   superbi    praesumereut   aut  desperati   deum   odirent  homines.     Coelorum 

est  haec  enarratio.    Unde  et  hie  psalmus  unus  est  locorum,  in  quibus  Ro.  1.9iöm.  1,2. 
Apostolus  dicit,  Euangelium  esse  promissum  in  scripturis  sanctis  per  prophetas. 
Cum  ergo   omnia   Christi   nostra    siut  Euangelio   docente,   et   iusticiam 
non  operibus  legis,  sed  gratiae  dei  tribui,  sequi  putatur,  quod  et  ad  Apostoli 

30   praedicationem  sequi  putabatur,  scilicet  nos  iam  non  debere  operari  bonum,  Diöm.  3,  s. 
immo  facere  mala,  ut  veniaut  bona,    Peccare,  ut  glorificetur  deus,  mauere  in 
peccato,   ut  gratia  abundet,  et  iis  similia.     Sic  enim  sapit  prudentia  carnis, 
quae  gloriam  dei  non  capit  sufPocata  in  gloria  sua,  quam  Apostolus  pulchre 
confutat  Ro.  6.  et  8.     De  quo  nunc  non  est  tempus  dicendi.  afömis^sf! 

35  'Opera   manuum   eius'.     Hie  'Maesae'  idest  facturae,  fabricae  dicuntur, 

non  actiones  aut  operationes,  quas  vocant  transeuntes.    In  quo  iterum  virtus 
gratiae   dei   commendatur,    et   nostra  confusio   revelatur.     Sunt   enim   opera 
manuum  dei  ipsae  novae  creaturae,  ipsi  fideles,  de  quibus  lacobus  1.  'Volun-Sac.  i,  is. 
tarie    enim  genuit  nos  verbo  veritatis,   ut  essemus  initium  aliquod  creaturae 

40   eius'.     Et  Paulus   ad    Galatas  'In   Christo   enim  IHESV   neque  circumcisio  &ai.  e,  15. 


29  tribuiturC         31   maneri  A         34  quo]  qua  C         35  Maes^  A        39  VoluntariQ  A 


544  OiMn-iitionos  in  Psulmos.     ir)19-ir)21. 

iuHliH'  pr;u'i)utiuin  ;ili(|ui(l  v;ilo( ,  scmI  iu»\a  crcatunr.  Xon  oniin  vcrhum 
Eiianuolii  actus  a«!,vntis  inutat  noc  respicit  ad  munera,  sed  ad  offorcntem, 
<|iiia  noM  ()i»era  gratuni  facinnt  apud  deiim,  scd  p-atus  facit  opora,  nec^  stat 
uloria  (It'i  nisi  in  (»{»'rantibus,  nequaquani  in  operibus.  Moses  quidem  ])cr 
logoiii  o\m-a  imitat,  non  oporantes,  idco  hypocritas  facit  et  in  speciom  iusti-  r. 
ficat.  Enangelium  antem  vivificat  et  veritatem  facit  in  hominibus.  (^uod 
antom  de  operibus  recreationis  Ic^quatur,  non  de  creationis,  ex  eo  capi  potest, 
quod  de  Euangelio  prophctat ,  in  (luo  docetur,  quid  ex  nobis  fieri  oporteat 
(luancjuani  revera  nihil  differat  creatio  et  recreatio,  cum  utraque  ex  nihilo 
opcretur,  et  omnis  creatura  sit  ojnis  manuum  dei  praeter  imj)i()S,  omnia  eniin  lo 
alia  non  sibi  serviunt,  non  agunt,  sed  agimtnr  et  soli  deo  sunt  ad  gloriam, 
ad  quorum  imaginem  et  nos  fieri  oportet.  Quid  ergo  est  annuntiai-i  opera 
nianuum  dei  nisi  docere,  veterem  hominem  crucifigi  et  novum  indui,  mori 
Clu'isto  et  resurgere  cum  Christo,  et  sie  impleri  in  nobis  gloriam  dei? 

Ubi  iterum  vides,  quam  brevi  et  apto  verbo  eloquatur  Spiritus  non  is 
solum  mysteria  Crucis  Christi,  sed  et  usum  et  beneficium  eins,  ut  et  hie 
discas,  meros  esse  fabulatores,  qui  Christi  passionem  praedicant  historico 
more,  nullum  eins  usum  et  fructum  docentes,  qui  est,  ut  opera  manuum  dei 
efficiamur.  Ubi  ergo  manebit  liberum  arbitrium,  ubi  facere  quod  in  se? 
cum  hie  fieri  nos  doceamur,  non  facere,  et  non  nos  operemur,  sed  deus  nos  20 
operetur,  facturae  non  factores  simus,  funditus  scilicet  mit  omnis  Theologia 
superborum.  Atque  haec  est  causa,  quare  Coelos  et  firmamenta  esse  oporteat 
eos,  qui  haec  euarrant,  cum  sint  adversaria  toti  mundo,  maxime  sapientibus 
sanetis  et  potentibus,  quorum  furiis  et  tm-binibus  ne  cedant  necessum  est. 

Dies  diei   eructat   verbum.  25 

Et  nox    nocti  indicat   scientiam. 
Mira   varietate  hie  versus    tractatus    est,    qua   dimissa  nostro    spiritu 
abundemus.     Videtur   enim   declarare,   quod   dixit   versu  primo,  ne  carnalis 
quispiam    gloriam    dei    et    opera    manuum    eins   sie    enarrari    intelligat   aut 
expectet,   ut   simul   rem    ipsam   videamus,   seu  visibilia  sint  quae  narrantur,  so 
quo  modo  gloriae  et  opera  hominum  se  habent  et  narrantur,   sie  enim  fides 
evacuaretur.     Ideo  talem  gloriam  et  talia  vult  opera  dei  intelligi,    quae  nisi 
verbo  et  fide  capiantur,  non  capiantur.     Non  enim  videtur  solius  dei  gloria 
esse,  nedum   quid    simus   in  opere  dei  apparuit,  sed  fide  Interim  credimus. 
Alioquiri   quid  erat  ut  diceret  'enarrant',  'aununtiant^?     Quod  enim  narratur   sf) 
non  exhibetur  visui,  sed  auditui,  non  ostenditur  in  re,  sed  in  verbo.     Ideo 
dicit  Caelos  enarrando  non  proferre  rem,  sed  verbum,  non  indicat  id,  quod 
cognoscitur,  sed  scientiam  seu  cognitionem,  ut  oculos  eifodiat,  sensum  capti- 
vet,  stidtos  faciat  et  solo  auditu  fidei  salvos  faciat.    Apud  philosophos  enim 

2  numera  A         10  operatur  A  19  in  se  est  C  24  cQdaut  A  28  dimissa] 

divisa  A  34  gloriam  A 


Operationes  in  Psalmos.     1019—1521.  545 

enarratores  videntur  sibi  res  ipsas  indieare,  non  verbum,  cum  scientia  iion 
indicetur,  sed  ludicet  rem,  ideo  stulti  fiimt  in  bis  eloquiis  dei. 

Componit  autera  iueunda  antitbesi  dies  et  noctes.  Dies  ipsi  coeb', 
Apostoli,  firmamentum,  qiübus  dominus  dicit  Matt.  5.  'Vos  estis  lux  mundi'.  3)fatti).  r.,  i4. 
5  Et  Paulus  ad  Corin.  'Nunc  autera  lux  in  doraino  estis\  Et  Tbess.  'Inter  g'f /^^/'/r, ,-. 
quos  lucetis  sicut  luminaria  mundi,  verbum  vitae  retiuentes\  Hie  dies  novo 
sole  Cbristo  factus  eructat  alteri  diei,  idest  mundo  seu  bominibus  mundi, 
Luce  sapientiae  suae  fulgentibus,  verbum,  idest  non  exbibet  quod  videat,  sed 
quod    credat  et   desinat   esse   dies    et   sapiens   in   oculis    suis,    ac   si   dicat: 

10   Sapientia  Spiritus   praedicat   sapientiae    carnis   et    ita   praedicat,    ut   captivet 
verbo  et  stultam  faciat.    Nam  sapientia  Spiritus  dies  est  coram  deo,  sapientia 
carnis   dies   est  coram   mundo,   idest   utraque  in  loco  suo  celebris,   clara  et 
gloriosa  est.     Sic  1.  Cor.  1.  'Nonne  deus  stultam  foecit  sapientiam  mundi ?  1. cior.i,  i9f. 
Scriptum  est  enim:  Perdam  sapientiam  sapientum,  et  prudentiam  prüden tium 

15  reprobabo'.     Hie    sensus   ex  eo  mihi  placet,    quia  scriptum  est,   Euangelium 

praedicandum  esse  iis,  qui  Ignorant,  Ro.  15.  'Quoniam  quibus  non  est  nun-9Jöm  is/iof. 
ciatum,  de  eo  videbuut'.    Cum  ergo  dies  eructet  verbum  diei,  non  utique  ei, 
cui   eructatum  est,   uec  sibi  ipsi  eructanti,    sed  alteri  et  contrariae,   cui  non 
fuit  eructatum. 

20  Esse  autem  dies  et  noctes  hie  allegoricas,  cogit  id,  quod  dicit  'Eructat 

verbum^  'indicat  scientiam\  Neque  enim  dies  isti  naturales  eructaut  verbum 
aut  indicant  scientiam  aut  audiunt  et  cognoscunt,  cum  verbum,  auditio, 
scientia,  eruditio,  sed  et  eructare  et  indieare  sit  hominum  viventium  in  terra. 
Sed  et  sequens   versus    de   sermonibus  et  loquelis   confirmat  idem.     Ita  nox 

25  (idest  Apostoli  fideles)  nocti  iufideli  indicat  scientiam.  Est  enim  eiusdem 
repetitio  sive  geminatio.  Sicut  enim  fideles  sunt  lux  coram  deo  et  in  deo, 
ita  sunt  nox  coram  et  in  mundo,  scilicet  obscuri  et  contempti,  immo  et  in 
oculis  suis  nihil  et  tenebrae  sunt,  quia  sibiipsis  non  placeut.  Contra  impii 
et  infideles,  ut  sunt  lux  in  mundo  et  oculis  suis,  sibi  placentes  et  apparentes^ 

30  ita   in   spiritu   et  in   oculis   dei   sunt    nox   et   tenebrae.     Sic  Apostolus  enim 

dicit  'Eratis  aliquando  tenebrae'.    Quatuor  itaque  limites  hie  digerit  propheta  e^)f).  5,  8. 
vocans   homiues,   quales    sunt    secundura  diversos  conspectus  et  partes  suas. 
Irapii  sunt  dies  in  oculis  suis  secundum  exteriorem  hominem,  nox  in  oculis  dei 
secundum  interiorem  hominem.    Pii  sunt  dies  in  oculis  dei  secundum  interio- 

35   rem  hominem,  Nox  in  oculis  hominum  ac  suis  secundum  exteriorem  hominem. 

Observa  observantiam  prophetae,  quomodo  verbum  tribuat  diei  et  nocti 

scientiam,  quod  nocti,   idest   mundo  secundum  interiorem  hominem,  scientia 

indicatur,  sed  diei,  idest  eidem  secundum  exteriorem  hominem,  verbum  eruc- 

tatur.     Verbum   enim  ad  auditum  foris,   sed  scientia  ad  notitiam  intus  per- 

40   tinet.    Quanquam  qui  velit,  possit  per  scientiam  aeque  verbum  vocale  intelligere. 


35  exteriorem]  inteteriorem  (fo)  A  40  possit  velit  A 

Sut^er§  m^xU.  V.  35 


54Ö  Oi..Tatioiu-s  in   Psaliuos.      l.-)!!»- )r)'21. 

Est  ig'itiir  si'iisus:  rriidonles  spiritu  iiulicaiit  priuKMitihus  canie  sciciitiani, 
idest  uotitiaiii  daiit  per  vt  rltuiii  de  rchus  ahscondilis,  (|uas  iioii  iiidicant.  Sic 
i.'ik  1,  7t'.  i.  Tviioao  1.  lohaiuK's  .seribitiir  piacire  ante  iacioiu  duinini  ad  dandaiu,  noii 
saluteni  ipsain,  sed  scieutiam  salutis,  quia  salus  nostra  abscondita  est  cum 
C'liristd  in  tlco,  scd  scientia  eins  nianifestata  est  \)cv  vcrbiini  fidoi. 


ly,  4.     Nun   sunt    Uxjuolae   necjue    sernioues,    <juoriuii  non    aiidiantur 

voces   cor  um. 
Ciuonmi  'eonuii'?     Coeloruni,  dierum  et  noetiuin,  (pii  eiiaiTant  glonam 
doi    et    opera    niamium    eins.      Sed    ubi   istos   celos    audieinus?    aut   iii    qua 
gente?   aut   (juibus    unguis  loquentur?     Respondet:    üumiuni  geutium  unguis 

sipflid)  2,  1. loquentur  et  in  onnii  terra,  ut  sequens  versus  dicet.  Id  irapletum  est,  ubi 
Apostoli  loquebantur  variis  unguis  magnalia  dei,  et  adhuc  impletur  in  orbe 
terraruni,  quia  Euangelium  per  Apostolos  variis  unguis  evulgatuiu  adhuc 
sonat  in  eisdem  Unguis  usque  in  fiuem  mundi,  licet  non  omnes  variis  linguis 
liHpiantur,  nee  est  necesse. 

Quoniodo  ditferant  loquelae  et  sennones,  nondum  satis  mihi  liquet. 
Visum  est  multis,  loquelas  pertinere  ad  linguas,  sermoues  ad  diiferentias 
seu    proprietates  eiusdem  huguae,   sicut  in  hebraea  lingua  Gallilei  a  ludaeis 

Süiattf)  26,73.  discernebantiu-,  ut  in  Euangeliis  legimus  dicentibus  ad  Petrum 'Gallilaeus  es, 
uam  et  loquela  tua  te  manifestum  facit\  Ego  contentus  sum  hoc  versu 
doceri,  Apostolos  fuisse  omnium  linguis  locutos. 

Obstruit  autem  versus  hie  os  eorum,  qui  dicunt,  Apostolos  una  lingua 
locutos  hebraea,  caeterum  auditas  ab  aliis  suas  proprias.  Hie  enim  dicit,  non 
esse  loquelas,  quarum  non  sunt  auditae  voces  eorum.  Si  enim  voces 
Aj)ostolorum  erant  et  heae  omnium  linguarum  hominibus  sunt  auditae,  certe 
variis  linguis  sonuerunt,  aut  si  non  sonuerunt,  voces  non  eorum  fuerunt,  sed 
vel  audientium  vel  aeris  intermedii.  Quo  miraculo  autem  varias  voces 
ediderint,  ut  auditus  non  confundereutur  (ueque  enim  eadem  auris  simul 
potest  variis  vocibus  servire),  quis  novit?  Is,  qui  dedit  variis  linguis  loqui, 
potuit   etiam   facere,    ut   singulae   ad    suae   linguae   homines  sine  strepitu  et 

9ip9i(^.  9, 7.  mixtu  aliarum  pervenirent,  sicut  Christus  de  coelo  loquebatur  Sauli  et  tamen 

3(p9ic5. 2,  6.  a  solo  Paulo  audiebatur.  Id  quod  Lucas  indicat  fere,  ubi  dicit,  turbam 
mente  confusam  et  unumquenque  audivisse  cos  sua  lingua  loquentes,  quasi 
dicat:  unumquenque  sua  solum  tangebat  lingua,  et  tamen  singuli  eosdem 
audiebant,  et  variis  illi  loquebantur.  Non  enim  dicit:  audieruut  linguam 
suam,  sed  'unusquisque  audiebat  eos  lingua  sua  loquentes "*,  idest  quod 
loquerentur,  non  tantum  audirentur  lingua  sua.  Alioqui  quid  erat  necesse 
Apostolos  graecam  scire,  in  qua  scripserunt?     Suffecisset  hebraea,  nee  tunc 


9  opt^ra  A  31   Saulo  C  33  loquente  A  loqueutem  C 


0[)eratione.s  in  l'.siilmo.s.    1519 — ir)21.  I347 

variis  linguis  locuti,  sed  vai-iis  auribits  auditi  debent  dici,  iiec  miraculum  in 
linguis  praedicantium,  sed  in  auribus  audieutium  ponetur. 

Iterum  vide,  ut  commendel  fidem:  non  eiiim  videntur,  quae  uarrantur, 
sed  audiiiutur  voces  eorum,  auditus  solus  requiritur  in  Ecclesia  dei.  Hierony- 
r.  mus  sie  vertit  'Non  simt  sermones,  non  sunt  verba,  quibus  non  audiatur 
vox  eorum',  ubi  "verba"  'debarim'  dieuntur,  quod  aliquoties  res  seu  historias 
significat  seu  famam,  quo  modo  hie  non  credo  accipi.  Nee  solum  fides,  sed 
efBcatia  et  fructus  verbi  simul  commendatur,  quod  non  in  veutum  loeuti 
dieuntur,  Sed  audiuntur  voces  eorum,  idest  admittuntur  et  suscipiuntur,  quod 
10  fit  per  fidem.  Omitto  hie  quaestionem,  quam  aliqui  movent:  Sit  ne  hie  ver- 
sus impletus,  cum  nondum  omnes  gentes  Euangelium  audierint.  Facile  hie 
quivis  respondere  poterit. 

In    omnem    terram   exivit    sonus    eorum,  19,5. 

Et  in  fines   orbis   terrae   verba   eorum. 

15  Locum   (ut  dixi)  hie   designat,   ubi   sonent  isti  coeli,  ne  quis  queratur 

aut  sese  excuset,   quod   non   possit  transfretare  aut  in   coelum   ascendere  ad 
audiendum.     Trope   est   verbum    in    ore    tuo    et   in    corde  tuo",    ait   Moses 
Deutro.  30.    Ad  hoc  enim  variis  linguis  donati  fueruut,  ut  in  omnem  terram  ^'  ^nj^,^^' 
sonus  eorum  exiret.     Et  vide,   quam  vigilanter  aptet  spiritus  verba  sua,  ne 

20  Apostoli   putarentur  esse   verbi   autores,   facit   eos   ministros  et  instrumenta, 

sicut   dicit  Christus  'Non   enim   vos   estis,   qui  loquimini,  sed  spiritus  patris2Kattt).io,2o. 
vestri,  qui  loquitur  in  vobis\    Et  iterum  'Ille  me  clarificabit  et  testimonium  Soö.  15, 26  f. 
perhibebit    de    me,     et    vos    testimonium    perhibebitis'.     Ideo    dixit:    voces 
eorum  audiuntur,   sed  alius  est,  qui  loquitur.     Exit  sonus  eorum,    sed  alius 

25   est,  qui  efflat  et  emittit,  usus  voce  et  verbis  eorum   pro  instrumentis  suis. 

Augustinus  hunc  locum  torquet  in  donatistas,  qui  Ecclesiam  in  Affricae 
angulum  artabant.  Sed  multo  magis  torqueri  debet  in  nostros  novos  dona- 
tistas, qui  negant,  in  India  et  Perside  et  Asia  esse  fideles.  Ubi  enim  sonus 
et  verba  spiritus  sunt,   ibi  Ecclesia  sine  dubio  vera  est  Christi,     Non  enim 

30  loquitur  spiritus  Christi  nisi  in  Ecclesia  sua.  Quare  cum  hie  sit  apertus 
textus,  sonum  Apostolorum  exivisse  in  omnem  terram,  necdum  legatur  revo- 
catus,  timendum  est  nobis,  ne  cum  impiis  douatistis  sive  illis  sive  istis  nos 
solos  iactemus  pro  fidelibus,  qui  fiarte  nihil  minus  sumus  quam  fideles,  cum 
verbum  et  sonum  Apostolorum  nusquam  audiamus. 

3'^  Et  quanquam  hebraeus  habeat  'In  omnem  terram  exivit  regula  eorum', 

tamen   Apostolus   Ro.  10.   'sonum'   dicit    et    in    idem    recidit.     Sonus    enimSRöm.  10.  is. 
euangelicus    regula    illa    est,    iuxta    quam    aedificatur  Ecclesia.     Non    enim 
aedificatur   armis    coqjoralibus  fabrorum,    sed  verbo  vitae.     Simul  tamen  eo 
verbo  certa  mensura  significatur,  qua  cuiusque  Apostoli  ministerium  disparti- 


15  qut^ratur  A  quseratur  C  18  ut  fe^tt  A 

35* 


548  Oj.cratioiH's   in    l'snliiios.      IMil      IS-Jl. 

Inin  t'sl  in  t'ilu'in  tci  raiuiii.  Ntm  (Miiiii  (Hiuics  (•(xlcin  loco  pi'ncdicavciuiit, 
st'd  «livisi  Mint  in  tolinn  inunduni,  non  iit  divilias  eins  sihi  ati'ürcociii,  sod 
inuis(|nis<|nc  portimicni   siiani   ad   Christum   redncal. 

19,',,  In    >(Ai.'    posiiit    tiibernaculu  m    suuni. 

llacc    in    1k'1)i:uo    pars    est    posterior    praecedentis    versus,    \\or,   modo     •'■ 
habens  '8oli  posuit  tabornaouliun   in   ois\     Solcni  alii  proprio  a(!cipiunt  pro 
isto  solo    visibili,   in    quo  Ecclesia    scu  linnianitas   Christi   tabernaculum  dei 
inanifostatum    sit.      Sod    uirlins    arbitror,    j)rophotani    pcrstarc    in    allcgoria 
eoepta  et  solem  esse  euni,   <jui    in  istis  eoelis  poni  et  habitare  possit,   quod 
et  sequens   versus   iudicat   'Et   ipse  tanquani    sponsus    procedens\     Et  satis   i" 
vioienter  interpres  hebraicum  'Barn',  quod  souat  'in   eis'  (idest   eoelis  prae- 
dictis),  mutarunt  in  'suum',  imrao  fere  omiserunt,  quanquam  revera  allegoria 
ista  sumpta  sit  ex  eoelis  et   sole   visibilibus   istis,    in    quibus    sol  liabitat  et 
eurrit  ab  Oriente  iii  occideutem  iucundissimo  cursu.     Igitur  sensus  est,  Chri- 
wai.  4,  j.  stuui,  qui   est    sol    iustitiae    (ut  Malaeli.  4.  dicitur  'orietur  vobis  timentibus   is 
nomen  meura,  sol  iustitiae,   et   salus  sub  pennis  eins"),  posuit   in  Apostolis. 
Ipse  enim  illuniinat  eos,  loquitur,  operatur  et  est  orania  in  eis. 

Vi  dem  US  enim,  et  in  bis  eoelis  solem  esse  gloriam  ac  universam  eorum 
substantiam,  cum  merso  sole  ac  tenebris  praesentibus  cahos  quoddam  potius 
triste  appareat  quam  coelum.  Ita  Apostoli  aut  eorum  successores,  si  sine  20 
inhabitante  Christo  forent,  vere  cahos  et  non  coeli  essent.  Unde  hie  versus 
causam  reddit  praedictorum :  Quod  orania,  quae  de  eoelis  gloriosa  dicta  sunt 
et  quaecunque  possunt,  non  sua  virtute,  sed  inhabitantis  Christi  possunt. 
Tabernaculum  vero  istud  fides  Christi  est,  per  quam  in  nobis  habitat,  sicut 
epi).  3,  17.  Ephesios  3.  'Christum  habitare  per  fidem  in  cordibus  vestris\  De  quo  25 
Sei.  4,  r.  f-  Isaias  4.  'Supier  omnem  gloriam  protectio  et  tabernaculum  erit  in  umbra- 
culum  diei  ab  aestu,  in  securitatem  et  absconsionem  a  turbine  et  pluvia', 
idest  fides  protegit  utrinque  a  prosperis  et  adversis. 

19.6.  Et  ipse   tanquara   sponsus   procedens   de   thalamo   suo 

exnltavit  ut  gygas    ad    currendam    viam.  30 

19.7.  A   summo    coelo   egressio   eins,   et   occursus   eins    usque    ad 

summ  um   eins, 
nee   est,   qui    se   abscondat  a   calore    eins. 
Idest  Euaugelium    paravit    sive    id,    de    quo    in  Euangeüo   enarrarent 
Apostoli.     Describit  enim  his  duobus  versibus  solem,  cui  in  Apostolis  taber-  sr, 
naculum  po.situm  dixerat,  de  quo  totum  sonat  Euangelium,  et  ipse  est  gloria 
dei,  in  quo  et  omnia  reposuit.     Omnium  fere  sententia  est,  hos  duos  versus 
de  incarnatione,  couversatione,  assumptione  Christi  loqui,    quam  priore  loeo 


6  proprio  A  38  de]  dei  A 


Operationes  in  P.salmos.    1519— 1521.  549 

sequaraur.  Thalamum  Christi,  quod  hebraice  occultum  velatumque  significat, 
omnes  intelligunt  virgineni  Mariam ,  e  cuius  utero  prodiit  sicut  sol  ex 
aurora,  immo  ex  noctis  occiüto,  pulchra  certe  sententia,  qua  iueflPabilis  iila 
nativitas  Signatur,    in    qua  sola   virtus    altissimi   obumbravit   virginem  et  in 

5  abscondito  operata  est  hunc  foetum  salutis,  quod  natura  nescivit  neo  attin- 
gere  potuit.  Sicut  enini  sol  oriens  prodit  omnibus  visibilis,  et  tarnen  nemo 
noscere  possit  unde  veniat,  Ita  Christus  natus  ad  omnium  conspectum 
venit,  et  tarnen  nativitatera  suam  (ut  Isaias  praedixit)  habuit  inenarrabilem, 
cum  nasci  ex  virgine  sine  viro,  usum  et  captum  superet  naturae. 

w  Sponsum  autem  vocat,   quod  indutus   humanitate  sit  cum  Ecclesia  co- 

pulatus  in  uuam  caruem,  quod  sacramentum  magnum  et  iucundum  est,  in 
quo  convenerunt  in  unum  dives  et  pauper,  iustus  et  peccator,  beatus  et 
damnatus,  filius  gratiae  et  filius  miseriae.  Neque  enim  potest  ullo  alio 
verbo  magnificentius  illa  misericordia  commendari,  quam  quod  sponsus  Ec- 

15  clesiae  vocatur,  in  quo  omnia  sua  nobis  donata,  omnia  nostra  ablata  pro- 
phetantur.  Sed  quo  modo  procedit  sponsus  de  thalamo  suo?  Et  cur  hunc 
solem  Christum  ea  comparatione  praedicat?  Forte,  quod  sponsus  ornatus  et 
coronatus  procedit  gestiens  amore  sponsae  suae.  Ita  Christus  amore  Eccle- 
siae  processit  de  ventre  virginis,  ornatus  et  coronatus  in  spiritu,  cum  secun- 

20  dum  carnem  venerit  in  summa  paupertate  et  contemptu.  Plenus  enim  orna- 
mentis  et  coronis  gratiae  dei  venit  gestiens  in  amorem  Ecclesiae  suae.  Ideo 
exultavit  ut  fortis  ad  currendam  viam,  hoc  est  magna  charitatis  et  Spiritus 
fortitudine  crevit,  operatus  est,  pugnavit  in  agone  cum  diabolo  et  peccatis 
nostris,  passus  et  mortuus  est. 

26  'A  summo  coelo  egressio  eins'.    Dictum  volunt  de  nativitate  aeternitatis, 

quia  'a  patre  exivit  et  venit  in  mundum',  ut  lohan.  16.  dicit.     'Et  occursus  30^.  16,  23. 
eins  usque  ad  summum  eius\    De  ascensione  eins  exponunt,    Deinde  Calorem 
eins  Spiritum    sanctum    iutelligant,   qui   replevit   orbem   terrarum   clarificans, 
Cliristum  esse  dominum  omnium  et  omnia  subiecta  sub  pedibus  eins. 

30  Yera,  inquam,  horum  sententia,  sed  non  suo  loco  dicta.     Desyderatur 

enim  in  ea  ordo  et  consequentia,  et  nihil  de  Christi  incarnatione,  conver- 
satione,  assumptione,  sed  de  glorificatione  et  praedicatione  eins  mihi  loqui 
videtur.  Coelos  enim  describit  et  Universum  illud  mysterium  pentecostes 
et  ministerium  Euangelicum.     Quare  suspicor,    non    eum  retrogredi  ad  ea, 

35  quae  ante  pentecosten  gesta  sunt,  sed  potius  ea  prosequi,  quae  secuta  sunt 
ad  coelorura  narrationes  et  linguarura  donum,  scilicet  regnum  fidei  in  toto 
orbe  dilatum.  Id  quod  et  ordo  et  verba  mihi  praestare  videntur,  modo 
allegorice  prophetam  loqui  pro  maiestate  sacri  mysterii  accipiamus.  Sic 
enim  coelos,  firmamentum,  dies,  noctes,  solem,  tabernaculum  solis  allegorice 

40  accepimus  de  mystico  et  praedicato  Christo  per  Apostolos.    Ita  eadem  con- 


28  intelliguut  C  37  dilatatum  C 


550  ()|i('rationes  in  Psalinos.    Ifjli)— iri21. 

tiiu'uti'  seil  i'diitiiuia  alli'^oriii  pi'ocossiis  sjx^iisi  do  'riinlamo,  e<2;rossi()  vi 
cH't'iirsus  et  oxultiitio  ;ul  cniiTCuclaiii  viain  non  iiisi  re<2;iianti  et  per  Eiiaii- 
geliuni  pniedieato  et  credito  Christo  conveiiire  debebuiit.  Sic  enim  ego 
meditor,  salva  eiiiuscj-ue  ineliore  scntentia,  cum  de  novo  (|U()dain  immdo 
])salnms  a^-at,  iit  dixiiims. 

liiitnr:  Exennte  in  omnem  terram  sono  coeloriira,  Ipse  qui  iu  eisdem 
coelis  tabernaculiun  siuun  posuit,  hoc  ipso  eorum  ministerio  procedit  et 
revelatur  in  eordibus  terrenis  per  fidem,  qua  desponsat  sibi  Ecclesiam  totius 

•toi.  2,  i9f.  orbis  terraruni,  sicnt  in  Oseae  2.  dicit  'Et  sponsabo  te  mihi  in  sempiternum 

et  sponsabo  te  mihi  in  iustitia  et  iiiditio  et  in  raisericordia  et  miserationibus    lo 
Et  sponsabo  te  mihi  in   fide".     Neque  enim  Christus   sola   incarnatione   sua 
spousus  proprie   et   plene    factus   est,   sed  assentiente   eins  pacto  per  fidem 

3of).  3, 29.  Ecclesia  sua.     'Qui  enim  sponsam  habet,  sponsus  est'  (ait  lohan.  3.).     Con- 
sensus   enim    facit  matrimonium,    ante    quem    verius   procus    quam  sj)onsus 
dicitur.     Quare  processus   eins    tanquam   sponsi   est   revekitio   eins    in    fidem    i5 
Ecclesiae,  hoc  est  dum  creditus  est,  apparuit  esse  sponsus. 

De  thalamo  autem  sive  de  abscondito,   quid  sit,  non  capio,   nisi  velit 

iutelhgi,  Christum  in  eordibus  fidelium  per  fidem  sie  oriri,  ut  nescias,  unde 

3oi).  3,  8.  veuiat,    sicut    lohan.    3.    dicit    'Spiritus    spirat    ubi    vult,    et    vocem    eins 

audis    et    nescis,    unde    veniat    aut    quo    vadat',    (juo    significaretur  gratuita  20 
miserentis  dei    dignatio.     Non  enim  nobis  cogitantibus ,   sapientibus,   volen- 
tibus   oritur   in    nobis   fides   Christi,   sed    incomprehensibili   et   occulto  opere 
Spiritus    praevenitur,    quisquis    fide    donatur    in    Christo     ad    sokim    verbi 
auditum  citra  omnem  uostram  aliam  operam.     Quodsi  hie  recte  sapio,  eius- 
5j5f.  135, 7.  dem  tropi  erit  haec  locutio,   quo   dicitur   'Qui   producit    ventos  de  thesauris    25 
*i.  17,  14.  suis^     Et  ps.  16.  'De  absconditis  tuis  adimplebis  ventrem  eorum'.     Si  enim 
res,  quae  ad  victum  pertinent    carnis,    prodeunt    de  occultis  dei,    ut  nullius 
industria  praeveniri,  capi  aut  parari  possint,  quanto   magis  res  illae  divinae 
et  aeternae,  quae  in  fide  et  per  fidem  donantur,   ministerio   et  auditu   verbi 
absque  nostro  studio  parantur?     Necessario  ergo  addit,    Christum  procedere   30 
et  oriri  in  eordibus  nostris  sicut  sponsum  de  occultis,  ut  gloria  dei  et  opera 
manuum  eins,  non  nostri  liberi  arbitrii  superbia  enarrentar. 

Pulchrum  tamen  est,  occultum   hoc   dei  thalamum   sponsi  vocari,  cum 
ipsa  Ecclesia  iu  scripturis  passim  vocetur  'Almut'  idest  abscondita,  quae  est 
thalamus  Christi,  e  quo  Christus  (idest  quicquid   est  Christi  sive    fides  sive   35 
verbum  sive  virtus)   processit  et   in  mundo   apparuit.      Dum    enim    haec  in 
Ecclesia  manifestantur,  simul  Christus  manifestatur,  ut  cuius  tanquam  sponsi 

epfj.  3,  10 1.  omnia  sunt,  quae  Ecclesia  habet.     Sic  Ephe.  3.   dicit  Paulus  'Ut  innotescat 
principatibus    et    potestatibus     in     coelestibus     per     Ecclesiam     multiformis 
sapientia  dei    secundum    praefinitionem    saeculorum,    quam    fecit    in   Christo   40 
IHESU    domino    nostro'.      Ita    procedente    Ecclesia    et    fide   Christi    certe 

22  iucomprtjhensibili  A 


Operiitiones  in  Psalmos.    1519—1521.  551 

Christus  procedit  in  Ecclesia  et  per  Ecclesiam  et  ex  Ecclesia  in  conspeetum 
niundi,   quo    modo  et  1.  Timot.  3.  dieit  'Manifeste   magnum    pietatis  sacra-i.xim  3,  le. 
nientuni  est,  quod   manifestatum    est   in    carne   et  iustificatum  est  in  spiritu, 
apparuit  angelis,  praedicatum  est  gentibus,  creditum  est  mundo,  assumptum 
5    est  in  gloria\ 

Et  nescio,  quae  energia  in  verbis  huius  versus  sit,  maior  quam  ego 
consequi  possim,  quod  Christum  inducit  procedentem  ut  sponsum  de  tha- 
lamo  suo.  Videtur  euim  Ecclesiam  et  Christum  brevi  verbo  facere  unam 
carnera  et  unum  spiritum  et  omuia  communia,  ad  quod  et  Cantica  Salomo-  §oi)ci.  e,  o. 

10  nis  alhidnnt,  (hmi  Ecclesiae   ortum  et   processum   describunt    dicentia  'Quae 
est  ista,  quae  progreditur    quasi    aurora  consurgens,   pulchra  ut  hma,  electa 
ut  sol?"    Denique  familiäre   fuit  David,    Christi  et   Ecclesiae   ortum  aurorae 
seu  solis  ortui  comparare,  ut  ps.    109.  'Ex  utero    aurorae   tibi    ros  infantiae  <Bf.  no,  3. 
tuae",    ubi    nos    habemus    'ex  utero    ante    lucifernm    genui    te\     Quid    enim 

15   Uterus  aurorae,    nisi    thalamus  Ecclesiae,    ex    quo  processit   Christus?    dum 
praedicato  per  Apostolos  Euangelio  aucti  sunt  Christiani,  in  quibus  Christus 
et  ipsi  in  Christo.     Sic  de  eodem  2.  Regum  23.  ultima  verba  David  habent2.©am.23,4. 
'Sicut  lux  aurorae  Oriente  sole  mane  absque  nubibus  rutilat,  et  sicut  pluviis 
germiuat  herba  de  terra'.     Sed   et  lob  3.    Inipraecatur    diei    suo,    ne  videat §iob  3, 9. 

20  lucem  nee  ortum  surgentis  aurorae. 

Sive  igitur  Thalamum  vocemus  occultum  dei  sive  uterum  Ecclesiae, 
unde  procedit  et  crescit  Christus,  non  refert,  utrunque  verum  est,  et  ex 
nativitate  carnis  Christi  facile  iutelligitur  haec  nativitas  Spiritus.  Sicut  enim 
in  beata  virgine  utrunque  occultum  fuit,  scilicet  uterus  virginis  et  occultum 

25  opus  dei,  quo  Christus  formatus  et  natus  est,  ita  et  in  Ecclesia  utrunque 
fuit.  Nam  ex  utero  Apostolorum,  qui  primitiva  Ecclesia  fuerunt,  et  secreto 
opere  dei  processit  Christus  nativitate  spiritus  et  manifestatus  est  mundo. 
Nihil  enim  esset  Christus,  si  carne  solum  natus  esset  in  personam  suam, 
nisi  natus  esset  et  spiritu  in  corpus  suum,  quod  est  Ecclesia,  de  (pia  potissi- 

30  mum  nativitate  allegoricuin  prophetam  loqui  mtelligimus,  ut  dixi,  cpia  proprie 
sicut  sponsus  prodiit. 

'Exultavit,  ut  gygas,  ad  currendam  viara\  'Gygas'  hebraice  a  'Gybor' 
dicitur  potens  et  dominator,  sed  in  spiritu,  quo  significat  propheta  Ecclesiam 
et  Christum  in  ea  per  verbum  Apostolorum  prospere  processisse  et  adversus 

35  oranem  potentiara  inferorum  crevisse,  licet  secundum  carnem  infirmaretur 
variis  ac  multis  persecutionibus.  Neque  enim  imminutus  est  Christus,  sed 
etiam  cum  gaudio  cucurrit,  maguificatus  et  elevatus  est  per  totum  orbem, 
sicut  sol  visibilis  videtur  quodam  modo  gestire  oriens  et  ascendeus.  Verum 
propheta  regius  peculiari  et  regio  sermone  loquitur,  ut  ego  fatear,  me  verba 

40  eius   non   posse   ulla   interpretatione    consequi,    etiam  si  rem  ipsam  nonnihil 


10  d.  AC  29  Spiritus  A  32  heb.  AC  a  fe^tt  SB.  ^.  :J9  fateor  A 

40  interprqtatioue  A 


552  Oiieratioiios  in  Psalmos.     1519—1521. 

ciipiam  iiu'ilitatiiMK'.  Hix'vi  iMiini  vei'hu  puünam  Ecclosiae  in  verho  potcii- 
tissiino  ot  suporbissima  t'ule  conslantis  advorsus  oiuncs  potestates  niuiuli 
describit,  dum  Christo  in  ca  pu<;iianti  oinuiu  tribuit,  tanquam  f2:yganti  ala- 
critor  pujijnanti  et  vineonti  et  prospero  agciiti,  cum  longo  contmriii  omnia 
appareront  sen.sui.  Sicut  onim  magnificis  codi,  firmamenti,  diei,  noctis  alle-  :< 
goriis  vilissinios  Apostolos  celebravit,  ita  eadem  pompa  verborum  allegorica 
potentiam  Christi  gvgantis  in  Ecelesia  currentis  et  late  seipsum  nuiltiplicantis 
per  Euangelium  in  suunna  infirmitate  et  (ut  apparuit)  inmiinutione  eiusdem 
Ecclesiae  describit,  ut  non  spousus,  sed  hostis  eins  appareret  nee  procedere, 
sed  interire  videretur.  Idee  de  occulto  et  thalamo  cum  procedere  dicit,  id-  lu 
est  sacramento  Crucis  et  crucifixae  Ecclesiae. 

'A  summe  coelo  egressio  eius,  et  occursus  eins  usquc  ad  sumnuun 
eins'.  Hebraeus  aptioribus  verbis  "^A  fine  coelorum  exitus  eins,  et  ambitus 
eius  ad  fiuem  eorum'.  In  quo  mira  proprietate  Ecclesiam  universo  orbo 
multiplicatam  significat.  Eines  enim  coelorum  appellat,  quos  horizontas  nostri  is 
vocaut,  permanens  in  allegoria  cepta  solis  visibilis.  Sicut  enim  ubique 
terrarum  sei  idem  ab  Oriente  in  occidentem  vergit,  quasi  ab  uno  codi  fine 
ad   alium  (sie   enim  apparet  sensui),   ita  Christus   ubique  terrarum  oritur  et 

ajjnttt).  8, 11.  Ecelesia  eius  ab  Oriente  et  oecidente  congregatur,  ut  dicit  Matt.  8.  'Multi  ab 

Oriente  et   oecidente  venient  et  recumbent  cum  Abraham,  Isaac  et  lacob  in  20 
Sd".  49, 12. regno   coelorum'.     Isa.  49.  "^Ecce  isti  de  longe  venient,  et  ecce  illi  ab  aqui- 

3c|.  43, 5  ff.  lone   et  mari,    et  isti  de  terra  australi'.     Et  43.  'ab  Oriente  adducam  seraen 
tuum  et  ab  oecidente  congregabo  te.     Dicam  aquiloni:    Da,  et  austro:  Noli 
prohibere,   aifer  filios  meos  de  longinquo  et  filias   meas  ab  extremis  terrae, 
et  omnem  qui  invocat  nomen  meum,  in  gloriam  meam  creavi  cum,  formavi  -^ 
cum  et  feci  cum'. 
$).  2, 8.  Haue  sententiam  ps.  2.   sie   posuit  'Dabo   tibi    gentes   haereditatem  et 

?Pf- 72, 8.  possessionem  tuam  termiuos  terrae\  Et  71.  'Et  dominabitur  a  mari  usque 
ad  mare  et  a  flumine  usque  ad  terminos  orbis  terrarura\  Quare  'summum 
coelorum'  et  'summum  eorum'  hoc  versu  dicitur  eodem  tropo,  quo  Christus  -m) 

5mQttö.24,3i.  Matt.  24.  dicit  'Et  congregabunt  electos  eius  a  quatuor  ventis,  a  summis 
coelorum  (idest  ab  Oriente)  usque  ad  terminos  eorum'  (idest  usque  ad  occi- 
dentem). Sic  enim  Christus  collectus  est  ex  hominibus  terrae  ab  Oriente 
usque  ad  occidentem,  ubique  praedicatus,  ubique  creditus,  ubique  sponsus 
Ecclesiae  factus  est,   quod  solo  verbi  ministerio  factum  est  etiam  non  cogi-  3.=; 

aipgfc^.  8, 14.  tantibus   nee   praevidentibus    praedicatoribus.     Sic   enim  Apostoli   audierunt, 

Samariam  recepisse  verbum  dei,  antequam  praedicare  illis  decrevisseut.     Et 

Scf.  49, 21.  Isa.  49.     Ecelesia    se    praeventam    miratur    iuopinata    fiddiura    multitudine 

dicens  'Quis  mihi  genuit  istos?    Ego  sterilis  et  non  pariens,  transmigrata  et 

captivata,   et  istos  quis   enutrivit?     Ego   destituta   et  sola,  et  isti   ubi  hie  40 


ajipareret  A  10  iuteriri  AC  interire  2ß.  ^.  37  illi  C  39  d. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  553 

erant?""     Ita   euim   odor  Christi  bonus   in    Apostolis   adducebat   ex   universo 

circuitu  terrai'um  ad  verbuni  et  fidem  Cliristi,  hoc  est  a  summo  coelorum  ad 

sumnium  eorum. 

'Nee   est,    qui   se   abscoiidat   a   calore   eius^.      Caloreni   solis   allegorice 
5   spiritum    sanctum    dici    non    est    dubiura.     Hie    autera    nulluni    personarum 

respectum  habuit  nee  discrevit  inter  gentes  et  ludaeos,  cum  sit  ideni  dominus 

omnium,   etiani   de  lapidibus  istis  suscitans  filios  Abrahae.     Ut  enira  omnes  a'intto.  3, 9. 

peccaverunt,    ita    onines   gratuito   calore  Spiritus  miserente  iustificati  et  vivi- 

ficati  sunt. 
10  Calorem  autem  potius  voluit  appellare  quam  alio  nomine,   ut  virtutem 

Spiritus    vivificatoris    signaret.     Calor  enim  vitae  qualitas  est,    fi'igus  mortis. 

Sic  Gen.  1.  'Spiritus  doraini  ferebatur  super  aquas',  idest  incubabat  et  fov^e- i- »'"i- 1. 2. 

bat    calore    suo    vivificaturus ,    sicut    gallina    incubat    et    vivificat    ova    sua. 

Hebraice  non  est  'qui  se  abscondat",  quod  fugam  abscondentis  se  praetendit, 
15   sicut  Adam  in  paradiso   se   abscoudit,   sed   simpliciter   'non   est  absconditus 

a  calore   eius^,    quo   potius   inveniri    misericorditer  intelligitur  absconditus  et 

illurainari   seu  revelari,    sicut  Lucae  2.   Christus    ad    revelationem    gentium  suc.  2, 32. 

paratus   dicitur.     Est   enim  expressio    eius,    quod    dixerat,   ubique  terrarum 

Christum    regnare  et  nullum   esse   locum,  in  quo  Spiritus  eius  non  iustificet 
20   et   vivificet   homines,   ne    impii    loco   alicui  Ecclesiam   Clu-isti   affigaut  et  in 

suum  angulum  coartent,   qui  soli  voluut  calore  spiritus  animati  videri,   cum 

potius  frigore  Babylonis  sint  exanimes. 

Hoc    etiam   vult   propheta,   quod   ad  solius   Euangelii  ortum   datus   et 

efiPusus    sit   in    totum    orbem  spiritus  sanctus.     Lex  enim  calorem  neque  dat 
25  neque  habet,  quae  potius  frigus  est,  faciens  et  invitos,  pigros,  immo  mortuos 

ad  opera  bona,  sicut  dicitur  ps.  147.  'Ante  faciem  frigoris  eius,  quis  sustine-  W)-  h7,  17  f. 

bit?     Emittet  verbum   suum  et  liquefaciet  ea,  flabit  spiritus  eius,    et  flueut 

aquae'.     Verbum,  inquam,  Euangelii  caloris  emittet,  idest  spiritus,  hoc  enim 

liquefaciet,  sicut  et  ps.  125.  'Converte,  domine,   captivitatem   nostram   sicut  *i.  126, 4. 
30   torrens  in  austro\ 

Lex    domini    immaculata,  convertens   animas.  i9- »• 

Testimonium  domini  fidele,  sapientiam  praestans  parvulis. 
Descripto  ministerio  Euaugelico  et  opere  eius,  quod  est  enarrare  gloriam 
dei  et  eodem  verbo  fidem  Christi  plantare  ac  spiritum  dare,  Prosequitur 
35  fructum  eiusdem,  qui  est  dilectio  legis,  idest  plenitudo  legis,  sicut  Ro.  13.  Köm.  13,  10. 
dicit  'Plenitudo  legis  dilectio'.  Neque  enim  lex  operibus,  sed  amore  imple- 
tur  uec  vult  operibus  fingi,  sed  affectu  amari.  Ideo  propheta  eos  intuens, 
qui  per  verbum  fidei  accepto  spiritu  hilares  et  amantes  facti  sunt  ad  facienda 
ea,   quae  legis   sunt,   docet,   quam  sit  sancta  et  iusta  et  bona  lex  ,   quae  iis, 

4  allegorict^  A  12    idestj    in  est  C  U  Ilebraicti  A  18    exprijssio  A 

expraessio  C         ubi(J  C  28  Euangelici  C 


r,54  OiMM-atioin-s  in   IV.ihnos.     151!) -ir.21. 

(lui  siiu'  spifitii  sunt,  aiimra,  iiii(|ii:i  et  dura  \i(l('(ur,  cum  uon  sit  culpa  k'ii'is, 
sod  allcctuuMi,  -M'  si  Christinu  et  INToscu  compan!!  dicens:  Mosen  odiebant 
et  connitani  cius  facicin  l'u^icUant  dcui((uc  lapidibus  oiim  impetobaut,  sempor- 
([(!(>  adv(>rsus  cum  nuu-murabaul.  In  bis  enim  figurata  est  leg;is  et  affectus 
!,  ;t  luali  nuitua  liabitudo.  At  Moses  revcra  erat  mitissimus  omniiim ,  qui  erant  •> 
super  tcrraiu,  (piod  tarnen  non  cognoscebant,  et  lex  domini  amabilissima  est, 
({uod  pravitas  eordis  non  intelHgit,  donee  ad  voocm  s]->onsi  sublata  ])ravitate 
et  dato  sjiiritu  lex  cognoscatur  et  anietur. 

Quare  etsi  de  lege  domini,  quae  litera  est,  loquitur,  quae  in  Deealogo 
scribitnr,  neu  tamen  nisi  de  amata  et  iam  e  litera  in  spiritum  rapta  bxpii-  i» 
33.  tur.  Sic  enim  Hiere.  32.  promisit  'scribam  legem  meam  in  cordibus  eornm 
et  dabo  in  visceribns  eorum'.  Id  quod  indicat,  ubi  dicit  'Lex  iramaculata', 
idest  integra,  seu  innocens,  lioc  est  (ut  in  hebraeo  dicitur)  'Tberaima',  quae 
facit  bonum  et  innocentem,  quod  non  facit,  nisi  dum  Spiritus  digito  scribitnr 
et  calore  verbi  docetur,  ideo  et  calorem  praemisit  versu  praecedente.  Dixi-  ih 
mus  autem  abunde  alias,  quo  modo  lex  litera  sit,  sive  scribatur  sive  dicatur 
sive  intelligatur,  donec  ametur,  quod  non  est  legis  ipsius  docentis,  sed  caloris 
iustificantis  et  animas  convertentis.  In  summa,  hac  ratione  tribuit  bis  versi- 
bus  tarn  eximia  munera  legi,  ut  sit  Immaculata,  convertens  animas  et  reliqua, 
ut  eam  discernat  a  lege  sine  v^erbo  fidei  et  calore  spiritus  docta,  quae  non  20 
nisi  polluit  et  avertit  animas,  infideles  facit  et  insipientes,  ut  omnia,  quae  de 
lege  hoc  loco  praedicat,  spiritus  calefactoris  per  verbum  fidei  esse  intelligan- 
tnr.  Qua  causa  et  tanta  verborum  copia  gestit  toties  (nempe  sexies)  legem 
repetens  aliis  et  aliis  verbis  et  duodecim  epithetis,  velut  duodecim  fructibus 
ligni  vitae  eam  celebrans.  Ipso  plane  verborum  gestu  id  ostentans,  quod  25 
revera  in  auima  legem  amante  et  gestiente  geritur.  Araans  enim  legem  non 
potest  satis  eam  laudare,  adeo  placet,  quae  prius  adeo  displicuit.  Quare 
omnia  haec  per  antithesin  videamus,  quo  facilius  intelligamus,  quid  lex  sine 
spiritu  et  spiritus  sine  lege  operetur  in  nobis. 

Primum  'Lex  est  inmaculata'  per  fidem,  non  modo  in  se  ipsa  seu  (ut  30 
vocant)  obiective,  sed  et  in  nobis  seu  (ut  dicuut)  etfective  (nam  formaliter 
nunquam  non  est  Immaculata),  quia  et  facit  uos  bonos  et  immaculatos  et 
amatur  ab  imraaculatis  et  bonis  factis,  ut  Immaculata,  hoc  est  vere  cognosci- 
tur  qualis  est.  At  sine  fide  non  modo  non  immaculatos  seu  bonos  facit  aut 
non  amatur,  sed  etiam  reos  et  malos  facit  et  ut  mala  oditur,  quia  lex  irara  35 
operatur  et  mortem,  quam  nemo  non  odit  et  prohibet  concupiscentiam,  quo 
nemo  non  irritatur  et  indignatur,  etsi  metu  poenarura  simulet  obedieutiam, 
quae  hypocrisis  tangitur  et  tollitur  per  id,  quod  sequitur. 

Secundum    'Convertens   animas'.       Lex    enim    (ut   dixi)    ante    spiritum 
convertit  manum  timore  poenae,    sed    magis    avertit    cor    odio  earundem  et   40 


9  Decalago  A  36  quo]  qua  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  555 

iudiguatione  prohibitae  concupiseentiae,  eonvertit  etiam  os,  oculos  et  aures 
et  omaes  vires,  sed  cor  non  est  rectum,  et  Spiritus  non  est  fidelis.  Quare 
ne  quis  his  versibus  legem  absolute  laudari  intelligat,  opus  est,  ut  subiutelli- 
gat,  legem  esse  talem  factam  per  fidem,  non  autem  ipsara  esse  se  solam 
s  factricem  talem.  Non  talia  facit  lex,  sed  talis  fit  per  calorem  solis  in  fide 
verbi  orientis.  Fit,  iuquam,  talis  in  nobis,  in  quibus  ante  fidem  longe  con- 
traria erat.  Hoc  enim  sensu  plane  intelligitur,  fructura  fidei  Euangelicae 
esse  legem  amabilem  factam  et  talem,  qualem  hie  describit. 

Tertium  'Testimonium    domini   fidele'.     Idem   per    testimonium  domini 

10  quod  per  legem  intelligi,  non  est  dubium  sicut  et  per  sequentia  quatuor 
nomina  iustitiae,  praeceptum,  timor,  iuditia,  aliis  et  aliis  causis.  Nam  lex 
dicitur  a  docendo  seu  iustruendo  ea,  quae  ignoramus.  Testimonium  a  testi- 
ficando,  quod  sit  ceu  signum  et  memoriale  per  alios  velut  testes  et  nuncios 
datum  ab  eo,  qui  abseus  est  et  non  apparet.     De  reliquis  suo  loco,  hie  duas 

i^"  istas  observatas  videmus  rationes.  Nam  lex  docendo  facit  'Thamim^  (idest 
bonos  viros)  et  eonvertit  animas,  si  tamen  in  spiritu  doceatur.  Testimonium 
fidele,  quia  etsi  sit  absentis  et  nusquam  apparentis,  non  tamen  fallit  aut 
decipit.  Neque  enim  frustra  impletur,  nee  in  oblivione  est  opus  nostrum 
coram  eo,   qui   non  videtur.     Sic   enim  fides   fidele    credit   esse  testimonium 

20  dei.  Quae  causa  solet  homines  reddere  suspitiosos  de  fidelitate,  deinde 
pigros  de  praestanda  fide,  oculata  enim  et  graeca  fide  negociantur  homines. 
Neque  hoc  modo  solum  fidele  est  passive,  verum  et  fideles  facit  active,  ut 
ii,  qui  fidem  habent,  non  segnius  faciant  absentes,  quam  si  praesentes  essent 
ei,  cuius    est   testimonium.     Contra,  ubi    Spiritus    fidei    non    fuerit,    ibi    nee 

-'5  fidele  habetur  nee  fideles  facit,  immo  infideles  facit.  Agunt  enim  ac  si  is, 
qui  praecepit,  nuUus  sit  aut  non  exacturus  nee  redditurus  sit.  Ita  fit  testi- 
monium eis  vanum  et  falsum,  quia  ipsi  vani  et  falsi  sunt. 

Quartum  'Sapientiam    praestans    parvulis'.     Parvuli    hie    proprie    simt 
simplices  et  ii,  qui  persuasibiles  sunt  facile,  ut  proverb.   1.  'Usque  quo  par- ©pr.  1, 22. 

3ü   vuli    diligitis   infantiam?"     Et  14.    'Innoceus    credit    omni    verbo',    id    quod  ©pr.  h,  15 
proprie  ad  testimonium  quadrat.     Neque  enim  audiunt    testimonium  domini, 
nisi  persuasibiles  et    ductiles    velut    parvuli,   cum    denuncietur    per  viles  et 
abiectos  testes  ab  eo,  qui  tarn  longe  remotus  est  ab  omni  sensu.     Sapientes 
autem  fiunt  testimoniis,  idest  earum  rerum  cognitores,  quae  excedunt  omnem 

:i5  captum  et  remotae  sunt  a  nobis,  idest  dei,  quem  dum  cognoscunt,  ab  Omni- 
bus se  subtrahunt,  quae  videntur  et  comprehenduntur,  studentes  illi  placere, 
quem  non  vident.  Hoc  modo,  dum  docet  coelestia,  fit  per  fidem  testimonium 
domini,  sapiens  et  sapientes  faciens.  Contra  maiores  illi  et  impersuasibiles 
rebus    praesentibus    potius    inherent,    quibus   excaecati,    imprudentes    fiunt, 

40  nihil  de  absenle  deo  sapientes.     Quodsi  etiam  timore  poenae   de   deo  loqui, 

35  dei,  quem]  fidei,  quam  C  36   comprcjheiiduntur  A  38  et,  (öot    impersua- 

sibiles) fe^It  C 


r^r-j^^  Olii'nitiones  in  Psalmo.s.     1519—1521. 

aiuliiv  c'oü-itarcvc  ooi^antur,  alVectu  taineu  co  loiio-ius  alH'iml  et  iis,  (jnac 
viilcnt,  iinnicruuiilur,  iil  (|UikI  facit  tostimonium  domini  uotuliiin  lactiiin  tale, 
,[nod  >apicntiaiu  praobcat  pai'viilis,  idest  sine  spiritii  (loctuiu. 

In  liebraeo  collective   accipi   potest  'eduth  edonai',  idest   summa  testi- 
moniorum  seu  quicqiiid  est  testimoniorum  domiui,  quo  modo  'Alniuth'  iuven-    •' 
tutem,  idest  summara  iuvenum  seu   quicquid  est  iuvenum,  dicimus.     Tarnen 
hoc  paruin  ad  rem,  nisi  (piod  elegantia  regii  prophetae  observanda  est. 

lustitiae   doniini    rectae,   laetificautes   eorda. 
Praeceptum  domini  lucidum,    illuminans    oculos. 

Quintnm  'lustitias'   (quas   alibi   iustificationes  vertit,    cum   hie  uon   sit  lo 
'zidekoth'    sed  'pikudim',   quod    statuta,    mandata    quoque    redditur)    rectas 
commendat  factas   Euangelio  gratiae.     Lex  autem  domini   iustificationes  di- 
cuntur  ab  effectu,  quod  iustificeut  et  in  iustificando  exerceaut,  seu  ut  hebraeo 
consonemus,  ordineut  et   dirigant  hominem  in  faciendis,  quibus  pulcherrime 
convenit  laus  rectitudinis  et  laetitiae.     Antequam    enim   lex  domini   spiritu-  is 
aliter    intelligitur,    vehementer    inquietas    perplexasque    facit    conscientias  et 
multis  operum  ambagibus  fatigat,  dura  sectantur  iustitiam  legis,  et  tamen  ad 
iustitiam  legis  non  perveniunt,  sicut   figurat   ambitus    ille   filiorura  Israel    in 
deserto    ad   litus   maris  rubri,   ubi    murmurabant   prae    dolore   et  tedere  cos 
coepit  laboris  et    itineris.     Neque  enim  operibus  saturatur  lex,  sed  operatores   20 
suos  infinita  exactione  penitus  exhaurit   et   varie   trahit,   unde  et   contristat, 
tedio   afficit   et   difficiles,    curvos   invitosque    reddit.     At  versa  in   spiritum, 
idest  amata,  miro  compendio   expedit  et    recto  cursu  ad  finem  dirigit,  facit- 
que  homines  hilares  ad  omne  bonum   opus,    dextros,    instructos  et  paratos. 

Sextum  ergo  est,  quod  corda  laetificat,  cum  carni  longe  contraria  faciat.   25 
Litera  enim  occidit  et  molestat  corda,  dum  nullis    viribus  nee  operibus  sen- 
tiunt  satisfieri    exactioni  legis,    atque    quo    magis    student  et  operautur,   eo 
magis  debere   se   Intelligunt.      Aut  si    in   hac  parte   non   laborant,   vana  et 
perversa  operum  fidutia  laetantur,  quia   non    in   deo  nee  in  pura  conscientia 
et  lege  domini,   sed  in  seipsis  delectantur,    quae  non  est  laetitia  cordis,  sed  30 
corporis  et  sensuum,   latente   intus    inquieta   tamen   conscientia,  suo  tempore 
proditura,  quo  modo   et  sapientiam  praestant  testimonia,  superbis  scilicet  in 
litera,  qua  sibi  sapientes  videntur.     Lex  enim  dum  litera  est,  semper  opera- 
tur  utrum  illorum  aut  enim  ficte   convertit   aut  vere  magis   avertit.     Ita  vel 
dat  fictam  sapientiam  vel  magis  facit  insipientes.     Ita  vel  ficte  laetificat  vel   35 
magis   contristat.       Ideo    Spiritus    tres     legis    habitudines    tangit,    dum    non 
simpliciter  dicit  'Convertens',    sed    addit  'animas'.     Ita  non  contentus  dicere 
'sapientiam  praestans",   addit  'parvulis\     Et  'laetificautes'  non  quodlibet,  sed 
'corda\     Sic    de    sequentibus    quoque    videbimus.      Triplex    enim    hominum 
genus  indicat,  alios  ignorantes,   alios   scientes   et  odienteS;   alios  scientes  et  40 
amantes  legem. 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  fjö? 

Ignorata  lex  facit  ficto  conversos,  convertit  CDim,  sed  non  aninias 
eorum.  Odio  autem  habita  facit  raagis  aversos  idque  ex  aniiiK».  Quo 
modo?  Qui  eüim  viribus  suis  praesumunt  eam  implere,  nonduni  cogno- 
verunt,  quam  spiritualis  sit  lex.  Ideo  statuunt  suam  iustitiara,  arbitrantes 
5  prae  caecitate  sua,  se  legem  implevisse  seque  bonos,  conversos  et  imma- 
culatos  factos,  cum  hac  impietate  bis  sint  maculati  et  bis  perversi,  sitque 
eis  lex  bis  maculata  et  bis  avertens  animas  eorum,  hac  ipsa  stulta  inno- 
centiae  et  conversionis  simulatae  opinione,  semel  quod  revera  nocentes  et 
aversi    sint,    secundo    quod    specie    operura   hanc    nocentiam    et  aversionem 

lu  vestiunt  et  iactant  superbieutes  de  ipsa  vanitate  et  mendatio.  Qui  vero 
noverunt  legem,  quam  spiritualis  sit,  posita  ista  praesumptione  agnoscunt, 
a  se  per  legem  exigi  ea,  quae  nee  possunt  nee  habent,  unde  discrutiantur 
conscientia  aut  odiunt,  prohiberi  suas  concupiscentias  et  exigi  quod  non 
habent.     Hoc  odio  cum    legem    bonam  odiant,   magis   avertuntur  et  peiores 

15  fiunt,  ut  et  ipsis  lex  non  sit  immaciüata,  alia  tamen  causa  quam  praedictis. 
Uli  enim  nee  agnoscunt  esse  immaculatam  nee  fiunt  per  eam  immaculati,  hi 
autem  agnoscunt  et  tarnen  non  fiunt  per  eam  immaculati.  Amantes  vero  et 
agnoscunt  et  fiunt  immaculati. 

Ita    testimonium    domini    ignoratum    facit    ficte    sapientes,    facit    enim 

20  sapientes,  sed  non  eos,  qui  sunt  parvuli,  odio  autem  habitum  facit  magis 
insipientes.  Quo  modo?  Dum  eura  praesumunt  operibus  satisfacere,  igno- 
rantes,  quam  nihil  faciant,  \ndentur  sibi  sapere  et  omnia  intelligere,  seque 
fideles  et  veraces  factos,  cum  bis  contraria  sint  omnia  per  hanc  hypocrisin 
impiam.     At  qui  cognoscunt,  quam  sint  ipsi  infideles  et  vani   nee    habentes, 

25  quo  satisfaciant,  odiunt  testimouia  domini  nollentque  se  illis  adstringi.  Qua 
mala  voluntate  magis  insipientes  fiunt  et  ad  ea,  quae  super  terram  sunt 
sapienda,  magis  trahuntur,  quia  mallent  illa  invisibilia  non  esse,  tantum  ab- 
est,  ut  ea  sapiant.  Ita  neutris  est  testimonium  domini  fidele  et  sapientes 
faciens,  sed  di versa  causa:  illis,   quod   nee   intelligunt,  quam  fidele  sit,  ipsi 

30  vauissimi  nee  sapientes  per  ipsum  fiunt,  his,  quod  vident  quidera  esse  fidele, 
seque  vanos,  non  tamen  per  ipsum  erudiuntur,  ut  sapiant.  At  amantibus  et 
fidele  est  et  erudiens  sapienter. 

Sic  iustitiae  ignoratae  ficte  laetos  faciunt,  laetificant  enim,  sed  non  corda 
eorum.     Inflant    gaudio  superbos  in  operibus    suis,    ut  sibi  recti   et  iucundi 

35   videantur,  cum  revera  (ut  Salomon  Ecclesiast.  4.  ait)  ignorcnt,  quantum  faci-  i'icb.  4,  n. 
ant    mali,    et    intus  habeant  conscientiam  confusissimam  et  minime  omnium 
directam.    At  qui  cognoscunt,  se  rectos  quidem  non  esse,  et  lege  exigente  in 
varia  sollicitantur,  odiunt  legem  et  multis  molestiis  agitantur,  semper  tristes 
coram   domino  in   omnibus  viis  suis,   sicut  Malach.  3.  'Ambulavimus  tristes  awai.  3,  i4. 

40   coram  domino".    Ita  neutris  Iustitiae  domini  sunt  rectae  et  laetificantes  corda. 
Septimum   Traeceptum   domini   lucidum'.      Mihi    videntur    interpretes 

37  exigent(5  A  lege  exigente,  C 


5r,g  OlMM-alioncs  in   Psiiliuos.     151')— ir)21. 

'Iiicidiiin'  i'cdd'ulisx',  (|ii(nl  in  lu'braoi)  'inuiuliiin'  scu  'clccliiiu'  dicltiir.  Est 
"IJ).  18,  j...  ciiiin  cadcm  dictio,  (|iia('  ps.  17.  ponitiir  'Kt  cuin  clento  elcctus  cris\  forte 
inoti  vo,  (juod  s(i|uitur  'illiuniiuins  ooiilos",  quod  magis  lucido  quam  electo 
roiiiix'tal,  Tuni  (|Uod  toitc  mi^ationoin  vitare  volueruut,  cum  sujx'rius  Mni- 
iiiaculataiu  Icucni'  vcrti'rint.  Neutra  autcm  causa  .satis  est.  Cur  enim  et  r. 
iustitia>  iiou  potius  lactas  (piam  rectas  dederunt,  cum  sequatur  Xaetificantes 
corda',  aut  testiiUDnium  sai)ieus  pro  fidele,  cum  sequatur  'Sapientiam  prae- 
staus'?  Sic  et  iu  caeteris  nullius  convenientiae  ratio  habetur.  'Immacula- 
tam'  autem  diximus  j)roprie  significare  in  hebraeo  'Innocentem",  aut  id,  quod 
Küiii.  7,  12.  Paulus  Eo.  7.  legi  tribuit:  iustam,  sanctam,  bonam.  Sit  ergo  praeceptum  lu 
domini  clectum. 

Praeceptum  autem  dicitur  proprie  ab  eo,  quod  exigat  et  prohibeat, 
ideoque  ea  parte  legem  dei  compreliendit,  qua  est  molestissima  et  odiosis- 
sima,  Siquidem  doceri  et  ordinär!  et  dirigi  (quae  legis,  testimonii  et  iusti- 
tiarum  esse  diximus)  molliora  sunt,  et  mitius  ea  fert  humana  superbia,  at  v> 
j)raeceptuni  rigidum  exactorem  asperumque  dominatorem  odit  et  contemnit, 
nee  nisi  invita  et  murmurans  obteraperat.  Ab  iis  autem,  qui  non  intelli- 
guut,  idest  a  primo  illo  hominum  genere,  quos  hypocritas  diximus,  putatur 
electum  haberi,  dum  operibus  suis  praesumunt  ei  respondere.  Veniente 
autem  spiritu,  qui  amorem  praecepti  accendit,  non  modo  non  contemnitur  20 
aut  oditur,  sed  inter  praeciosissima  et  electissima  habetur.  Tunc  enim  vere 
fit  praeceptum  domini  electum,  ita  ut  pro  nulla  re  mundi  nolint  ipsum  esse 
positum,  ac  si  positum  non  esset,  summe  optarent  poni. 

Octavum     "^lUuminans    oculos'.       Ignaros    hypocritas,     qui    in    specie 
operum  superbiunt,   revera  excecat,   cum   sese   illuminatissimos  esse  credant  25 
et  nihil  non    videre.      Illuminat  enim,   sed    non    oculos    eorum.     Alios   vero 
prorsus    excaecat,    qui    odio  praecepti    eo    dueuntur,    ut   nihil   vilius  et  ab- 
iectius  eo    habeant,   suas    vero   cupiditates    ei  praeferant  et  eligant  in  corde, 
quantumvis  metu  coacti  aliud  simulent   et  ipsi.     Quae   enim  maior  caecitas, 
pro  electissimo    dei    praecepto    habere   electissimarum    et    praeciosissimarum  m 
rerum  loco  foedas  cupiditates  eodem  praecepto  prohibitas?    Amantes  autem, 
qui  cupiditates  foedissimas  esse  ducuut,   nihil    habent  electius  et  praeciosius 
praecepto  domini,  quod  tarn  foedas  res  non  modo  ostendat  aut  testetur,  sed 
etiam  penitus  prohibeat  et  non  esse  iubeat.     Delectantur  enim,  esse  eas  pro- 
hibitas rigidissime  et  contrarias  res  esse  exactas  instantissime.     Ita  in  omnia  35 
eorum    vota    consonat    praeceptum    domini    electissimum.     Hi    enim    habent 
oculos  illumiuatos,  clare  videntes  res  vere  amandas  et  vere  odiendas. 

Antequam  vero  caetera   prosequamur,  neve  diutius    pendeamus  animis, 
quaerimus,    qua  via  ad   hoc  perveniatur,  ut  lex  sit  nobis   Immaculata,  testi- 
monium   fidele,    iustitiae  rectae,   praeceptum   electum,   timor    castus,   iuditia  40 
Vera,  et  caetera  eveniant,    quae   de   ea  dicta  sunt  et  dicentur?     Respondeo: 


17]  xviij  0  9  u.  12  proprio  A        36  eorum]  eins  A        38  animi  A       41   ea  fel^lt  A 


Openitionos  in  Psaluios.    1019—1521.  559 

Nimqiiani  eo  pervenitur  operando  et  laborando,  quia  operibus  et  laboribus 
non  impletur,  sed  desperando  de  operibus  et  laboribus.  Nou  euini  delectare 
potest  lex  ante  sui  impletionem,  sed  post  impletioueni.  Cum  autem  ope- 
rarii  id  agant  operibus  suis  stulti,  ut  eam  irupleant  et  nunquam  de  se 
n  desperent,  uecessario  fatigantur  et  laborant  frustra.  Donec  enim  apud  se 
inveniuut,  quod  exactrici  legi  persolvant,  operari  ac  per  hoc  iuquieti  esse  et 
legem  odisse  non  cessant.  Ita  lex  eos  exhaurit  et  fatigat,  donec  consumat 
eos  inaeternum.  Qui  autem  impotentiam  suam  experti  et  insuperabilem 
legis  exactionem  confessi  de  se  desperant  et  ad  Christum,  unicum  legis  im- 

10  pletorem,  confugiunt,  audientes  et  credentes  in  eum,  ut  qui  finis  est  legis  ad  mm.  10, 4. 
iustitiam  omni  credenti,  quisquis  talis  est,  hie  ante  omnia  opera  sua  et  sine 
ulla  lege,  gratis  hac  humilitate  et  fide  sua  accipit  spirituni  sanctum,  qui  non 
operibus,    sed    suae    virtutis  gratia    sola    accendit    novam  et   dulcem  concu- 
piscentiam    charitatis   et   odisse  facit  concupiscentiam   lege    prohibitam,   quo 

15  facto  voluntas  iam  in  aliam  mutata  intuetur  legem  domini  videtque,  eam  id 
ipsum  praecipere  et  prohibere,  quod  ipsa  spiritu  succeusa  et  cupit  et  amat. 
Ita  fit,  nt  legem  sibi  per  omnia  ad  votum  respondentem  non  possit  non 
amare,  laudare  et  ea  cantare,  quae  bis  versibus  cantautur. 

Tunc  enim    videt  non    legis,    sed  voluntatis  vitio  fieri,    ut    lex  augeat 

20  peccatum  et  operetur  iram  eo  ipso,  dum  inunaculata  est  et  convertit  animas, 
sapientes  facit,  laetificat  et  illuminat  oculos. 

Si  enim  lex  natura  sua  peccatum  augeret  et  iram  operaretur,  idem 
faceret  charitas,  legis  amica  et  illi  per  omnia  consentieus,  quod  et  facit, 
nbi    extra   voluntatem    fuerit,   sicut    lex    semper    extra   voluntatem  est,    ubi 

25  charitas  presens  non  est.  Nam  quid  operabatur  charitas  Christi  in  ludaeis, 
nisi  maiorem  iram  et  peccatum?  Sic  lex  quoque  operatur  in  omnibus 
hominibus,  donec  extra  voluntatem  eorum  est,  non  est  autem  in  voluntate 
eorum  nee  voluntas  eorum  in  ea,  donec  diligatur  et  hoc  ametur,  quod  lex 
praecipit. 

30  Timor   domini    sanctus,   permanens    in   saeculum   saeculi:          19,10. 

luditia   domini    vera,    iustificata   in    semetipsa. 
Hebraeus   proprie  habet  'Timor    domini   purus'  seu  'mundus',   uec  hoc 
dicitur  velut   epitheto  (ut  vulgo  sentiunt),   quo    discernatur   a  timore   servili, 
quantum  ego  capio,  sed   timor   domini    simpliciter  hie   accipitur   pro   timore 

35  dei,  quem  titulo  laudis  demonstrat  per  Euangelium  fieri  in  cordibus  ealore 
verbi  ardentibus  purum,  qui  in  omnibus  abis  est  impurus,  idest  habetur 
irapurus.  Quod  facilius  intelligimus,  si  de  timore  et  puritate  eins  obiective 
versum  hunc  dictum  accipiemus,  ad  modum,  quo  de  omnibus  praedictis 
disputavimus.     Sic  enim   et  lex   domini   simpliciter  accepta  Immaculata  est, 


13  virtuti^  gratiq  A  32  proprio  A 


5()()  Op.n'iitionos  in   l'salmos.      l.Mil  -  U)2l. 

^0{\  lum  iiisi  iimnaciihitis,  iiociMitihiis  nuicin  est  iKtcciis  et  odihilis.  8ic 
tostinioiiiimi  tKuuiiii  \u\v\c  piis,  scd  iinpiis  infidcl»'.  Ila  pi-acccitiimi  doinini 
elcctuiu  c'U'clis,  r('|)iMl»um  autoin  et  ubiectiini  rcprohis.  Jta  ot  hie  'purus' 
rcfem  dobot  uon  ad  tiuuiroiii  ipsiim,  sed  ad  affectnm  oonini,  quibus  purus 
iiidientnr.     Cjiialis  cuiiu  (piiscjue  est,  talis  est  ei  et  lex  et  quae  legis  sunt.         :> 

Xonmu  iuituf  est:  Tiniorem  domini  esse  purum,  ubi  hypoeritae  et 
i[>si  tingunt,  se  tinieir  deuni  et  piu'os  esse  in  tiniore  domini,  cum  sint  bis 
impuri  et  in  oorde  revera  eum  contenniant.  Alii  vero,  impuritatem  suam 
non  ignorantes,  sentimit,  se  non  timere  deum,  mallentque  licere  non  timere, 
eligentes  impuritatem  cordis  sui  deuni  contennientis  et  non  videntis.  Aman-  lo 
tes  vero,  oculos  illuminatos  habentes  et  deuni  cognoscentes,  vident,  quam 
pura  res  sit  timor  domini,  quam  nihil  negligat,  qui  timet  dominum  et  de- 
clinet  a  peccato,  delectatur  in  hac  puritate,  quia  et  ipso  sie  sentit,  ut  timor 
exigit,  faetus  Concors  per  omnia. 

Quaeritur    autem,    uude   timor   inter    leges    et    praecepta  numeretur  et   v, 
non  potius  vel  aeque  amor  ?    Nescio,  quid  dicam,  Conabor  tarnen :  Quia  solus 
amor  est,  qni  legem  et  ea,    quae  lex  operatur,   facit    salutaria   et  bona,    lex 
a.swof.  19,16.  autem  potissimum    suscitat    timorem  dei,   ut  Exodi    19.   Monstratur  in  filiis 
Israel  coram  moute  Sinai  et  in  omnibus,   qui  exactrice  et  comminatrice  lege 
redeunt  ad  cor  et  compunguntur.     Hie  timor,  quia  foris  est  et  extra  volun-  20 
tatem  sicut  et  lex,  quae  eundem  suscitavit,  idest  non  amatur,  ideo  non  suo, 
sed  voluntatis  vitio  impurus  est,  ubi  autem  amatus  fuerit,  purificatur.     Tunc 
euini  timet  deum,  sicut  et  araans  voluntas  desyderat,   faetus  eidem   Concors 
per  omnia.     Amor  enim  delectatur,  si  deum  timeri  videat,  id  quod  lex  non 
solura  iubet,  sed  et  facit.     Cum  ergo  hie  de  timore  dei,   quem  lex  suscitat,  25 
loquatur,   qui    amatus    est   purus,    oditus    est  impurus,    non  male  inter  legis 
nomina  censetur,  immo  et    ipse  videtur   esse   lex    literae,    cum    revera  litera 
legis  non  cognoscatur,  nisi  territa  conscientia   a   facie  legis  et  lege  quodam- 
modo  iu  timorem  terribilem  versa,  sicut  mons  Sinai,  figura  legis,  demonstrat. 

Decimum  'permanens  inaeternum'.  Sicut  enim  lex  per  amorem  impleta  30 
firmatur  inaeternum,  ita  et  timor  e  lege  natus,  dum  amore  imbuitur,  aeter- 
nus  fit.  Atque  ut  lex,  dum  non  amatur  nee  impletur,  temporalis  est  et 
sepius  oblivioni  traditur,  ita  timor  quoque,  nisi  ametur,  temporalis  ad  horam 
manet  et  nunquam  firmus  nee  verus  est.  Inde  hypocritis  illis  timor  iste 
permanet  ficte,  permanet  enim  ad  horam  externa  specie.  Apud  odientes  35 
vero  nunquam  est,  nedum  permanet,  quia  nunquam  eum  in  cor  admittunt 
neque  amant  et  sie  timentes  deum  semper  magis  ac  magis  contemnunt, 
unde  et  magis  impuri ores  sunt.  Qui  enim  non  volens  timet,  bis  contemnit. 
Amantes  vero,  quia  volenter  timent  id,  quod  lex  praecipit,  inaeternum  et 
stabiliter  timent  et  legi  per  omnia  conveniunt.  40 

ündeeimum    'luditia    domini    vera'.       Haec    iuditia    iutelligi    possunt, 
immo  debent,   tarn   ipsa   lex,  quam    id  quod   efficit  in    nobis.     Sic  enim  lex 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  5ßl 

domini  luditium  domiui  vocatur  ab  officio  suo,  quia  iudicat  et  damnat 
caruem  seu  veterem  homineni  deceruit  et  ea,  quae  ad  niortificaudam  carnem 
pertineut.  Inde  et  iuditia  quoque  recte  dicuntur  universae  adversitates,  quae 
veterem  hominem  occidunt,    ut   legi  satisfiat.     Nam  sicut  lex,   si  nou  docet 

5  nee  intelligitur,  ne  lex  quidem  dici  debet,  et  testimoniuni,  si  non  cogno- 
scitiir  et  sentitur,  ne  testimoniuni  quidem  est,  ubi  enim  non  movetur  ani- 
mus  hominis  verbo  legis,  narrabitur  surdo  fabula,  sicut  contingit  in 
liypocritis  insensatis  verbum  legis  contemnentibus :  Ita  iuditium,  nisi  sen- 
tiatur   in    eiFectu    mortificandae   caruis,   nee   iuditium   dici   debet.     Quare   ut 

lu  lex,  dum  terret,  timorem  domini  suscitat,  ita  dum  iudicat,  caruem  mortificat, 
recteque  sequitur  iuditium  timorem,  ut  impiae  carni  accidat  quod  timeti 
timet  autem  iuditium  legis,  quo  cum  iudicata  fuerit  et  mortificata,  novus 
homo,  qui  intus  est  per  fidem  natus,  iuditium  istud  amat  et  laudat,  fitque 
iucundum,  quod  ante  in  carne  erat  molestum. 

15  Hypocritae  itaque,   qui  iuditia  domiui  ignorant,  omnia  tamen  simulant, 

bis  vani  sunt,  dum  nuuquam  ex  animo  iudicari  et  humiliari  volunt,  omnium 
tamen  se  humillimos  et  vilissimos  et  vera  iuditia  domini  iactant.  Odientes 
vero  etsi  vera  esse  non  uegent,  sibi  tamen  vera  non  sunt,  quia  veraces  per 
ea  non  fiunt,  hoc  est  iudicai'i  nolunt  per  ea   nee    mortificari  mallentque  non 

20   esse.     Amantibus  autem  vera  intelliguntur  et  sunt,   qui  illud  Daniel  3.  can-(@e6'.  stfai-. 
taut    domino    'Omnia    quae  fecisti    nobis,  domine,    in    vero   iuditio   fecisti\ 
Non    enim   percutit   quenquam  vane    et  frustra,    cum    sit    in   carne    semper, 
quod  vere  iuditio  et  morte  dignum  est,  idest  peccatum. 

Duodecimum  'lusta  in  semetipsa'.     Hebraeum  enim  verbum  absolutum 

25   est  'zadeku",  idest  iusta  sunt.     'In  semetipsa"  eadem   dictio  est,  quae  ps.  4. 55i.  4, 9. 
'In  idipsum"  dicitur   'In  pace   in   idipsum",   quae  collectivae  et  aggregativae 
significationis  est,  ut  'in  semetipsa'  sit  idem,   quod   omnia    simul    seu  omnia 
in  unum,  ut  sit  sensus :  Iuditia  domini  iusta  sunt  omnia,  quod  dicitur,  quia 
cum  sint  iuditia  vera  et  habeant  in  carne  quod  iudicent,  iuste  iudicaut  eam, 

30  ac  per  hoc  ipsum  iustificant  amantes  ea,  et  qui  agnoscunt,  ea  esse  iusta. 
Odientibus  vero  iniusta  sunt,  quia  nee  per  ea  volunt  iustificari.  Hypocritis 
autem  ficte  iusta  sunt:  Iustificant  enim  cos,  sed  non  omnia,  quae  enim  ipsi 
elegerint,  iis  volunt  iudicari  et  iustificari. 

Id   observa,    quod  numero  plurali  'ludicia'  dicit    et  addit  'omnia'  seu 

35  'simul  ipsa'.  Magnus  necesse  est  amor  sit,  qui  iuditia  domini  amat,  quae 
multa  et  varia  sunt,  dum  abundant  passiones  Christi  in  nobis.  Deinde 
Omnibus  tribuere  iustitiam  arduum  est,  ubi  perseverantia  amoris  indicatur. 
Sunt  sane  quam  plurimi,  qui  unum  aliquod  iuditium  domini  siiu:  nuu'nnn-c 
portent  et  iustificeut,  plm-es  qui  multa  portent  et  varia,  sed  pauci  qui  omnia 

40  et   quae   velut    sine    fine  augenlur   et  in  idipsum  quottidie  cumulantur,    cum 


33  liis  C 
Üut()ev'3  äßeite.  V.  30 


5(52  Operationes  in  Psalmos.    ir)19— 1521, 

gaiulio  et  laiulo  poUciit.  li  oiiiin  sunt,  (|ui  »iloriaiitur  in  trihulationibns  et 
omiie  <>-aii(limu  oxistiiiiant,  cum  in  tcntatidncs  varias  incidcrint,  id  cjuod  vorsu 
so(inontv  (ItHvt. 

J9.  11.     Do.sydcrabilia    super   auruni    et    lapideui    j)raeeiosuni    multum. 

Et   duloiora    super    niel    et   favum.  s 

Hebraeus  non  habet  Mapidem  praceiosuin  nuiltum",   scd  'paz  rab'  idest 

obrisum    multum.   nam  et   llieronymus   'obrizum   praeciosum   multum"  dixit. 

Volunt  enim,  paz  aurum  esse  nobilissimum,  quäle  est  Indicum  seu  ophirisum, 

liw'oi.'^.'ia!^^^  ophir  et  Hevila  nepotibus  Eber,  Gen.  10.     Unde  Gen.  2.  dicitur,  aurum 

2.  ahnjit.  8,  ^^yYixe  Hevila  esse  Optimum.    Hinc  öalomon  2.  Paralip.  8.  Per  raare  rnbrum   lo 

naves  in  Ophir  misisse  dicitur  et  aurum  attulisse.  Idem  de  losaphat  3. 
i.fiöit.22,49.Reg.  22.  Usu  taudem  praevalente,  vocatum  est  obrizum,  quasi  ophirisum. 
Sfl'' 13.' 12.  lob  31.  'Si  putavi  aurum  robnr  meum  et  obrizo  dixi:  fiducia  mea\  Isa.  13. 
'Praeciosior  erit  vir  auro  et  homo  obrizo  mundo',  ubi  ponitur  'chetem 
ophir'.  In  lob  autem  solum  'Chetem',  de  quo  ps.  15.  in  titulo  dictum  est.  is 
Ita  in  multis  locis  apparet,  hunc  intei'pretem ,  quisquis  fuerit,  data  opera 
timuisse  omoeologiam,  idest  eiusdem  vanam  iterationem,  quam  nugationem 
vocant,  et  sepius  autoritate  propria  suum  sensum  attulisse. 

Omisit  etiam  dictionem  integram  'Zuphim",  quod  cum  'favo'  hebraeus 
habet  sicut  'Rab'  cum  "^obrizo',  hoc  modo  'aurum  et  obrizum  multum ,  mel  20 
et  favum  redundantem",  sicut  Hieronymus  retulit,  forte  quod  et  hie  omoeo- 
logiam vitare  voluerit.  Nam  "zuph",  quod  hie  pluraliter  dicitur  'zuphim', 
et  favum  significat  et  inundantiam,  ut  absurdum  sit  visnm,  favum  favorum 
dicere.  Ego  tarnen  Hieronymum  sequor,  ut  quemadmodum  priore  parte 
aurum  et  obrisum  multum,  ita  posteriore  mel  et  favum  multum  seu  copiosum  25 
prophetam  dixisse  credaui.  lam  de  favo  quaestio  est,  cum  ea  dictio,  quae 
est  'uophet",  magis  aromata  putetur  significare,  licet  et  pro  favo  aecipiatur. 
Ubi  iterum  ego  mea  temeritate  suspicor,  prophetam  sie  voluisse  cum  melle 
eommuni  copulare  mel  illud  uobilius,  quod  favum  dicimus,  sicut  cum  auro 
composuit  obrisum  nobilius.  3o 

Probat  autem  hie  versus  ea,  quae  dixi,  scilicet  psalraum  loqui  de  lege 
domini  per  Euangelium  facta  amabili,  seu  qualis  est  in  oculis  non  operantium, 
sed  credentium.  Sicut  enim  amanti  est  desiderabilis  super  omnes  thesauros 
et  dulcis  super  omnes  voluptates  (quod  per  copiam  auri  et  favi  iactat),  ita 
est  etiam  Immaculata,  fidelis,  recta,  electa,  pura,  vera,  convertens  animas,  35 
sapientiam  praestans  parvulis,  laetificans  corda,  illuminans  oculos,  permanens 
inaeternum,  iusta  in  omnibus.  Contra  ante  Euangelium  et  fidem  odienti 
est  prorsus  per  omnia  contraria.  Grande  itaque  miraculum  Spiritus  et  muta- 
tionis    huius  dextrae  excelsi,  ut  ea  super  omnia  placeant,   quae  prius  super 

1   hi  C'  8   ludicum  AC  16  iuterpr^tem  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  5ß3 

omnia  displicuerunt.  Quid  enim  ardeutius  homines  quaerunt  quam  divitias 
et  voluptates?  et  tarnen  maior  est  cupiditas  Spiritus  in  lege  domini  quam 
sit  carnis  in  divitiis  et  voluptatibus  suis. 

Denique  quo  magis    clareat  virtus,   Spiritus   in    isto   miraculo    auxesin 

5  facit  in  commendanda  laude  legis  domini.  Primo  enim  mitissima  est  lex 
docendo,  licet  et  hoc  ipsum  impatienter  ferat  caro,  quae  audire  sibi  adversa 
aegre  sustinet.  Durior  est,  dum  ut  testimonium  testlficatur  et  de  uon 
parentibus  docet,  fidelitatem  exigens,  magis  dum  variis  iustificationibus 
molestat.     Crescit    deinde  et  praeceptum   fit   severe  urgens  et  instans.     Post 

10  haec  terret  et  timore  concutit,  tandem  fit  gravissima,  iuditio  suo  penitus  ad 
occidendam  et  damnandam  carnem  procedens.  Hie  enim  caro  omnium  im- 
patientissima  est,  et  cum  legem  in  omnibus  praedictis  odiat  et  exhorreat,  in 
hoc  ultimo  summe  odit  et  exhorret.  Et  tamen  s])iritus  veniens  haec  omnia 
non  solum  facit  tolerabilia,  sed  amata  et  desiderabilia  et  dultia  super  omnia, 

15   quae  desyderari  possunt,  et  super  omnia,  quae  delectare  possunt. 

Ex  iis  omnibus  arbitror  patere,  quam  insignis  sit  propheta  David,  quam 
habeat  propriam  phrasin  propriasque  figuras  et  tropos  tam  verborum  quam 
sententiarum,  qui  verbis  apertissimis  tam  profunda  et  occulta  brevi  com- 
pendio   tradere    potuit,    ut    nemo    consequi  possit.     Habemus    ergo    fructum 

20  Euangelicae  praedicationis :  Amorem  iustitiae  et  odium  iniquitatis,  idest 
plenitudinem  omnium  legum.  Quae  cum  nuUis  viribus,  nullis  operibus, 
nullis  legibus,  nullis  studiis  obtineri  possint,  superest,  ut  desperatis  omnibus 
per  solam  fidem  Christi  ad  ea  perveniamus. 

Etenim   servus    tuus   custodit  ea,  19,  12. 

25  in    custodiendis    illis    retributio   multa. 

Hebraeus  pro  'custodit  ea'  dicit  "providus  vel  cautus  vel  doctus  est  in 
eis",  quod  Hieronymus  vertit  'docebit  ea".  Sed  propius  noster,  qui  dicit 
'Custodit  ea',  iterum  sequente  dictione  motus  ad  praecedentis  divinandam 
potius  significationem    quam    proprio    reddendam   more   suo.     Parum   tamen 

30  distal.  Puto  autem,  ad  omnia  praedicta  pertinere  quod  dicit,  non  tantum 
ad  iuditia.  Quanquam  revera,  quid  est  lex,  dura  paulatim  proficit  in  testi- 
monium, iustitias,  praeceptum,  timorem,  iuditia,  quam  haec  ipsa  iuditia,  idest 
mortificatio  veteris  homini«?  in  qua  una  re  lex  consummatnr.  Destructo 
enim   peccato   impleta  est  lex,   et  sola  iustitia   dominatur.     Quare  una  cura 

35   est  iis,  qui   sunt   servi   dei,   ut  in  eo,   quod   potissimum  et  novissimum  est 
legis,    idest  iuditiis,   exerceant   sese  et  providi  cautique  sint  veteris  fermeuti 
observatores,  qua  sententia  et  Paulus  Gal.  5.  'Qui  Christi  sunt,  carnem  suam  ®ai.  &, 
crucifixerunt  cum  vitiis  et  concupiscentiis  eins'. 

Nee  frustra  sane  admonet,  ut  cauti  observatores  sint,  propter  astutiam 

40  serpentis,    quae   facile    seducit   incautos,    ut   de   Corinthiis    timet    Apostolus.2.  eov. 

9  sqvere  A  ssevere  C  15  delectari  C 


5C4  ()l>fnitioni's  in  l'salinos.    If)!:!— IMl. 

Priulontia  vu'wu  cainis.  ([11:1111  sit  iiciiiiam  ot  (luam  liabeat  (^ciiluin  lUNniain, 
tjuain  subtili  studio  (jvuicrat  quao  siui  sunt  et  sancta  spccio  scso  oruet,  nulla 
satis  potcst  ohservatioue  depraeliendi ,  de  qua  pulchre  Taulerus  in  .suis  ser- 
inouil)Us,  ubi  toties  naturani  ar'i;uit  astutissiinani  in  suis  afilcH^tibus,  (juibus 
(tmnibus  rosistitur  iuditiis  et  lege  doniiui,  douec  plene  oocidatur  et  destruatur  5 
coipus  peceati,  et  absorbcatur  mortale  hoc  a  vita  ininiortali.  Interim  quantum- 
lil)('t  sj>ii-itu  servianius,  eondelectemur  legi  dei,  tarnen  corpus,  quod  corrum- 
pitur.  aggravat  animaiu,  ut  carne  serviamus  legi  peceati,  et  haec  causa,  ut 
oautos  nos  esse  oportcnit  obsorvatores  iuditiorum  dei,  quibus  damnatur  illa 
servitus  peceati.  i" 

Et  quanquam  hoc  molestum  sit  et  laboriosum,  tarnen  cxercitatis  })er  ea 

•vcbv.  12,  u- P'i'^'i^tissimus  t'ructus  iustitiae  reddetur,  ut  hebraeos  12.  docet  Apostolus.    i^t 
hie  David  'In    custodiendis   illis   retributio   raulta\     'Est   enim   merces  operi 

5cr.  31,  11,.  tuo",  ait  per  Hieremiam.    Quae  omnia  dicuntur  in  consolationem  laborantium, 

non  in  merceunariam  praemiorum  ac  servilem  cupiditatem  stabiliendam,  qualis   ir. 
est   eorum,    cjui   opusculis   quibusdam  suis   deum   nescio    quem  negotiatorem 
faciunt,    cum    nihil    prorsus    in    iuditiis     domini    laborare    velint.      Sic    et 

i.Gor.i:,,58.  !•  Corinth.  15.  coosolatur  laborautes  'Scientes,  quoniam  labor  vester  non  est 
iuanis  in  domino'.    Oportet  enim  servos  dei  scire,  sese  placere  deo  in  labore 
suo,    ne   deficiant   atque   coutristato    spiritu  despereut,   cum  ille  velit  hilares   20 
gratuitos  operarios  in  lege  sua.     Placentes  autem  deo  inevitabiliter  sequitur, 
etiam   si   hoc   non   quaerant,    merces   multa,   cum   non    possit   seipsum   deus 

i.a??oi.  15,1.  negare,  qui  ad  Abraham  dicit,  Gen.  15.  'Ego  merces  tua  magna  nimis'. 

19,13.  Delicta   quis    intelliget? 

Ab    occultis    meis   munda   me.  25 

'Domine'  et  'meis'  in  hebraeo  non  sunt.  Et  'delicta'  'errores'  sunt,  ut 
Hieronymus  transfert  seu  'ignorantiae'.  Sic  ps.  7.  titulum  omnes  sunt  inter- 
pretati  'Ignorantia  David'.  Quo  significantur  etiam  ea  peccata,  quae  nos 
occulto  praesumptionis  et  superbiae  vitio  pro  bonis  aetibus  habemus,  scilicet 
ea  est  carnis  nequitia,  ut  sepius  in  ipsa  media  tribulatione  et  humilitate  nos  30 
fallat,  ut  de  humilitate  ipsa  nobis  placeamus,  ac  de  ipso  nostri  contemptu, 
de  ipsa  peceati  confessione,  de  ipsa  superbiae  accnsatione  superbiamus,  Ideo 
non  possunt  non  esse  vera  iuditia  domini  et  iusta  perpetuo,  etiam  si  perpetuo 
illis  iudicemur,  et  quicquid  sumus  et  facimus,  per  ea  damnetur. 

Quaeritur,   unde  ista  delicta  et  errores  servo  dei,    qui   custodit  iuditia  35 
domini,  et  cui  lex  innocens,  fidelis,    recta,  electa  et  omnibus  modis  amabilis 
est?     An   et   dilectio   non  est  plenitudo  legis?     An  non  custodit  servus  dei 
min.s,  10.  iuchtia  dei  aut  mentitur  sese  custodire?    Respondet  Apostolus  Ro.  G.  'Corpus 


1    habeas  A  4    astussimam  C  8    causa    est,  ut  C  21    inevitabiliter  A 

24  intelligit  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  555 

mortuum  est  propter  peccatura,  spiritvis  autem  vivit  propter  iustificatiouem'. 
Unde  et  in  hoc  prophetae  spiritus  docet,  fideles  Christi  simul  esse  peccatores 
et  sanctos,  et  coudelectari  servireque  eos  mente  legi  dei  et  carne  legi  peceati. 
Quantum   enim   credunt,   tantum    iusti    sunt,   quantum    vero   carnem  habent, 

5   tantum  peccatores  sunt.    'Caro  enim  concupiscit  adversus  spiritum  et  spiritus  ®at.  5,  n. 
ad  versus  carnera\     Carnem  autem  (ut  dixi)  non  crassam  hanc  partem  nostri 
intelligimus,  sed  affectum  carnis  occultissimum  et  astutissimura,  caput  scilicet 
serpentis  antiqui,  a  quo  nemo  satis  sibi  cavere  potest,  qui  et  facit,  ut  nemo 
errores  suos  intelligat  et  in  multis  offendamus  omnes  et  occuJtis  inquinemur, 

10   ut   non   sit  iustus   in  terra,   qui    faciat  beue  et  non  peccet.     Stat  ergo  sen- 

tentia:    donec  in  carne  sumus,  nemo  suos  errores  iutelligit.    Ideo  cum  lob  7.  •S'tob9, 2. 
Omnia  opera  nostra  vereri  oportet  et  scire,  quod  in  conspectu  dei  non  iusti- 
ficabitur  omnis  vivens, 

Proinde    desperando   de   seipso   et   omnibus   suis    unum    hoc  remedium 

15   apprehendat,    ut   ad   thronum   misericordiae   confugiat   petatque   mundari   ab 

occultis.     Hac   sola  humilitate  salvus  erit,    cor  enim  hominis  pravum  est  etsn.  n,  9. 
inscrutabile.    Et  quis  gloriabitur  se  habere  mundum  cor?     Et  Augustinus  hie 
vere  dicit  'peccatum  ita  tegit  oculos,  ut  etiam  hoc  non  videas,  unde  teguntur, 
immo   hoc   minime   omnium    videas,   ut  in   oculis  quoque  carnalibus  cernere 

20  est\  Non  ergo  dicit:  quis  delicta  habet?  Omnes  enim  habent,  sed  non 
omnes  intelligunt,  immo  nemo  iutelligit. 

Cum  autem  haec  scientia  sit  universalis,  prorsus  omnibus  hominibus 
tribuens  delicta,  quae  non  intelligant:  Quid  audent  nostri  Sophistae,  qui 
praetextu  ignorantiae  invincibilis,  obicis  oblati,  primi  raotus  faciendi,  quod  in 

25  se  est,  et  aliarum  multarum  nugarum  homines  securos  et  mundos  faciunt, 
incautos  et  incuriosos  reddunt  in  iudiciis  dei  observandis  et  aliquando  sine 
peccato  saltem  veniali  esse  posse  somniant?  Propheta  certe  sine  mortali 
peccato  fuit  et  esse  aflfirmat,  qui  secum  haec  dicunt  (ut  illi  de  peccato 
loquuntur  mortali),   immo  et  sine  veniali,    cum  haec  dicat  in  spiritu  ardens. 

30  Neque  enim  haec  ad  deum  oraret,  nisi  spiritu  ferveret,  et  tarnen  nemini  dicit 
suos  errores  esse  cognitos,  et  tales  errores,  quos  nisi  deus  mundaret,  salvum 
fieri  non  permitterent,  neque  super  venialibus  tam  ardenter  oraret  et  mundari 
ab  eis  peteret,  quae  illi  tam  vilia  habent,  ut  nesciam,  quibus  pene  ludicris 
ea  tolli  doceant.     Sic  Paulus  1.  Cor.  4.  dicit,   se  nullius  esse  couscium,  sedi.  eor.  4, 4. 

35  non   in   hoc   iustificatum.     Et   lacobus   'In    multis   offendimus   omnes'.     Has  3ac.  3, 2. 
omnes    veritatis   et  humilitatis  sententias  hypocritae  illi  superbi  simul  extin- 
guunt  suis  impiis  cogitationibus,  quibus  opera  bona  et  merita  excogitaverunt, 
et  venialia  peccata  a  mortalibus  distiuxerunt,  de  quibus  nunc  dicit. 


15  apprqliendat  A  33  iiescio  A 


5ß(^  Openitiouos  in  Paalnios.    löU»— 1521. 

ly,  u.     Kt    al)    alicnis    parcc    scrvo    tiio,    si    mci    iioii    fucriMl    doiniiKiii, 
tunc   iuuiKiciihitus    oro. 
Et    cmundabor   a   delicto    maximo. 
Tlobraeus    ita  'Etiaiu   a  superbis  rctinc  servuin  tuuni,   non  donnnentur 
in    int",    tiino    integer    ero    et    mundabor    ab    ini(|iiitate    inulta'.     luterpretes    5 
videiitur  legisse  literam  res   pro  daleth,  ideo  'Miserim"  pro  'niisedim',    idest 
'alienos'  pro    'superbis'   tradideriint.     Et    qiiod   'parce"*   hie   dieitiir,   hebraeis 

i.ajJo). -.'O.G. sonat  'in  enstodiam',  cpia  retiuetiir  ah'quis,  ue  faciat  vel  patiatur,  Gen.  20. 
'Custodivi  te,  ne  peecares  in  nie',  idest  retiniii.  Ciiiiis  verbi  Eraphasis 
indicat  periculuni  illud  maximuni  et  certamen  periculosissimuni,  quo  lupi  10 
rapaces  hypocritae  sub  vestiraentis  oviura  quaerunt  devorare  animas  sim- 
plices,  et  de  pietate  fidei  (qua  sola  lex  impletur  et  amatur)  in  superstitionem 
inipietatis  et  operum  abstrahere,  quibus  magis  offeuditur  lex.  Adeo  scilicet 
magna  res  est,  in  pietate  fidei  perseverare,  ut  Spiritus  non  possit  satis  mo- 
nere  et  inculcare,  ut  a  superborum  hypocritarum  blandis  doctrinis  caveamus.  is 

Quauta  vero  fidutia  pronunciat,  eos  superbos  esse.  Revera  enim,  ubi 
fides  non  est,  ibi  operum  fidutia  sine  fine  superbit,  sed  tarn  occulto  et 
spirituali  dolo,  ut  prorsus  intelligere  ipsi  nequeant,  qui  superbiunt.  Omnia 
enim,  quae  humilitatis  et  pietatis  sunt,  speciosius  ostentant  quam  vere  fideles, 
ut  nemo  queat  esse  tutus,  nisi  cui  dominus  pepercerit,  et  ne  rapiatur  eorum  20 
cxemplis  et   verbis  retinuerit,   sicut  hie  oratur  et   orari    docetur.     Hü  sunt, 

Sollt.  16,  18.  de  quibus  Ro.  ult.  dicit    'Qui   per  dulces  sermoues  et  benedictiones   corda 
seducunt  inuocentum'. 

Dicit  ergo :  coutiue  servura  tuum,  ne  superbi  isti  me  rapiant  et  fallant. 
Si  enim  a  te  retentus  fuero,  ut  nihil  in  me  praevaleant,  quantumlibet  25 
speciosis  exercitibus  et  pompis  operum  ac  verborum,  tunc  vere  innocens, 
perfectus,  integer  et  simplex  ero,  teutonice:  Eyn  frummer  man.  Ubi  simul 
a  contrario  significat  sese  futurum  impium,  si  retentus  non  fuerit,  et  illi  in 
eum  praevaluerint.  Amissa  enim  fide  in  operibus  confidet  et  ululabit  cum 
lupis,  qui  antea  fuit  ovis  simplex  Christi.  Dixi  superius,  Interpretem  30 
nostrum   solere  vocabulum   'Tham'  pro   immaculato   ferme   transferre,   quod 

mm.  16, 18.  Apostolo  Ro.  16.  Innocentes  seu  simplices,  graece  'acacus'  significat.  Verba 
Apostoli  hunc  versum  clare  illuminantia  sunt  haec  'Obsecro  vos  fratres,  ut 
observetis  eos,  qui  dissensiones  et  offendicula  iuxta  doctrinam,  quam  vos 
didicistis,  faciunt,  et  declinetis  ab  illis.  Huiusmodi  enim  Christo  domino  3.5 
nostro  non  serviunt,  sed  suo  ventri,  et  per  dulces  sermones  et  benedictiones 
seducunt  corda  innocentum'.  Hie  sane  locus  innumerabiles  prophetarum  et 
psalmorum  loca  elucidat  et  in  universas  hominum    traditiones    mira   energia, 


4  Heb.  A  5  Interpr(;tes  A  10  et  |1  et  C  27  teu.  A  teut.  C       frommet  C 

29  uUulabit  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  5(37 

epitasi  et   emphasi    verborum    grassatur,    ideo    tenaci    et  praesenti    memoria 
teneudiis  omui  Christiano  pectori, 

'Et  emimdabor  a  delicto  raaxirao'.  Hoc  delictum  maximum  multis 
siiperbia  esse  putatur,  idque  non  mak^,  sed  obscure  et  improprie,  si(]uidem 
5  impietas  superbia  est.  Yerum  hoc  vult  proplieta,  quod  impii  a  miniitis 
illis  peccatis  nmndantiir,  dum  non  occidunt,  non  furantur,  non  mechantur, 
sicut  pharisaeus  ille  in  Euangelio  iactat  (nam  et  haec  praecepta  Christus  vuc.  is,  u. 
Mat,  5.  vocat  minima).  Caeterum  a  magno  illo  et  multo,  per  quod  omnia^öfnttii.ö,  19. 
polhuintur,    etiam    bona   impiorum    opera,    adeo   non   mundantur,    ut  per  ea 

10  ipsa  opera  magis  etiam  illo  contaminentur.  Haec  est  impietas  illa  et  iu- 
credulitas.  Ideo  prophetam  comparative  loqui  intelHgamus,  intuentem  duas 
munditias  diversas  duorum  peccatorum,  diverso  iuditio  aestimatorum.  Impii 
enim  mundant  sese  a  peccatis  minimis,  idest  iis,  quae  per  corpus,  viliorem 
partem  hominis,  fieri  possunt,   negleclo  maximo,   idest  eo,  quod  per  animam 

15  maiore  parte  sua  indurati  committunt  nee  vident.  Pii  contra  parum  habent, 
sese  mundos  esse  a  miuutis  ilhs,  nisi  et  ab  illo  magno  mundi  sint,  quod 
uuum  multa  peccata  facit,  immo  nihil  non  peccat.  Et  credo,  prophetam 
impietatem  istara  data  opera  insignire  voluisse  epitheto  illo,  ut  multum  et 
magnum    appellaret  (utrunque  enim  'Rab'  hebraeum  significat),   quod  caetera 

20  peccata  sie  se  habent,  nt  quodlibet  seorsum  sit  unum  dumtaxat  peccatum, 
hoc  autem  monstrura  qui  habet,  simul  multa  et  magna  habet,  eo  quod  omnia 
opera  nostra  (quae  multa  esse  uecesse  est)  pessima  (ut  vocant)  circunstantia 
et  vitio  inficiat,  quae  est  impietas  in  deum.  Ideo  licet  sit  unum,  simul 
tamen  plurima  et  maxima  peccata  esse  recte  dicitur. 

25  Et   erunt,    ut   complaceant  eloquia   oris    mei,   et  meditatio        19,15. 

cordis   mei   in   conspectu    tuo   semper. 
Domine,    adiutor   mens   et   redemptor   mens. 
Hie  unus  versus  est.    Adverbium  'semper'  supposititium  est.    Est  ergo 
sensus:    Si   a    delicto   maximo   mundus   fuero,   et   superbi   in   rae  nihil  prae- 
30   valuerint,  hoc   est  si  fide  purificatrice  cordis,   non  operibus  contaminantibus 
iustus    fuero,   vere   placitus    ac   gratus   ero  in   oculis   tuis.     Ubi  autem   ego 
gratus  fuero,    tum   et  eloquia  mea  et  meditatio  mea  placita  erunt.     Arborisa«att().  12,33. 
enim  bonae  fructus  boni  erunt.    Econtra  nemo  praesuraat  eloquia  sua  placere, 
quantumlibet  speciosa,  si  citra  fidem  iustus  fuerit^  quia  maculatus  est  delicto 
35   multo  et  magno. 

Eloquia   autem    et    meditatio    cordis,  quanquam    possint    de    communi 
sermone  aut  orationibus  intelligi,  mihi  tamen  de  verbo  doctrinae  intelliguntur, 
qui  enim  pure  creduut,  pure  statim  docent,  luxta  illud  'Credidi  propter  quod-^jf.  ue,  10. 
locutus  sum\     Neque  enim  latet  ociosa  fides,  sed  prodit  et  confitetur  deum  in 


13  quae]   qui  AC  34  delicta  A  38  purQ  (bor  statim)  A 


558  Oporationos  in  Psalnios.    1511)— ir)21. 

siilutt'iu  suam   et    alioniin,    sicut    sii|)i'rins  de  solo  in'occdcnto  dixil.      In   linnc 

st-nsum    arbitror   adieoissc    'oris    nu'i'   et    'cordis    mci',    iit    dü(5endi    signaret 

'W  1. 3.  ministoriniu.     Quare    senilis    v(>ri'  est    is,   (|iii  j)s.   1.  dieitur  'Et  folium   eins 

lutn  deihiet,  et  oninia  quae  faciot,   pi-()sj)erabuntur\     Sic  eniin  et   ibidem  de 

i)()na  arbore  dieitur.     Ita  hie,  si  miindi  siumis  nos,  placebunt  deo  eoueiones     r. 

imstrae.    eooporabitiir    et   coiifirinabit    faeietciue    eas   pros})eras   ])r()ccdere    et 

«=vr.  16,  7.  euiuertcre  etiam  adversarios,    ut  prover.  1(5.  '8i  deo  placuerint  viae  hominis, 

etiam  iuimicos  eins  convertet  ad  pacem'.    Si  mimdi  non  erimuB,  quid  restat, 

nisi    ut   displiceant  et  nihil  liabeant  prosjiernm,    etiam  amicos  oonvertant  ad 

l>elliunV  10 

Nee  frustra    addit  'in   eonspeetu   tuo\     Eloquia   enim   j)urae  fidei  odio 

^'J}{|{}^'^'*|sunt  omuibus  homiuibus,  sicut  Christus  praedixit  Mat.  5.  et  18.,  «juia  cruci- 

ligunt   veterem   hominem   arguuntque   mundum  de  j)eccato,    id  (juod  gratura 

est  in  eonspeetu  dei,  intolerabile  autem  in  eonspeetu  hominum  et  tarnen,  quia 

placent  deo,  prosperantur,  invito  etiam  mundo.  v> 

In  hoc  ipsum  in  fine  appelkit  dominum  adiutorem  suum  ((juod  hebraice 
'Zuri',  idest  petra  niea  dieitur)  et  redemptorem  suum,  non  sohmi  (juod  a 
peccatis  et  hypocritarum  studiis  redemerit,  et  eum  in  pm-ae  fidei  petram 
posuerit,  sed  quod  et  perseverantem  et  vincenten  eum  fecerit  adversus  verbi 
3cr.  1, 8.  adversarios ,  data  ei  Spiritus  fidutia  ad  loquendum,  Sicut  Hiere.  1.  dicit  'Ne  20 
9H)9fcö.4,29ff.  timeas  a  facie  eorum,  quia  tecum  ego  sum,  ut  eruam  te\  Sic  et  Act.  4. 
orabaut  Apostoli,  ut  cum  fidutia  verbum  possent  loqui  contra  ludaeos.  Et 
statim  locus  est  motus,  repletique  spiritusancto  loquebantur  cum  fidutia. 

'Meditationem^  ps.  1.  et  9.  abunde  vidimus.    Est  enim  exercitatio  verbi 
Wi  49, 4.  ad  docendum  parata,   sicut  infra  dicetur  psalmo  'Os  meum  loquetur  sapien-  25 
tiam    et   meditatio   cordis    mei   prudentiam\     Quare  hie  vel  per  tautologiam 
idem  geminatur,  vel  alterum  per  alterum  magis  explieatur. 


PSALMVS  DECIMVS  NONVS, 

HEBRAEIS  VICESIMVS. 
Ad  Victoriam,   Psalmus   David. 
20,  1-    I   r  X  au  diät   te    dominus   in    die    tribulationis, 
20, 2.    1   ^  protegat   te    nomen    dei   lacob. 


Hunc  psalmum  ferrae  omnes  de  Christo  exponunt.    Mihi  autem  videtur 
ea  expositio   remotior  esse,  quam  ut  literalis  dici  possit.     Unde  simplieiore 


7  placueriut  vil  hominis  A  placuerit  vita  hominis  C  3B.  3.  16  lieh.  AC  18  petr  A 

23  loqu(ihantur  A  25  loquc^tur  A  29  Heb.  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  569 

et    planiore  sensu   psalmum   arbitror    esse   litaniam    quaadain   generaleni  j)ro 
magistratibus  et  iis,  qui  in  sublimitate  constituti  sunt,  pro  quibus  et  Apostolus 
1.  Timo.  1.  lubet  primuni   omnium  orare,    ut  quietam    et  tranquillam  vitam  i.Jtm.2,if. 
agamus.     Et  ut  dicain,   quod  sentio,   videtur  David  hunc  psalmum  edidisse 

5  pro  quodam  religioso  et  sacro  classico,  quo  se  et  populum  aniraaret  et  forma- 
ret  ad  orandum  et  pie  gerendum  in  re  bellica  adversus  hostes  pietatis,  quales 
nos  Turcas  arbitramur. 

Totus  autem  psalmus  per  singulos  ferme  apices  hoc  vult,  ut  princeps 
po})ulorum  nullis  praesumat  viribus,  nullis  confidat  opibus,  nullis  nitatur  suis 

10   consiliis,  iuxta  illud  ps.  38.  'Non  salvatur  rex  per  multam  virtutem,  et  Gygas  *).  33,  lef. 
non  salvabitur  in    multitudine   virtutis   suae.     Fallax   equus  ad    salutem,    in 
abundantia   autera  virtutis  suae  non  salvabitur',   sed  de  coelo  expectet  adiu- 
toriuni,    de  coelo  venire   sciat  victoriam   et  in  solo  nomine  domini  speret  et 
oratione   sicut  Moses  jmgnet.     Ita  propheta  simul  orat  et  docet  necessariam2.2«of.  17,11. 

15  sane  doctrinam,  quam  rari  observant  principes.  Minus  enim  esset  bellorum 
et  foelitiores  victoriae,  si  ad  regulam  huius  psalmi  in  domino  praesumerent, 
fortius  orantes  quam  caedentes  essentque  vere  tum  'elohim',  simulachra  dei  in 
terris  et  divini  principes,  nee  pugnareut,  nisi  vocati  et  coacti  iusta  causa  iu 
humilitate  cordis.    Ideo  statim  orditur  psalmus  'Exaudiat  te  dominus',  prin- 

20  cipem  sursum  ducens  in  couspectum  dei,  ut  huius  consilio  et  auxilio  agat 
quicquid  agit. 

'In  die  tribulationis'.  Et  hie  monentur  principes  officium  suum,  ut 
sciaut  sese  positos  in  sublimitate  pro  salute  populi,  pro  qua  multa  patiantur 
et  laborent,  et  sit   principatus  eorum  vere  dies  tribulationis  eorum.     Neque 

25  enim  ociosi  et  voluptarii,  qui  propter  seipsos  tantum  prineipantur,  digni 
sunt,  pro  quibus  haec  dei  magualia  petantur,  imo  nee  principes  sunt,  sed 
porci  in  volutabris  suis.  Qui  autem  ex  animo  populi  salutem  quaerit,  nun- 
quam  sine  tribulatione  erit,  adversabitur  enim  ei  Satanas  et  totus  orbis. 

'Protegat  te  nomen  dei  lacob',   Non  gladius,  non  clypeus,   non  thorax 

30   nee    ullum    aliud    praeter    nomen    dei,    ps.  43.     *Non    enim    in    arcu    meo  *Cf.  44, 7. 
sperabo,    et   gladius    mens    non    salvabit  rae.'      Quomodo  autem   et  quibus 
armis  protegit  nomen  dei?    Scilicet  fide  et  invocatione  sui,  sicut  lohel  dicitSoci  3, 5. 
'Omnis  qui  invocaverit  nomen  domini,  salvus  erit\     Et  proverb.  18.    *Tur- @pv.  is,  10. 
ris  fortissima   nomen   domini,    ad    ipsum    currit    iustus   et  exaltabitur\     Sic 

35   enim  invisibili  virtute   protegetur   seu  exaltabitur.     Eadem  enim   hie  et  illic 

dictio  est,  quae  magis  exaltationem  significat   quam    protectionem ,   Isaiae  9. 3c|.  9, 11. 

'Elevabit   dominus    hostes   Razin    super   eum\     Pura   ergo   lidutia   in  deum 

opus  est  rectori    populorum,    ut    nee   praesumat   in   viribus   nee   desperet  in 

impotentia    sua.      Idem    est    apud  dominum,    salvare    iu    multitudine    et  in 

40   paucis,  ut  1.  Reg.  14.  et  2.  Paralip.   14.  scribitur.  2'.  eijro'n^  14^ 
11. 

4  ^didisse  A  aedidisso  C  25  voluptuarü  C 


570  Opcrutionos  in  Psalmos.    151!»— 1521. 

A])|)()sitt'   Miitcm   et    l(iu|>('siiv('  dicit   'Noincii   dci   I;u^()l)\  non    Lsraol   niii 

Woj  ai.sc.  alit)    (>pitlieto    noiiuMi    dci    coinnuMulans.      lacob   enini   a    jilaiita   supplantator 

(lioitur,  quod    propiic    ad    advorsarios  et   diein  tribulationis  ])ertiiie(,    iit  per 

norneii  doi  priiici'ps  popidi    protc^otiis   ovadat  victor    et  su])plantator  liostium 

suoriun. 

i'ü,  3.  Mittat    tihi    auxilimn    de    !^an(;to. 

Et   de   Zion   tueatur  te. 

Pro  'tueatur  te*  Hieroiiymus  'Roboret  te^  (juod  magis  exprimit  Hdutiani 
et  virtutem  cordis,  qua  qui  robustus  fuerit,  oninibus  maJis  superior  facile 
erit.  Ab  iutus  enim  tuetnr  et  roborat  suos  dominus.  Contra  mundus  ab  ui 
extra  sese  tuetnr  et  roborat.  Hoc  est,  quod  dicit  *de  sancto'  et  'de  Zion'. 
Sanctum  enini  satis  diximns  separatuni,  absconditum  et  invisibile  siguificare, 
ubi  sensus  non  attingit,  et  ratio  nihil  comprehendit,  nt  'de  saucto'  sit  de 
coelo  et  de  solo  deo,  qui  in  sancto  habitat.  Quo  ])ul('hre  fidei  natnram  in- 
dicat,  quae  credit  quod  non  videt  et  expectat  fortiter  auxilinm,  nesciens  is 
tameu,  uude  veniat.  Homo  antem  de  pro])hano  et  eo,  quod  patet,  auxilinm 
]>etit  et  expectat.     Sed  vaoa  salus  hominis. 

Idem  per  repetitionem  est  *et  de  zion  roboret  te"*,  auxilio  enim  robora- 
mur,  ut  repetita    oratio    et    aifectum    augeat    et   certum  auxilinm  promittat. 
Quid  autem  'de  Zion'  dicitur?  Utique   non  de  Aegypto  nee  Babylone,  pro  20 
suo  enim  tempore  loquitur,   cum   dominus  in   zion  habitaret  et  coleretur,  ac 
si  dicat:  non  extra  te  curras,  sed  intra  te  robnr  domini  expectes,  veniet,   si 
tu  non  discedas,  roborabit,  si  nusquam  roborari  quaeras.     Non  enim  fugien- 
tibus,   sed    fortiter   expectantibus   venit.     Nee  hoc   versu   aut   ullo  alio  fuga 
consulit  tribulationem   evadere,   sed  constantia   et    occursu,   in   fide  nominis   25 
dei  vincere.     Sic  enim  deus    quemlibet   suum    horainem   tutatur   ex   ipsomet, 
non  per  auxilinm  hominum.     Cuius  rei  exempla  sunt,  quod  populum  Israel 
sepius  liberavit   nullis    in    circuitu    gentibus    adiuvantibus,    sed    cunctis   ad- 
versautibus,    sola    praesentia    sni    in   lerusalem   et  Zion   per   verum    cultmn 
suum.     Et  quoties  non  de  zion,  sed  Aegypto  aut  Assyriis  auxilinm  expecta-  30 
verunt,  toties  ceciderunt  et  baculo  arundineo  innixi  peius  coUisi  sunt. 

Et  vox   'de  Zion"   emphasin   suam  habet.     'Specula'    enim  dicitur  non 

tantum,  quod  nos  per  fidem  speculemur  seu  praesentem  deum  habemus,  sed 

m-  34,  16-  quod  et  ipsius  domini  oculi  super  nos  aj^erti  sunt,  sicut  dicit  ps.  33.  'Oculi 

W.  32, 8.  domini  super  iustos*.     Et  31.  'Firmabo  super  te  oculos  meos',  id  quod  olim  35 

super  solam   zion,   tunc  electum  sibi   locum,   faciebat.      Nunc  zion  est  totus 

orbis:  ubicunque  enim  creditur  in  deum,    ibi   videt  et  videtur  deus  deorum 

*f.  4, 7.  in  zion,  sicut  et  ps.  4.  diximns  de  lumine   vultus   domini  super  nos  levato. 

E,ecte    autem   versus    hie    sequitur   praecedentem ,   quia   exaltari    in   nomine 


22  expectus  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519 — 1521.  571 

domini  super  hostes  nou  contiogit,   nisi  de  coelo   roboretur  cor  princiiiis,  ut 
hoc  versu  velut  causam  et  modum  reddat  praecedentis  versus. 

Memor   sit   omnis    sacrificii   tui,  2c 

Et   holocaustum   tuum   pingue   fiat.     Saela. 

5  Et  hie  versus  tautologicus  est,  quales  ferme  oraues  huius  psalmi  sunt. 

Praedicti   autem    duo    personam    deo   commendaverunt,    quae   non   nisi    fide 
pura  gratificatur  in  conspectu  dei,   his   duobus    sequentibus  opera  eins  com- 
mendat,  recto  et  pulchro  ordine.     Sic  enim  respexit  dominus  prius  ad  Abel  i. 
et  postea  ad  munera  eins.     Insuper  hie  versus  sacrificium,   sequens  consiUa 

10  et  studia  commendat,  ut  prius  sit  facere  quam  dicere,  prius  sacrificare  quam 
petere.  Multi  enim  dicunt:  Domine,  domine,  et  non  autem  faciunt  voluu- 
tatem  patris,  immo  contraria  faciunt.  Ideo  et  oratio  eorum  fit  in  peccatum. 
Et  videmus  hie  non  orari  nisi  pro  bono  et  pio  principe,  neque  enim  impius 
orat,  ut  exaudiatur,  neque  credit,  ut  de  sancto  roboretur,  etsi  foris  sacrificet 

15  opere  seu  simulet  potius,  se  sacrificare.  At  hunc  suura  principem  non  facit 
sacrificare,  sed  sacrificanti  optima  precatur,  nisi  dixeris,  quod  sacrificium 
principis  sit  commune  populi  quoque,  in  quo  pii  aliqui  sunt,  quorum  pre- 
cibus  et  ille  postuletur  bonus  et  salvus  fieri  cum  illis. 

Evincit  autem    hie    versus,  David   fecisse    hunc    psalmum,    ut  pro    se 

20  oraretur  a  cautoribus  a  se  institutis,  quia  sacrificium  et  holocaustum  ritus 
Mosaici  memorat,  quae  in  nova  lege  abrogata  sunt,  non  quod  mala  fuerint, 
sed  quod  impleta  sint  per  Christum  et  fidutiam  iustificationis  praesta- 
bant  superbis.  Nihil  enim  peccaretur,  si  hodie  ritu  eodem  quisquam  sacri- 
ficaret,   modo  id   faceret  nulla  fidutia   iustitiae    aut  necessitate   conscientiae, 

25  libera  enim  et  licita  sunt  omnia,  quae  contra  fidem  non  sunt. 

Non  tamen  ideo  psalmus  hodie  et  aliis  orandus  non  est,  sicut  enim 
alia  persona,  alia  causa,  aliud  tempus,  alius  locus  in  nova  lege  sunt,  ita  et 
aliud  sacrificium,  eadem  tarnen  fides  et  idem  spiritus  per  omnia  saecula, 
loca,  opera,  personas  manent.     Externa  variaut,  interna  manent.     Non  enim 

30  in  Omnibus  est  uuura  opus,  sed  una  fides,  nee  ubique  unus  servus,  sed  unus 
dominus,  et  divisiones  gratiarum  sunt,  idem  autem  spiritus,  et  divisiones 
ministrationum  sunt,  idem  autem  dominus,  Et  divisiones  operationum  sunt, 
idem  autem  deus,  qui  operatur  omnia  in  omuibus.  Sic  qui  in  Abraham 
circuncisionem  voluit,  idem  in  nobis  baptismum  voluit  eadem  prorsus  volun- 

35  täte  et  in  eadem  prorsus  nostra  fide,  di versa  tamen  operatione.  Oportet 
enim  Ecclesiam  ab  initio  mundi  astare  Christo  circundatam  varietate,  et  dis- 
pensatricem  esse  raultifi^rmis  gratiae  dei  secundum  diversitatem  membrorum, 
temporum,  locorum  et  causarum,  quae  mutabilia  sint  et  varia,  ipsa  tamen 
una  semper  eademque  perseveret  Ecclesia. 


4  Saela  A  Sela  C  10  sacrificare]  significare  AC 


572  Opcrationos  in  Psaluios.     1519—1521. 

QiKnl    oro-t»    Mostriiiu    safrititiiim    est?      AH<|iiot    saeculis    saorainentiini 

panis  et  viiii  pro  .sacrifitio  siimmo  habitiun  est,  sed  iiupia  (ut  alias  dixiiniis) ' 

Offont>.3i,J2.  opinioue.    In  nova  eiiim  lege  nee  teniplnni  est,  ut  in  A]>ocalypsi  visnni  est 

T>an.  9, 27.  in  nova    civitate  Hierusalem,   nee   saerifitium,    (jUdd  Danielis   9.   defeeturutn 

1.  eor.  3, 17.  praedictuni  est,  8ed  nos  ipsi  siinius  tenipluni  dei,  ut  Paulus  1,  Cor.  3.  docet.    » 

Ita  sumus  etiani  eivitas  dei,   ita  et  saerifitium  et  omnia,   quae  olim  et  nunc 

wörn.  12,  1  ('(u-poralibus  teiuplis  et  oblationibus  figurata  sunt.     Unde  Ro.  12.  Apostolus 

'Obseero  vos   per   miserieordiam  dei,    ut   exhibeatis  corpora  vestra   hostiam 

viventeni,  sanetani,   deo  plaeentem,   rationai)ile  obsequium  vestrum\     Varias 

autem  saerifitiorum  anti(}Uoruin  interpretationes  omitto,  eontentus  duobus  illis,   '" 

''"^M.^e!  quae  doeet  David  ps.  49.  'Saerifitium  laudis  honorifieabit  me'.    Ps.  4.  'Sacri- 

*f-  si.  laficat«    sacrificia   iustitiae\      Ps.  50.    'Saerifitium    deo    spiritus    contribulatus'. 

^gf^a*!)"' Ad   idem  Daniel.  3.    'In    anima  eontrita  et    spiritu    humilitatis    suscipiamur, 

sicut    in  milibus   agnorum    pinguium,   sie    fiat  saerifitium    nostrum    hodie  in 

eonspectu  tuo,  ut  plaeeat  tibi,  quoniam  non  est  confusio  eonfidentibus  in  te\    i"' 

^oi.  14, 3.  Et  Oseae  14.  'Omnem  aufer  iniquitatem  et  accipe  bonum,  et  reddemus  vitulos 

.^cb.  13,  15.  labiorum  nostrorum'.    Heb.  13.  'per  ipsura  ergo  oiFeramus  hostiam  laudis  semper 

iM  116, 17.  deo,  idest  fructum  labiorum  eonfiteutium  nomini  eins'.     Et  ps.  115.  'Tibi  sacri- 

!P).  54, 8.  ficabo  hostiam  laudis   et  nomen  domini  iuvocabo'.    Et  53.  'Voluntarie  saeri- 

ficabo  tibi  et  confitebor  nomini  tuo,  domine,  quoniam  bonum  est\    Et  his  similia.   20 

Saerifitium  itaque  nostrum,  quod  in  die  tribulatiouis  offerimus,  cor 
contritum  est  et  confessio  peccati,  hoc  est  uos  ipsi  in  tribulatione  ad  deum 
gementes,  tribulationem  iustam  agnoscentes,  patienter  ferentes  nostri  raorti- 
ficationem  inque  omnem  voluntatem  dei  nos  offerentes.  Hoc  enim  siguat 
uni versus  ille  tumultus  figuralium  hostiarum  cum  suis  caedibus,  sanguine,  25 
exustione  et  similibus  in  lege  Mosi  praeceptis.  Ignis  ille  consumptor  ardor 
Spiritus  sancti  est,  diffundens  charitatem  in  cordibus  nostris,  quae  devorat, 
quicquid  est  carnis  et  veteris  nativitatis  in  nobis,  id  quod  est  holocaustum, 
idest  in  totum  igne  consumptum,  offerri,  ut  nobis  mortui  deo  vivamus,  et 
membra  prius  iniquitati  servientia  iustitiae  nunc  serviant.  Et  in  his  omnibus  3o 
deo  confiteamur,  laudemus  et  gratias  agamus.  Ligna,  quibus  ignis  ille  alitur, 
verba  Euaugelii  sunt.  Cultri,  quibus  eeduntur  animalia,  verba  legis  sunt, 
occidentia  veterem  homiuem  et  detracta  pelle  vetustatis  super  altare  Christum 
imponentia.     In  fide  enim  Christi  omnia  fieri  oportet. 

Quid  vero  est,  pingue  fieri  holocaustum?    Sine  dubio  allegorice  plenum,  35 
delicatum,  placitum  ac  iucundum  significat.     Pinguedo  enim  mysterio  abun- 
i.a«of.49,2o.  dantiae  et  iucunditatis  servit.  Gen.  49.  'Äser  pinguis  panis  eius,  et  praebebit 
*i.  17,  10.  delitias  regibus'.    Sic  ps.  16.  diximus,  Adipem  impiorum  esse  proceres  eorum, 


19  Voluntarie^  A  20  domiiio  A  ß.  80  menbra  A 

')   3Büf)(  in  ber  Sdjvift  „Gin  ©eimon  bon  bem  neuen  2eftament"  n.  f.  to.   S^gt.  Äöftlin 
m.  2.  n  <B.  360  ff.  unb  Sßb.  VI  ©.  ;J49  u.  365  ff.  unfetet  StuSgobc. 


Operationes  in  Psahnos.    1519—1521.  573 

divites,  electos    et  delicatos  voluptarios.      Sumitur  scilicet    allegoria    ab  usu 

hominum,  qui  pinguibus  et  beue  pastis  pecudibus  ceu  electioribus  delectantur. 

Sic  et  ps.  62.  'Sicut  adipe  et  piuguedine  repleatur  auima  mea,  et  labiis  exul-W-63, 6. 

tationis  laudabit  os  meura\  Inde  in  scripturis  passim  pinguis  ager,  pinguis 
5   mons,  quem  latine  laetum  et  iucuDdum  dicimus.   Hebraea  autera  dictio  hoc  loco 

arabigua  est,  ut  possit  etiam  sie  trausferri:  et  holocaustura  tuum  incineretur,  Sela: 

quod  ad  holocaustum  satis  apte  dicitur,  potest  autem  utrunque  simul  accipi. 
Sela,  quod  in  fine  huius  versus  additur,  quid  sit,  in  superioribus  dixi- 

mus,  inditium  scilicet  cuiusdam  insignis  aifectus  occulti,  per  spiritum  pro 
10  tempore  excitatum  super  piuguedine  et  incineratione  holocausti  huius,  quem 

nemo  novit,  nisi  qui  accipit. 

Tribuat  tibi   secundum   cor   tuum,  20,5. 

Et   omne    consilium   tuum   confirmet. 
Gerte  summe  cavendum,  ne  pro  tyrannis  et  qui  non  nisi  sua  quaerunt 

ir,  sie  oremus,  nisi  in  hoc  cum  illis  sentiamus,  quod  nullus  princeps  non  velit 
sua  florere  et  in  pace  abundare,  cum  prcjpter  pacem  et  bella  gerantur,  et  ita 
pro  civili  eorum  bouitate  precemur.  Magis  tarnen  pro  bouo  principe  intelli- 
gitur  orare.  Qui  enim  talis  est,  multis  impetitur  adversariis,  praecipue  ab 
illis  ipsis  malis  tyrannis,  indigetque  divino  auxilio,  quo  sua  consilia  et  desi- 

20  deria  contra  illos  impleantur.  Non  enim  pro  tyrannis,  sed  pro  eo,  quem 
tyranni  premunt  inique,  orandum  est.  Neque  filii  Israel  pro  hostibus  suis, 
sed  pro  David  rege  suo  orabant,  in  debellandis  adversariis  laboraute.  Ita 
et  nostri  illi  Turcivorae  Hartes,  qui  contra  Turcas  insaniunt,  orationibus 
magis  niti  deberent  quam  viribus,  quod  cum  non  faciaut  sintque  ipsi  peiores 

25  Turcae,  populum  Christi  vastantes,  nescio,  an  fortius  contra  eos,  an  contra 
Turcas  orare  debeamus.  Gerte  ut  hodie  res  habent,  non  modo  pro  Impera- 
tore,  Regibus  et  Principibus  orari  oportet,  ut  eorum  cor  et  consilium  im- 
pleatur,  sed  ut  cor  eorum  aperiatur  et  intelligant,  qui  sunt  veri  hostes 
Ecclesiae,  in  quos  consultare  et  cor  commovere  debeant.     Donec  enim  caeci 

30  non  vident,  quam  nos  ipsi  egeamus  castigatione,  quomodo  consultare  possunt? 
pro  quo  eorum  consilio  implendo  orare  debemus?  Invenire  tamen  est  aliquot 
inter  eos,  qui  caeci  non  sunt,  et  rebus  nostris  consultmn  velint,  pro  iis  dica- 
mus  et  ardenter  dicamus  'Tribuat  tibi  dominus  secundum  cor  tuum  et  omne 
consilium  tuum  impleat",  sive  ut  noster  dicit  'confirmet\ 

35  Laetabimur  in   salutari    tuo   et  in   nomine   dei   nostri  20,6. 

magnificabimur. 
Impleat   dominus   omnes   petitioues   tuas. 
'Impleat'  hie   dicit,   cum   idem    verbum   superius   'confirmet'  reddiderit 
varius  iuterpres.    Verbum  hoc  'Laetabimur^  ps.  5.  diximus  significare  laetitiam^f,  5, 12. 

21  premunt  A  praeinuiit  C  23  nostri]  nos,  6.  28  sint  C  82  bis  C 


574  Opei-ationes  in  Tsalmos.    1519—1521. 

vocaloni  seu  iuctiiulitatt'in  vt'il>t)ruin,  qua  solent  lioinines  gandiuni  siium 
iactaiv,  sonaltjnt'  hoc  loco  in  cxliortationoin  tan(|iiam  ab  iis  (lii'tuiu  seu 
iliooiulmn,    (|ui    proclinm    iiu'unt    vt    supcrba   fidutia  ia(;tant   auxilium  domini 

Mittit.  7, 20. super  se  in  salutein,    sieut  illi  Judicuni  7.  Claniaverunt,   'gladius  domini  et 
3of.  6, 20. Gedaeouis',  et  quo  modo  Josuae  G.  'Clamaverunt  lilii  Israel,  et  mox  cecide-    s 

*"  "^^i^ll  ' '' runt  muri  Hierieho\  Et  rex  Abia  2.  Paralip.  13.  eodem  exemplo  cum  suis 
voeiferans  quinquaginta  milia  occidit  de  filiis  Israel.  Sed  et  nunc  etiam  per- 
severat  usus  militum  iactantium  ducis  sui  uomcn  et  gloriam  ad  auiraandos 
sese  adversus  hostes.  Proisus  eum  affectum  et  ritum,  sed  piimi  et  religiosum 
hie  versus  docet,  lo 

Huuc  sensum  contirmat  verbum  sequens  'magnilicabinun-^  quod  perperam 
a  uostro  redditum,  a  Hieronymo  vertitur  'ducemus  choros',  nee  hoc  satis. 
Alii  'insignes  et  nobiles  crimus'  dicunt.  Volunt  alii  verbum  castrense  esse 
{'Dacger  enim  vexillum  seu  iusigne  exercitus  significat),  Inde  hoc  verbum 
'nidgol'  significare  id  quod  'vexillum  erigenuis',  seu  si  sie  liceret  dicere  i5 
'vexillabimur^,  'wollen  })anier  auffvvcrfFenn',  quod  et  ipsum  est  opus  proelium 

SHid)t.  7,  i9f-iueuntium,  ut  non  solum  voce  clament,  sed  et  signa  sua  iactent,  sieut  viri 
Gedaeonis  non  solum  tubis  sonabant  et  vociferabantur,  sed  et  lagenas  vice 
vexillorum  complodebant  et  iactabant. 

Igitur  'In  salutari  tuo',  idest  invocata  salute  tua  per  fidem,  laetabimur  20 
et  clamabimus  laetantes  et  'in  nomine  tuo",  idest  invocato  nomine  tuo,  eadem 
fide  vexilla  erigimus,  hoc  est  in  virtute  tua,  non  nostra,  cum  fidutia  inibimus 
certamen  cum  omuibus  hostibus  nostris.  Domini  enim  est  salus  et  victoria. 
Idem  autem  est  salus,  quod  salutare,  licet  interpretes  libenter  salutare  soleant 
transferre.  Quodsi  in  hello  prophano  adeo  necessarium  est  in  salute  dei  25 
vociferare  et  in  nomine  eins  vexilla  sustollere,  quanto  magis  hoc  facto  opus 
est  nostris  Christianis  ducibus,  dum  adversus  spiritalia  nequitiae  in  coelestibus, 
contra  prudentiam  carnis  et  haereses  proeliamur,  ne  nostra  insignia,  nostros 
titnlos  nostrasque  imagines  et  in  nomine  ac  salute  nostra  iactemus,  idest 
philosophiam,  humanas  traditiunculas,  decreta  et  alia  portenta  nostri  nominis  30 
et  virtutis  proferamus,  sieut  modo  faciunt  pontifices  ridicnli.  Nostrum 
vexillum  verbum  crucis  est,  triumphale  signum  sanguine  Christi  purpuratum, 
quod  Ecclesia  Christi,  quae  est  terribilis  sieut  castrorum  acies  ordinata, 
opponit  Omnibus  potestatibus  tenebrarum.  Extulisse  enim  aliud  verbum  est 
nihil  aliud  quam  puerornm  more  ludere  in  feriis  seu  furiis  carnalibus.  35 

'Impleat  dominus  omnes  petitiones  tuas",  et  haec  vox  est  exhortatoria 
cum  fidutia  euutis  in  proelium,  ac  si  dicat:  Nos  imus  et  in  nomine  domini 
sub  tuis  signis  militamus  tibique  regi  et  duci  nostro  paremus.  Dominus 
autem  faciet  quod  suum  est  et  impleat  }>etitiones  tuas.     Nostrum  est  nescire 


5    Ged^onis  A    Gedseouis  C,    eBenfo    18  7    quinquaginta    AC    quingenta    SB.   ^. 

14  Degel  A  Djegel  C  21   invocate  A  37  inms]  iiitus  C 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  575 

quod    futurum    est,    et  tameu  tibi  obedire.     Sic  2.  Reg.  10.  loab  princeps  2.©nm.io,i3. 
militiae   David   instructa   utrinque   acie,    in   mauu   dei   victoriam  ponens    ait 
'Puguemus    pro   populo    nostro   et   pro   civitate   dei    nostri,   dominus    autem 
faciat,  quod  bonum  est  in  conspectu  suo\ 

5   Nunc   cognovi,   quoniam   salvum  fecit  dominus  Christum  suum,2o,  ?. 
exaudiet  illum    de  coelo   sancto    suo. 
In  poteutatibus   salus   dextrae   eins. 
Ea,  quae  hactenus  oravit,  nunc  in  spem  certissimam  erectus  plane  pro- 
mittit   propheta.     Sic  enim   sibi   ipsi   infallibiliter  persuadet  fore  affectus   in 

1"  deum  plenissime  fidens,  qualem  haec  verba  indicant,  ac  si  dicat:  En  rem 
aggrediamur  et  scimus  certique  sumus,  quia  dominus  salvabit  Christum  suum. 
Neque  enim  possibile  est,  ut  non  exaudiat  eum,  qui  tanta  fide  talibusque 
aiFectibus  de  deo  praesumit,  'quia  non  est  confusio  confidentibus  in  te', 
Daniel  3.     Et  'Ipse    salvator    sperantium",    ps.  16.      Ideo    dicit   "^nunc    scio,  bet  >i(a'r.4o.) 

15  quoniam  salvum  faciet"".  Esse  enim  verbum  futuri  temporis  cogit  id,  quod 
sequitur  'exaudiet  illum  de  coelo  sancto  suo",  quanquam  possit  per  modum 
participii  praesentis  temporis  vel  nominaliter  verius  sie  verti:  Nunc  scio, 
quoniam  salvans  seu  salvator  dominus  Christi  sui  exaudiet  eum.  Et  ex 
supradictis    notum   arbitror,    hebraeam   linguam   frequentissime  ac  idiotismo 

20   propriissimo   uti  verbo  praeteriti   temporis  pro  praesenti,   ut  hie  'Nunc  cog- 

novi',  idest  iam  scio  seu  nunc  factus  sum  sciens,  si  absoluto  statu  accipi  placet. 

Est   autem   versus    exhortatorius    fidei   coustantissimae  seipsam  persua- 

dentis,  imrao  ex  affectu  praedicto  persuasae.    Qui  enim  sie  animatus  est,  ut 

audeat  dicere  'laetabimur  in  salutari  tuo  et  in  nomine  tuo  vexilla  tollemus', 

25   simul  certissimus  est,  sese  non  derelinquendum,  sicut  revera  et  certissimum 

est,  id  quod  solus  ipse  sentit.     Sic  Paulus  audet  Ro.  8.  'certus  sum,   quod s»öm. 8, 38 f. 
neque  mors   neque  vita  &c.  nos  separabit  a  charitate,  quae  est  in  Christo'. 
Et    alibi  'Certus    sum,   quia   potens   est  depositum   meum    servare   in   diem'.  2.Xim.  1, 12. 
Cuius  enim  cor  dicit:  Ego  credo,  infallibili  simul  sequela  dicit:  Certus  sum 

30  ita  fore,  sicut  credo.  Fides  enim  si  vera  est  in  corde,  adeo  certe  alBrmat 
id,  quod  credit,  ut  nihil  certius  futurum  esse  persuaderi  possit,  atque  adeo 
iam  seit,  ac  si  factum  sit.  Ideo  hie  non  dicit:  opiuor  aut  cogito  aut  in- 
telligo,  sed  'scio"  seu  'cognovi,  quoniam  salvum  faciet",  idest  certus  et  persua- 
sus  sum,  ut  suo  more  Paulus  loquitur,  eodem  tamen  sensu. 

35  Hoc   iterum    argumentum  est  ad  versus  impios  illos  sophistas,    qui  nos 

incertos  faciunt  de  gratia  et  charitate  dei  in  nobis  garrientes,  temerarium 
esse  assertu,  nos  diligere  aut  credere  aut  certos  esse  de  opere  dei  super  nos, 
cum  nihil  sit  abominantius  ista  incertitudinis  opinione.  Unde  placet  hebraeus 
Idiotismus,   quo   hie   verbum  'Cognovi'  praeteritum   (quo  fides  commendatur) 


21  absolute  A  24  audiat  A 


57G  Oix'nitionos  in    Psalnios.    IfiU)— 1521. 

c'iun  verbo  i'uturo  'Ivxaiulicl'  ((|iu)  opus  cirdituni  sigiiifieatiir)  oompoiiilur,  iit 
ubstriiatiir  os  loniuMitium  iniijua,  et  .sciant,  opera  dei  siijH'r  iios  iiituru  j)er 
fulein  osse  oreck'iitibns  dobciv  cou  praesontia,  imnio  ])ra('tcM-ita.  Iliiu^  oniin 
prophetiae  fr('(iiKMitis8iiuo  utiintiir  vcrbis  praeteritis,  pracscrtiiu  in  liiioiia 
hebraca,  non  tantiiiu  propter  oortitndinem  (ut  dicnnt)  prophetiae,  sod  niagis  r. 
propter  ostendendam  et  docendam  fidci  naturain. 

Et  satis  iniror,  cum  fateautur,  in  Universum  onmes  articulos  de  secundo 
advi'iitu  CHRISTI,  de  extremo  iuditio,  de  aeterna  vita  et  inferni  igne  esse 
certissime  futuros,  et  luieretieos  asserant,  qui  in  his  dubitent  aut  incerti  sint, 
Similiter  si  quis  de  creatione,  incarnatione  et  toto  mysterio  Clu'isti  praeterito  lo 
dubitet  aut  iucertus  sit,  haereticum  statuant,  cur  audeant  Catholicum  asserere, 
si  quis  dubitet,  se  esse  in  gratia,  se  consequi  misericordiam  in  sacramento, 
certissime  et  infallibiliter  habere  propitiuni  deum?  cum  hie  articulus  sit 
primus  omnium,  ubi  dicitur  'Credo  in  deum,  j)atrem  omnipotentem'.  Caeci, 
caeci  sunt  et  duces  caecorum.  De  praeteritis  et  futuris  deo  credunt,  de  i-'- 
praesentibus  non  credunt.  Nos  autem  cum  propheta  constanter  et  praesenter 
dicamus  'Nunc  cognovi,  quoniam  salvum  faciet  dominus  Christum  suura\ 
De  verbis  cognoscendi,  sciendi,  intelligendi  aliquando  latius  dicemus,  de  coelo 
et  saucto  dictum  est  versu  2. 

'In  potentatibus  salus  dextrae  eins'.    Et  hoc  verbum  est  animosae  fidei   20 

euntis   et  exhortantis,   de   auxilio   dei   futuro    securae,   ut   si  nostro  more  et 

sensu  diceremus:   Scio,   quod  exaudiet  iHum  et  potenter  salvabit  eum.     Est 

enim   tropus   hebraeus  'In    potentatibus   sahis  dextrae  eins",   idemque  sensus, 

«ß|.  118,  16.  qui   ps.  117.  'Dextera   domini    fecit    virtutem',    hoc  est   quando   dextera  dei 

salvat,  non  est  ulla  virtus  adversaria,  quae  perdat,  quia  non  solum  j)otens  25 
est,  seu  in  poteutia  salus,  quam  dextera  eius  facit,  sed  etiam  in  potentatibus, 
idest  multis  modis  potens.  Nomine  enim  isto  plurali,  licet  barbare  et  absurde 
sonet  latinis,  exprimitur  eximia  illa  fides,  quae  deo  tribuit  tantam  virtutem 
et  sapientiam,  ut  non  una,  sed  multis  viis  possit  salvare,  etiam  si  iis,  qui 
laborant,  nuUa  appareat.  Miramque  emphasiu  et  epitasin  habet  ea  vox  30 
plena  affectu  superbissimo  et  de  dei  virtute  praesumentissimo.  Ey  lalz  yhu 
nur  machen,  er  vvirt  und  kan  vvoll  iielffenn. 

Potest  ex  hebraeo  etiam  sie  reddi  'Nunc  cognovi,  quoniam  salvans 
dominus  Christum  suum,  exaudiet  illum  de  coelo  saucto  suo,  in  potentatibus 
salutis  dextrae  suae',  ut  omnia  pendeant  a  verbo  'Exaudiet',  quod  'respon-  35 
debit'  etiam  hebraeis  sonat,  ut  sit  sensus:  Exaudiet  illum  potenter  salvando 
sua  solius  dextera,  non  horainum  virtute.  Et  sie  sonat  in  abnegationem 
auxilii  humani,  et  emphasis  est  in  voce  'dextrae  suae',  qui  sensus  mihi 
valde  placet,  tamen  non  longe  variat  a  priore. 


11   audiant  A  20  dixtre  A  27  absurde  A  :J1   ^n  0  33  heb.   A 

36  hebreus  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  577 

'Christum  suum'  liic  generaliter  accipi  oportet  pro  rege,  (juod  reges 
olim  ungebantur.  Äuget  autem  et  hoc  ipsum  verbum  orationis  exaudieudae 
et  salutis  daudae  fidutiam.  Nosse  enim,  se  esse  divinitus  ad  aliquod  opus 
vocatum,   addit   fortiter   et   inflat  spiritum.     Seit  euim,  voleute  et  niandante 

r.   deo  se  agere  quod  agit.     Tantum  cavet,  ne  suis  viribus  superbis,  deo  man- 
daute  contentus,  non  etiam   humiliter  et   in   timore   querat  deum   adiutorem. 
Sic  enim  psahiio  7.  erigit    se   idem   propheta  dicens   'Exurge   domine,  deus, ^i^j.  7, 7. 
in  praecepto,  quod  mandasti',  quod   hio   brevi   verbo   dicit   'Christum  suum', 
idest   quem   ipse   unxit   et   regem   constituit   et   hoc   quod   agit   agere   voluit. 

Kl  Inde  David  scribitur  proeliari  bella  domini,   idest  vohmtate  dei  imposita  et  ^' ®^g'"  ^■''' 
sibi   demandata.     Contra    (|ui    vocati   non    sunt,    prorsus    infoehciter    omnia 
tentant,    sicut    filii    Israel    monstraverunt    exemplo    suo,    Numeri    14.     Ideo*'  J/j/'^' 
potius  'Christum  suum"    quam    regem    nostrmn    voluit   dicere,    ut  sese  aui- 
marent  dei  mandato,  non  suo  commodo,   ut  nunc   vulgus  solet  pugnatorum. 

if.  Utinam  tales   essent  et    nostri   illi   Turcarum   voratores,   qui    populum 

Christi  impiis  suis  Indulgentiarum  praestigiis  illudentes  impellere  solent  in 
])erniciem  rerum,  corporum  et  animarum.  Quam  enim  foeliciter  pngna- 
verimus  hactenus,  auctum  hostium  imperium  cum  summa  nostra  ignominia 
satis  declarat.     Praesumimus  enim   impii,   tam  de   viribus   quam  de  iustitia 

20  coram  deo  et  hominibus  superbientes.  Deinde  prorsus  non  nisi  gloriam 
mundi  quaerimus  et  iis  omnibus  portentis  nomen  sanctum  dei  praeteximus 
fictisque  tum  verbis  tum  factis  omnia  praesumimus  et  tameu  Coronas  mar- 
tyrum  secure  pro  his  omnibus  promittimus.  O  furor!  Certe  David  rex  religio- 
sissimus,  licet  potens  esset  viribus,  tarnen  hunc  psalmum  edidit,  quo  erudiret 

25  popidum,  qua  fidutia  quibusque  viribus  vellet  de  se  praesumi,  stultum  vulgi 
plausum,  qui  regibus  suis  nihil  non  arrogat  coercens  et  ad  divinam  miseri- 
cordiam  convertens.  Ideo  salus  dextrae  dei  in  virtutibus  cum  eo  fuit,  nobis- 
cum  autem  pernicies  sinistrae  nostrae  in  infirmitatibns  perseverat.  Verum 
quid  mirum,  in    hac   re  bellica  nihil   cum  David   nostris    regibus  esse  com- 

30   mune,  cum  in  fide  Christi,  sorte  nostra  prima,  nihil  nobis  cum  illo  conveniat? 

Hi   in   curribus    et  hi   in   equis,  20,8. 

Nos  autem  in  nomine  domini  dei  nostri  invocabimus. 
Pulchra  eclipsis,  quae  in  Germanica  liugua  apte  redditur  'Sie  mit 
rosszen  und  wagen",  subintelligitur  enim  verbum  pugnant  vel  praesumunt. 
35  Contentio  quoque  insignis  est  fide  pura  et  firma  incedens:  illi  in  equis,  nos 
in  nomine  domini,  illi  in  virtute  visibilium,  nos  in  nomine  invisibilis,  illi 
sensu,  nos  fide  nitimur  &c.  Quando  autem  interpres  voluit  reddcre  'invoca- 
bimus", rectius  dixisset:  Nomen  domini  invocabimus,  licet  enim  hebraeus 
dicat  'Invoco  in  nomine  domini   et  audio   in   voce  domini,   video  in  tnrba". 


14  comodo  A  24   tjdidit  A  tedidit  ('  29  quid  iiiirumj   iiui   itiinim   A 

Cutters  SBerte.  V.  37 


578  Oi.fiationos  in  Psalmos.     1519— ir)21. 

latiiu"  taiiu'ii  'Iiinoco  ikhuimi  «loniiiii  et  aiulio  vocom  doiniiii,  vidoo  turbam^ 
(lioeimis.  Hoo  loi'o  auteni  j)ro  'invocabiinus'  hebraeiis  dicit  'nicniores  orinuis", 
t't  llioronvimis  'Nomiiiis  doinini  doi  nostri  recordabimur'. 

Mira  verc  cxhortatio  et  oongTossio  belli ,  iit  liostes  equis  et  curribus, 
iusti  solins  nominis  dei  memoria  armati  pugnent.  Magua  eerte  fides,  quae  r. 
taiita  audet  memoria  Hominis  domini.  Habet  et  ipsum  quoque  usus  bella- 
toruin  usque  hodie,  ut  congressuri  in  memoriam  revocent  vel  fortia  facta 
patrum  vel  priores  viotorias  et  alia,  quibus  corda  sua  exhortentur  et  con- 
eitent.  Nostrorum  autem  principum  est,  nominis  dei  meminisse,  in  quo 
epr.  18,  io.  nniversa  salns  et  victoria  consistit.  Proverb.  18.  'Turris  fortitudinis  nomen  ki 
domini,  in  ipso  eurrit  (sicut  aceinctus  in  bellum)  iustus  et  exaltabitur",  idest 
superabit  et  victor  erit,  'Currit  autem  in  ipso",  idest  in  memoria  et  fid(!  eins. 

Emphasis  autem  insignis  est  in  verbo  'Memores  erinuis',  nulli  cognita 
nisi  experto,  sine  dubio  cnim  propheta  hie  experientiam  suam  signat.  Quis 
enim  putet,  (juenqnam  sola  memoria  nominis  domini  victorem  fieri,  nisi  ex-  is 
pertus  fuerit?  Sed  et  quam  arduum  id  ipsum  sit,  ut  nominis  domini  non 
obliviscantur,  quis  credat?  cum  ibi  urgeat  mors,  ignominia,  conscientia  et 
mille  pericula,  (piibus  ut  multo  violentioribus  copiis  intus  oppugnatur  cor 
(piam  corpus  foris,  ut  distractum  in  praesentia  et  circmistantia  et  irruentia 
amittat  nomen  domini.  Neque  satis  est  semel  ab  initio  cogitasse  et  invo-  20 
casse,  sed  perseveranti  atque  constanti  memoria  meminisse  oportet  usque  in 
finem  victoriosum  adversus  omnia  terribilia  et  periculosa  occursantia.  Bleut 
enim  impossibile  est,  ut  nomen  domini  succumbat,  cum  sit  aeternum  et 
omnipotens,  ita  impossibile,  ut  is  cadat,  qui  in  ipso  liaeserit  et  persevera- 
verit.  Verum  impius,  in  cuius  auribus  nomen  domini  apparet  vile,  ut  quod  25 
sit  non  nisi  flatus  et  literae  transeuntes,  haec  tam  grandia  et  insignia  eins 
magnalia  non  capit.  Ideo  relicto  ipso  ponit  carnem  brachium  suum,  con- 
fidit  in  homine,  recedit  cor  eins  a  domino,  confugiens  ad  baculum  arundi- 
i.e^ro.10,13.  ueum   Aegypti,   sicut   de    Säule   dicitur,    quod    mortuus    sit  in  peccatis  suis, 

quia   in   dominum   deum   Israel    non   speraverit.     Caetera    mirabilia   nominis   30 
domini  aflPectibus  et  experimentis  relinquenda  sunt,  qnando  verbis  et  auribus 
ea  nemo  potest  consequi. 

20,9.  Ipsi   obligati    sunt   et   ceciderunt. 

Xos  autem  surreximus   et   erecti  sumus. 

Hoc  non   dicitur   historice,   vel   non   solum   historice,   sed   magis    pro-  35 

phetice,  immo   fideliter.      Soli   enim    fidei   de   deo   praesumenti   licet  canere  * 

encomium   ante  victoriam   et  rumorem   ])onere  ante  salutem,   ut  cui  prorsus 

omnia  licent,  dum  enim  credit,  iam  habet  quod  credit  quia  fides  non  fallit: 

2.üJJof.i4,i3f.  sicut   credit,   sie  fiet   ei.     Sic  Moses  Exo.  14.  trepidantem    populum   ab  in- 

14  expereiitiam  A  17   oLliviscatur  C 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  579 

sequentibus  Aegyptiis  roborat  certissima  vicloria,  dicens  'Nolitc  timore,  state 
et  videte  magnalia  domini,  quae  facturus  est  hodie.  Aegyptios  euim,  <iuos 
nunc  videtis,  uequaquam  ultra  videbitis  usque  inaeternum.  Dominus  pro 
vobis  pugnabit,   et  vos  tacebitis'.     Et  ita  factum  est   Pharaone,    in  eurribus 

5   et  equis  praesumente,  per  aquam  consumpto. 

Pro  'obligati  snnt'  melius  Hieronymus  et  hebraeus  'Incurvati  sunt' 
seu  Mncurvaverunt'  absoluto  verbo,  ut  sonet  defectum  praesumentis  de  se 
virtutis,  quae  subtracta  manu  dei  in  seipsa  deficit  et  incurvatur,  adversario 
etiam    non  incurvante.     In    quo    et    autithesis    pulchrius  apparet:    Incurvari 

lu  enim  et  surgere  opposita  sunt  sicut  et  cadere  et  stare,  quod  'erecti  sumus" 
hie  dicitur.  Porro  per  incurvari  et  cadere  ita  defectum  sicut  per  surgere 
et  Stare  profectum  siguificat.  Incurvari  enim  est  infirmari  et  cadere,  penitus 
vinci,  surgere  est  praevalere,  et  stare  est  vincere.  Quibus  verbis  rem  velut 
ob   ocidos   ponit    et   velut  coram  gestara  describit  ad  provocandam  fidom  in 

15  deum.  Sic  enim  res  habet,  ut  primuio  incurventur  et  tandem  cadant,  pn- 
nuun  surgant  et  tum  subsistant. 

Sed  quid  hoc?  qui  fatetur  adversarios  curvari  et  cadere,  certe  sinuil 
fatetur,  eos  prius  surrexisse  et  stetisse.  Nunquid  et  pios,  dum  surrecturos 
et  staturos  facit,  simul  indicat  prius  curvatos  et  lapsos?    Absit,  verba  enim 

20  sunt  fidei,  de  futuris  tanquam  praeteritis  securissime  praesumentis  et  rem, 
ut  geritur  in  oculis  horainum,  pronunciantis.  In  congressu  enim  hostium, 
dum  impii  fidunt  in  eurribus  et  equis,  videntur  certe  surgere  et  stare,  contra 
pii  in  nomine  domini  fidentes  videntur  velut  longe  impares  curvari  et  cadere. 
At  fides  huic  phantasmati  sensuali  reluctata  sie  iactat:  Etiam  si  illi  surgant 

25  et  Stent  in  eurribus  et  equis,  nos  vero  curvemur  et  cadamus,  sicut  apparet, 
certi  tarnen  sumus,  mutata  paulo  post  rerum  facie,  eos,  qui  surgunt  et  staut, 
curvandos  et  casuros,  nos  autem,  qui  videmur  curvari  et  cadere,  vere  sur- 
recturos et  staturos,  inmio  iam  surreximus  et  erecti  sumus.  ()  pulchrum 
fidei  exemplum! 

30  Domiue,   salvum  fac  regem.  • 

Et   exaudi   nos   in   die,   qua   invocaverimus   te. 

In  nostra  translatione  hie  versus  potest  velut  epilogus  vel  confirmatio 

haberi,  sed  hebraeus  sie  distinguit  'Domine,  salva,  rex  exaudiat  nos  die,  qua 

vocabimus'.     In  quo  nescio  quid  mysterii  lateat,  non  enim  'exaudi  nos',  sed 

35  'exaudiat  nos"  in  tertia  persona  dicitur,  sicut  in  principio  psalmi  'Exaudiat 
te'  eadem  persona  eodemque  verbo  dixit.  'Rex'  etiam  in  nominativo  poni- 
tur,  non  in  aecusativo,  Pronomen  'te'  in  fine  versus  non  habetur.  p]go,  si 
quid  secreti  habeat,  spiritualibus  relinquo,  simplicissimo  sensu  coutentus, 
quo  deum  ipsum  hie  regem  vocari  arbitror  in  tertia  persona  more  hebraico. 


6  Incurati  A 

37* 


r,3()  (tp.'nitioiu's  in   Psalmos.     ir»!'.)    -1;V21. 

4.WD|.i4,i7.sieut  et   in  piincipiu    psalmi    'Ivvatidiat   tf  (loiuiiiiis',     Kt  Moses    Niiniori   14. 
iJj.  3,  9. 'Maonifurtiir  lortitudo   (lomini,    sictit    iiirasti'  pro  'f'ortitiulo  tna\     Et  ps.  3. 

4.aKi.i.-.'7,i.-.  'Doinini  est   salns,  et   sn\)vv  ixtiiulinn  tiuiin  bcncdiotio  tua\     Et  Numeri  27. 
'Pn»vi(leat  »loiiiinus  lioniinein,  ((iii  sil  super  hanc  nuiltitiulinem^  idest  provide 

i.woj  4i,3a.  (u,  douuuc.     Va   (uMi,  M).    losepli   ad    Pharaonen!    'Provideat   rcx   virum  sa-    & 
pieutenr.     Ita  et   hie    'exaudiat   nos  ille  re\\     Ponitur  enim    artieuhis   notae 
insia;uis,   hoe   est   tu  exaudi  nos,   qui   vere  es   ille  rex  noster.     Nain  David, 
(jui  niinistrat  tibi,  non  est  rex,  nee  suum  regnum  regnat,  sed  tuuni.     Tuum 
enim  sunius  nos  regnum,  et  tu  rex  noster  es.    Quo  affectu  vehementer  niovet, 
hoc  est  movere  nos   docet   deum,   qui   tune  movetur,    quando  nos  movemur.    lo 
Quo  modo  enim  non  exaudiat,    quando   regnum    suum,   res  sua,    gloria  sua 
periclitatur  ?    Hoc  est  tunc  nos  ardentissime  oramus,  quando  nos  regiumi  et 
partcin  ivrum  dci  esse  confidimus,  tunc  enim  non    nostra  rjuaerimus  et  certi 
sunms,  non  derelicturum    cum    rem,   quae  sua,    et  regnum,   quod   suum  est, 
praesertim  iuvocantibus  nobis,  de  quo  aff'ectu  ps.  7.  latius  dictum  est.     Petit  i5 
ergo  hie  versus  generalem  et  perseverantem  salutem  a  deo  hoc  modo:  sicut 
iam  salvasti  et  exaudisti  uos,  ita  fac,   ut  semper   et  (juacunque  die  invoea- 
verimus,    salves  et  exaudias.     Sic  enim,    qui    semel    expertus    est   auxilium 
domini,  optat  illud  perpetuum  esse  metuens,  ne  quando  se  deserat. 

Exposuinuis  hunc  psalmum  pro  exemplo  fidei  de  rege  quocuncpie,  nee-   20 
dum  certum  habeo,  an  legitimum  sensum  attigerim.     Quam  vis  enim  vexilla, 
e(}Uos  et  currus  sonet,  quae  cogere  videntur,  ut  ad  externara  pugnam  trahas 
psalmum,  non  tarnen  ausim   negare  de  Christo  intelligendum  et  de  vexillis 

*).  110,  1  ff.  in  spiritu  eum  loqui.    Movet  me  quam  maxime  cum  multis  aliis  ps.  109.,  in 

quo  Christus  rex  sedere  iubetur  et  in  medio  inimicorum  dominari,  et  sceptrum  25 
eins  emitti  ex  Zion,  item  reges  terrae  couquassari,  et  reliqua,  quae  etsi  carna- 
liter  sonent,  tamen  penitus  in  spiritu  dicuntur  et  intelliguntur.    Sirailia  ps.  71. 
*i.  2, 9.  liceat  adducere,  Et  ps.  2.  Virga  ferrea  in  spiritu  dicitur.     Ita  et  hie  vexilla 
f'acile  fuerit  in  spiritu  accipere.    Nihil  enim  obstat  mihi,  quominus  de  Christo 
exponam,   nisi   quod  allegoriam  vitare  propositum  est,   quantum  fieri  potest,  30 
tum   quod    in    novo   testamento   non    allegatur    hie    psalmus    quemadmodum 
caeteri.     Kursus    psalmus    sequens    valde   urget,   se   de   Christo   intelligi,    et 
verisimile  est,  eum  de  eodem  rege  loqui,  de  quo  hie  loquitur,  ut  videbimus. 
Tutius  forte  fuerit  in  iuditium  et  arbitrium  lectoris  et  alteram  de  Christo 
breviter  afferre   intelligentiam ,    qua   in   populi   fidelis  persona,    qui    carnalia   35 
bella  nescit,  propheta  orat  pro  suo  quoque  rege,  qui  cum  eodem  populo  ipse 
dux  belli  spiritualis  pugnat  adversus  potestates  et  portas  inferi.    Incompara- 
epft.  6,  12.  biliter  enim  maioris  momeuti  res  est  eertamen  verbi  et  fidei,  quo  colluctamur 
non  contra  caniem  et  sanguinem,  sed  contra  spiritalia  nequitiae  in  eoelestibus, 
non  pro  vita  aut  rebus  istis  momentaneis,   sed  aeternis,  hoc  est  pro  iustitia  40 
contra  peccata  et  errores.    Praeterea  quis  novit,  an  psalmus  generali  sententia 

2.Sam.7,u.  utrisque    aptetur?   quemadmodum  illud  4.  Reg.  7.  'Ego  ero  ei  in  patrem,   et 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  58'[ 

ipse  erit  mihi  iu  filiuni",  de  Salomone  siraul  et  Christo  intelUgitur,  Et  quae- 
dam   alia  Matt.  cap.  2.,   Ut  vox  in  Rama  de  filiis  trausraigrationis   et  simiil  Wam.  2,  is. 
de  parvulis   ab  Herode   interfectis.     Ponamus  ergo  ob  oculos  Christum  cum 
turba  martyrum,   pro  veritate  et  regno   dei  certautes   et  morientes    adversus 

5  violeutiam  tvrannorum,  qui  viribus  et  armis  superiores  fuerunt  et  tamen  victi 
sunt,  et  ex  praedictis  facilis  erit  sensus.  Eadem  euim  est  fides,  sed  diversa 
causa.  Hie  enim  corporaliter  succumbunt  Christus  et  martyres,  illic  superaut, 
utrobique  eodem  spiritu  operante,  qui  pro  Christo  et  sanctis  iuterpellans 
gemitibus  ineuarrabilibus,  simul  adiuvans  eorum  infirrnitatem,  dicit: 

lü  'Exaudiat  te  dominus  in  die  tribulationis'.     Cum  enim  nuUus  sit,   qui 

consoletur,  solusque  patiaris  in  die  ista  passionis  tuae  et  tecura  sancti  tui, 
soletur  te  dominus  et  exaudiat,  salvum  facturus  ab  inimicis.  Hoc  enim 
affectu  iuenarrabili  Christum  et  sanctos  suos  gemuisse  per  spiritum  non  est 
dubium,  quo  et  nos  in  morte  et  tribulationibus  gemere  oportebit. 

15  'Protegat  te   nomen   dei  Iacob\      Nihil   enim   reliquum   est  nisi   solum 

nomen  dei,  cuius  invocatione  vehit  tenuissimo  filo  egerrime  pendere  et  ser- 
vari  putatur  sahis  patientis,  cum  omuia  alia  non  modo  non  servent,  sed 
perdentibus  cooperentur. 

'Mittat  tibi   auxilium  de  sancto'.     At  hoc  ipsum  mire  discrutiat,   solo 

20  nomine  dei  haerere  et  auxilium  expectare  non  nisi  invisibile  et  ab  invisibili 
deo,  qui  in  sancto  separatissimo  habitat.  Et  tamen  Spiritus  hoc  gemitu  adiuvat 
patientes,  ut  se  expectare  (etsi  maximo  cum  labore)  auxilium  ineifabile  et 
innominabile  sentiant. 

'Et  de  Zion  tueatur  te'.     Idem   zion  quod  sanctum,    ut  diximus.     Ex- 

25  pectat  enim  et  nihil  aliud  potest,  quam  quod  sentit  se  expectare  robur  de 
Zion,  habitaculo  abscondito  dei,  quo  non  modo  ferat,  sed  superet  tandem 
tribulationem. 

'Memor  sit  omuis  sacrificii  tui\ 

Eins    scilicet,  quo    te  ipsum  offers  deo  in  mortem.     Nam  et  hie,    nisi 

30  gemebimdus  Spiritus  utcunque  suggereret,  nondum  esse  eos  in  oblivione  dei 
penitus,  certe  infirmitas  ipsorum,  hoc  ipsum,  quod  patiuntur,  et  quo  se 
offerunt,  reprobari  et  damnatura  oblivioni  tradi  crederet.  Sic  enim  caro 
murmuraret  dicens:  frustra  pateris,  non  erit  aliquando  deus  memor  huius 
sacrificii  tui. 

35  'Et  holocaustum  tuum  pingue  fiat':  Idest  abundans,  fructiferum  et  pleuun) 

fiat.  Holocaustum  autem  hie  sicut  et  sacrifitium  in  spiritu  accipi  oportet, 
ut  diximus.  Sic  enim  Christtis  se  totum  in  cruce  obtulit  absumendum  igne 
charitatis.  Potest  hie  pro  'omnis  sacrificii'  dici  'totius  sacrificii',  sicut  'holo- 
caustum' 'totum   igne  combustum',   quo  gemitu  spiritus  eos  erudit,    ut  oreut 

40  et  sperent  nihil  frustra  sese  passuros,    sed  omnia  grata,   memorata  et  jileua 


32  offeruntur  AC  33  d.  AC 


582  ()|uM;ition.'s  in   l'salmos.      l.M't-  IWl. 

toi-f,    itl    i|ii(>(l    t;un    tcmii   spc  i'xpcctant    trihulati,    luaximc   iniirini,    iit   magis 
optaif  (jnam  sjK'raro  vitlcnntur  .sibi  ipsis. 

"l'iibuat   tibi  sccuiuliini  cor  tuiim', 

'Ht   omni'  cDiisilium  tiiiiin  coiifinnet'   seil  Mmpleat\ 

Kt  \\ov  oxpoctaro  cos   facil   spiritiis,  licet  infirinitas  eis  clietet  taiii  desy-     s 
<ltria    iriita    ([iiam   consilia   vana   fore.     Puto,   liis  (luattuor  versibus  viiu  et 
iiadiiain  ucmitiis  illius  inenarrabilis  pulchre  tradi  veliit  praxi  et  exemj)!*)  quo- 
(lam.     Si'(|iiuntiir  imiu'  laetiora,  vergente  tribulatione  in  victoriara. 

'Laetabimur   in    sahitari   tuo   et  in    nomine    dci  uostri  magnifieabimnr'. 

'Inipleat  tl^iniinns  onnies  petitiones  tnas\  lo 

Do  ista  iactantia  et  vexillorniu  erectionc  et  superins  dixiraus.  Sic  enim 
Christus  et  Martyres  sui,  etiani  si  moriantur,  confidunt,  sese  in  salute  dei 
Ovare,  iactare  et  vexilhnn  snstollere,  eo  maiore  fidutia  praedicare  et  confiteri 
Christum,  quo  magis  premuntur,  atque  etiani  si  ipsi  occidantur,  alios  vice 
eorum  idem  facturos  confidunt,  cum  quibus  ut  unum  corpus,  ita  eandem  is 
haue  vocera  conmiuoem  habent,  nee  dubitant  impleri  etiam  invitis  tyranuis 
s.  quae  postulavit  Christus.  Quae  postulat  autem?  Ps.  2.  'Postula  a  me,  et 
dabo  tibi  gentes  in  haereditatera  et  possessionem  tuam  terminos  terrae'. 
Haue  enim  postulationem  obtinuit  ovantibus  et  vexillificantibus  (ut  sie 
dixerim)  martyribus,  idest  cum  fidutia  confitentibus,  praedicantibus,  mo-  -m 
rientibus. 

'Nunc  cognovi,  quoniam  salvum  fecit  dominus  Christum  suum'. 

'Exaudiet  ilhim  de  coelo  sancto  suo\ 

'In  potentatibus  sahis  dextrae  eins'. 

Exponatur,  ut  supra.  Salvum  enim  fecit  Christum  et  exaudivit,  dum  25 
multiplioata  Ecclesia  implevit  postulationes  eius.  Exaudivit  autem  'in  fortitu- 
dine  salutis  dextrae  suae',  idest  quo  modo  solet  dextera  eius  salvare,  quae 
non  salvat  nisi  impotentes.  Potens  enim  est  deus  in  infirmis,  bonus  in 
malis,  blandus  in  adversis.  Sic  praesumi  de  deo  docet  Spiritus,  adiutor 
iufirmorum.  so 

'Hi  in  curribus  et  hi  in  equis'. 

'Nos  autem  in  nomine  dei  nostri  memores  erimus\ 

Satis  ex  praedictis  patet  sensus.  Tyranni  enim  viril)us,  Martyres  sola 
nominis  dei  memoria  et  assidua  invocatione  viucunt. 

'Ipsi  curvati  sunt  et  ceciderunt'.  35 

'Nos  autem  surreximus  et  stamus'. 

Sic  enim  Ecclesia  erevit  et  firmata  est  eo  ipso,  quo  oppressa  est  Et 
impii  tyranni  vastati,  dura  potentissimi  erant,  ut  omuia  haec  experientia 
videmus  impleta.  Quanquam  alii  sint  qui  cadunt  martyres,  et  alii  qui  sur- 
gunt  fideles,  tameu  quia  unus  populus  est,    per  synecdochen,    usitatissimam   4ü 


7  maturam  A  14  prt'muutur  A  jjrsemuntur  C  18  haereditatem  tuam,  et  (J 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  583 

figiirara  in  sacris  literis,  id  quod  parti.s  est,  totum  sibi  vendicat,  (}vianqiiani 
revera  et  martyres  in  spiritu  surgunt,  dum  niulti  in  eorum  fideni  succedunt. 

'Domine  salvum  fac  regem". 

'Rex  exaudiat  in  die,  qua  vocaverimus\ 

Sensus  idem,  qui  superius  datus  est. 


PSALMVS  XX, 
HEBRAEIS  XXI. 
Ad  Victoriam  Psalmus   David.  21,1. 

DOmine,   in    virtute  tua  laetabitur   rex,  21,2. 

Et    super   salutare   tuum   exultabit   vehementer. 

Sirailis  fere  per  omuia  psalmus  est  praeeedenti,  ut  et  iiic  non  satis 
certus  sim,  de  solo  ne  Christo,  an  quovis  rege  intelligi  debeat,  rairumque, 
tarn  apertis  iufiguratisque  verbis  tam  obscuram  inesse  intelligeutiam.  Omnino 
tarnen  videtur  esse  gratiarumactio  quaedam  super  acceptis  iis,  quae  prae- 
cedente  postulata  sunt,  ut  sit  epinicion  quoddam  Christi  a  mortuis  resur- 
gentis.  Atque  ut  psalmum  praecedentem  interpretati  sumus  primum  de  rege 
figurali,  ita  hunc  contra  primum  de  rege  figurato  Christo  interpretemur,  cum 
revera  David  et  quivis  rex  bellis  et  victoriis  suis  Christi  passionem  et  resur- 
rectionem  figuraverint,  et  facile  sit  figuram  et  rem  figuratam  ex  se  invicem 
intelligere.  Forte  et  hie  psalmus  generali  sententia  de  utroque  rege  simul 
loquitur,  sicut  in  praecedente  visum  est. 

Rex  Christus  victa  morte  laetabitur  in  virtute  tua,  qua  eum  resuscitasti 
et  victorem  fecisti,  qui  in  infirmitate  carnis  mortuus  omnibus  subiectus  fuit, 
seu  ut  Apostolus  ait  2.  Cor.  ulti.  'Nam  etsi  crucifixus  est  ex  infirmitate,  2.  Kor.  i3, 4. 
sed  vivit  in  virtute  dei\  Idem  est,  quod  altera  pars  dicit  'Et  in  salutari 
tuo  exultabit  vehementer',  idest  ubi  a  morte  salvus  factus  fuerit.  Interpres 
noster  libenter  vertit  'salutare'  pro  'salute',  nescio  quare.  Virtus  autem  et 
Salus  dei  sicut  ubique  fere  pro  ea  re  accipitur,  qua  nos  deus  salvos  et  vali- 
dos  facit,  ut  sint  donorum  dei  vocabula  magis  quam  autoris,  sicut  sepius 
dixi  de  sapientia  dei,  de  iustitia  dei  et  similibus. 

Multa  autem  sunt  nomina  non  solum  in  hebraea,  sed  et  graeca  et 
latiua  et  teutonica,  forte  et  in  omnibus  aliis,  quibus  vires  seu  fortitudo  signi- 
ficantur,  quorum  diiferentiam  alio  forte  loco  inquiremus.  ^Et  verba  laetitiae 
et  exultatiouis  ps.  5.  et  9.  tractavimus. 


7  HEB.  A  11  praecedente  A  31  hebraea  llngua,  C 


r^g^^  (.)ln>iationes  in   l'siiliiios.    läl!»  -  hVil. 

•jt,  3.  Oi'siilcriuni    cordis    eins    trihui.sti    ei. 

Va    \  olii  II  tat  c    lahioruin    i'ius   iioii   tVaudasti   eiini.     Sacla. 

I\'ri|)lii-asis  !j;emina  orationis,  prior  cordis,  altera  oris.  Illictoricatur 
ciiiiii  proplu'ta.  (^uid  ost  ovati«!  niontis  iiisi  dcsideriuiu  cordis?  Quid  oratio 
(>ri>  iiisi  Nolimtas  lahioniin?  Ali!  (amen  pro  voluntate  labiorum  cloquiuni  5 
seil  |)n)latioiioin  labiorum,  scd  seguius  orationis  vim  siguificant:  hoc  enim 
labiorum  oloquium  oratio  dicetur,  quo  aliquid  peti  significatur.  Aptius  ergo 
noster  voluutatem  seu  desiderium  labiorum  dixit,  ut  respouderent  labia  cordi 
et  oorum  voluutas  illius  desiderio,  ut  exprimat,  orationem  vocalem  ne  ora- 
tioiu'in  (juidom  dici,  nisi  et  ipsa  desideret,  e  cordis  desiderio  et  affcctu  pro-  lo 
lata.  \"oluntas  cuim  labiorum  viva  et  fervens  est  oratio,  quid  enim  vivatius 
voluntate  seu  desiderio?  Nescio,  si  hune  tropum  Davidici  eloquii  us(|uam 
in  soripturis  inveuire  liceat. 

Ordo  sane  pulcher  est,  quod  oratio  cordis  primo  loco  habenda  sit,  sine 
qua  labiorum  oratio  inutile  murranr  est,  et  ut  vocalis  oratio  negligenda  non   15 
est,    ita    curaudum,    ut  ab    oratione   cordis  proficiscatur.     'Psallam    spiritu, 
i.tsov.  1-1,15.  psallam  et  mente'  ait  Apostolus, 

'Non  fraudasti'  intelligitur  'non  privasti',  'non  removisti',  hoc  est  curasti, 
ut   non   frustra   oraret,   nee   orationem   eins  avertisti,   ut  non  exaudires,   per 
negativam  niaxime  affirmativam  orationem  faciens.     Quid  autem  dcsyderavit  20 
cor?  quid  voluerunt  labia?     Sequitur. 

21,4.      Quouiam    praevenisti    eum    in    benedictionibus    dulcedinis. 
Posuisti  in  capite   eius   coronam   de  lapide  praecioso. 
luterpres  noster   perpetuo   lapidem   praeciosum  reddit  pro  'paz',   idest 
W' 119, 72'.  auro  ophiriso  et  optimo,  ut  ps.  18.  quoque  vidimus.     Denique  ps.  118.  super  25 
aurum  et  topasiou  dicit,  ubi  eadem  dictio  'paz',  allusione  sui  fecit  eum  Topa- 
sion  cogitare,   cum   dicendum   fuerit:   super  aurum  et  ophirisum,   sunt  enim 
prorsus    eadem    ibidem    vocabula,    quibus   ps.  18.   dicitur   'Super    aurum    et 
lapidem   praeciosum'.     Et   hoc    loco  'coronam   de  obriso'  Hieronymus  trans- 
fert,  id  quod  cogit  communis  omnium  sensus  et  usus.     Neque  enim  coronae   30 
regum  gemmae,  sed  aurum  sunt.    Manifestum  autem  est,  quod  de  regia  Corona 
loquatur,  reddimus  itaque  ad  verbum  sie :  Quoniam  praevenies  eum  in  benedictio- 
nibus bonitatis,  pones  in  caput  eius  coronam  ophirisi,  idest  auri  praeciosissimi. 
Verbum   'praevenisti'    quid    velit,    non    satis    intelligo.     Quantum   ex 
hebraeo  augurari  licet,  comparative  dicitur,  hoc  est  Christum  sie  esse  bene-  35 
dictum,  ut  princeps  esset  omnium,   qui   benedicuntur,  eiusque  benedictiones 
*i.  45,  8.  tales,  quales  nulloi"um  aliorum,  iuxta  illud  ps.  44.  'Unxit  te  deus,  deus  tuus, 
iHöm.  8, 29.  prae  consortibus  tuis'.     Et  Paulus  Ro.  8.    'Ut  esset  primogenitus  in  multis 


la  A  Sek  C  22  Quoniam  tu  2Ö.  ^.  6.         30  cumunis  A 


Operationes  in  P.siihnos.     1519—1521.  585 

fratribus'.     Et  iterum,  1.  Cor.  15.     'Christus    resurrexit   primitiae    dormien- i.isoi  if,,2o. 
tium\     Et  ps.  88.  'Quis  similis  erit  deo  in  filiis  dei  ?'   Omnino  ad  personam  *pi.  89, 7. 
ista  praeventio   refertur,   quanquam   et  hoc   pulcherrimo   et   verissimo  sensu 
dicatur,  quod  Christus  priraus  omnium  resurrexerit,  ut  et  hie  locus  sit  unus 

5  eorura,  qui  de  resurrectioue  Christi  praedictus  sit,  ut  non  sokim  ad  digni- 
tatem  personae,  sed  simul  ad  praeventionem  temporis  pertineat.  Neque  enim 
Paulus  eum  primitias  dormientium  et  primogenitum  vocat  dignitatis  tantum 
personalis  respectu,  sed  et  temporis.  Sit  ergo  sensus:  praevenisti  eum, 
idest   primum   fecisti    in   benedictionibus    illis    optimis,   quod  confirmat  pars 

10  sequens,  quae  eum  regem  coronatum  eloquitur,  velut  explicans  istam  prae- 
ventionem. 

Diximus  enim,  hoc  versu  incipere  prophetam,  ut  recitet,  quae  sunt 
illa,  quae  cor  regis  huius  desiderasset  et  voluntas  labiorum  eins  postulasset, 
nempe  salutem  ex  morte  et  virtutem  ex  infirmitate,  hoc  est  optimas  bene- 
is dictiones.  Oportet  enim  hebraismo  isti  assuescere,  quo  'benedictiones  boui- 
tatis'  dicuutur,  quae  latine  dicerentur  benedictiones  bouae  vel  potius 
optimae.  Nam  interpres  noster  non  raro  'Tob'  hebraicura  vertit  'dulce', 
quod  proprie  bonum  significat,  et  hoc  versu  'dulcedinem'  vertit,  quod  latinus 
quid  sit  vix  intelliget,  cum  latine  benedictionem  dulcedinis  dicamus  eam,  quam 

20  dulcedo  conferat  vel  habeat,  sicut  iustitiam  dei  vocamus,  quam  deus  largitur. 
'Benedictiones"*  vero  item  hebraico  idiotismo  dicuutur,   quae  nos  bene- 
fitia   vocamus,   sicut   lacob  49.    Gen.   dicit    de    benedictionibus    uberum    et i.smo|.49, 25. 
vulvae  &c.     1.  Reg.  15.   'Suscipe   benedictionem  hanc,  quam   attulit  ancilla  i.©am.25,27. 
tua",  (piod  omnia  benedicente  deo  proveniant,  ut  Gen.  1.  scribitur.     Discer-i.ajJof.  1,31. 

25  nit  itaque  propheta  benedictiones  has  Christi  ab  omnibus  aliis,  dum  eas 
appellat  'Tob',  idest  bonas  et  suaves,  cum  uusquam  hoc  epitheto  bene- 
dictiones coramendentur,  in  quo  absque  dubio  de  bonis  futuris  se  loqui 
ostendit,  in  quibus  nulla  tristitia,  nuUa  amaritudo  sit.  Nam  quae  hoc  vitae 
tempore  possidemus  quantumlibet  optima,  non  sine  malitia  possidemus,  dies 

30  enim  mali  sunt.     Et  'sufRcit  diei  malitia  sua'  ait  Christus,  quando  et  electis  a)iattf).6, 34. 
suis  praedixit,  quod  in  mundo  pressuram  essent  habituri  nee  ipsam  gratiam 
dei   suavissimam    sine  labore   possessuri.     Quo  verbo   praeoccupat,   ne  quis 
coronam  auream  Christi  intelligere  praesumat  temporalem,   caeteris   similem 
faciens  eum  regem  verbis  allegoricis,   sed  non   nisi  in  rebus  bonis,   hoc  est 

35   futuris  et  spiritualibus. 

Allegoriam  ergo  nobis  extorquet  ipsa  circunstantiae,  consequentiae  et 
sententiae  vis,  ut  per  impositionem  aureae  coronae  aliud  nihil  periphrasticos 
intelligamus,  quam  eum  regem  esse  constitutum  in  rebus  sacris,  spiritualibus 
et  optimis.     Quae  periphrasis   non   rara   est  in   sacris   litcris,  ludic.  5.   'Qui  9iid)t.  5,  10. 

40   ascenditis    super   nitentes    asinas",    idest    patricii    et    optimates.      Item    'qui 


12sintC         15  hQbraismo  A  ISpropriqA         36  circunstaiiti  A         37  impetitioncm  C 


53(5  Opeiationos  in  Psalnios.    1519—1621. 

scili'tis  sii|)i;i   in   iiulitio",    idt-st   vos   iiidiccs.      VA   '(|iii   amhulatis   in   via',   idcsi 
I  i'!oi.49,.'3.  proli'larii,  vulijiis   vi    pU'bci.    Gen.  49.  'InvidcM'unt   oi    liaboiitos  iaciila^  idest 
halisiarii.     Ita  liic  'poncs  in  cai)iit  oius  coronam  Dbrisi',  idest  constitues  cum 
rciifm   rtiiuin  et   doniimim   (Utmiuantiuin. 

C^iUK'  t'iiiin  i's^et  isla  nuignificentiu  dei?  (luac  taiii  graiidiloiiuo  scnnoue  5 
c'ooj)it  (k\sc'ribi,  ut  regem  hunc  non  in  liominum,  sed  dei  virtiite  et  salute 
vcIioimMitcr  lactantem,  deinde  praeventum  iu  optimis  benefieiis  ac  donatum 
l(Mii;itiidiiK'  vitae  ])üsitiinuiiie  in  beuedictionem  perpetuam  fecerit  et  inter 
median  has  divinas  pompas  caderet  iu  eas  sordes,  ut  et  auri  istius  corruj)ti- 
bilis  iactaret  gloriam,  cum  tales  corouas  passim  possideant  propria  virtuto  lo 
et  arrogantia,  ut  «püque  sunt  impiissimi  et  sceleratissimi,  digni  uon  quos  in 
8ua  virtute  et  salute  deus  laetifioet  cum  vultu  suo,  sed  in  ira  sua  couturbet 
et  devorandos  igni  tradat,  ut  prosequetur  psalmus.  Quare  maiestas  tum 
corouantis  tum  eoronati  aliaeque  circunstantiae  monere  debent,  coronam  liauc 
auri  esse  etiam  maiestatis  insolitae  et  nulli  regum  aliorum  attributae.  is 

21.''  Vitam   pctiit  a    te,    et   tribuisti    ei 

Lüugitudinem   dierum    in   saeculum   et   saeculum    saeculi. 

Arbitror,  hie  partiri  prophetam,  ut  praedictas  benedictiones  dulcedinis 
ordine  percenseat,  et  quid  per  aureani  coronam  voluerit,  exponat.  Enumerat 
euim  vitam,  gloriam,  regnum,  sacerdotium,  beatitudiuem  et  haec  omnia  20 
aeterna,  deinde  victoriam  et  vindictam  sempiternam  in  hostes  eins.  His 
enim  expeditis  darum  erit,  quid  desiderarit  cor  regis,  et  quid  voluerit  vo- 
luntas  labiorum  eins,  nempe  has  optimas  benedictiones.  Prima  ergo  bene- 
dictio  est,  quam  petiit,  ut  a  raorte  eum  salvum  faceret.  Et  fecit  sie:  non 
solum  enim  suscitavit  eum,  sed  et  longitudinem  dierum  dedit  ei,  in  saecu-  25 
lum  et  ultra,  idest  vitam  aeternam.  Et  hinc  intelligiraus,  de  Christo  psal- 
mum  loqui,  quod  vitam  petiisse  scribitur  et  datam  ei  aeternam.  Morituri 
enim  est  iste  affectus,  qui  vitam  petit,  quod  Christum  fecisse  scribit  Apo- 
^cbr.  5, 7.  stolus    ad    hebraeos,   et  exauditum   pro   revereutia,    habenti  enim  vitam  uon 

datur,  sicut  nee  petitur.  30 

Explicat  autem  seipsum  propheta,  dum  vitam  petitam  et  datam  esse 
longitudinem,  dierum  non  aliquo  fine  terminandam,  sed  in  saeculum  et  in 
saeculum  saeculi  dicit.  Duas  istas  dictiones  'olam'  et  'ed'  varie  transferunt, 
quae  mihi  tropo  hebraeis  proprio  aeternitatem  videutur  significare,  sicut  nos 
Alemanice  dicimus:  ymmer  und  ewiglieh.  De  'olam'  (piidem  superius  dixi-  35 
mus,  quod  incertum  tempus  significat,  qua  tamen  ipsa  significatione  aeter- 
nitatem intelligimus,  sicut  in  Melchisedech,  nullam  originem  nullumque  finem 
habente,  aeternus  sacerdos  Christus  Paulo  intelligitur.  Posset  qui  vellet 
alteram   dictionem    'olam'    referre    ad  regnum  Christi    in  Ecclesia    militante. 


35  Alemanictj  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  5g7 

alteram  'ed'  ad  Ecclesiam  triumphauteni.  Hoc  autem  observa,  quod  niaiora 
reddi,  quam  petamus  a  deo,  prophetain  voluisse  ostentare,  dum  simplicibus 
verbis  vitam  petitam  et  mox  augustioribus  longitudinem  dierum  in  saeculum 
et  inaeternum  tributam  dicit.  Ita  semper  petitio  nostra  miuor  est  re  petita 
5  et  accipienda,  ut  Apostolus  Ephe.  3.  docet.  epfj-  3, 20. 

Magna   est  gloria   in   salutari   tuo.  21,  e. 

Gloriam    et  magnum   decorem  impones   super  eum. 
Mira  varietas  et  inconstantia  interpretationis.     Has   hebraeas   dietioues 
*Hod  vehadar'  ps.  8.  reddidit  'gloria  et  honore",  Hoc  loco  'gloriam  et  magnum  *i-  8.  e. 

lü  decorem'.    Ps.  44.  'Specie  tua   et  pulchritudine    tua'.    Et  96.      'Confessio  etil;  ge',  e^" 
pulchritudo\     Et    103.     'Confessionem    et    decorem    induisti".    Ps.   109.    'In  |[;  j*?^;  s; 
splendoribus   sauctorum'.      Interim    nos    dicimus    'Ländern    et    splendorem'. 
Splendorem  enim   dicimus   regium   illum   apparatum    et   abundantiam  rerum, 
sicut  in  Euangelio  Lucae  Dives  ille  cottidie  epulabatur  splendide.     Et  Poetasuc.  le,  ly. 

15  'Et  domus  interior  regali  splendida  luxu",  quem  et  megaloprepiam ,  magni- 
decentiam  dicere  possumus,  quod  noster  interpres  voluit,  cum  'magnum 
decorem',  duabus  dictionibus,  unam  hebraeara  'hadar'  imitatus  est.  Est  autem 
splendor  et  magnidecentia  Christi,  quod  in  regno  suo  magnos,  multos  nobilis- 
simosque  principes  et  populos,  omni  sapientia,  veritate  aliisque  spiritualibus 

20  dotibus   ornatissimos   habet,    ipse    omnium    splendidissimus   et  ornatissimus, 
quibus  omnes   praeciosissimae   res  abundent  largissime,  tamen    cum   decore 
et   reverentia,    quales   Apostolus  Corinthios    laudat,    dum    dicit    eos   divites  1.  (Soi.  1, 5. 
factos  in  omnibus.     Laus   autem   eius  est,   quod   ab   iis  omnibus  honoratur, 
omnes  ei  confitentur  et  gratias  agunt,  quod  illius  dono  haec  omnia  habeant. 

25  Est  ergo  sensus :  Christus  rex,  qui  in  morte  sua  fuit  omnium  despectis- 

simus,  novissimus  virorum,   ab  omnibus  derelictus.  In   salute  tua,  seu  dura 
tu  eum  a  morte  salvum  facis,  recipit  pro  hac  ignominia,  solitudine,  despectu 
suramam  gloriam,  quia  ponis  in  eum  laudem  et  splendorem.     Isa.  53.   'Prop-3cf.  53,  12. 
terea   dispartiam  ei  plurimos,    et   fortium   spolia  dividet'.     Proverb.  14.  'In  ©pr.  14, 28. 

30  multitudine  populi  dignitas  regis',  ubi  eadem  dictio  'hadar'  'dignitas'  trans- 

fertur  sicut  eiusdem  20.     'Exultatio    iuvenum   fortitudo  eorum,   et   dignitas  ©pr.  20, 29. 
senum  canicies'.     Ego  Germanice  'hadar'   dicerem  'pracht   unnd  herligkeyt', 
magnidecentiam ,    venerabilem   pompam,  splendorem.     Nam  'Cabod'   proprie 
doxara  et  gloriam,  'Peer'  autem  cauchima,  iactantiam,   gloriationem  activam 

35  significat,   ut  supra  'Exultatio  iuvenum'    pro    'gloriatio    iuvenum',  'fortitudo 

eorum'.     Et  ps.  88.  'Quoniam  gloria  virtutis  eorum  tu  es',  idest  in  te  et  tua  <jji.  89,  is. 
virtute    gloriantur.     Summa,   laudem   et   decorem   super   eum  posuit,   idest 
inclytum    et   principem    et    regem   gloriae  fecit,    quod   de   David    non    f'acile 

2  a]  ad  A  4/5  petitis  iiostra  minor  est  repetita  et  accipienda  A  petitio  nostra  iiiiiKir 

est  quam  dona  accipienda  C  2B.  3.  ®-  8  interprcjtationis  A  21   abundant  (J 


r,88  Opi-nitionfs  in   rsalnios.      1510     1521. 

iiitflliijas,  tot   malis  assidiic  \('\at»>,  (|iiai'i'  de  ( ^lirislo   glorificalo  et   jn-acdicato 
et    crcdito  et    aduratd   iiit('lli«;<'inus. 

•-'1,7.     (^iioiiiam    dal)is    (miiu    in    he  n  odictioiic  m    in    saeculum    sacciili. 
Lact  i  t"i  caUis    ciini    in   gandio    cum    viiltii    tiio. 

lu'iivni    üloriosuin    audivimns,   nunc   saccrdotcni    salutarem  et   actcrnum     .', 
andimus.     Ali([ui  |)utaiit  ( 'hristinn  datiun  in  bcncdictionein,  (juod  ah  oniiiibus 
in    actcrnum    l)cncdicitur,    ([uo   tropo   sepius    in   proplietis    de   populo   Israel 
dicitnr,  tjuod  in  lahulam,  in  j)r<)verbinin,  in  sibiluni,  in  similitudincni  trada- 
i.aih'i.  u>,  2.  tun    Et  (len.  12.  ad  Abraham  'Erisque  benedictio'  (sie  enim  hebraeus  habet), 
5cf.  19, 24.  quod  üoster  dicit  'Erisque  benedictus'.     Isa.  19.  'Erit  Israel  in  medio  terrae   lo 
3n.  6s,  8.  benedictio,   cui  beuedixit  dominus'.     (35.  'Quomodo  si  inveniatiu'  j2;ranum  in 
botro,  et  dicetur:    ne  dissipes  illud,   quia  benedictio  est,   sie  faciam  propter 
servos  meos,  ut  non  disperdam  totum'.     In  quibus  locis  et  aliis  multis  bene- 
dictio   passive    accipitur.     Hebraeus    autera   hie  dicit   'Quoniam   dabis  cum 
benedictiones    inaeternuni'  nuraero    plurali,   quod    etsi   passive  accipi   possit,    is 
quod  hie  rex  a  plurimis  benedicatur  et  a  deo  multis  benedictionibus  repleatur, 
i.9»of.22,i8.  tanieu  puto  active  accipiendum,  iuxta  illud  Gen.  22.  'Et  in  semine  tuo  bene- 
dicentur   omnes   gentes'.     Nam   benedictiones,   quibus    in    persona  sua  a  deo 
benedictus  est,   superiori  versu  abuude  cecinit,  ubi  ait  'Quoniam  praevenisti 
cum  in  benedictionibus  optimis'.  20 

Quare  benedictiones  aeternales  et  coelestes  hie  intelligo,  quibus  Christus 
2.  Gor.  1, 3.ut  sacerdos  aeternus  accepto  spiritu  benedicit  suos,  sicut  2.  Cor.  1.  Apostolus 
dicit  'Benedictus  deus  et  pater  domini  nostri  IHESU  Christi,  qui  benedixit 
nos  omni  beuedictione  spirituali  in  coelestibus  in  Christo',  Idem  enim 
arbitror,  In  Christo  nos  benedici  spirituali  benedictione  coelestium  rerum,  et  25 
Christum  dari  benedictiones  in  aeternum.  Sacerdotis  auteni  est  benedicere 
hoc  genere  benedictiouis,  (juo  bona  conferuntur.  Caeterum  vulgare  illud  l:)ene- 
dicere,  quo  laudamus  bona  habentes  et  foelicitatem  impraecaraur,  omnium  est, 
ctiam  inferiorum,  et  omnino  illa  maiorum,  ista  minorum  est.  Atque  haec 
nostra  est  gloria  et  iactantia,  (juod  Episcopum  habemus,  per  quem  maledicta,  3u 
quibus  in  Adam  sumus  rnulctati,  mutantur  et  absorbentur,  adeo,  ut  nulla 
nobis  maledictio  temporalis,  sive  sit  illa  peccati  sive  horainum  maledicentium, 
nocere  possit,  quin  potius  prodesse  per  abuudantem  et  aeternam  illam  in 
Christo  benedictionem  cogatur.  Certe  dulcissimum  verbum  omnibus,  qui  in 
Christum  credunt,  habere  proprium  pontificem  et  omnia  nobis  benedicentem.   35 

'Laetificabis  eum  in  gaudio  vultus  tui'. 

Hoc  non  potest  intelligi  nisi  de  beatitudine,  quam  revelata  gloria 
maiestatis  habet.  Gaudium  enim  vultus  dei  gaudium  est  de  revelata  facie 
dei.     Nester  autem  interpres  praepositionem  'cum'  recte  omisisset. 


4  in  fe:§tt  20.  3. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1.521.  539 

Quoniam   rex   sperat    in   doiniiio.  2t,  8. 

Et    in   miserieordia   altis.simi    non   coniniovcbit ur. 
Haec   omnia  dicta  venient  ei,   quia  speravit  et  non  est  motus.     Atque 
hie  pulchra  et   propria   spei    periphrasis    seu  potius   diffinitio   ponitur,    sola 

5  omnes  impias  opiniones  de  spe  traditas  eonfiitare  potens.  Sperare  enim  in 
domino,  idem  est  quod  non  moveri  in  miserieordia  altissimi,  sed  stare  et 
cxpectare.  Sane  gandere  et  delectari  in  miserieordia  praesente  faoillimum 
e.st,  sed  absente  et  malis  nndique  prae.sentibus,  quae  tribulaut,  impellunt, 
coramovent,  ad  desperationem  non  moveri,  non  cedere,  sed  contraria  expectare, 

10  hoc  demum  est  vere  sperare,  sed  ardua  res  ista,  de  qua  ps.  5.  plura.  Quo- 
circa  caveant,  qui  spem  ex  meritis  provenientem  docent.  Spes  certe,  ut  hie 
docemur,  misericordiam  dei  spectat,  sicut  timor  iram  et  iuditium.  Sperans 
enim  in  miserieordia  dei  non  commovetur,  Timens  autem  ab  ira  dei  non 
quiescit.     Si  ergo  Christus   innocentissinuis   in  domino  sperare    et  in  miseri- 

15  cordia  dei  non  motus  seribitur,  qui  sumus  nos,  qui  iuditium  dei  nostris 
viribus  et  studiis  ac  non  potius  sola  miserieordia  dei  superare  eonamur? 
Scripta  sunt  haec  ad  doctrinam  nostram.  Avertendus  ergo  timentibus  nimium 
a  iudicio  et  ira  dei  oculus  mentis  et  ad  misericordiam  vertendus.  Kursus 
inphrynitis  et  duris  frontibus  a  miserieordia  ad  iuditium  vertendus,  ut  humi- 

20  lientur. 

Inveniatur   manus   tua   omnibus  inimicis  tuis.  21,9. 

Dextera  tua   inveniat   omnes,  qui   te    oderunt. 
Prosequitur  regis   huius  victoriam  in  hostibus  subiectis.     Noster  inter- 
pres    varietate    solita    idem    verbura   activum   utrobique   'inveniat'   passivum 
2,1  fecit 'inveniatur',  est  enim  tautologia,  sicut  ps.  2.  'Qui  habitat  in  coelis,  irri-^f.  2, 4. 
debit  eos,  et  dominus  subsannabit  eos'.    Potius  autem  inimicos  et  osores  dei 
quam  Christi  eos  appellat,  ea  causa,  qua  sepius  dixi,  ut  sciremus,  deum  pro 
nobis  vindicare  et  pugnare,  sicut  dicit  'Mihi  vindicta,  et  ego  retribuam'.    Et  3Jöm.  12,  19. 
ps.  109.  'Donec   ego   ponam   inimicos   tuos   scabellum    pedum    tuorum'.     De^;äf.  110,  1. 
30  manu   dei  ps.  16.  abunde  diximus  in  versu  'A  viris  manus  tuae',   potentiam  ^f.  n,  u. 
enim  et   opus   vindictae  signifieat.     Igitur  de  ludaeis  Christum  oecidentibus 
loquitur,   qui   adversus   dominum   et  adversus  Christum  eins  convenerunt  et 
adhuc  in  eadem  impietate  perseverant. 

Sed  quid  hoc?  Amisitne  eos  manus  dei,  ut  necesse  sit  eos  inveniri  a 
3r.  manu  dei?  Verum  hoc  tropo  apte  ostenditur  praesumptio  et  securitas  iuimi- 
corum  dei,  qui  ita  secure  et  confidenter  agunt,  ac  si  non  essent  in  potestate 
dei,  quin  zelo  stultitiae  suae  promittunt  sibi  non  tantum  impunitatem,  sed  et 
praemium,  arbitrati,  se  obsequium  praestare  deo,  ut  iam  nihil  minus  (juam 
manum    dei  suspicentur,   sed    in    sinn   dei   sibi   nidum   eollocasse    vidoantur. 

27  ea  causa]  cacausa  A 


f.jtO  Olii'ratioii.'s  in    rsalnios.      If)!!!-    If.-Jl. 

llis  (Tiii»  ('(iiiliiiuii    sicut    iinpiis,    (|iii   suhito,    diiin   iioii   s|)(M'aiit,    invciiimiliii-. 
•j  (5or.  i2,--'o.  Sic  -J.  Cor.  2.  '  TiiiHMi.   iic  ciiiu  xciicro,   noii  ([luilcs  \'(iln,  tiilcs   invoniam,  et   ('«jjo 
iiuciiiar  a   noMs,  (|iialcin   ikhi   viillis'. 

•-'1.1"  PoiH's    «OS    ii(    clibannni    ignis    in    tcmj)()ro    vnltus   tui, 

(lo  Uli  Ulis    in    ira    sua    contnrbahit   cos.  r> 

Et    dcvorabit  cos   igiiis. 

Poiiit  rcMu  [)ul('hro  ob  ocnlos  propheta.    Sic  cnini  agitnr,  qnaiul«)  inipii 

subito  invcniuntur,  visitantur  et  coniprelicii(lnntur  intcr  angustias,    ut  fugcrc 

conspcctinn    illuni   irac,    scu   rcvclationem    iudicii   iusti  dci  vdint  et  cffugcrc 

Jt'oi.  10,  8  non   possint  dicantquc   illud  Oseae  10.  'Montes    cadite   super   nos,   et  colles    lo 

operite  nos'.    Sed  frustra,  coguntur  enim  diem  illam  et  rcvclationem  acternam 

sustincre,    ibi    tum    incipit  pavor,   fuga   et  horror  intolcrabilis,  qui  facit  cos 

aestuarc   igne    illo    interno   inacstimabili.     Nihil   est  externus   ignis   ad   hun(! 

iguem   internum   coniparatus,    ita   ut    propriissime   cos    figuret   per   clibanum 

ignis,  scu  ut  latinc  dicinuis,   clibanum  ardentem,   qui  non  igne  circunposito,   i& 

i.5WoM9,2s.  sed   intus   aestuante   et   ardcnte   saevit.     Sic  et  Abraham  Gen.  19.     A^idebat 

Zodonia  et  Gomorra  sicut  fumum  fornacis.    Haue  principem  et  intolerabilem 

poenam   solo   vultu    suo   inferet   deus,  idest   revelatione  irae  suae,    sicut  hie 

2.0:1)011.  1,9.  dicit  *In  tempore  vultus  tui  pones  eos   clibanum  ignis\    Et  2.  Tass.  1.  'Qui 

poenas  dabunt  in  interitu  sempiternas  a  facie  domini  et  a  gloria  virtutis  20 
'^).  34,  17.  eins'.  Et  ps.  33.  'Vultus  autem  domini  super  facientes  mala'.  Denique  haec 
est  poena  illa,  quam  nisi  daranati,  qui  sentiunt,  nemo  comprehendit ,  ita  ut 
sit  horrendum  etiam  cogitare  verba  huius  versus,  adeo  proprie  eam  depin- 
gunt,  nee  memini  aliuni  locum  veteris  scripturae,  tarn  clare  damnationis 
malum  referentem.  Clibanus  est  a  solo  conspectu  dei  intolerabili  succensus,  25 
inaeternum  perseverans.  Neque  enim  dies  iudicii  ad  momentum  durabit,  sed 
inaeteruum  stabit,  nunquam  deinceps  in  occasum  itura,  perpetuo  iudicabuntur 
et  perpetuo  cruciabuntur  et  perpetuo  clibanus  ignis  erunt,  hoc  est  summa 
angustia  et  tribulatione  torquebuntur  intus. 

Non  quod  impii  deum  videaut  aut  vultum  eius,  quo  modo  pii  videbunt,  30 
sed  praesentiam  virtutis  suae  sentient,  quam  ferre  nequibunt  et  ferre  cogen- 
tur,  sicut  et  nunc  est  videre  in  iudiciis  temporis  huius.     lustus  ut  leo  con- 
fidit,    veritatem   etiam    cum  gaudio  expectans  revelari,    quam  tamen  iniustus 
summopere  exliorret.    Ita  dulcis  erit  illa  dies  sauctis,  horribilis  autem  impiis. 

'Dominus  in  ira  sua  turbabit  eos'.    Eadem  sententia  cum  praedicta  ac   35 
velut  expositio  clibani,  quia  revelabitur  ira  eius,  quo  vultu  (ut  dixi)  succendit 
eos  igne  illo  clibani.    Hebraeus  diceret  'Dominus  in  ira  sua  absorbebit  eos', 
quia  comprehendit  eos,  ut  effugere  nullo  modo  possint.    Non  enim  mordebit 


8  compr^henduntiir  A,  ebenfo  22  u.  38  12  intuUerabilis  A,   cfienfo  17         13  illi  AC 

17  fumum]  fuimus  A  18  sola  A  23  propriQ  A 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  591 

tantum,  sed  totum,  quod  sunt,  dev^rabit,  ut  nulla  sui  parte  effugere  queant. 

Magnae  certe  et  hoc  ipsum  verbuni  epitasis  et  emphasis  est,  devorari  ab  ira 

dei.   Et  haec  omoia  ad  internam  poeuam  pertinent.   Sequitur  altera  pars  versus. 

'Et  devorabit  eos  ignis\     Hebraeus  'Et  comedet  eos  ignis'.     Hoc  iam 

r.  de  externo   igue  iutelligitur,   in  quem  mittentur  cum  diabolo  et  angelis  eins, 

Matt.  25.  'Ite  maledicti  in  ignem  aeternum,  qui  praeparatus  est  diabolo  etTOQttf).2n,4i. 
angelis  eius',  sie  cum  corpore  et  anima  intus  et  foris  arsuri.  Quis  huic 
prophetae  tarn  clare  omnia  dixit?  neque  enim  uUus  alius  infernum  tam  clare 
descripsit.  Sed  priorem  partem  experientia  coguovit,  posteriorem  revelatione. 
10  Qui  enim  in  hac  vita  posuerunt  sese  ut  hortum  refrigerii  et  quietis,  illic 
clibanus  ardens  erunt  et  cibus  ignis.    • 

Fructum    eorum    de   terra   perdes  21,  11. 

Et   semen    eorum    a   filiis    hominum. 
Et  hie  versus  cogit,  hunc  psalmum  de  Christo  et  suis  hostibus  intelligi, 
15   quem    ad   sensum    videmus    ubique   impleri.     'Fructum   eorum'  sive   prolem 

sive  quicquid  in  hac  vita  possederunt  (quae  'fructus  manuum'  dicuntur),  immo 

et  bona,   si  qua  faciunt  in  lege  domiui  laborantes,   licet  intelligere.     Omnia 

enim  per  Romanos  vastata  sunt  et  de  terra  patria  dispersa  in  omnem  terram. 

Nee  hoc  satis. 
20  Etiam  semen  et  posteritas  eorum  non  tantum  de  terra  illa  perditur,  sed 

ubique  ab   hominibus  propellitur,   ut   impleatur  illud  Oseae  9.  'Abiiciet  eos  .Oo[.  9,  17. 

dominus,  deus  mens,  quia  non  audierunt  eum,  et  erunt  vagi  in  nationibus'. 

Et  Mich.  7.  'Lingent  pulverem  sicut  serpentes  et  velut  reptilia  terrae  turba- söüdj.  7,  17. 

buntur  de  aedibus  suis\     Ubicunque  enim  homines  sunt,  si  ludaei  ibi  sunt, 
25   incertam  sedem  habent,  atque  si  etiam  non  assidue  corpore  vagentur,  assiduo 

tamen  timore  vagaudi  et  migrandi  carere  non  possunt. 

Quoniam   declinaverunt  in   te   mala.  21,12. 

Cogitaverunt   consilia,  quae   non    potuerunt   sta])ilire. 
Hebraeus   sie  'Quoniam  declinaverunt  super    te    raalum,    cogitaverunt 
30  cogitationem,  non  potuerunt\     Ubi   pronomen   'quam'   pro  idiotismo  vitando 
adiectum,  et  infinitivus  'stabilire'  appositus    est   pro  clariore  sensu.     Signifi- 
cantius   tamen  verbum    absolute  ponitur   in    hebraeo   'Non   potuerunt',  idest 
nihil    potuerunt    efficere,    seu    impotentes    facti  sunt,    quo   modo   et  ps.  liO.'&iui.a. 
'Andient  verba  mea,  quoniam  potuerunt',  idest  quia  valida  et  potentia  facta 
35   sunt.     Mala  autem   et    cogitationes    illa    sunt,   quae    pontifices  ad  Christum 

abolendum  cogitaverunt,  'meditantes   inania',   ut   ps,  2.    est  dictum,   dicentes  Suc.  20,  14. 
*Venite,    occidamus    cum,    et   nostra  erit   haereditas'.     Sic  et  Hieremias  xi.  Ser.  11, 19. 

4   Helj.  A  25   incertnm  A  29   Heb.  A  -W    cogitationes  (;         quae  C 

33  140.]  ciiij.  C 


;,i(2  Openitionos  in  Psiilmos.    1519  —  1521. 

'CouitaviTuiil    super    nie  consilia,  ilicftites:     Vcnito    et    mittanuis    li<i;iiuiii    in 

|taiiciii  eins,  et   ci-adaimis  eiiin  de  torra\ 

Coimnixlc  aiKciii  dicit   Mci'linavonint ',  ut  significct  iua<!;is  conaliiiii  (jiiain 

ctlocliiiu   iii\i)ii>ruin,   id  (|U<>d  altoro  vcrho  oxponit  'Non  ])otnorunt\     Si(;  cnim 

posiiit   iiiaii    (cniiiiiuin    siuun,    ut    in    littorc  confriugereutur  tunientes  fluctus    5 
^iiu>3s, loi  rius.   ut    in    loh   dicit.     Ita  inipiis,    ut   velint  et  tarnen  non   possint   mala 
Ofj.  •41, 2:t.  tacorc,  sic-iit   in  Jsaia  dicit  41.     'Bcno  quoqnc   ant   nialo,   si    potostis,   facite, 

ot  loquaniur  et  vidoamus  .sinnil\ 

•ji,  i:i.  Qnoniain    j)ones   cos    dorsum, 

in    i'cli(}uiis    tuis   praeparabis   vultum   eoriim.  lo 

Hicronvnuis  'Qnoniam  poues  eos  humerum,  fimes  tnos  firmabis  contra 
facics  ooruni\  Mira  signifioatio  et  proprictas.  Si  qnaeras:  quid  ergo  agetnr 
deineeps  cum  ludaeis  incredulis?  Respondet:  tantum  ad  onera  vivent,  ut 
sese  multis,  vani.s  gravibusquc  operibus  legis  fatigent  frustra  sectando  iusti- 
tiam  et  ad  iiistitiam  uou  perveuiendo,  uno  verbo  brevissime  laboriosum  et  is 
iuutile  Studium  eorum  in  lege  et  operibus  eins  edisserens. 

Potest  hebraicus  dupliciter  reddi  'Quoniam  pones  eos  humerum  in  reli- 
(juiis  tuis,  diriges  contra  faciem  eorum".  Vel  sie  "^Quoniam  pones  eos  humerum, 
in  nervis  tuis  diriges  contra  faciem  eorum".  Nam  (juod  noster  dicit  ^prae- 
parabis vultum  eorum',  non  placet,  cum  praepositionem  'ad'  omiserit,  et  20 
verbum  hoc  positum  loco  frequentius  'dirigere'  aut  'firmare"  significet.  Unde 
Hieronymus  sie  reddit  'Quoniam  pones  eos  humerum  et  funes  tuos  firmabis 
contra  facies  eorum".  Funes  autem  appellat  nervös  tensos  in  arcu  ad  sagit- 
<?{.  11, 2.  tandum,  ut  ps.  10.  'Intenderunt  arcum,   direxerunt   sagittas    suas  super  ner- 

vum'.     lam  (^uis  erit  sensus?     Quamcunque  translationem  sequaris,  difficul-  25 
tatem  invenies. 

Ego  cum  Hieronymo  pro  'reliquiis"  'nervös"  hie  accipio,  ad  quod  me 
movet  verbum  'diriges"  seu  'firmabis  contra  facies  eorum".  Videturque  mihi 
duplicem  poenam  impiorum  ludaeorum  signare,  quarum  prior  est,  quod  po- 
1. 5mof.  49, 8.  nuntur  in  dorsum ,  hoc  est  in  fugam.  Gen.  49.  'Manns  tuae  in  cervicibus  30 
inimicorum  tuorum".  Altera  est  incursus  maioris  mali,  quod  fugientibus  et 
faciem  ponentibus,  ut  effugiant,  occurrat  et  intentet  nervös  suos  dominus, 
sie  ut  ante  et  retro  puniautur.  Onera  cogunt  eos  fugere,  et  arcus  occurrens 
cogit  eos  retrocedere,  ita  comprehenduntur  inter  angustias  et  sie  positi  sunt, 
ut  assidue  dum  fugiuut  scyllam,  cadaut  in  charibdim.  35 

Nihil  aliud  ergo  hac   humeri    et   vultus    antithesi    mihi   velle  videtur, 

quam  eos,  quoquo  sese  vertunt,   ut  effugiant,    magis   involvi  malis,  dorsum 

^'  T/ff.  **'  ^^^  eorum  fuga ,    facies    nervis    directis   obieeta  sit  incursus.     Exempla  sint 

Aegyptii  in  mari  rubro  submersi,   quos  posuit  dorsum,    dum  respexit  super 

eos   et  subvertit  eos.     Deinde  fugientibus   ac    dorsum   dantibus   occurrerunt  40 

3  Comode  A  5  cuufiiigerentur  A  22  reddidit  ©.  34  cüniprqheuduntnr  A 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  593 

aquae ,  et  sie  in voluti  sunt  in  mecliis  fluctibus.     Item  aliud  losue  8.  de  viris  3of.  s,  22. 
Hai,  quibus  ad  urbem  fugientibus  occurrerunt   ex  insidiis   armati   filii  Israel 
in  faciem,    et    medios    ad   internitionem    deleverunt.     Sic   et  ludic.  20.   f]liissRi^t.2o,43ff. 
Beniamin  contigit.     Et  quis  novit,  an  propheta  ad  haec  exempla  respexerit, 

5   dum  hunc  versum  ederet?   Videmus  enim  ita  ludaeis  contingere,  quod  nun- 
quam   infoelicius    ruunt,   quam    dum  aliquid   pro    se   contra    nos   moliuntnr, 
sicut  eis  praedixit  et  Moses  dicens  'Et  nihil  habebis  prosperum",  quo  signi-  '41  r?)/  ' 
ficat,  eos  multa  conari  pro  siia  salute  et  tarnen  magis  inde  perire.     Ita  nihil 
usque   in   hodiernum    diem   omittunt    pro   sua  liberatione,   et  tamen   semper 

10   magis  incurrunt  et  implent   illud   capitulum  Levi.  26.   per  totum,  nbi  perti- 3. 3J!oi.  2c. 
nacia  illa  incurrendi  late  describitur. 

Verum  dum  haec  in  re  spiritnali  fiuut,  atrotiora  sunt,  videlicet  ubi 
per  iustitias  operum  et  sapientiam  suam  conscientias  suas  coram  deo  a  pec- 
catis,  morte  et  inferno  li berare  et  satisfacere  anhelant.     Hie  vere  in  dorsura 

15   ponuntur  miserrime,   multis  studiis  'Aven   et   AmaF  sese  fatigantes,   quibus 
salvi  fiant,  cum  hinc  nihil  nisi  martyres    diaboli   fiant   et  duplici  contritionc 
conterantur.     Occurret  enim  eis  nervus  et  arcus  divini  iuditii  et  repellet  eos 
in  aeternnm  dicens  'Discedite  a  me  omnes  operarii  iniquitatis\    Hanc  dupli-2uc.  13, 27. 
cem  contritionem  superius  ps.  13.  sie  posuit  'Contritio  et  infoelicitas  in  viis  ^i^Jfä  f ' 

20  eoriun'  &c.  Sic  urgentur  multis  malis,  positi  in  dorsum.  Et  tamen  bonis  suis 
iufoelices  incurrunt  in  nervös,  qui  firmantur  et  diriguntur  contra  faciem  eorum, 
quocunque  sese  vertunt 

Haec  meae  temeritatis  sit  senteutia  in  hoc  versu,  quae  ad  consequen- 
tiam    satis    mihi   facere   videtur.     Cum   enim  dixisset,   perdendos  eos  a  filiis 

25  hominum  et  omnibus  malis  onerandos  urgendosque  eo  merito,  quod  mala  in 
Christum  cogitarint,  quae  tamen  efficere  non  potuerunt,  recte  sequitur,  eos 
poni  in  dorsum,  et  nervös  in  faciem  eorum  firmari,  quia  non  cessant  mala 
in  eum  cogitare,  sicut  semel  coeperunt,  et  eo  magis  cogitant,  quo  magis 
premuntur,  aliud  non  quaerentes,  quam  ut  Christus  aboleatur  et  ipsi  serven- 

30  tur.  Ita  non  cessat  illis  occurrere  iuditium  dei  et  nervös  suos  in  haue  faciem 
et  hoc  studiimi  eorum  dirigere,  ut  semper  multa  conentur  et  frustra,  immo 
in  malus  malum  suum  laborent. 

De  quo  Oseas  5.  'Et  ego  quasi  tinea  Ephraim  et  quasi  putredo  domni^of.  5,  12  ff. 
Inda.     Et    vidit  Ephraim   languorem   suum   et   ludas    vinculum   suum.     Et 

35  abiit  Ephraim  ad  Assur  et  misit  ad  regem  ultorem.  Et  ipse  non  poterit 
sanare  vos  uec  solvere  poterit  a  vobis  vinculum  vestrum,  quoniam  ego  quasi 
leena  Ephraim  et  quasi  catulus  leonis  domui  Inda.  Et  capiam  et  vadam 
et  tollam,  et  non  est  qui  eruat.  Vadens  ad  locum  meum  revertar,  donec 
deficiatis    et   quaeratis   fticiem   meam".     Sic   ps.  8.   destruenduni   inimicum   et<pf.  8, 3. 


5  Qderet  A  sederet  C  7  d.  A  10  2G.]  xvj.  C  29  piiiuiitur  A   prajuiuntur  C 

30  cessant  C       iiidicia  C  38  revertat  A 

2utr)et§  2Ber!c.    V.  38 


594  OptMiitioncs  in   l'siilnios.     151;)— 1521. 

ultoi-i'iu  j)r;utli.\il.  (Jiiid  ciiiiu  aliiul  (|unm  ulti(»iu'iu  in  Christum  iisqiic  hodie 
(juaiTit  populus  isto  iiuluratus?  Et  tanion  nihil  habet  pr(KS})tTnni.  Hentit 
dni*si  oinis,  sentit  resistent iani  faeiei  suae,  nee  sie  tanien  sapere  voliiut,  quia 
p«>snit   etis   sii*  doniinns. 

Nnnc  K)entit)neni  videanius  Mn  nervis  tnis  (liriges '.  Hebraice  dicitiir  s 
j)er  verbnn»  absolntnni  hoc  modo  'Tn  diriges\  'director  eris'  seil  'directioncm 
laeies  ncixis  tnis  in  iaciem  eorum\  VA  (piod  magis  nervös  quam  arcum 
V).  7,  13.  direetum  dieit,  velocitatera  et  praesentiani  mali  significat.  Sic  ps.  7.  quoque 
dixit  'Arcuni  suum  tetendit  et  paravit  illnm  et  in  eo  paravit  vasa  mortis\ 
X'tlocittr  enini  rcddit  malum  super  eos,  ut  experientia  videmus.  Quomodo  lo 
aiitem  areus,  Nervus,  sagitta  divinam  sententiam  et  iuditiiim  siguificant, 
psalmo  7.  abunde  dictum  est. 

Nostra  translatio  potest  hoc  modo  concinnari,  si  'reliquias'  acceperimus 
nou  feces  et  vilissima  quaeque,  solita  relinqui  ablatis  melioribus,  ut  ferc  usus 

Möm.  9, 27.  habet,  quomodo  reliquias  Israel  salvas  factas  Apostolns  dieit,  idest  feces  et  n 

abiectos  populi  eius,  ut  Isaias  vocat,  sed  pro  superfluis  et  superabundantibus, 
^'i.  17,  14.  quomodo  ps.  16.  diximus  'dimiserunt  reliquias  suas  parvulis  suis'.  Has  enim 
proprie  significat  verbum  hebraeum  hoc  loco.  Tunc  erit  sensus:  In  reliquiis 
tuis  praeparabis,  idest  parata  habebis  abunde  iudicia  et  vindictas,  quibus  in 
faciem  eoriim  reddes,  quoquo  sese  verteriut,  ut  non  tantum  possint  illi  conari   20 

l'j.  109,  15.  contra  te,  quin  tu  superes  et  plura  eis  reddere  queas,  sicut  ps.  108.  de  eis 
dictum  est  'Fiant  contra  dominum  semper"  et  caetera.  Verum  hoc  sensu 
addenda  est  nostro  textui  praepositio  'in""  vel  ^contra'  ut  'in  faciem  eorum'. 
Nisi  voles  dicere,  quod  praeparet  vultum  eorum  in  reliquiis  suis,  idest  parat 
eos  et  quicquid  moliuutur,  ut  in  vindictis  suis  copiosis  assidue  vexentur,  ut  25 
sicut  ponit  eos  dorsum,  sie  ponat  faciem  eorum  in  reliquiis  suis. 

21,  14.  Exaltare,   domiue,   in    virtute  tua, 

Cantabimus   et    psallemus    virtutes    tuas. 
Hoc   in   favorera  Christi   dicitur    contra  ludaeos,  et  pulchro  epiphone- 
mate  psalmum  claudit,    ac  si  dicat:   Illi  volunt  te  oppressum  in  impotentia,   so 
ut  ipsi  exaltentur  in  virtute  sua,  vellentque  regnum  tuum  et  potentiam  tuam 
Omnibus  vituperiis  et  blasphemiis  humiliatam,  sed  frustra  et  impie,  quia  haec 
est  summa  rerum  omnium :  Tu  exaltaberis  in  virtute  tua,  et  glorificaberis  in 
regni  tui  potentia,  id  quod  nos  optamus  et  gaudemus,  ululent  illi,  nos  canta- 
bimus,   et    strideant   illi   et  fremant    dentibus,    nos    psallemus.      Desiderium  35 
peccatorum   peribit,   virtus   tua    et  regnum  tuum  stabit,   quia  'regnum   tuum 
regnum  omnium  saeculorum ,  et  dominatio  tua  in  omni  generatione  et  gene- 
*i.  145,  13.  ratione',  ps.  144. 


5  hebraicQ  A  18  proprio  A       hi^brijum  A  25  et]  ut  C       ut  (üor  in)  fc^lt  C 

oppressum  A  34  uUulent  AC 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  595 

Intel-  miilta  hebraeae  linguae  nomiiui,  quae  potentiam  sive  virtiitem 
significant,  duo  hoc  versu  observata  mihi  sunt,  'oz'  et  'gibura',  qnorum  prius 
proprie  vim  sen  naturalem  virtutem,  qua  quaelibet  res  potens  est  in  suo 
genere,  significat.  Hanc  graecus  interpres  'dynamin""  aliquoties,  sed  non  con- 
5  stanter  reddit,  latiuus  et  ipse  ineonstans  frequentius  'virtutem^,  Alemanice 
'crafft'.  Hoc  modo  de  viribus  seu  virtutibus  gemmarum,  metallorum,  her- 
barum  aliarumque  rerum  loquimur.  Sic  ps.  45.  'Deus  uoster  refugium  et  W  46, 2. 
virtus'.  Et  Paulus  1.  Cor.  1.  Christum  appellat  virtutem  dei.  Et  Ro.  l.li-^n\]'il 
'Euangelium  virtus  dei  est  in  salutem  omni  credenti'.     Kursus  Daniel.  8.  de  Snn.  8,' 23. 

10  Antichristo  'stabit  rex  fortis  faciebus",  idest  cuius  virtus  et  totum  (quod 
aiunt)  posse  erit  in  faciebus,  non  in  armis  nee  verbo,  sed  in  specie,  pompa 
et  externa  conversatione  et  superstitione,  quod  Hieronymus  vertit  'rex  im- 
pudens  facie'. 

Ex  quo  patet,  quod  virtus  dei  hoc  loco  ea  est,  qua  in  sanctis  suis  per 

15   spiritum    potens  est,   per   quam   omnia   possunt  sancti,   quaecunque  possunt, 
cum   sit  eorum    haec  velut  naturalis  et  verbo  dei  ingenita  virtus  sicut  calor 
igni    et  lapidi  gravitas  et  similia.     Sic  2.  Cor.  ulti.  de  Christo  'Qui  non  in-2.  Sor.  13,3. 
firmatur   in    vobis,   sed    potens   est  in   vobis',     Ephe.  3.  *Ei   qui   potens   estep^.  3, 20. 
facere  omnia  superabundanter,  quam  petimus  aut  intelligimus',  hoc  est  ei,  qui 

2ü  vim  et  virtutem  habet,  seu  cuius  proprium  est  facere  plusquam  petimus  aut 
intelligimus.  Non  enim  arbitrii,  sed  naturae  modum  in  deo  commendat, 
quando  dicit  'Ei  qui  potens  est^,  unde  nee  verbum  'posse'  respondet  apud 
latinos  huic  vocabulo,  cum  ad  contingentiam  seu  arbitrium,  ut  graecis 
'exusia  sua'  sepius  referatur.    Multo  minus  recte  versum  est,  ubi  pro  Tortitu- 

25   dine'  vertitur,    ut  ps.  23.  'Dominus  fortis,  dominus  potens  in  prelio'.    Forti- ^1- 24, 8. 
tudo    enim   aliquid   impetus  et  concitatioris  animi  ultra  virtutem  illam  natu- 
ralem importat.    At  haec  virtus  quietam  illam  et  genuinam  rerum  vim,  qua 
velut    sponte   sua   omnia   possunt  et  faciunt,   quae  suae  naturae  conveniunt, 
significat,   ut   sie  virtus  dei  significet  totum,   quod  nos  sumus  et  possumus, 

30   illius    dono   nos   posse.      Sic  B.   virgo   'Fecit  mihi   magna,   qui   potens   est',  i^iu-.  1, 49. 
idest  cuius  sunt  omnes  omniuni  vires. 

'Gibura'  vero  alterum  verbum,  quod  graecus  aliquoties  nee  male  'dyna- 
stiam',   latinus  'potentatum'   reddit    ut    psalmo    praecedente   'In    potentatibus  $f.  20, 7. 
Salus  dexterae  eius\     Ps.  ultimo  'Laudate  eum  in  firmamento  virtutis',  idest  $f-  150,  if. 

35    viribus   eins.      'Laudate    eum   in   virtutibus    eins",    idest    dynastiis    eins,    ad 

dominium  spectat,  Almanice  'macht'.    Sic  Gen.  10.  'Iste  cepit  esse  'gibor'  ini.anof.  10,8. 
terra',   idest  'potens',   ut  Hieronymus   transtulit.     Et  iterum  'Hie  fuit  'gibor' 
venator  corara  domino',  idest  coepit  dominari  aliis  robustus  venator.    Latina 
enim  vocabula,  robustus,   fortis,  potens,  fere  sunt  impetuosiora  et  ferociora, 

40   quam   ut  his  verbis  hebraeis  compouantur,  sicut  congruit  ferreo  illi  imperio 


1   li^brQQ  A         3  jiropriq  A         4  interpraetes  A         T»  AlemanicQ  A         36  Almaiiic^  A 

38* 


5C»(;  (iliiM-ationos  in   Psalnios.     lälit— ir>'21. 

i't  pojMilo  t\  raiiiücii.  (|iicm  si\-('  Isains  sive  inlcrprcs  eins  popiiluni  nlti  scr- 
'^t^j^^lj '';!  nionis  mihi  apiu'Uai-i'  \i(lctin-.  c  ;>n.  l'^t  ps.  ll.dictuiu  est 'rjint»;iiam  nostraiii 
iiiauuirR'abiiuu-s',  (piDcl  Ilicionyiims  vcrtit 'ri)l)()rt'imi.s',  aptiiis  autem 'dominari 
ratiriims',  scilicet  nt  sola  regnet  et  possit  omnia.  Sequitur  enira  'Qiiis  noster 
Vi-  24,  s.tKuiiiiuis  est?'  Kt  ps.  23.  'Dominus  poteus  in  proelio",  idest  in  cuius  potestate  5 
eüit  sita  vic'toria  et  omnes  belli  eventus.  Idem  enim  a])iid  eum  est  salvare 
in  miiltis  et  in  pancis,  nt  psalmo  praoccdentc  visnni  est. 

I*iiloherrinuis  itaqne  ordo.    Prius  exaltatur  virtus  ot  ])()storior  eantatur 
'gihura'.      Ex   virtute    enim    nasoitur    et    facile    tum    augetur    tum    servatur 
])otiMitia   seu  gibura,   sicut  econtra  müla    stat   gibnra,    n))i  nulla  est   uz    seu   lo 
i!i.  •J4,  s.  virtus.     l-'t    jts.  l23.    prius  dicit   'fortis    dominus',    deinde  'potcns    in  proelio\ 
i.ivoi.  i6,8f.  Ab  hac  virtute  paterfamilias  vocatur  gibir  et  materfamilias  gibira,    Gen.  16. 
'A  faeie  Sarai  gebirthi',  idest  domine  meae,  'ego  fugio'.     Et  iterum  'ßever- 
sp(.  10.  6.  tere  ad  gibirtha  tuam',  idest  dominam  tuam.    At  ps.  18.  'Exultavit  ut  gibor 
5|5f.  33,  16.  ad    eurrendam   viam'.     Et  33.    'Non   salvatur    rex  per   multam   virtutem  et  is 
gibor  non  salvatur    in    multitudine  virtutis    suae',   teutonice   'Eyn  mechtiger 
herr\  inde  Gabriel,  tbrtitudo  dei,  sed  non  satis  apte. 
spf.  18, 2.  Aliud    vocabulum   hebraeis  'hezec',    quod  ps.  1 7.  vidimus  'Diligam  te, 

domiue,   hizki',  'fbrtitudo  mea\     Hoc   proprie  mihi    eam   virtutem   significat 
auimi,    quam   latiui    'fortitudinem",   graeci   'audreian"   vocant.     De  qua    inter   20 
virtutes    morales    sermo   frequens,    quae   quia    exhortationibus  et   usu    rerum 
5.  awof.  31,6.  difüt'ilium   paratur,   fere    ubique    transfertur   pro    confortatione.      Deutro.  31. 
5.!moi.3i,23. 'Viriliter  agite  et  confortaraini,  nolite  timere\     Item  ad  losue  ibidem  'con- 
Soi".  1,  7.  fortare  et  esto  robustus\    Et  losuae  1.  'Tu  ergo  confortare  et  esto  robustus'. 
lan' icl;  19" -^^  Daniel.  10.  sepius  eo   utitur,  'confortasti,  convalui'  &c.,   item  'confortare  2.^ 
et  esto  robustus",   ubi   idem  verbi   geminatur,   ac  si  dicat:    Confortare,    con- 
spi.  27,  14.  fortare.   Et  ps.  26.  'Expecta  dominum,  viriliter  age  et  confortetur  cor  tuum\ 
Ecce  'hoesac"  'viriliter  age"  transfert.     Sic   Anani    propheta   ad   Asa  regem 
2.6t)ron.i6,9.  Inda,  2.  Paralip.  16.  'Oculi  domini  contemplantur  universam  terram  et  prae- 

bent  fortitudiuem  iis,  qui  perfecto  corde  credunt  in  cum\  Hinc  Hezechielis  ao 
prophetae  nomen,  fortitudo  dei  vel  virilis  audatia  dei,  et  Hezechias  rex  Inda, 
2.  ßbn.  18, 7.  audatia  domini,  cui  nomini  pulchro  opere  satisfecisse  legitur,  4.  Eegum  18., 
dum  ausus  fuit  in  fidutia  dei  sui  rebellare  regi  Assyriorura.  Patet  ex  his 
Omnibus,  'hesec'  fortitudiuem  esse  adversus  timorem,  pusillanimitatem  et 
scrupulos  animi.  ^^ 

Quartum    est   'Coah'    et   ipsum   frequeutissime    occurrens,    versum    pro 

'\nrtute',  quam  audeo  aflfirmare  eam  esse  propriissime,  quam  Apostolus  'ope- 

2  Jöcfi  2^11  J'ationem",  graece  'energiam'  vocat,    ubi  dicit  2.  Tessal.  2.    'Xam    mysterium 

®ai.  2,  8.  iniquitatis  operatur'  et  'mittet  illis  deus  Operationen!  erroris'.    Et  Gal.  2.  'Qui 

operatus  est  Petro,    operatus  est   et  mihi'.     Haue   latine  'efficatiam',   seu  ut   40 


16  teu:  A  Teuto.  C  23  losuq  A  40  efficiata  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  597 

vulgo  dicitur,  'vim  executivam'  dicemus,  ut  sit  effectus  virtutura  praedictarum 
prodiens   in  opus.     Sic  Hezechias  4.  Reg.  19.  'Venerunt  filii   ad    partum,   etz-Scn.  19,3. 
vires    nou    habet   parturiens',    hebraeus    'Et   virtus    non   est    ad    pariendum'. 
Daniel.  8.  'Et  roborabitur  virtus  eins  non  in  virtute  eius\    lob  30.  'Quorum  IfJ^'  3*^^^^; 

5   virtus  manuum   mihi  erat  pro  nihilo\     Pertinet   haec  virtus    ad   foelicitatem 
potentis  et  fortis  viri,  ut  conficiat,  quae  tarn  viribus  quam  animo  praesumpsit. 
Ita  enim  Paulus  Operationen!  erroris  Autichristianam  praedixit  foelicem.    Et2.X()cff.2,3f. 
Daniel  8.  de  eadem  'prosperabitur  et  faciet'.  Xan.  9,  24. 

Quintum  est   generale  illud,    quod  hoc  psalmo  dicit   'Quae  non  potue- 

10   runt  stabilire\    Gen.  55.  'Nou  poterat  se  continere  loseph'.    Hoc  mihi  proprie  1  ajfof.  45, 1. 
videtur   respondere    nostro   latino,    quod    est    'facultas'    vel   'possibilitas'    et 
graeco  'dynamein",  in  quo  ins,  arbitriura,  eventus,  contingentia  includitur,  ubi 
etiam  si  virtus  sit  vel  non  sit  in  persona  operante,  multis  tameu  aliis  impe- 
ditur  vel  iuvatur,  quo  fiat  vel  non  fiat,  quod  molitur.     Psalmus  128.    'Sepe  *f-  129,  i- 

15  expugnaverunt  a  iuventute  raea,  etenim  non  potueruut'.  Sunt  et  alia,  quae 
a  petra,  ossibus,  duritia  derivantur,  quae  passim  reperiuntur  et  pro  firmitate, 
constantia,  robore  transferuntur.  Sed  ea  relinquo,  cum  sint  ferme  allegorica, 
ut  et  alius  suae  industriae  fructum  faciat,  si  volet. 


Einem   hie  facio   secundae  decadis  totius  Psalterii   et   ingenue  ac  fide- 

2u  liter  confiteor,    me   plurima   tentasse    supra  vires   nee   habere  hanc  Apostoli 

gloriationem,  qua  ad  Romanos  scribit  'Non  audeo  aliquid  loqui  eorura,  quae  9töm.  15, 
non  eifecit  Christus  per  me\     Nam  vitae  sanctimonia  nihil  consecutus  sum, 
quod    tameu   scio,    quam    fuerit    et    sit   necessarium,    ne   docerem   antequam 
facerem,  eruditione  vero  parum,  cum  et  ipse  discipulus  hactenus  fuerim,  non 

25  solum  in  linguis,  sed  et  propheticis  spiritibus  disceudis.  Utrunque  enim 
tractatori  scripturarum  necessarium  est,  magis  tamen  Spiritus  quam  lingua. 
Unde  etsi  in  lingua  hebraica  non  uno  loco  me  videam  errasse,  metuo  tamen, 
ne  pluribus  in  spiritu  erraverim,  quanquam  mihi  conscius  nou  sim,  syuceram 
et  catholicam   fidem    a  me   uspiam   laesam,   ut  gioriari   possim  errores  meos 

30  esse  prorsus  sine  periculo,  cum  in  lingua  ista  peritissirai  et  raaximi,  in 
spiritu  autem  et  summi  et  sanctissimi  viri  erraverint.  Quocirca  per  com- 
munem  Christum  eruditiores  rogo,  mea  negligant,  tum  calcographos  aut 
quosvis  invulgatores  librorum,  ne  ista  evulgent,  donec  vel  ego  vel  alius 
errores  aliquot  erassos  emendaverimus. 

35  Satis  enim  hactenus  feci,  si  occasiouem  sapientioribus  dedisse  inveutus 

et  officio  necessitatis  functus  fuero.  Laborem  enim,  quem  insumpsi,  et 
fastidiura  non  iacto.  Hoc  autem  didici,  Scripturam  esse  eam,  quae  nullius 
Ingenium,  nullius  eruditionem,  nullius  diligentiam,  nullius  sanctimoniam  non 


:}  heb.  AC  7  Auticliristianu  A  21   quae]  qui  A 


598  Oporationes  in  Psalmos.     1511)  — 1521. 

in  miiltis  |)artil)iis  iiillat  i't  supcri't,  :it(|U('  ciiiu  omnilms  etiani  j)ai'viilis  pit 
i'xpositii  ;ul  satictiitoiii  Uisiiue,  nia};nis  taiiu'ii  .«^oinper  .seposiUi  est  ad  esuriem, 
ut  verissinio  vi  sapiontissiiue  dixcrit  Givgorius,  Scriptunun  esse  fluvium,  in 
(|iio  aüinis  pcdital  et  clcplias  luitat.  Nee  in  ea  f'oedius  nee  perniciosiiis  erra- 
vtrunt,  «niam  (jui  sc  nihil  in  ea  errasse  ])resiimpserunt.  Nee  f'oelieius  et 
salubrins  in  ea  protecerunt ,  (piain  tpii  tinmerunt,  se  in  omnibus  errare. 
Sapientia  i'iumi  est,  euius  j)rineipiiiin  tiinor  dci,  qiiae  intellectuin  dat  parvulis 
et  sapientiain  sai)ientuin  reprobat. 

Quare  meos  errores  sie  iudicet  frater  mens  quisque,  ut  sese  etiain 
alicnbi  errare  nou  dubitet,  ne  forte  superbns  nusquam  iion  erret.  Porri- 
gamus j)otius  snmmis  viribus  mutuas  operas  in  domino,  praesertim  in  scrip- 
turis  sanctis  tractandis,  etiam  sie  errores  non  evaderaus,  donee  in  vita  hae 
sumus  immunda.  Solus  hie  se  glorietur  nou  errare  in  uUa  parte,  qui  sine 
peccato  fuerit  in  hae  vita. 

YALE,  Christiane  frater,  et  gratia  CHRISTI  sit  teeura. 
_  AMEN. 


PSALMVS  VICESIMVS  PRIMVS, 

HEBRAEIS  XXII. 

Ad  Victoriam   super  cerva   matutina. 

Psalmus   David.  20 

DEus,  deus   mens,   respice   in   me,  quare   me  dereli(][uisti, 
longe  a  salute  mea  verba   delictorum   meorum. 
Titulum^  huius  Psalmi  LXX  sie  verterunt  'in  finem   pro   susceptione 
matutina,  psahuus  David'.     Qua  vero  occasione  'susceptionem'  sive  'assump- 
tionem'  e  'eerva'  foecerint,  consequi  nou  possum.^     Certe  hebraeus  'Cervam  25 
aurorae'   in  foeminino   genere  habet,  licet  Hierouyraus   'eervum    matutinum' 
maseuliue  verterit.^    Nisi  Spiritus  apertior  in  LXX  forte  vohierit  id  explieare, 
quod   propheta  occultius    significavit.     Christus  euim  in  passione  sua  (quae 
hoc  psahno  cauitur),  utique  assumpsit  sive  suscepit  in  sese  omnium  peccata. 
Et  haec    susceptio   matutina,    idest  prima   omnium,  fuit,*   quam  aemulantur  so 

18  HEB.  AD  HEBRAEIS  XXII.  fcl^It  E  27  opertior  2B.  apeitius  3.  ®. 

')  Jpier  beginnt  Moti)^  Überfe^ung  (klni;n).    ©ie  umfö^t  ben  ganzen  ^Pfalm,  lä&t 
abix  Sut^erS  Scf)(uBbenierfungcn  (Visum  est  hie  tabernaculuiu  figere  etc.)  toeg.  '-)  SJßar; 

umb  fie  ...  £)aben,  tan  iä)  fet)nc  tirfacJ)  bei)  mt)x  finben.  ^)  2^er  ^lebratfd)  leil  t)at  gc= 

toMiä)  otfo,  öon  bcr  I)t)rÄf)t)nben  ber  morgentobte.    aBictooI  .^ieronl)mn3  fngt,  öon  bem  tjijrfc^en 
ber  ntorgcnrobte.  *)  Snb  tutrb  batumb  ha^i  frue  annetjinen  genant,  ba§  e»  bie  erfte  Qnff= 

nefimung  ift,  tontet  alten  anbetn 


Operationes  ia  Psalmos.     1519—1521.  599 

omnes  sanoti,  invicem  onera  portautes.  Sed  negociosuni  fiierit  tarn  reraota 
petere  pro  illorum  defensioue,  cum  ipsum  hebreum  textum  habeamiis. 

Notum  autem  est  praepositiouem  hebraicam  'aV  graece  reddi  'eis"  vel 
'epi',  latine  'ad",  Mn"  et  'super\  Ideo  hie  recte  ad  prophetieum  morem 
diceremus  'Ad  victoriam  in  cervam  aurorae",  sicut  Petrus  Actu.  2.  'David  sipofd).  2, 25. 
enim  dicit  in  eum",  licet  non  male  vertatur  'de  cerva',  omnia  enim  dicuntur 
in  euni,  et  orania  pertinent  ad  eum,  quae  hoc  psalmo  canuntur,  ut  veniens 
ea  impleret.^ 

Cervam'^  autem  absque  dubio  Christum  passum  appellat,  quia  ludaeis 
in  die  carnis  suae  captus  et  geutibus  ad  dilaniandum  traditus  est,^  sicut 
cerva  a  cauibus  venaticis  capitur  et  venatoribus  traditur  excarnificanda  ?* 
Hac,  inquam,  ratione  ego  hoc  loco  arbitror  cervam  eum  dici,  ad  quod  totus 
psahnus  facit,  praesertim  ubi  dicit  'Circundederunt  me  canes  multi,  coucilium  ^f.  22,  n. 
malignantium  obsedit  me'.  Nam  quod  Hieronymus  huc  trahit  naturam  cervi, 
serpentes  naribus  extrahentis  et  iuterficientis  venenaque  consumentis,  egregie 
dicitur  in  Christum,  sed  non  loco  suo,  ut  mihi  videtur,^  licet  revera  per  pas- 
sionem  suam  id  fecerit  Christus.  Passionem  enim  simpliciter,  non  fructum 
passionis  mihi  titulus  indicare  videtur.  Alia  est  comparatio  cervae  ad  canes, 
alia  ad  serpentes:  hac  vincit,  illa  patitur.^ 

'Cervam"  autem  dicit  potius'  quam  cervum  satis  tempestive,  ut  Christum 
significet  passionem  subiisse  Apostolis  et  discipulis  velut  hinnulis^  suis  iam 
congregatis,  hoc  est  iam  praedicantem,  pascentem  et  salvantem,  de  quibus 
prover.  5.  'Cerva^  charissima  et  hinnulus'"  gratissimus,  ubera  eins  inebrient  tes^jv.  5, 19. 
omni  tempore,  et  in  amore  eins  delectare  semper".  Quae  enim  cerva  aman- 
tium  (sie  enim  hebraeus  dicit)  nisi'^  Christus  amantissimus  suis?  Et  qui 
hinnuli  gratiae  seu  favoris^'-  nisi  discipuli  eins?  Ubera  autem  huius  cervae 
verba  sunt  vitae  aeternae,  quibus  omnes  pascit  et  inebriat,  in  quibus  delec- 
tari  mandat  Salomon,  ne  meretrix  illa  et  aliena,  synagoga  adultera,  cuius  s^jv.  5, 3. 
guttur  nitidius  oleo  et  labia  favus  distillans,  ullos  seduceret  secum  in  mortem, 
in  hanc  sententiam  enim  toto  iilo  capitulo  mihi  videtur  loqui.  Ideo  David 
et  tempus  et  aetatem  et  studia  Christi  patientis  uno  verbo  comprehendit. 

'Aurorae"  autem  seu  'matutina",  quid  est  quaeso?  Illustriores  patres 
hinc  'susceptionem"  illam  de  surrectione  Christi  intellexerunt,  quae  in  aurora 

4  supra  E  22  et  fel^tt  E  23  iriqbrieut  AE  27  iiKjbriat  AE  31  com- 

prehendit AE  33  resurrectione  E  (£. 

1)  jDen  2Ibfci)nitt  bon  Notum  autem  (3.  3)  bi?  impleret  l)ot  Roth  übergangen. 
'-)  f)ir5f)l)nbe.     ©0  meift  auä)  im  golgcnben.  ^)  bnb  ben  ^el)ben   auff  bie  ffeDfdibanrf  bbcr= 

anttüott  (lüarb).  *)  ben  tegern  ,vt  fißen  ünnb  ,^etgliebern  (in  ber  fyc^lcrbetidjttgung  am  (Snbe 

tüirb  bafür  gefegt:   ben  iegern  ju  jetliiirden)  bntergeben  roitb.  •"*)  aber,  aU  tc§  nüd)  (a§ 

buncfen,  teumet  e§  firf)  f)ie^er  ntct)t  lool  «)  ^ie  bbetlütnbt  fie  bnb  tett  oben,  aber  bort  mu§ 

fie  fid)  leiben,   gefangen  bnb  tobtet  toerben.  ')  ha^  bnb  beqncl}mer  *)  bic  rf)eborfic^en 

»)  bie  i)X)nbe  ">>  ba^  re^e  »')  SBtlc^ö  ift  nu  bic  üeblidjfte  Ij^nbc,  benn  allein  ''■')  3]nb 
toer  finb  bie  f)olbicligen  re£)id)en. 


(30()  Operationos  in   Psalinos.     151'.»— ir)'2I. 

unius  sal)l);iti  iluta  est,  alii  'susceptioiR'in  mututinani'  caj)tionoin  Cliristi  hora 
nuüutina  Hutaiu,  alii  '((Mvain  matiitiiiam',  idest  primam  et  jn'incipem  oranium 
ccrvaniin.  \\or  est  ("mistiim  caput  et  principcm  martyrum.  lam  qui  ad 
iiiaiH-  Iraliunl  inatiitiiiam  illani  cognitioncni  iu  verbo^  iiixta  Augustinum  super 
Genesin,  po;?sent  ciTvain  niatutinam  facere  Christmii  homincm  vi  deiun,  ut  5 
tilium  dei  in  hoc  titulo  sigiiiHct'iit  jiassiini  et  mortuuin.  Nulluni  horuni  mihi 
placet  satis,  et  tarnen  in  isla  caligine'^  quid  faciaiu  neseio. 

Äleditabor  et  ego.     Videutur  mihi  prophetac  ferme   onnies  deleetati  in 

aurora  et  ortu  solis^  et  mysteria  dei    in  iis    cognovisse,    inter   quae    insigne 

i.ü)}oi.32,24.  illud  est  Gen.  32.,  ubi  lacob  cum  viro  luctabatur,   douec  ascenderet  aurora  lo 

2.5am.j3,3f.et  benediceretur  ab  eo.     Et  David  2.  Reg.  23.    'Dominator  hominum  iustus, 

domiuator  in  timore    dei,    sicut    aurora    Oriente    sole   maue   absque   nubibus 

*i.  110, 3.  rutilat'.     Et  ps.   109.      'Ex    matrice    aurorae    tibi    ros    infantiae   tuae',   quae 

9}öm.  13, 12.  omnia   Paulus   magnitico   sensu  Christi   Ro.  13.    sie   exponit  'Nox   processit, 

dies  autem  appropiuquavit,    abiiciamus   ergo   opera  tenebrarum   et  induamur  is 
ai'ma  lucis\     Quare  vespere  est  tempus  legis,  peccati,   mortis,   veteris  testa- 
menti  et  ipsa  synagoga,  in  qua  opera  peccati  per  legem  abundabant.     Mane 
autem  tempus  Euangelii,   gratiae,  vitae   et   novi    testameuti,    indeque  aurora 
Ecclesiae  seu  populus  uovus  Euangelii. 

Quare  David  sicut  cervam  ita  et  auroram  allegoricam  posuisse  videtur,*  20 
ut  fidelem  lectorem  traheret  a  cerva   carnali   ad  spiritualem,   quae   Christus 
esset.     Quid  enim  diceretur  cerva    aurorae  potius   quam   cerva  cuiuscunque 
alterius  temporis?'  Christus  autem  Cerva  aurorae  est,  quia  ipse  passus  legem 
superavit,^  peccatum  delevit,  mortem  vicit  et  uovum  oriri  saeculum  uovum- 
que  diem  fecit,  in  quo  incepit  gratia,  vita  et  salus.     Est  ergo  sensus:  Huuc  25 
psalmum  esse  dictum  in  Christum  autorem  renovationis  omnium,  per  passio- 
nem   suam  superata  vetustate.     Sic  nox  processit,  et  aurora  adest,  et  dies 
appropinquavit.     Transitum   autem   et    mutationem   istam   uoctis   in   diem   et 
vespere    in    auroram  ludaei    ueque    hodie    cognoverunt    et  ante    impleverunt 
quam   inipletam   audierunt.     Ideo    sie    obscure    eam   David    significavit,    ut  30 
caecitatem  eorum  hoc  titulo  praefiguraret,  quem  legerent  et  non  intelligerent, 
nisi  spiritu  magistro  velamen  cordis  eorum   aufPerretur.''     Qualis   enim  erat 
cordis  eorum  facies,  talis  et  scripturae  eis  propositae,    obscuris  enim  omnia 


13    matrice]    inatri  1|  e    A    inatre    D  16    vesper    E   ^.  6.  23    ipse    fc^It   E 

31  CQcitate  AD 

*)  2)ie  nu  bifc'  ftuce  obber  morgen  crfetttitiö  l}m  iDott,  ,5iet)cit  auff  bQ-5  luottle  motgett 
ober  frue  -)  t)mt  bem  tuiiftern  üitb  fotdjet  finftcrni^  '')  an  ben  jtoeyen  tüovtlen,  morgen^ 
tobte  u.  Quffgang  bet  Sonnen  *)  2)erl)Q[ben  t)at  2)auib,  bQ§  hjort  morgenrobte,  tute  and) 

bo§  tDort  ^t)röf)t)nbe ,  t)nn  eljnem  gel)ftli(f)en  öetftanb  gefaxt  ^)  2ßa§  "^ett  er  jonft  burffen 

fogen,  öon  ber  Ijirs^ijnben  bcr  morgenrobte,  ünb  nid)t  urgent  ci)ner  anbern  3ei)t?  ")  Ijat 

er  i>a?:  gefefe  überfprnngen  ')  e»  Irere  benn,  ba^  \)i)n  ber  becfel  Don  \fyxen  I}eri^en  ^Ijntoegf 

genomen  lourbe,  bnrd)  ben  redjten  |d)u(me^fter  hcn  ^et)ligen  ge^ft. 


Operationcs  in  Psalmos.    1519—1521.  ßOl 

obscura  et  dicuntur  et  fiimt,  illumiuatis  autem  nihil  obscurum.^  Ideo  nos 
titulum  huuc  iutelligimus  tacile,  quem  illis  uulla  opera  possemus  illustrare, 
ut  caperent  illumiiiarenturque  et  ipsi.'^ 

Haec  de  titulo,  ad  psalmuni  veniaraus. 
5  Versuiu  primuin  huius  psalnii,  ne  quis  dubitaret,  totum  de  CHRISTO 

iatelligendum  esse,    ipsemet  in  Cruce    oravit,    quando,    ut   in    Hebraeo  est, 
clamavit  'Eli,  Eli,  lama  azabthani'  hoc  est  Dens  mens,  deus  mens,  ut  quid  TOattf).27,46. 
dereliquisti   me?     Ubi    darum    est,    per   nostros    interpretes    omissum    esse 
pronomen    'Mens'    primo    loco,    et    adiectum    illud  'respice   in  me\     Et  ubi 

10   nobis   tradiderunt  'longe   a    salute    mea  verba  delictorum  meorum",  hebraeus 

dicit  Verba  rugitus  mei',   decepti   scilicet   vocabuli    similitudine,   quod   sine 

Aleph  medio  'delictum'  et  Mgnorantiam'  significat,    ut  in  titulo  psalmi  7.  et 

ps.  18.  vidimus  'Delicta  quis  intelligit?'  ^  s^},  19^  13. 

Esse   autem    aliquid   singularis   aifectus   el   sensus  in  bis  verbis,   argu- 

15  mento  est,  quod  Euangelistae  data  opera  hunc  versum  hebraicis  verbis 
reposuerunt,  pro  insigui  emphasi  indicanda.  Deinde  non  memini  alio 
scripturae  loco  eiusdem  huius  nominis  'Eli  Eli'  ingeminationem.*  Nam  quod 
ab  aliis  dicitur  non  derelictam,  idest  non  separatam  fuisse  humanitatem  a 
divinitate,  sed  subtractuni  auxilium  divinitatis,  rectissime  dicitur,  sed   pro 

20  rudioribus,  quibus  expedit  pro  captu  eorum  involvi  tam  sublimia  verbis 
humilioribus.^  Revera  enim  obscurius  est  dictum,  humanitatem  auxilio  dei 
esse  destitutam,  quam  id  quod  verba  ipsa  habent,  scilicet  a  deo  se  esse 
derelictum.^  Quis  enim  illud  auxilium  satis  aperiet,  quod  rüdes  solum  id 
cogitant,   si  deus  Christum   de  manibus  ludaeorum  per  niiracula  eripuisset.'' 

25   Sed  hoc  nihil  ad  versum  istum.*^ 

Ego  video  quosdam  satis  morosos,  qui  ut  quaeque  arduissima  et 
reconditissima  egerint  vel  audierint,  ita  statim  ea  sola  passim  coram  Omni- 
bus iactant,  tantum  ut  nova  et  mira  aiFerre  videantur,  nuUo  prorsus  habito 
neque  rerimi  neque  auditorum  neque  locorum  delectu  et  respectu.^     Quorum 

30  intempestiva  sapientia,  dum  non  sapit  ad  sobrietatem,  plurimos  sine  causa 
offendit  et  verbo  ac  ministerio  nostro  non  parum  vituperii  parit.     Qui  si  in 

8  interpretes  AE  12  psalmis  A  27  elegerint  E 

*)  S)ie  bo  tunftet  ftnfier  angefic^t  t)aben,  ben  toirb  alleä  tuitfter  üttb  fiuftev.  %hn  befjit 
bte  etleudjt  finb,  ifi  nirfitö  finftet  nod)  tuucfel.  -)  önb  ixM'   fie  ttud)  Jüie  luijr  erCeitdjt 

tüurbeit.  ^)  Ubi  darum  est  (3-  Hi  tnö  quis  intelligit  ^t  3tot()  übergam^ni.  *)  2;ar= 

über  jo  fait  ic^  mic^  tüc^t  bcfqmtcit,  bai  id)  l)tgent  an  eljm  aitberii  ort  bcr  fdjrifft,  gcfunbeu 
I}ettc,  hai  bifä  iDort  . . .  jtoier  auff  ci)iiattber  lDtbberf)o(et  Inere.  •)  ?(bu't  nur   für  bic  un^ 

uctftenbigen ,  miä^in  man  mns,  ^^rem  öerftanb  nad)  fotdj  treffüd)  l)od)  bing,  mit  geringen 
fd)(cd)ten  luorten,  berfafjen  imb  anSrcbcn.  «)  ©onft  Jtiarlidj  an  l)()m  felb^,  ift§  feer  tuncfcl 

gcfagt,  ba^  bte  menfc^eQt  üon  ©ottUc^er  ^[ff  üerlaffen  fei),  tunrftcr  bcnn  ha^,  h)i(d)ä  bie  luort 
geben,  ncmltd),  ba^  g^rtftus  öon  föott  üerlaffen  fet).  ')  'Mldp  bie  eljnfetbigen  aflelju  bof)l}n 
sieben,  Imb  gebenden,  gl)   Irenn  &oü  6f)riftum  . .  .  erlofet  i)ei'.  "1  5lber  ba-S  tt)nt   nid)t§ 

3um  ücrftaub  biefe^  üerfö.         "j  ^d)  fet)c  baö  ctlidje  feer  fel^ant  u.  lüiinberiid)  finb,  Tic  bo  ali 


(^02  OpcM-ationos  in   l\sahnos.     If)!'.» -ir)21. 

iiifn-nra  (lonatimiis  siiiu'  sci'vircnt  Christo,  liahcreiü  abunde,  (jiiod  utilitcr 
(Idfcniit ,  et  miiltiloriiKMu  dci  uratiain  siciit  honi  dispensatores  honorarent. 
l'Vocriiiu  ii  saiie.  iit  iiiccpcrim  tiinero  et  U'dero,  in  iis  versari,  quae  com- 
inunom  (.'aptinn  cxcodiiiit,  prae^ertim  quae  scitu  necessaria  adeo  non  sunt  vulgo. 

Soiiuus  quideni,  The()lof2;iam  esse  oninibus  fidelibus  communem  debere,  r. 
sed  rursus  scimus,  alios  laetis  esse  participes  tantuni,  alios  capaoes  soHdi 
(•il)i.  et  unain  eandeiiHine  voritatem  capi  diversis  modis,  quos  onines  attem- 
juTari  omniuin  capaeitati  possibilc  non  est,  cum  interim  tarnen  ipsa  veritate 
non  traudentur.  Paulus  ctiani  infirinos  cacrinioniaruni  scrupub's  vexatos  non 
vult  robustae  fidei  exeinplis  et  doctrinis  offendi.  Sed  quid  nioror?  Longum  lo 
iter  per  praecepta,  compondium  liabet  charitas,  quae  facile  nos  omnia  in 
Omnibus  erudiret. 

Dicam  tamen  non  niliil,  ne  ])enitus  transeamus  (am  divitem  versum. 
Primum,  quid  sit  derelinqui  a  deo,  non  intelligitur  melius,  nisi  antea  sciamus, 
quid  sit  deus.  Dens  autem  est  vita,  lux,  sapientia,  veritas,  iustitia,  bonitas,  is 
potentia,  laetitia,  gloria,  pax,  beatitüdo  et  omne  bonum.  Derelinqui  ergo  a 
deo  est  in  morte,  tenebris,  stultitia,  mendacio,  peccato,  malitia,  infirmitate, 
tristitia,  confusione,  turbatioue,  desperatione,  danmatione  et  in  omuibus  malis 
esse.  Quid  hinc  scquitur?  Nunquid  Christum  faciemus  stultum,  raendacem, 
peecatorem,  malura,  desperatum,  damnatum?  Hoc  est,  quod  dixi,  recondita  üo 
et  ardua  haec  esse.  Verum  tu  ipse  vide.  Conceditur  ab  omnibus,  in  Christo 
simul  fuisse  summum  gaudium  et  summara  tristitiam,  item  suramam  infirmi- 
tatem  et  summam  virtutem,  ita  summam  gloriam  et  summam  confusiouera, 
ita  summam  pacem  et  summam  turbationem,  ita  summam  vitam  et  summam 
mortem,  quod  satis  et  hie  versus  indicat,  ubi  velut  contradicens  sibi  sese  25 
derelictum  a  deo  clamat  et  tamen  deum  suum  vocat  ac  per  hoc  non  dere- 
lictum  sese  confitetur.  Nemo  enim  dicit  ad  deum  'Dens  meus',  qui  omnino 
derelictus  est.  Si  ergo  aliquae  partes  dei  (ut  sie  dicam)  dereliquerunt 
Christum,  cur  non  omnes  et  totus  deus  eum  dereliquisse  dicetur?  Neque 
enim  hie  obstat  nisi  usus  et  sensus  vulgi.  Alioquin  quid  absurdius  etiam  30 
gentibus  erat,  antequam  persuasio  prevaleret,  quam  dici,  eundem  hominem 
simid  vivere  summa  vita  et  simul  mori  summa  morte?  Quid  ergo  dicemus? 
simul  Christum  summe  iustum  et  summe  peecatorem,  simul  summe  men- 
dacem  et  summe  veraeem,  simul  summe  gloriantem  et  summe  desperantem, 
simul  summe  beatum  et  summe  damnatum?    Nisi  enim  haec  dixerimus,  non   35 


4  praesertim,  scitu  non  necessariis  adeo  non  sunt  vulgo.  A  praesertim  scitu  non  adeo 
necessariis  vulgo  D  praesertim  scitu  non  necessariis  vulgo  2Ö.  toie  D'6en  3-  6-  '^  eandem  E 
18  turbatione]  tribulatione  E  24  turbationem]  tribulationem  E  28  derelinquerunt  A 

balb,  toenn  fie  nur  ettloa^  trcfffid)^  u.  öerporgenS  auigeric^t,  obbev  gebort  "^aben,  foren  fte 
()erQU^,  tf)umen  ]oid}^,  tmh  fonft  nicf)t>5  anbete,  DberaE  für  allen  leiitten,  ntlei]n  baS  fie  nur 
bofur  gefjalten  toerben,  aii  bredjten  fie  loae-  nelucä  u.  fel^om-j  jnm  marcfc,  i^iaben  fel)n  ac^tung 
nod)  toaU,  toibbet  bet  petfonen  nod)  ber  ftebte. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  603 

video,  quomodo  a  deo  derelictus  sit,  quando  hoc  modo  multi  sanctorum,  lob, 
David,  Ezechias,  lacob,  derelicti  sunt,  multo  ergo  magis  Christus,  caput 
sanctorum,  qui  portavit  omnes  languores  nostros  in  semetipso. 

Hie   diviuat   meus    animus:    Christus    revera   iustus    fuit  et  permansit, 

5  qui  nee  peceatum  feeit,  nee  iuventus  est  dokis  in  ore  eins.  In  hoc  enim  de 
virgine  per  spiritum  sanctum  concipi  et  nasci  voluit,  ut  esset  sine  omni 
peccato,  alioquin  quo  modo  nos  a  peccatis  liberare  potuisset?  Sed  hoc 
teraporis,  quo  passus  est,  ita  suscepit  nostra  omuia,  ac  si  revera  fuissent  sua 
propria,  passus  etiam  pro  eis,  quae  pro  peccatis  nos  pati  oportuisset,  et  quae 

10  damnati  iam  patiuntur,  sicut  Paulus  e  ps.  68.  dicit  'Improperia  improperan- "l^i.  69,  lo. 
tium  tibi  ceciderunt  super  me\     Et  Isaiae  53. :  Vere  languores  nostros  ipse  Sff.  53, 4  ff. 
tulit  et   infirmitates   nostras   ipse  portavit.     Propter  peccata  populi  mei  per- 
cussi  eum,  eo  quod  peceatum  non  feeit,  nee  est  inventus  dolus   in  ore  eins. 
Cum  autem  percussio  dei,  qua  pro  peccatis  percutit,  non  solum  poena  mortis 

15   sit,  sed  et  pavor  atque  horror  perturbatae  conscientiae,  quae  iram  aeternam 
sentit  et   sie  habet,    ac  si   inaeternum   esset    derelinquenda   et  proiicienda  a 
facie  dei,  sicut  David  confitetur   dicens   psalmo  'Ego  dixi   in  excessu  meo, <i5(.  31, 23. 
proiectus    sum  a  facie    oculorum   tuorum',   certe  pronum   sequitur,   et  ipsum 
fuisse   passum   pavorem  horroremque  conscientiae  perturbatae  et  iram  aeter- 

20  nam  gustantis.  Dicit  enim  Apostolus  ad  heb.  4.,  quod  tentatus  sit  per  omnia^cbr.  4,  15. 
in  similitudinem  absque  peccato.  Et  iterum  'debuit  per  omnia  fratribus  §c6r.  2,  n. 
assimilari,  ut  misericors  fieret'. 

Hoc  et  Apostolus  docet  Gal.  3.  'Eactus  sub  lege,  ut  eos,  qui  sub  lege  ®at.  4, 4  f. 
erant,  redimeret'.     Et  rursus  'Christus  factus  pro  nobis  maledictum ,   ut  nos  ®ai.  3,  13. 

25  a  maledicto  legis  redimeret'.  Neque  enim  sub  lege  caerimoniali  factus  est 
tantum,  alioqui  redemisset  solos  ludaeos  et  non  gentes,  quae  sub  illa  non 
continebantur,  neque  sie  sub  lege  decalogi  etiam  factus,  ut  eam  impleret 
solum,  sed  ut  pateretur  ea,  quae  patiuntur  ii,  qui  sub  lege  sunt.  Esse  enim 
sub  lege   spirituali  et  dominante  est  occidi   et  damnari  sive  in  morte  et  in- 

30  ferno   esse,  hoc  est  mortem  et  infernum   sentiri,  quae  res  summum  odium 
legis  et  blasphemiam  commovet.    Ita  esse  maledictum,  non  tantum  hoc  facit, 
ut   coram   hominibus    maledictus   sit.     Nam    Paulus    ibidem    indicat  Mosen  ®§^,jj3'2j^^23. 
dicentem    generali  senteutia   etiam  in  Christum  dicta  (Maledictus  deo  onmis, 
qui  pendet  in  ligno),  sed  quod  et  a  deo  se  maledictum  seutiat  in  conscientia, 

35   quo  aifectu  illud  ps.  3.  dicit  'Multi   dicunt  animae  meae,   non  est  salus  ipsi  *i-  3, 3. 
in  deo  eins'.    Verbum  enim  maledicorum  queritur  animam  suam  penetrasse, 
quod   non  fieret,   nisi  anima   deum    sentiret  iratum.     Quid   enim   conscientia 
metuens   non   cogitat  niali   de   se?     Quae  antem  absurditas  Christo  tribuisse 
conscientiam    metuentem    ad    paulum    tem})us,    ut    nostram    hanc    miseriam, 

40  licet  innocens,  sentiret? 


8  temporis  fc^tt  E  80  sentire  3.  6.  36  queritur  AE  39  ji; 


()04  Olifnitionos  in  r.salmoH.     If)!!»— Ifvil. 

Nos  (|iiiilein  eadein  ]>(ttMi:i  toniucimir,  sihI  iuiieta  ciilj)a  revcra,  quod  ut 
clarius  (lifaimis:  Peceatimi  habet  (lupliccMii  in  iiobis  habitnm,  dum  enim  in 
actu  est,  uon  sontitur  esse  peccatuui,  id  (luod  })essirmim  est  in  peccato,  ipsa 
srilici't  ()blivi()  et  cuntcmptus  dri ,  hie  enim  lex  adhuc  quiescit  et  peceatura 
niortiniin  est.  At  venicnte  lege  peceatuin  reviviscit,  con.scientia  mordctur,  et  s 
^i.  3s,  4.'n(»n  est  ptix  ossibus  a  faeie  insipientiae  nostrae'.  Haec  est  eognitio  ])cccati 
per  legem  et  revelatio  spiritualis  legis.  Hane  liabent  damiiati,  hoc  est  mors 
et  descensus  ad  iiiferos.  Hoc  jieccatum  CHRIST VS  passus  est,  non  illud 
2.  lioi.  ■.,•.>!.  priiis,  de  »pio  Paulus  2.  Cor.  6.  'Kum,  qui  peccatum  non  novit  (ecce  conscientia 

innocens  a  peceato  illo  priore),  peccatum  fecit'  (ccce  conscientia  peccati  facta   »o 
et  assumpta  pro  nobis). 

Verum  in  hoc  quoque  a  nobis  Christus  diifert:  nos  enim,  magis  autem 
(hunnati.  haue  peccati  et  legis  iram  sie  ferimus,  ut  simul  peccemus,  quia 
peccato  illo  priore  infecti  pravo  nostri  studio  malum  et  iniquum  iudicamus, 
quod  patimur,  et  sicut  in  quolibet  alio  peccato  ignoranter  peccamus,  idest  i5 
non  sentimns,  quam  male  sie  iudicando  faciamus.  Christus  vero  nullo  pec- 
cato infectus  nee  pravo  sui  studio  dolet  et  aversatur  id,  quod  patitur,  sed 
pura  meraque  innocentis  naturae  teueritudinc  sicut  in  crasso  exemplo:  Nos 
frigus  carnis  et  obiecta  sensuum  tristia  pravo  voluptatis  aifectn  vitiosi  ex- 
horremus,  non  tam  naturae  quam  voluptati  et  vitio  naturae  concedentes,  20 
Christus  vero  sine  malo  aifectn  solius  naturae  incorruptissimae  sensu  exhorruit 
eadem  obiecta.  Nos  escas  electiores  sine  vitio  voluptatis  malae  innatae  non 
percipimus,  Christus  easdem  sine  vitio  voluptatis,  sed  solius  naturae  dul- 
cedine  percepit,  per  omnia  qualiter  Adam  in  paradiso  egisset  ac  passus 
.^cbx.  4, 15.  fuisset  omnia  sine  peccato.  Hanc  formam  in  Christo  Paulus  appellat  25 
passionem  in  similitudine  absque  peccato.  Similia  plane  sunt  omnia,  sed  in 
illo  non  fuit  peccatum  simul,  (juod  in  nobis  simul  est  per  omnia. 

Ita  illud  'Dens  mens,  quare  me  dereliquisti',  et  omnem  illam  iram 
legis  nos  sine  murmure  et  blasphemia  non  ferremus,  vitio  scilicet  occultissimo 
(juaereutes  quae  uostra  sunt.  At  Christus  eadem  sine  blasphemia  et  mur-  30 
mure  et  dixit  et  tulit,  ac  per  hoc  id,  quod  in  nobis  murmur  et  blasphemia 
est,  in  Christo  per  omnia  siraile,  uon  tamen  murmur  nee  blasphemia  fuit,  ut 
possimus  dicere:  id  quod  in  Christo  fuit,  si  per  omnia  similiter  in  nos 
poneretur,  blasphemia  et  murmur  esset,  cum  in  illo  non  fuerit  nisi  naturae 
infirmae  motus  quidam,  per  omnia  similis  nostrae  blasphemiae  et  raurmuri.  35 
Neque  enim  potuit  peccare  aut  malum  facere  CHRISTVS,  etsi  ea,  quae 
fecit  ipse,  si  nos  faceremus,  vere  peccata  fierent,  nee  hoc  inirum,  cum,  ut 
dixi,  et  operä,  quae  ipse  fecit,  si  nos  faceremus,  peccata  essent,  licet  simillima 
per  omnia  essent.     Comedit  ille,  dormivit,  ivit,  vigilavit  et  omnia  fecit  sine 


2   hl   (öor   actu)    fe!^lt   E  4   olivio   A  10/11  Älammer  nid^t  gcjc^toffcn  A,  fe'^tt 

gonj  DE  15  paccamus  A  24  (^gisset  AE  31   id  fe^It  E  ^.  @. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  605 

peccato.     Nos    similia  facientes,   in    omnibus  peccamus,   quia  ille  arbor  erat 
bona,  nos  arbores  malae.     Qualis  persona,  talia  et  opera. 

Vox  ergo  illa  'deus  mens,  quare  dereliquisti  nie?'  similis  est  blas- 
phemiae  in  deum,  sed  blasphemia  non  est,  Si  ergo  diceremus,  Cliristnm 
5  esse  factum  blasphemiam  dei,  sirut  quidam  illud  Deutronomii  vertunt  'blas- 5.^01.21,23. 
phemia  dei  suspensus',  seu  'contumelia  dei  suspensus',  de  quo  abunde 
Hierouymus  super  Galatas,  eodem  sensu  diceremus,  quo  illud  Tactus  est®oi.  3,  13. 
maledictum  et  peccatum",  quod  blasphemiam,  maledictum,  peccatum  in  se 
senserit   sine  blasphemia,    sine  maledicto,   sine  peccato,  quae  in  nobis  blas- 

10  phemia,  maledictum,  peccatum  vere  blasphemans,  raaledicens,  peccans  esset. 

Adeo   in   omuia  nostra  immersus  est  Christus,   sicut  ps.  68.  et  Ro.  15.  dicit löm.^'is^a. 
'Improperia  improperantium  tibi  ceciderunt  super  me\ 

Hie    obiicitur    illud:     quodsi    haec    vera    sint,    videtur    Christus    non 
dilexisse  deum  ex  omnibus  viribus,  dum  enim  dicit  'Quare  me  dereliquisti', 

15   certe    suam    voluntatem    opponit   voluntati    dei,  sicut  et  in  horto  dicit  'Non  2)?Qtti). 26,39. 
quod    ego    volo,    sed   quod   tu",    ubi    manifeste    se   velle   dicit  contraria  dei 
voluntati    adeo   fortiter,   ut   eandem   voluntatem   multa   vi,    etiam    sanguineo 
sudore   frangat    et    subiiciat    voluntati    dei.      Hoc   si  nos    faceremus,    nonne 
summa    rebellione    et    iuobedientia    in    deum    peccasse    merito    argueremur? 

20  Verum  et  liic  motus  summus  et  maximus  est  innocentis,  infirmae  naturae, 
quem  nos,  quia  vitioso  nostri  studio  fermentati  sumus,  habere  non  possumus, 
et  si  haberemus,  eodem  fermento  interveniente  mox  rebellio  et  iuobedientia 
fieret.  Munda  manus  mundara  sindonem  tangit  nee  polluit,  immunda  non 
polluere  non  potest,  quia  'mundis  omuia  munda,  immundis  autem  nihil  mun-  Sit.  1, 15. 

25  dum'.  Dilexit  ergo  Christus  patrem  ex  omnibus  viribus ,  sed  cruciatus  illi, 
quia  supra  vires  erant,  coegeruut  naturam  innocentem  et  infirmam  gemere, 
clamare,  horrere  et  fugere,  sicut  si  trabem  supra  vires  oneres,  necessitate 
naturae  nullo  vitio  suo  crepat.  Nos  autem  etiam  si  supra  vires  patiamur, 
tamen  quia  vires  mundae  non  sunt,  non  ex  totis  viribus,  etiam  supra  vires 

30  patieudo,  deum  diligimus.  Nonne  damnati  supra  vires  patiuntur?  et  tamen 
id,  quod  crepant,  blasphemia  est.  Et  Christus  quod  patitur,  supra  vires  est, 
et  tamen  quod  crepat,  blasphemia  non  est,  sed  innocens  clamor,  similis  tamen 
nostrae  blasphemiae. 

Non   autem    per  haec  negamus,    quin  Christus  non  aliter  in  anima  sit 

35  pavefactus  et  discrutiatus,  quam  uos  vel  damnati,  dum  se  sentiunt  horrere 
et  fugere  deum.  Similis  enim  fuit  Christus  etiam  in  suis  ipsius  oculis  dere- 
licto,  maledicto,  peccatori,  blasphemo,  damnato,  licet  sine  peccatis  seu  culpa. 
Non  enim  ludicra  aut  iocus  aut  hypocrisis  est,  quod  dicitur  'Dereliquisti 
me\     Vere  derelictus  est  per  omnia,  sicut  peccator  derelinquitur,  postquam 

40  peccavit,  licet  non    derelictus   fuerit,   sicut   peccator  derelinquitur,  antequam 


11  nostra  fel^U  E  20  motus  est  A  28  patimnr  E  85  damnat  A 


(50ß  Openitionos  in   l'salnios.     If)!!'— 1521. 

|H'«'C(>t.     W'ritas  est,  ((iiar  in  Cliristo  j>V8ta  .sunt,  nee  lieet  extenimre  et  evJi- 
ciKirc    Immriiiis    irmciitatihns    verha    inanifcsta    dci.     (^uod    si   quis    hoe   non 

!uc.  t;,  1-.',  n.  coiupivht'iuiit,   niaiicat    euiu    tiirha    in  lioc  loed  cainpcstri  sinutque  discipulos 
aeccdero    ad    Chn'stinn    in   nmntein.     Necpie   enim    ])!•(>    omnibus   ista    huius 
psalnii    dieta  snnt,    cinn  non  sint  oniniiun  eadeni  dona  nee  eaedera  omnium     5 
passiones.     Uahrt  scriptnra  in  snis  loeis  lac  pro  infantibus,  habet  et  vinum 
solidunKine    cibnni     pro    robnstis.      Ut    infirniioribus    sua    debentnr    solatia 
seriptniamin,    ita   robnstis  et  magna   paticntibus   sna  qnoque  (knda  fuerunt. 
Yerbosins  haeo  oginius,   quo   fidei   gratiam  et    dei  misericordiam  eom- 
niendatioreni    haberemus    et    Christum    plenius    eognosceremus.      Nam    hoc   lo 
versu  erudiuntur  ii,  qui  profundis  abyssi   et  portis  mortis  vexantur,    ne  de- 
sperent,    rnrsnm  ii,  <}ui  in  eoelestibns   versantur   et    inter  sydera  nidos  suos 
eollocant,  ne  praesumant.     Si    enim    ira  legis ,    quae    mors    est    et   infernus, 
quempiam  comprehenderit  et  pavefeeerit,  hoc  versu  ceu  baculo  fideli  susten- 
tabitur,  meinor  Christi  domini  sui,  qui  in  eadem  tentatione  probatus  didicit  i5 
compati  onmibus,  qui  tentautur,  cum  non  pro  sua,  sed  pro  nostra  hac  ipsa 
uecessitate  haec  mahl  susceperit,  volens  et  sciens  per  gratiam,  in  quae  nos 
mersi    sumus    invite    et    ignari    per    nativitatem.     Neque    enim    praesentius 
tutiusque   remedium    habent    mortis    et    inferni   doloribus   eircundati,    quam 
huius  victricis  infirmitatis  et  Christi  memoriam,  fidem  et  invocationem,  fidem  20 
inquam,  qua  credas  pro  te  tuaque  hac  necessitate  cum  talia  passum,  ut  tuis 
mederetur  maus,  et  tu  cum  fiducia  eum    in   hoc  ipsum    invocares,    ne  de  te 

3cf.  49,  4.  dicat  ilkid  Isaiae  49.  'In  vanum  laboravi ,  frustra   fortitudinem   meam   con- 
sumpsi'.     Quo   modo    enim    non    in    vanum  laboravit   et   opera   sua  frustra 


perfecit,    si    non    in    ea  confidimus   nee  in    tempore    opporti 


uno   invocamus 


Euangelistarum  ergo  consiho  verba  ista  huius   versus  velut  commendata  in- 
signi  uota,  hebraicis  etiam  verbis,   imis  sensibus  reponamus,   in  tempus  op- 
portunum. 
22,  2.  'Louge  a  sahite  mea  verba  rugitus  mei". 

Quid  si  hypallage  sit  hoc  loco?  pro  eo,  quod  dici  debuit  'longe  a  so 
verl)is  rugitus  mei  sahis  mea",  cuius  sensus  foret:  sakis  non  audit,  non  venit 
vocata  rugitu  meo,  tam  longe  est,  quia  tu  dereliquisti  rae.  Ita  enim  exigere 
videtur  versus  sequens  'deus  mens  clamabo  per  diem,  et  non  exaudies',  hunc 
velut  explicans.  Sed  sine  figura  et  melius  pro  consequentia  sensus  sie  in- 
telligitur,  quod  is,  qui  a  deo  derelinquitur,  longe  fit  a  deo,  in  quo  solo  est  35 
Salus,  deus  autem  a  nemine  fit  longe,  qui  ubique  praesens  est.  Ideo  et 
CHRIstus  deserente  deo  tam  ipse  quam  sua  verba  longe  fiunt  a  salute 
sua,  quae  in  deo  fuit  et  mansit  prope,  ut  imagineris  quendam  discessum 
CHRISTI   a    deo   deserente   longissime  vergentis.     Derelinqui    enim    a    deo, 


3  compr^hendit  AE        cupestri  A   compestri  E  7  et  vinuin,    soliduni  cibuni  AÜ 

14  comprehenderit  AE  25  oportuno  AE  27/28  oportunum  AE 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  607 

hoc  est  a  vita  et  salute  ire  in  regionem  longinquam  mortis  et  inferni,  quod 
nemo  nisi  similiter  affeetus  capit.  Quis  enim  capiat,  siniul  posse  constare, 
ut  Salus  in  deo  sit  proxinia  et  in  nobis  remotissima  ?  Nisi  enim  prope  esset, 
non    diceret    'deus  meus\      Nisi   esset    longe,  non    diceret   'dereliquisti    me\ 

5  Itaque  nos  longe  sumiis  a  salute,  dum  patimur,  sed  ille  est  prope,  ut  auxi- 
lietur,  quia  quod  nobis  impossibile  et  desperatum  est,  illi  possibile  et  facile 
est,  ut  uni versa  longinquitas  sit  ex  parte  infirmitatis  nostrae  patientis,  idest 
derelictae,  quae  aliud  non  est  quam  ipse  sensus  cruciatuum.  Sed  ut  dixi, 
demus  ista  alfectis  et  aifectibus,    neque  enim  satisfacit,    quod  aliqui  patrum 

10  nunc  divinitatem  nunc  humanitateni  Christi  faciunt  hie  loquentem  et  salu- 
tem  non  Christi,  sed  populi  intelligunt.  Christum  enim  hominem  toto 
psalmo  loqui  credendum  est. 

Sed  cur  non  dicit  'longe   a  salute  mea  ego',  sed   *verba  rugitus  mei', 
cum  non  dixerit  'dereliquisti  verba  rugitus  mei',  sed  'me"?  Forte  ut  castiget 

15   vel  exponat  id,  quod    dixit  'dereliquisti  me\     Cum  enim  deus   sit  e  propin- 

quo  et  non  a  longe,  ut  in  Hieremia  dicit,  non  sie  derelinquit,  ut  non  prope  Scr.  23, 23. 
maneat   et    in    manu    sua    retineat,    sicut   ps.  138.   dicit.     'Si  ascendero   in?3f.  139,  sff. 
coelum,  tu  illic  es,  si  descendero  ad  infernum,  ades,  si  habitavero  in  extre- 
mis maris,  illic  tenebit  me  dextera  tua'  &c.     Tantum  aifectus  et  verba  rugitus 

20  talia  sunt,  ut  indicent,  se  esse  longe  a  deo,  hoc  est  etsi  praesentissimum, 
non  tarnen  sentiunt.  Sic  nos  longe  nobis  esse  videmur,  dum  solus  affeetus, 
rugitus  et  verba  longe  sunt  a  deo,  idest  dum  non  sentiunt  quod  volunt  et 
petunt.  Verum  ut  testatus  sum,  ego  succumbo  verbis  huius  psalmi  neque 
satis  capio,  neque  si  caperem,  satis  tradere  possem. 

25  'Longe'    autem   potius    dicit   quam   'diu",   quia   intensionem,  non   dura- 

tionem  cruciatus  propheta  praedixit  sciens,   quoniam   minueretur  paulominus 
ab  angelis,  nempe  triduo,  ps.  8.     Veruntamen  ictus  oculi  et  momeutum  huius  *f-  s-  6. 
derelictionis  et  longinquitatis,  intolerabile  malum,  cogit  rugire  et  fortiter  ulu- 
lare.     Ideo   non    verba   clamoris,    sed    rugitus    dixit,   amarissimum    illum   et 

30  inenarrabilem  spiritus  geraitum  significans.  Et  hac  parte  versus  promicat 
id,  quod  diximus:  Christum  pro  nobis  factum  esse  peccatum,  quod  desereute 
deo,  sine  culpa,  factus  est  similis  per  omnia  novissimo  peccatori,  cui  non 
nisi  ira  dei  in  conscientiam  irrueret  et  in  desperationem  urgeret. 

Q,ui  'verba   delictorum    meorum'   legunt   (id   quod   forte   possunt,  cum 

35  litera  Aleph  queat  hie  accidentalis  esse  sicut  in  aliis  locis),  sie  intelligunt, 
quod  nostra  delicta  sua  delicta  fecit,  ut  suam  iustitiam  nostram  iustitiam 
faceret,  ut  Augustinus  ait.  Sic  'verba  delictorum  meorum"  ferme  id  valebit, 
quod  nunc  dicitur  'oratio  peccatoris',  nisi  (juod  cavendum  fuit,  ue  Christus 
peccator  diceretur,    etiam   si    delicta  sua  confiteatur,   et    vere  sua  facta  sint. 

40  Quodsi  quispiam  'verba'  hoc  loco  pro  're'  et  'negotio'  accipiat  raore  hebraico. 


19  Tantum]  Tarnen  E 


(',08  Operatioiu's  in  l'salmos.     ir)lJ)— 1521. 

iit   voiba  dtlictoiuin  Christi  sint    lugotia    vi  mcrita  delictoruni   suoruin,    noii 

resif«ti'r(.'in,  merita  (jiiidoin  nostru  sicut  et  dolicta,  sod  Christi  suiü  dolicta  et 

11(111  iiierila.     Mahl    eniiii    \)yo    delictis   debitu    ipse   tnlit  et  sie  alieiia  delicta 

3ci.  43  -4  foetit   siKi,    sicut    (hcit    Isaiae  43.      'Servire    nie    i'ccisli    in    peceatis   tiiis   et 

hihorem  mihi  praebuisti  in  iuiquitatibus  tuis'.  5 

Atciue  hoo  est  niysterium  illud  opulentum  gratiae  divinae  in  peccatores, 
(|iiod  admirabili  eonimertio  peeeata  nostra  iam  non  nostra,  sed  Christi  sunt, 
et  iustitia  Christi  non  Christi,  sed  nostra  est.  Exinanivit  enira  se  illa,  ut 
MOS  ea  iiuUieret  et  impleret,  et  replevit  se  nostris,  ut  exinaniret  nos  eisdem, 
ita  ut  iaui  uou  modo  obiective  (ut  dicunt)  sit  nostra  Christi  iustitia,  sed  et  i'» 
ibnnaliter,  sieut  non  tantuni  obieetive  Christi  sunt  peeeata  nostra,  sed  et 
tbrmaliter.  C^uo  modo  euim  ille  in  nostris  peceatis  dolet  et  confunditur,  hoc 
modo  nos  in  illius  iustitia  laetamur  et  gloriamur,  at  ipse  revera  et  fonnaliter 
in  illis  dolet,  ut  hie  videmus.  Et  ego,  licet  soli  LXX  mecum  faciant  ex 
Omnibus  interpretibus,  pene  malim  dici  'verba  delictoruni  meorum"  quam  is 
'verba  rugitus  mei\  Hie  enim  sponsus  et  sponsa  fiunt  uua  caro,  quod 
sacrameutum  nunquam  satis  diei,  praedicari,  audiri,  cogitari  intelligique  pot- 
anattf).ii,2fi.est  prae  magnitudine  divitiarum  et  gloriae  eins,  absconditum  prorsus  omnibus 
saeeuli  huius  etiam  prudentibus  et  sapientibus  uec  revelatum  nisi  parvulis, 
quibus  solis  assiduum  est  meraoriale,  quo  vivuut,  gaudent  et  gloriautur.  20 
In  cuius  comparatione  foedissime  sordet,  stercus  et  detrimentum  est  iustitia, 
W\.  3,  8.  quae  ex  lege  est,  etiam  sine  quaerela  incedens,  ut  Coloss.  2.  dicitur. 

22,3.  Dens  meus,   clamabo  per   diem   et  non   exaudies, 

Et    nocte,   et    non   ad    insipientiam   mihi. 

Et  hie  miror,  unde  LXX  acceperint  'eig  avoiav^,  'ad  insipientiam"  seu  25 
'amentiam',  cum  nihil  hoc  loco  neque  analogiae  neque  etymologiae  hebraeus 
habeat,  quod  amentiam  indicare  possit,  violenta  autem  sit  allegoria  per  silen- 
tium   iutelligi    amentiam,    ubi    amens   et   stultus   est,   qui   passionibus  victus 
tacet  laudem  dei,  cum  deus  mandarit  nocte  canticum  suum  et  in  tribulationi- 
*i.  50,  15.  bus    invocari  et  laudari    velit,   sicut  dicit  ps.  48.  'Invoca  me  in  die  tribula-  30 
tionis".     Maiores  nostri,  praesertim  Augustinus  sie  intellexerunt:   Quod  haec 
vox  non  capitis,  sed  membrorum  sit,  quae  cum  tribulantur,  non  exaudinntur. 
Sed    hoc    non   audiri    proficit    eis    ad   saluteni    et   sapieutiam,   non   ad   dam- 
nationem  et  insipientiam,   hoc  est:    Bonuni  est   non    exaudiri,    ut  homo   per 
experientiam    discat,    deum   esse   medicum,    quod  non    disceret,    sed    amens   35 
maueret,  si  statim  exaudiretur  et  non  derelinqueretur. 

Omitto  alia  multa,  quae  huc  congesta  sunt  a  patribus,  omnia  plane 
inconstantia  sibique  pugnantia.  Laboraverunt  enira  et  ipsi,  sed  non  elabora- 
venmt  illaborataque  nobis   reliquerunt   huius    psalnii    tum    verba  tum  sacra- 

2  sicut]  sunt  E  9  eiusdem  E  37  omnia  fe^U  E  39  reiinquerunt  A 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  609 

menta.  Ego  simplicem  sensum  quaero,  quem  et  Christo  capiti  dari  liceat, 
ciii  profuit  non  exaudiri,  nee  ad  insipientiam,  sed  ad  sapientiam  cessit  elamor 
non  exauditns.  'Didicit  enira  ex  iis,  quae  passus  est  (ut  hebraeos  Apostolus  $c6r. 
docet),  obedientiam'.  Neque  enini,  ut  Augustinus  putat,  homo  discit  sapien- 
5  tiam,  quando  non  exauditur,  immo  eontra  tribulatus  et  exauditus  discit, 
quam  bona  sit  tribulatio.  Tentati  enim  et  liberati  cognoscunt,  quam  bonus 
sit  dominus,  tentati  autem  et  derelicti  (quod  hie  versus  sonat)  non  c^ognoscunt. 
Quare  ad  hebraeum  veniamus,  qui  dicit  'Et  noete,  et  non  silentium  mihi', 
quod   Hieronymus    per  Aquilam   ludaeum    deceptus   multa   et   infelici    copia 

10  verborum  eo  trahit,  quod  deus  non  tacuerit  Christo,  sed  exaudierit  eum, 
faciens  sensum  posterioris  partis  contrarium  prioris,  quasi  die  non  exaudiat, 
nocte  autem  exaudiat  deus.  Quod  dico,  ut  homines  fuisse  sanctos  patres 
noverimus ,  cum  silentium  hoc  ad  Christum  pertineat,  et  sensus  sit,  eum 
clamasse  die  et  nocte  et  neutrp  tempore  exauditum  esse.    Vult  enim  dicere: 

15  non  est  silentium  mihi,  idest  non  est  qui  ine  exaudiat,  consoletur  et  faciat, 
ut  sileat  et  cesset  rugitus  et  elamor  mens,  sed  cogor  incessanter  clamare  die 
et  nocte,  velut  ad  te  inexorabilem  et  implacabilem.  Tu  non  audis,  et  ego 
clamare  non  cesso,  ut  sit  versus  tautologicus. 

Rectius    ergo    Augustinus    de    gratia   novi   testamenti    ad    Honoratum 

20  saltem  generalem  sententiam  psalmi  tangit  (quamvis  mire  torqueat  et  retor- 
queaipene  singulos  versus  singulaque  verba):  Hoc  psalmo  diiferentiam  describi 
rerum  novi  et  veteris  testamenti,  passiones  enira  novo  testamento  propriae 
sunt,  non  suscipere  redemptionem,  ut  meliorem  inveniat  resurreetionem ,  et 
usque  in  mortem  relinqui,  ut  futuram  vitam  adipiscatur,  sicut  et  ps.  43  dicit  >$[.  44 

25  'propter  te  mortificamur  tota  die,  aestimati  sumus  sicut  oves  occisionis'.  Ita 
res  novi  testamenti  sunt  duae,  mors  huius  vitae  et  vita  futurae  gloriae. 
Contra  res  veteris  testamenti  erant  passiones  quidem,  sed  substantiae  et 
corporum  usque  ad  vitae  et  penuriae  periculum.  Sed  dabat  illis  deus  patres, 
iudices,   duces,   reges,   per  quos   liberavit   eos,   et   in  vita  ista  et  substantia 

30  huius  mundi  conservavit,  ut  duces  illorum  duces  vitae,  divitiarum,  gloriae 
huius,  sicut  Ecclesiae  duces  duces  mortis,  penuriae  et  ignominiae  possis 
dicere. 

Non  quod  et  in  illo  testamento  nulli  fuerint,  qui  novi  testamenti  rebus 
excelluerint,   sed    quod   totius   populi    Status   sie  haberet,  in  quo  non  nullos 

35  sibi  habuit  similes  novi  testamenti  formae,  ut  prophetas  ab  impiis  illis 
occisos,  denique  Abel  primum  novi  testamenti  membrum  fuit,  sicut  econtra 
in  novo  testamento  multi  rebus  veteris  testamenti  excellunt,  dum  patiuntur 
multa,  et  tamen  superant  in  hac  vita.  Ipse  tarnen  Status  novi  testamenti 
talis  est,  ut  non  nisi  victos,  occisos,  coufusos  et  derelictos  habeat.     Hoc  est, 

40   quod  hie  sese  clamat  derelictum,  longe  a  salute,  non  exaudiri,  non  silere,  et 


6  enim]  autem  E  11  in  die  E  33  in  fel^U  ADE  in  illo  SB.  3- 6. 

ßut^erS  SBerfe.  V.  39 


ß\0  Opor;ition(\i  in  Psalmos.    löi;)  — Ifril. 

taiiH'ii  ini'crius  sihi  wti'iis  Irstaiuciiti  res  coinparaiis  dicil,  illos  clamasse  et 
cxaiulitos,  spiTasso  ot  libcratos,  sjx'rassc  vi  uoii  ((»nliisos  esse,  (luoi'iiin  oiuiiia 
foiilraria  sihi  ot  suis  oveniant. 

('um  autnu  Christus  sit  princeps  et  ])riiicipium  novi  tcstamenti  et  oaj)ut 
l)opuli    illius    uDvi,   idest  occidendi,   dosorendi    ot  oonfuudendi,   et  ut  titulus     ft 
liabet  'Cerva  huius  aurorae',  oportuit  et  ipsuni  |)rini()  omnium  haec  experiri 
ot  pati,  ut  derclinqucretur  et  non  exaudiretur,  ot  sie  uovam  rerum  faciem  et 
noNani    populi    fonnani    ostenderet    mundo,    quod    ante    eum    nullus   potuit, 
(plant uinlibot    similis   formae   fuerit.     Huic  enini   repositum    erat,   ut   spiritu 
sauoto  niisso  in  niunduni  non  solum  ipse  morerotur,  sed  universi  ])opuli  sui    i" 
statuui  sihi  similoni  totaniqne  Ecolosiam  suam,  non  ut  Synagogam  ad  tenij)us 
paoiontoni,  sed  ponitus  socum  morientem  et  (^onse})nltam  exhiherot.     Ex  quo 
patot  horrendum  illud  spectaeulum,  quod  hodie  suh  iniperio  papae  ne  vesti- 
gium  quideni  P>olosiae  reliquum  sit  in  orbe  toto,  quod  saltem  appareat,  sed 
omnia   ille   vastator  Antichristus   vastaverit   et    ne  synagogae  quidem  faciem   is 
reliquerit   et   plusquam   mundi   formam   ubique  restituerit  et  Hiericho   dam- 
natam  olim  rursus  exedificaverit,  amisso  filio  primo  et  novissirao. 

Illud  superest,  quo  modo  Christus  clamasse  per  diem  et  noctem  in- 
telligatur,  cum  non  nisi  semel  circa  horam  nonam  in  cruce  ista  clamaverit. 
Nee  admitto,  ullam  partem  huius  psalmi  in  persona  membrorum  suorum  a  20 
Christo  dictam  esse,  quod  multi  patrum  contenderuut,  sed  omnia  in  propriam 
personam  volo  quadrare.  Possnmus  dicere,  quando  hebraeis  futurum  indi- 
cativmii  pro  optativo  habetur,  hoc  loco  potentialem  esse  optativum,  aifectum 
derelicti  epitatice  significantem ,  hoc  modo:  Adeo  me  derelinquis  et  adeo 
longo  a  Salute  mea  verba  rugitus  mei,  ut  si  etiam  die  ac  nocte  clamem  aut  25 
clamare  queam,  frustra  tarnen  clamem,  quia  nee  exaudis,  nee  silentium  mihi 
erit,  sed  omnino  moriendum  et  ad  inferos  descendendum  est  mihi,  in  quo 
iterum  aeternam  illam  iram  sese  sentire  profitetur. 

22,4.  Tu   autem    in   sancto   habitas,   laus   Israel. 

Hebraeus  ad  verbum  sie  'Et  tu  sanctus,  habitator,  laudes  IsraeF,  ubi  30 
idiotismo  hebraico  coniuuctio  'et""  interponenda  est  in  altera  versus  parte,  hoc 
modo  'Habitator  et  laudes  Israel',  plurali  enim  numero  dicit  'Tehilloth', 
'laudes"  seu  'hymni',  'carmina',  'cantica'.  Tribus  nominibus  deum  praedicat. 
Tu  es  'sanctus'  et  'habitator"*  et  'laudes  Israel'.  Quis  vero  erit  sensus?  Ego 
per  contentionem   dici   arbitror  hoc   modo:    Ego   derelictus    et  longo  factus,   3.1 

22, 7.  datus  sum  in  manus  peccatorum,  omnibusque  malis  subiectus,  et  ut  infra 
dicit  'Ego  vermis  et  non  homo,  opprobrium  hominum  ot  abieetio  plebis'. 
Tu  autem  sanctus,  reverendus  et  inaccessus,  qui  altissimum  posuisti  taberna- 
culum  tuum,  ut  non  ad  te  accedat  malum.     Sic  enim  sanctum  in  scripturis 


7  sie]  si  E  36  datus  Bt§  subiectus  fe^lt  E 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  Q\\ 

dicitur,   quod   separatum   est,   et  a  quo  cum  timore  ac  reverentia  abstiuetur 
nee  temere  appropiuquatur  sicut  Mosi  ad  rubum,  Exo.  3.  'Solve  ealciamenta  2.  awof.  3, 5. 
tua,   locus  enim,   in  quo  stas,  terra  sancta  est'.     Et  1.  Reg.  6.  'Qiiis  potesti.(Sam.G,2o. 
Stare  in  conspectu  domini  dei  sancti  huius?'    losuae  ult.  'Non  potcritis  ser-Sof.  24,  19. 
5   vire  domino,  quoniam  deus  sanctus  est  ipse",  hebraice  'ki  aelohim  kidoschim', 
plurali  nuraero.     Vehementer  ergo  contraria  sunt,    esse  sanctum  et  vermem, 
separatum  et  non  homiuem,  inaccessum  et  opprobrium  hominum  abiectionem- 
que  plebis,  quae  est  exaggeratio  querelae. 

Siraile  est,  quod  'habitatorem"  eum  nominat,  idest  talem,  qui  in  pace  et 

10   quiete  sedeat  secure,   cum  ipse  derelictus,  econtra  pavore,   fuga,  inquietudine 

sit  perturbatissimus,  nusquam  certo  consistens,    et  sicut  dicit:  non  est  silen-*i.  38, 4. 
tium   mihi,  'non  enim   fuit   pax  ossibus  suis'.     Magnus  et  liuius  tentationis 
proprius  est  affectus  angustiae  nee  nisi  expertis  coguitus,  sicut  et  Isaiae  38.  Sff- 38,  u. 
Ezechias  eadem  passus  queritur  dicens  'Dixi,  non  videbo  dominum  in  terra 

15   viventium,  non  aspiciam  hominera  ultra  cum  habitatore  quietis'. 

'Landes   vero   Israel'   dicit,    quia  ut   diximus    et   versibus    sequentibus 
patebit,  cum  populo  Israel  sie  egit,   ut  eos  liberaret  semper  in  vita,   nee  in 
mortem  et  infernum  ire  sineret,  et  hunc  locum  ex  illo  Mosi  Exod.  15.  sump-2.ü«oi.  is,  2. 
sisse   videtur   'Fortitudo   mea  et  laus   mea   dominus   et  factus    est    mihi    in 

20  salutem'.     Christum  vero  sie  dereliquit,   ut  in  mortem,  in  qua  non  est,  qui 
memor  sit  eins,  et  in  infernum  iret,  in  quo  nemo  confitetur  et  laudat  deum. 
Sic   et  Ezechias,   ubi   supra  'Quoniam    non    infernus  confitebitur  tibi,   nequeSef.  36,  is. 
mors  laudabit  te\    Atque  hie  clare  videmus,  Christum  passum  esse  poenam 
peccatis   proprie  debitam  et  gustasse  mortem  et  infernum.     Qua  enim  causa 

25   et  necessitate  deum  appellaret  laudes  Israel?   nisi  quia  sensu  praesentissimo 

inferni  tactus  timuit,  ne  non  esset  similis  Israel  laudatori,   nee  posset  dicere^aßof.  15, 2. 
'Fortitudo   mea   et  laus  mea  dominus   et  factus  est  mihi  in  salutem'.     Haec 
enim  passis  hanc  angustiam  est  summa  cura,  ne  cum  damnatis,  quibus  sese 
assiraulari   sentiunt,    deum  maledicant  et  blasphement,   sicut  psalmo  6.  vidi-  ^1.  g,  ß. 

30  mus,  et  cum  hie  laudes  alienas  alleget  et  suam  taceat,  indicat,  quam  prope 
et  similis  sit  damnatis  maledicentibus,  atque  idipsum  quoque  äuget  quaere- 
lam  et  dolorem,  quod  Israel  toties  salvatus  dominum  laudarit,  ipse  vei'o 
penitus  derelictus  in  periculum  venerit  non  laudandi  seu  maledicendi.  Coar- 
tatur   ergo   magno   agone,   ut  laudator   perseveret  cum  Israel,   etiam  si  non 

35  servetur  cum  Israel,  utque  faveat  deo  sanctitatern,  licet  ipse  manibus  pecca- 
torum  hominum  et  daemonum  ceu  vilissima  pars  rerum  contaminetur,  et  ut 
habitatorem  quietum  deum  jn'aedicet,  licet  ipse  vagantissimis  pavoribus  in- 
quietissimisque  aifeetibns  sit  perturbatissimus,  pulvis  ante  faciem  venti,  nus- 
quam habitans  sive  consistens. 


5  heb.  AD  Ebr.  E  12  suis]  eins  SB.  3.  S.  13  cognitis  E  14  cnKiritnr  A 

16  ut  fe^lt  E  30/;n   jirope  Bt§  atque  fel)tt  E  31   augeat  E  33  seu]  sed  3f.  6. 

39* 


(312  OpoiMtioncs  in  Psalnios.     If)!;)— li')21. 

In  haue  M'iitcnliain  et  noslra  trauslatio  facilo  vonit,  cum  idein  sit  'in 
saiu'to  liabitarc'  (iiiiul  'saiictuin  et  liabitalorcm  esse',  (^uod  autem  hebraeiis 
'lamk's  Israel',  ubi  nos  'laus  IsraeF  habeuuis,  liu^uaruni  facit  proprietas. 
A^ult  eniin  ostendoro,  Israelem  sepenuniero  fuisse  servatum,  ut  laudaret  deum, 
so  voro  pmrsus  derelinqui,  ut  mortuus  et  damnatus  non  possit  laudare,  cum  5 
Str.  17, -.'6.  a  mortuo  (ut  Sapiens  ait)  tanquam  ab  eo,  qui  non  est,  pereat  confessio. 
Atijui'  haue  (juaerelam  lalius  et  eopiosius  proscquitur  dicens: 

22.5.  In    re   spevavi'vunt    patres    nostri,   speraverunt   et  liberasti   eos. 

22.6.  Ad    te   clamaverunt,   et    salvi    facti   sunt. 

In    te   speraverunt,   et   non   sunt   confusi.  iü 

Quam  simillinia  verba  invidiae  et  murmuris  adversus  deum.  Nam 
cum  idem  sit  deus,  tarnen  patres  sperantes  et  clamantes  exaudivit  liberavit- 
que,  hunc  autem  sperantem  et  clamantem  avertit  et  dereliquit.  Gravissimum 
est  enim  et  ad  desperationem  et  maledictionem  vehementer  sollicitans,  quod 
idem  deus  aliter  cum  illis,  quam  cum  istis  agit,  nulla  prorsus  eorum  culpa,  is 
ita  enim  sentit,  qui  hac  tentatioue  urgetur.  Apparet  robusta  et  magna 
specie,  non  parum  iniquitatis  in  deo  esse.  Ita  enim  et  damnati  accusabunt 
deum,  quod  cum  in  hominibus  sint  omnia  paria,  tarnen  hos  servat  et  illos 
derelinquit  mera  voluntate  sua.  Vides  ergo,  quam  hie  in  Christo  proraicet 
tentatio  blasphemiae  et  maledictionis.  Tentatus  enim  est  per  omnia.  Et  20 
ipse  sensus,  sine  tarnen  consensu  tentationis  huius,  cogit  eum  prorumpere 
in  haec  verba,  quo  nostram  istam  tentationem  in  semetipso  vinceret. 

Igitur  merito  'Tu  es  laus  Israel',  qui  toties  eos  in  te  sperantes 
liberasti,  quo  fecisti,  ut  esses  eorum  psalmus  et  hymnus.  At  mihi,  qui  iti- 
dem  spero  et  clamo,  quid  es?  Non  audet  dicere:  non  es  laus  mea,  et  tamen  25 
id  non  fit,  unde  sit  laus  eins.  Ita  videtur  in  semetipso  absorbere  tentationem 
blasphemiae,  quae  pene  eruptura  videbatur,  velut  inter  laudem  et  blasphe- 
miam  fluctuans  et  obmutescens.     Corniit   enim  hie  baculus  ille  solatii,    quo 

*f.  119, 52.  populus  Israel   nixus  cantabat,   ps.  118.     'Memor  fui   iuditiorum   tuorura   et 

$f.  77, 12  f.  consolatus  sum".     Et  ps.  126.:  'Memor  fui  operum  domini,   quoniam  memor   30 

ero  ab  initio  mirabilium  tuorum.      Et  meditabor   in    omnibus   operibus  tuis, 

5pi.  143, 5.  et   in   adinventionibus   tuis   exercebor\    ps.    142.    'Memor    fui    dierimi    anti- 

quorum,    meditatus    sum    in    omnibus   operibus    tuis    et   in    factis   raanuum 

tuarum  meditabar'.     His  enim  cogitationibus  armati  vincebant  omue  malum, 

1.  smnc.  4, 9  sicut  et  illi  1.  Mach.  4.  'Mementote,  quo  modo  salvi  facti  sunt  patres  nostri'.   35 
At    Christo   et    Christianis    ea    spes    precisa   est    velut    a   texente,   et 
dicitur  eis:    illi    salvi    facti    sunt,    sed   vos   derelinquemini,    seu   ut   Petrus 

i.spetr.  4, 1.  1.  Pet.  4.  'Christo  in  carne  passo,  et  vos  eadem  cogitatione  armamini'.     Alia 


6  morte  E  12/13  liberavitquel  libera  ||  E  20  est  fe^It  AÜ  34  meditabor  E 

35  Mememento  E  37  derelinquimini  E 


Operationes  in  Psalmos.    1519—1521.  ß;[3 

passio,  alia  consolatio,  alia  salus  uovi  testanienti.  Ita  hie  Christus  recurrit 
quidem  ad  opera  domini  et  memor  est  mirabilium  eins  ab  initio,  exercetur- 
que  in  adinventionibus  eius,   sed  non   hinc  consolatur,    immo   magis  coütri- 

.  Statur,  cum  contraria  sint  omuia,  id  quod  pavidam  conscientiam  inaestiraa- 
5  biliter  cruciat.  Sicut  enim  revera  dieitur:  Gaudium  est  miseris  socios  habere 
penarum,  et  exemphim  simiJia  passi  vehementer  consolatur,  sicut  et  Petrus 
dicit  1.  Pet.  5.  'Scientes  eandem  passiouem  ei,  quae  in  mundo  est,  frater-i- *cti.  5,9. 
nitati  vestrae  fieri',  Ita  econtra  soHtudo  et  passio  sine  exeraplo,  praesertim 
deo  autore  illata  (quod  sentit,  qui  patitur),  inconsolabilis  est  cruciatus.    Hie 

10   enim    oeulus   (ut  dieitur)    iniquitatis    ahena    foelicitate    et    sua    miseria    male 

vexatur  et  contra   deum   fortiter  irritatur,    quäle  et  lob   legimus   contigisse,  ^iob  1. 22. 
qui  tamen  et  ipse  in   iis  omnibus    non  peeca%ät   nee   stultum    aliquid  contra 
deura  loeutus  est,  ingens  certe  praeconium  fidei  inaestimabilis, 

Quod  autem  toties    ingeminat:    speraverunt,   speraverunt,   clamaverunt, 

15  speraverunt,  liberasti  eos,  salvi  facti  sunt,  non  sunt  eonfusi,  puto  ego  prae 
vehementia  tentationis  fieri,  quae  novum  hoc  suae  passionis  genus,  eollatura 
priseis  patrum  adversitatibus,  non  queat  satis  deplorare.  Tamen  si  quis  ea 
velit  distribuere  diversis  patrum  saeeulis,  non  resistam.  Potest  forte  iste 
versus    'In   te   speraverunt  patres   nostri,    speraverunt   et    liberasti    eos'    ad 

20   patriarchas,  Abraham,  Isaac  et  laeob,  referri,  qui  in  domino  sperantes  mira- 

biliter  servati  et  custoditi  sunt,  sicut  ps.  104.  dicit  'Et  transierunt  de  gente  ?3f.  105, 13  ff. 

in  gentem  et  de  regno  ad  populum  alterum.     Non   reliquit  horainem  noeere 

eis  et  corripuit  pro  eis  reges.     Nolite  tangere  ehristos  meos,  et  in  prophetis 

meis  nolite  indignari\     Et  Deutro.  23.  'Cireunduxit   eum  et  custodivit  eum,  ^-  ^^"1;  ^^• 

25   sicut  pupillam  oculi'  &c. 

Alter  versus  'ad  te  clamaverunt  et    salvi  facti  sunt'  ad  exitum  populi 
de  Aegypto  et  ad  iudiees  Israel  pertineat.     Nam  de  filiis  Israel  in  Aegypto 
scribitur,    quod    clamaverint   ad   dominum    et    clamor    eorum    pervenerit   ad  o.  gj^of.  2, 23. 
dominum.     In  ludicum   autem  libro  sepius  dieitur   'Et    clamaverunt  ad  do- Kid)!.  3, 9. 

30   minum  et  misit  eis  salvatorera,   qui  liberaret  eos',    ita  ut  ps.  77.  de  eisdera  ^f.  76, 42. 
dicatur  'Sepe  liberavit  eos'.     Reliquum  vero   'In  te  speraverunt  et  non  sunt 
eonfusi',   pertineat    ad   tenipora    regum,   praeeipue    Samuel,    Saul   et  David, 
quando  praeclara  multa  felieiter  gerebat    populus    iste   in  fiducia  domini  sui 
nee  solum  non  premebatm',  ut  elaraaret,  sicut  tempore  iudicum,  sed  ut  victor 

35  ubique  imperium  suum  propagabat.  Unde  et  dicit  'Non  sunt  eonfusi',  idest 
excellenter  glorificati  et  exaltati,  ut  sie  Christum  per  haec  tria  intelligamus 
compreheudere  omnes  historias  patrum  ab  Abraham  usque  ad  seipsum,  in 
quibus  mirabilia  dei  claruerunt,  ut  fieret  laudes  Israel. 


12  iis]  aliis  E         14  ingeminavit  E         24  indignari]  malignari  E  25  pupillum  E 

34  pr(jinebatur  AE 


(}14  Oponitiones  in  l\sahiios.     1519—1521. 

Obsorvatiim  est  ol  illiul.  (|ii(»(l  'p'^^'"^-"^  nostri'  dicit,  .sese  fiunoiis  sicut 
umun  0  populo  illo,  proi)tor  assuniptam  carnein,  (jiui  veriis  et  naturalis  tilius 
patruin  erat,  sed  noii  oarnaliter  nee  iiatiiraliter  <^eiiitus, 

L'a,  7.  10i;t)    aiitciu    siim   verinis   et   non   lionio, 

o[)prol)rinin   lioiuinuni    et    abicctio   plebis.  5 

Christum  hoc  loeo  'vermeui'  dici  (idest  sine  patre,  sine  concubitu  de 
sola  matre  uatum)  et  'nou  houiineni'  (idest  deuni,  ut  aliqui  patrum  volunt) 
arbiträr  intenipestivc  dici,  euui  hie  non  nativitatis  nee  naturae,  sed  passionis 
suae  modum  velut  purus  homo  indicet.  Sed  tropum  illum  vulgarem 
assumpsit,  credo,  quo  proverbialiter  v^erraes  et  putredinem  appellare  solemus   lo 

*iob  25,  e.eos,   quos    vehementer   contemptos  et  abiectos  significamus,   sicut  et  lob  15. 

Sei.  41,  H.dicitur  'Quanto  magis  homo,  putredo,  et  filius  hominis,  vermis?'    Et  Isaiae  41. 

Ciiob  17,  u. 'Noli  timere  vermis  lacob,  qui  mortui  estis  ex  IsraeF.  Kursus  lob  17. 
'Putredini  dixi :  pater  meus  es,  mater  mea  et  soror  mea  vermibus'.  Vermis 
euim  (ut  meum  spiritum  sequar)  non  modo  res  est  nullius  spei  aut  usus,  sed  is 
etiam  nausea  et  abominatio,  in  putredine  et  foetore  natus,  vivens  et  raorans. 
Ita  Christus  derelictus  in  passionibus  ignominiosis,  ceu  vermis  in  putredine, 
nullius  spei  et  usus  amplius  erat  in  oculis  hominum,  immo  nausea  et  abo- 
minatio, propter  vehementem  putorem  et  ignominiara  crucis,  sicut  et  tota 
Ecclesia  similibus  passionibus  desperata  vermis  apud  Isaiam  dicitur,  ut  vidi-  20 
mus.  AfFectum  enim  hominum  pingit  iste  versus  in  passionibus  Christi 
scandalisatum  et  offensum,  his  enim,  etiam  si  boni  videantur,  putet,  sordet 
sicut  vermis  et  putredo,  et  abominabilis  est  passio  et  crux  Christi  et  suorum, 
j. 3)ioi.  4, 3.  sicut    figurat  Moses,    fugiens   virgam   suam   in  serpentem    versam,   Exo.  4. 

Eodem  tropo  vulgi  dicit  'et  non  homo",  ubi  cavit  Spiritus,  ne  naturae   25 
nomen    'Adam',   sed    virtutis    'Aisch'    poneret,    ne    quis    veritatem    naturae 
humanae   hie  uegari   calumniaretur.     Sic   enim   et   vernacula   nostra    dicimus 
de   vehementer  infirmis  aut  contemptis:  Ist  uit  eynsz  menschen  mehr  vverd. 

3cf.  53, 3.  Et  Isai.  53.  dicit    cum    novissimum   virorum,   ut   infirmitatem  et  iuutilitateni 

eins  inter  homiues  declararet,  ubi  iterum  loquitur  pro  aifectu  hominum  con-  30 
templantium   passiones   Christi,   iu   quorum   oculis    iam   nullius   virtutis,    ne 
homo  quidem  censendus  ac  desperatus  omnino  videbatur. 

Haec  autem  dicit  per  contentionem  (ut  coepit).  Patres  (inquit)  spera- 
venmt  et  liberasti  et  servasti  eos,  me  vero  clamautem  et  sperantem  sie 
derelinquis,  ut  vermis  et  non  homo  sim  in  omuium  oculis,  quia  illi  (ut  35 
Augustinus  recte  exponit  hoc  loco)  in  hac  vita  reparaverunt  salutem,  Domi- 
nus autem  flagellabatur,  et  uemo  subveniebat,  sputis  deturpabatur ,  et  nemo 
subveniebat,  spinis  corouabatur,  et  uemo  subveniebat,  levabatur  in  ligno,  nemo 


1  observatum]  oLscurum  E        f./7  5Jur  fietbc  idest  in  Ätammeru  AE,  bie  ßtammcrit  fe!^ten 
gana  D         17  ignomiuosis  A         26  lisch  E         36  Imiic  locum  E  37  deturbabatur  3.  6. 


Opei-ationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  615 

eruit.     Haec  ille,    nihil   enim    virtutis   in   eo   fuit,   ut    millus  honiintun  adeo 
fuerit  derelictus.     Nee  id  satis. 

'Patres  speraverunt  et  non  snut  confnsi'.  immo  lionorificati  et  celebres 
in  orbe  facti,  sicut  de  David  dicit,  2.  Reg.  7.  'Feci  tibi  nomen  grande,  iuxta2.Saiii.  7, 9. 
5  nomen  raaguorum,  qui  sunt  in  terra\  At  Christus  factus  est  opprobrium 
hominum  et  abiectio  plebis,  idest  tale,  quod  honiines  ceu  vituperium  fugere 
et  aliis  iniprecari  solent,  ac  si  dicat:  sum  factus  in  proverbiuni  et  exenipkim 
malae  iniprecationis.  Active  enim  et  passive  hie  opprobrium  accipiendum 
est,  quo  horaines  opprobrantur  et  opprobrant  seu  conviciantur  et  imprecantur 

lü  invicem.      Sic  abiectio,   qua   abiiciuntur   et   abiiciunt   sive    contemnuntur    et 

contemnunt,   quod  Pau.  1.  Cor.  4.  clarius    dicit  'facti  sumus  tanquam  purga- 1.  eor.  4, 13. 
menta  huius  mundi  et  peripsima  omnium  usque  adhuc\ 

Sic  Christus  maledictum  factus  est,  ut  non  maiore  opprobrio  discipuli 
eius   maledicerentur ,   quam  quod  essent  "Christiani,  sicut  ps.  30.  dicit  'factus  ^Pf.  31,  12. 

15   sum   opprobrium   vicinis   meis   valde   et  timor   notis    meis\     Et  87.    'Longe  ^Pf- ss,  9. 
fecisti    notos    meos   a   me,   posuerunt   me   abominationem   sibi\     Et  ps.  68.*f- 69, 9. 
'Extraneus  factus  sum  fratribus  meis  et  peregrinus  filiis  niatris  meae'.    Usque 
hodie   enim   et   in  finem    mundi  perseverat  hoc  opprobrium  et  abiectio  eius, 
quod    scandahim   crucis  Paulus   appellare   solet,  ita   ut  pauci  sint,   qui  non 

20  erubescant  eum  coram  hominibus  et  non  scandalisentur  in  eo,  id  quod  in 
patribus  non  contigit,  qui  a  morte  praeservati,  praesertim  ignominiosa,  semper 
in  gloria  et  reverentia  hominum  permanserunt. 

Observemus    autem    pondus,    horrorem    simul    et  solatium    verborum. 
Homines  et  populum  allegat,  quibus  opprobrium  et  abiectio  factus  sit.    Quis 

25  non  homo?  quis  non  est  de  populo?  quis  ergo  in  Christo  non  scandahsatur? 
Horror  est  verbis  istis  intendere,  et  tamen  solaciura  est  similia  passis  ea 
novisse.  Prudentia  caruis,  liberum  arbitrium,  ratio  ad  optima  deprecans, 
vires  naturales  et  id  genus  hominum  studia,  quid  faciunt?  Christum  habent 
pro  summo  convitio,  opprobrio,  contumelia,  maledicto.    Haec  est  praeparatio 

30  eorum  ad  gratiam.  Ubi  hie  argumentum  multitudinis,  magnitudinis,  longitu- 
dinis,  quo  nituntur  Sophistae  illi  gratiae  dei  inimici?  Vides  ergo,  confessorem 
Christi  et  praedicatorem  Euangelii  dei  talem  esse  oportere,  qui  non  miretur, 
si  omnes  homines  et  totus  populus  eum  exhorreat  et  abominetur,  immo  hisi 
abominetur,  nondura  esse  perfectum  Christi  confessorem.    Argumentum  enim 

35   salutis  suae  est,  esse  opprobrium  hominum  et  abiectionem  plebis.     Sic  enim 

et  Hiere.  20.  queritur  'Et  factus  est  mihi  sermo  domini  in  opprobrium  et  inscr.  20, 8. 
derisum   tota    die'.     Et    Christus   'Eritis    odio    omnibus    hominibus    proptera)inttr).io,22. 
nomen   meum\     Et  Matth.  5.  'Beati   estis,   cum    raaledixerint  vobis  homines  Ji^';;jf^5-''j-,) 
et  eiecerint  nomen  vestrum  tanquam  malum  propter  me\ 


21   contingit  E  36  qu(^ntur  AE 


QIQ  Oporationes  in  Psalnios.     1519—1021. 

\a  iioiainliim,  (|U()(1  liomiiu's  et  populuiu  per  cxtt'iuiationeni  et  tapinosin 

!joi).  ?,  2s.  dicit,  quo  modo  lolian.  l2.  'Ipse  eniin  sciebat,  quid  esset  iu  lioniine'.  De  iis 
enini  loquitur,  quos  eoinmuui  seusu  bonos  et  pios  arbitranuu-,  cpios  et  veri- 
tati  videiuus  applaudero  et  adherere,  quales  erant  tem])üre  Christi  turbae 
audantos  et  iuag:nifieantes  deum  in  omnibus,  quae  gloriose  tiebant  ab  eo,  ut  » 
habent  Euangelia.  Donec  enim  veritas  in  gloria  regnat  et  prospere  procedit, 
mire  ardent  eins  studio  et  favore,  quos  Cliristus  significavit  semine  para- 
bülico    in    jjetrosa   iaeto,    quod    natum   aruit,    quia    non    habebat    humorem, 

Suc.  8,  13.  Lncae  8.     Sic  enim  eos  ipsemet  depingit  dicens  'Qui  supra  petram,   ii  sunt, 

qui  cum  audieriut,  cum  gaudio  suseipiunt,  et  hi  radices  non  habent,  quia  ad  lo 
?pi)  2,  •.>3ff  tenipus  credunt  et  in  tempore  tentationis  recedunt\  Et  lolian.  2.  egregie  eos 
describit  'Cum  esset  Hierosolymis  in  pascha  in  die  festo,  multi  crediderunt  in 
nomine  eins,  videntes  signa  eins,  quae  faciebat.  Ipse  autera  Ihesus  non  credebat 
semetipsum  eis,  eo  quod  ipse  nosset  omnes,  et  quia  opus  ei  non  erat,  ut  quis 
testimouium  perhiberet  de  homine.    Ipse  enim  sciebat,  quid  esset  in  homine'.   is 

Hi  ergo  licet  non  persequantur  veritatem  doleantque  eam  opprimi,  non 
tarnen  ei  assistunt,  sed  erubescunt,  formidant,  derelinquunt,  tacent  sinuntque 

<ß).  31, 12.  eam  opprimi,  sicut  diximus  e  ps.  68.  'Factus  sura  tiraor  notis  meis",  de  qni- 
3)Jatt^.io,32.  bus  Clu'istus  Matt.  X.  'Qui    me  confessus  fuerit  coram  hominibus,  confitebor 

Siic.p,  26.  et  ego   eum   coram   patre  meo'.     Lucae  9.  'Qui  me  erubuerit  coram  homini-  20 
bus,   erubescam   et  ego  eum  coram  angelis  dei'.     Ideo  eos  appellat  homines 
et  populum,  ac  si  diceret:  Es  seyn  menschen,  unnd  der  unnucz  haulfe.    Ubi 
simul    discimus,    quam    sit  ignominiosum    coram   deo,    non   esse   plus   quam 
hominem  et  populum,  et  quam  pauci,  qui  in  Cruce  domini  nostri  glorientur. 
Hi  enim  non  homines,  sed  dii,  non  populus,  sed  exercitus  sunt.    Unde  dictus   25 
dominus   exercituum,   hoc  est  electissimorura  e  populo  bellatorum,  populus 
autem   fex   et  vulgus   hominum   ignavorum.     Debet   ergo    opprobrium  homi- 
num    et    abiectio    plebis    accipi    tam    in    genitivo    quam    dativo    casu,     ut 
Christus   sit  opprobrium    hominibus   et   homiuum  et  abiectio  plebi  et  plebis, 
ut   tam    activam    quam  passivam    significationem  comprehendamus.     Et  apte   30 
plebis  magis,  quam  populi  dicitur,  latino  saltem  usu,  quod  plebs  sit  pars  et 
infimum   vulgus  multitudinis  alicuius,    populus 'vero  totara  multitndinem,   in 
qua  principes  et  nobiles  includuntur,  siguiticat.    Et  propheta  quoque  non  hie 
vocabulum  virtutis  'Aisch',  sed  naturae  'Adam'  posuit,  non  dicens  opprobrium 
'ischim',   sed  opprobrium  'Adam',   idest  terrenae  istius  massae  hominum,   in   35 
qua   non   nisi    naturae   sensus    viget,   expers   virtutis   et  gratiae.     Igitur  his 
Christus   est   opprobrium  et   contemptus,    sie   enim    haec    nomina    transtulit 

spi.  119, 22.  ps.  118.  'Auffer  a  me   opprobrium   et  contemptum',   persecutoribus   vero   et 
oppressoribus  quid  sit,  sequitur. 


22  fetnb  D  sind  E      unnü^  l^auff  D         23  ignominosum  AD         30  comprqhendanms  E 
34  lisch  E  34,35  non  dicens  bi§  Adam  fe!^tt  E 


Operationes  in  Psalmos.    1519 — 1521.  617 

Omnes    videntes    me,   deriseruut  nie.  22,8. 

Locuti   sunt  labiis,   et   raoverunt   caput: 

Speravit  in   domiuo,    eripiat  euni,  22,9. 

Salvum   faciat   eum,    quoniani   vult  eum. 
5  His  non  est  opprobrium  neque  contemptus,  quia  non  erubescunt  eum, 

quem  nunquara  acceperunt,  sed  derisio  et  subsannatio,  quorum  furor  facit, 
ut  infirmis  Ulis  sit  opprobrium  et  contemptus.  Et  insigniter  notandus  ordo, 
quod  antequam  mala  reeitet,  quae  patitur,  lilasphemias  queritur,  et  ante  has 
contemptum    publicum    hominum,    ante    omnia    vero    desertionem    dei,    quia 

10  revera  et  hie  ordo  gravitatis  est  passionum,  quod  atrotior  est  blasphemia 
persecutorum,  quam  ipsa  persecutio,  quam  äuget  contemptus  hominum  publi- 
eus,  cum  non  sit,  qui  saltera  consoletur.  Super  omnia  vero  affligit,  quod  ne 
deus  quidem  taliter  passum,  blasphematum ,  contemptum  et  abominatum 
solatur,  qui  tarnen  novissimum  est  miserorum  refugium.    Licet  itaque  nuUus 

15  ferme  ordo  fuerit  passionum  Christi,  furentibus  in  eum  et  omnia  confuse 
agentibus  ludaeis,  ipse  tarnen  pulchre  eas  in  ordiuem  redigit,  incipiens  a 
gravissimis,  procedens  ad  finem  usque  omnium  passionum  suarum,  resur- 
rectionem  scilicet  et  gloriam  regni. 

Unde  et   apte    sequitur   versus    hie   praecedentem ,    dum    dicit    'Omnes 

20  videntes  deridebunt  me'.     Non  quod  etiam  mater  et   noti  eins  eum  derise- 
rint,  sed  affectu  illo  communi  id  dicit,  quo  videt  sese  publicum  opprobrium 
et  abominationem  esse,  quem  nemo  audebat  consolari  aut  tueri.     Quo  tropo 
ps.  6.  dicitur  'Inveteravi  inter  omnes  inimicos  meos\    Ita  hie:    Non  est  qui^^j.  e, 
me  tueatur  aut  consoletur,  adeo  me  omnes  non  modo  affligunt,  sed  afflictmn 

25  etiam  derident.  Hoc  affectu  et  nos  diceremus:  Ey  spotten  sie  mych  denn 
alle,  ist  denn  nieraant,  der  mich  tröstet?  Non  quod  nullus  assit,  qui  faveat, 
sed  quod  non  sentiat  nee  experiatur  eum  favorem,  et  eins  sensus  seu  expe- 
rientiae  vox  est  'Omnes  videntes  me,  deriserunt  me\  Possis  et  hie  synec- 
dochen  facere,  'omnes'  pro  'raulti  ex  illis",  quae  figura  frequens  est  in  sacris 

30  literis,  sed  meo  iuditio  affectum  pacientis  prior  sententia  plenius  tradit. 

Emphasiu  habet  et  Epitasin  verbum  'Videntes  me',  quod  novissimum 
blasphemiae  genus  sit,  palam  in  faciem  derideri  et  in  os  contumelias  con- 
geri.  Levius  enim  audiuntur  irrisiones  et  contumeliae  ad  absentem  per  alios 
relatae,    sed  videre  et  videri  uec   posse  declinare  faciem  a  derisoribus  vehe- 

35  menter  angit.  Quae  autem  fuerit  derisio,  sequitur  'Locuti  sunt  labiis,  et 
moverunt  caput'.  Aptius  Hieronymus  'Demittunt  labium'.  Significat  enim  hoc 
verbum  proprie  gestum  deridentis,  qui  demisso  porrectoque  labio  inferiore 
OS  detorquet  in  eum,  quem  deridet.    Noster  autem,  quia  os  aperire  in  sacris 


8  queritur  A  20  videntes  me,  E  21  comuni  A  25  öerf^otten  1)        )t)  1) 

sye  E  86  aU  D  32/33  cogeri  AD  33  irrisores  E 


(J18  OMoratioiios  in   Psiilnios.    IfilO— 1521. 

\\{vr\>  sii;iiili(':it  l<>i|iii,  idco  (ninsdilit  'Lociiti  sunt  l:il)iis\  W'riini  aliud  aporiciidi 
vt'rl)uin  hio  lofus  habrt.  Niinia  autcin  liis  verbis  exj)nniitiu"  fiducia  f'urentiuni, 
(|ua('  et  ipsa  non  pariiin  augot  atHictionoiii,  ubi  fnrori  iani  velut  parta  victoria 
luilliiin  iK'ijotiiiin  ost  persoqui  pacientem,  (jiii  tanicn  ipse  vexetur  sumtnis  angustiis. 

Sunt  ^   autoin    ist!    dno    versus    ab    Euangclistis    de   Christo    niaiiifcste    s 

®'"39''jj.'''addacti,'-  nt  non  sit  in  hoc  necessaria  nostra  opera.  Dicit  enim  Matt,  27. 
'Praetcreuntos  autoui  bhispheniabant  cum,  moventes  capita  sua  et  dicentes: 
Coufidit  in  deo,  liberot  eum  nunc,  si  vult,  dixit  enim,  quia  filius  dei  sum'. 
Et  obiter  notanduui,  quod  P^uangelistae  nulhini  ferme  ]nissionis  dominicae 
portioueni  i)hn-ibus  et  gravioribus  verbis ''  tractant,  quam  lianc  ipsam  deri-  lo 
sionem  et  bhisphemiam,  insultatiouem*  et  quicquid  his  versibus  dicitur,  Sed 
et  verba  ipsa  versiuun  istorum  satis  indicant  vim  ignitam  et  atrocissimam 
istorum  iaculoruni  violentiam.  Dicunt  enim  repetitis  et  incessanter  urgentibus 
vicibus^  'Speravit  in  doniiuo'.  Et  iterum  'Eripiat  eum\  Et  iterum  'Salvum 
faciat  eum'.  Et  iterum  'Quoniam  vult  eum",  per  iteratas  istas  ironias  aflfir-  is 
matae  salutis  insuperabilem  molem  negatae  salutis  opponeutes.^  Incredibile 
enim  est,  quot  ictibus  iisque  validissimis  concussum  sit  cor  eins  per  has 
voces.     Haec  sunt  illa   tela  ignita   poniru,   idest  nequissimi   adversarii,   de 

cpi).  6,  16.  quibus  Paulus  Ephe.  6.  docet.     Quid  enim  violentius   quam    spem    in  deum 

labefactare  nee  labefaetare  modo,  sed  velut  labefactam  et  prorsus  inanem  non   20 
saltem  narrare,  sed  gaudere,   insultare  et  deridere?'^     Porro  ultimum  suppli- 
ciorum,   intentare   immobilem  dei  praedestinatiouem  seu  potius  odium,    dum 
dicunt  'Quoniam   vult  eum\     Nam  et  hoc  non  simpliciter  denunciant,   quod 
abunde  satis  erat  raali,   sed  insultant  et  rident.     Neque  enim  haec  nequissi- 


18  idest  in  fllammern  AE 

')  ^ier  beginnt  bte  Überfe^ung  in   i    unb   reicf)t  bi§   624, 3,  bann  beginnt  )ie  toiebct 
mit  637, 1  unb  jc^UeBt  mit  654,  3.  *)  Xt)?  ©uangetiften   I)aben   bifee  jtocn   Oer^  fünbtüc^ 

Don  Qi)xi\to  anjogen,  barumb  ift  t)ie  tinfct  mu  Unb  nrbait  nit  notloenbig  i;  2:ieie  jlucn  öerj^ 
finb  ton  beu  6u.,  ftar  n.  offentlicf)  auff  6^v.  gebeut  u.  ongejogen,  ha-j  f)ie  nid^t  non  notten  ift, 
tin|er>3  ölel)^  u.  mü^c,   etttua?   me^t  bauon   ju  fagen.    Roth.  ^)  mit  jouit   u.  getoeltigern 

iDotteni;  mit  fo  Diel  n.  trefftid^eu  toorten    Roth.  *)  bife  berfpotung  lefterücf)  getümmet  i; 

bie  öerfpottung,   bie   ÖJottölcfterung ,    bci^    ouffruden     Roth.  ^]  Sann  fl)    fagen,    gtetd^ 

iDDÜenö  nit  auff  ^oren,  mit  offt  gegolten  bnb  abgeliiid)§(cten  irorten  i;  2)enn  fie  f.  mit  offt 
lüibbcrtjolten  luottern,  tinb  b'ie  on  öntetla^  bof)et  bringen    Roth.  ")  2)3  ft)  ben  ger)fet  önb 

fpot  Jüie  im  troft  önb  ^itff  fei)  3Ü  gefagt,  fo  offt  erbeten,  üermaljnen  ft)  in  bamit  loetten  in  oet: 
jtoe^flung  füren,  atä  loer  im  troft  onb  f)ilf  abgefc^Iagen  i;  ^aben  alfo,  buru^  biefe  offt  tribber= 
■^olte  t)crl)6nung,  barl)nncn  bod)  t)^m  gelriffe  ()ütff  u.  troft  ju  gefngt  lunr,  l)t)m  entgegen  ge= 
:^alten,  bie  pnübcrtoitibtidje  fd)lt)ere  u.  (aft  bo§  l)()m  folc§  f)el)[  u.  l)ulff  fott  Oerfagt  u.  entzogen 
fel)n,  Dnb  nid)t  gehalten  lüerben.    Roth  ')  2^enu  103  ift  geluattiger';',  loann  bie  t)ofnung  in 

got  faig  Onb  toanrfeln  ünb  mad)en  [fo],  nit  allein  roondeln  l)nb  üngeloiB,  fonbcr  aufraffen,  fic^ 
fretoen,  bertrufetic^  fein,  önb  fpotten,  aVi  toer  fv)  fc^on  gefett  Onb  gani5  örbic^tig?  i;  äöas  ift 
bod)  f)efftigere'  u.  getucltigery,  benn  bmb  ^uftoffen  u.  3U  nid)t  machen  bie  t).  auff  föott?  Onb  nid)t 
allel)n  Ombftoffen,  fonbem  nt-3  nu  3U  nic^t  gemad)t,  Onb  gan^  Onnu|,  nic^t  anet)n  fagen,  fonbern 
aud)  fid)  bruber  frelocn,  auffruden  u.  OerIa(^en'?    Roth. 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  ß\g 


lU 


morum  ignitissima  iacula  Christum  non  nisi  auretenus  attigisso,  sed 
medullas  et  ima  eordis  penetralia^  itnpetu  praevalido  irruisse  credendum  est. 
Id  enim  necessarium  erat  propter  nos,  ut  mala  haec  victa  in  CHRISTO 
nobis  innoxia  redderentur. 

5  Et  quando  hie  locus  vocat  et  res  utilis  est,  digrediendum  est  pauhuu, 

quo  nobis  ex  hoc  psahno  usum  paremus  harum  rerura  in  tempus  opportu- 
num.  Atque  imprimis  intelligere  nos  et  gratias  agere  oportet,  quod  Christus 
has  omues  passiones  non  modo  innoxias,  sed  et  sanctas  salutaresque  reddi- 
derit  in  semetipso,  sui    eordis   optirai    et    sanctissirai    amplexu   et    sensu,  ut 

10   deinceps  qui  Christianus  est,  eo  sit  felicior  et  beatior,  quo  simiHores  et  phu-es 
pertulerit,    Infelix   autera   et    plane  a    Christo   alienus,    qui   pertinaciter   eas 
abiecerit  et  fugerit.     Hie  enim  irapletura  est,  quod  dictum  est  Malachiae  2.  SKat  2, 2. 
'Benedicam    maledictionibus   vestris    et   maledicara    benedictionibus    vestris'. 
Si    enim    per   contactum   muudissimae   carnis    omnes    aquas   sanctificavit    ad 

15  baptismum  regeuerationis,  (juauto  magis  voluntatis  et  Spiritus  sui  purissimi 
coutactu  sauctificasse  credendus  est  omnes  has  aquas  fluminis  fortes,  pas- 
siones et  mala,  ad  introitum  aeternae  salutis?  Et  breviter,  totus  mundus 
Christiauo  sanctarum  reliquiarum  thesaurus  est.  Quodsi  reliquias  vulgares 
passim  festis,   pompis   et   diebus  celebramus,  quanto  magis  has  multo  sanc- 

20  tiores,  quae  et  illas  reliquias  sanctas  esse  feceruut,  suis  pompis  celebrabimus, 
pompis  inquam  spiritualibus,  quae  sunt  laus  et  gratiarumactio  in  mediis  his 
malis  seu   potius    optimis   bonis,    sicut   dicit   ps.  33.     'Benedicam    dominum  spf.  34, 2. 
omni  tempore\     His  enim  solis  pompis  honorautur  istae  reliquiae,  non  auro, 
non  purpura,  non  gemmis. 

25  Depicta  est  itaque  nobis  in  hac  tabula,    bellum  illud  novissimum,  quo 

in  morte  cum  diabolo,  atque  adeo  cum  ipso  deo  universaque  creatura  pug- 
namus,  ubi  Satan  ut  ultimis  ita  instructissimis  copiis  nos  impugnat.  Non 
enim  hie  ad  desperationem  urget  sciens,  hoc  impulsu  nos  excitari  ad  resi- 
stendum  sibi,  sed  ipsam  resistentiam  aggreditur,  atque  velut    iam  diu  victam 

30  spem  irridens,  couatum  ad  spem  excitandam  opprimere  molitur.  Hoc  non 
fit  in  aliis  tentationibus,  ubi  spes  et  fides  puguant.  Hie  fides  et  spes,  quae 
pugnare  debent,  impuguantur,  et  de  certamine  certamen  est,  bellum  alio 
bello  defendendum,  pugnandum,  ut  pugnare  liceat,  et  resistendum  ei,  qui 
resistere  dissuadet,   maioreque   labore   superandus,    qui   a   bellando   retrahit, 

35  quam  qui  bellare  cogit.  O  deus,  quid  hie  facient  operarii  illi  et  legistae 
iustitiarii,  qui  fidera  et  verbum,  quid  sint,  uiuiquam  cognoverunt,  quando 
hie  iustus  vix  salvus  erit,  qui  vim.  et  verbi  et  fidei  probe  callet?  Quid 
igitur  faciet  anima   iusta  his   circundata  angustiis?    Domini   sui    recordetur, 


6/7  oportunuiu  AE  25  li;ic  fe^(t  E 

'i  inn  bai  maxd  Unb  gtunb  beä  ()et^en  i ;  l)un  bns  morcf,  mb  ijnit  beii  ticffcn  abiiriiitb 
b.  perlten»   Roth. 


ß20  Opoiiitionos  iu   Psalinos.    1519—1521. 

2Natti).io,-.'4  i|iii  ilixit  'Xdii  »'>^t  stM-vus  maior  domiiu)  sno'.  Si  ipse  olamavit  et  non  est 
exaiulitus  et  oinnia  haoc  audivit,  quac  liic  (licmitur,  puulimn  ant  saltem 
|)atientia  sit.  et  servo  talia  eontingere. 

Et  totain  larvam  Satauae,  qua  desperationem  moHtur  operari  in  inori- 
tiiris.  videaiims.  l*riiinim  est  videri  omnibns,  Secundum  derideri,  Tertiiun 
l:il)ium  toniueii,  Qiiartniu  eaput  nioveri,  Qniotum  audire  'sperat  iu  domino, 
eripiat  euin',  Sextuiu  'salvuni  faciat  cum,  quouiani  vnlt  cum'.  Hie  queas 
viob .%  i9.il lud  loi)  5.  dioere  'E  sex  tribulatiouibus  liberabit  te,  et  in  septiraa  non 
tauget  te  malum*. 

Primus  terror  est,  dum  aperiuutur  oculi  auimac,  et  sentit  sesc  uudari 
revelarique  in  couspectu  universae  creaturae,  cum  ignominia  totius  suae 
gestae  malae  vitae,  Et  hie  etiam  ea,  quae  optima  et  honorabilis  in  mundo 
fuit,  foeda  et  iguominiae  plena  iuveniatur  nee  invenit  latibulum  aut  refugium, 
quo  se  occultet  aut  tegat.  Egreditur  enim  iam  et  egressa  omni  corporali 
creatura  ceu  vestimento  quodam  exuitur  cogiturque  videre  et  videri  permittere 
quaequc  occultissima  dedecoris  sui.  Tunc  irapii,  vestimenti  huius  sui  tenaces 
<'t  cujudi,  uudari  summa  aversione  recusautes  et  tarnen  resistere  non  poten- 
.&oi.  10, 8.  tes,  dicunt  'montes  eadite  super  uos  et  colles  operite  nos\  Tunc  sentit,  quid 
£uc.  12, 2  f.  sit  dicere  'Omnes  videntes  me\  'Nihil  enim  opertum,  quod  non  reveletur, 
et  occultum,  quod  non  sciatur,  quoniara  quae  etiam  dixistis  in  tenebris 
(nedum  fecistis),  in  himine  diceutur,  et  quod  iu  aure  locuti  estis  in  cubili, 
praedicabitur  in  tectis'. 

Secuudus  cum  derident,  non  solum  enim  non  tegunt,  sed  irrident, 
non  quod  creaturae  dei  bonae  derideant,  sed  quod  impiis  animabus  aut 
ufattf).  25, 9.  talia  pacientibus  omnia  sie  videntur  sese  deserere  adeoque  non  misereri, 
ut  etiam  deridere  videantur,  sicut  monstratur  Matth.  25.  in  virginibus 
sapieutibus,  stultas  irridentibus ,  dum  dicunt  'Ne  forte  non  sufficiat  nobis 
et  vobis,  ite  potius  ad  vendentes  et  emite  vobis'.  Cum  enim  anima 
operibus  malis  et  vita  impia  sit  ignominiosa,  singuli  universae  creaturae 
aspectus  activi  et  passivi  erunt  velut  voces  malam  vitam  eins  detestautes, 
exprobrantes  et  insipientiam  eins  rideutes,  quod  non  alia  fecerit  et  meliora 
meruerit,  dum  in  vita  licuit.  Atque  ita  suae  iustitiae  et  illius  iuiquitatis 
intolerabili  comparatione  fedissirae  derisam  statuent  in  medio  omnium, 
sicut  ludaei  Christum  erga  se  velut  iustos  inter  sceleratos  velut  iniquis- 
simum  statuerunt,  derisum  coram  omnibus,  maxime  vero  daemoues  hie  in- 
stant dirissimis  eins  generis  cogitationibus  animam  fatigantes. 

Tertius   est,    si    haec    duo    parum   sunt,    et    anima  fortis  fide  haec  aut 

tulerit  aut  superarit,  ad  maiora  venitur,  et  terroribus  potentissimisque  scrip- 

turae    diviuae    sagittis    res    incipit   agi.     xillegaut    autera    non    nisi    minaces 

5matti).i2,3G.  terribilesque  authoritates  cum  exemplis    horrendis    irae  dei,  quales  sunt  illae 

'de  omni  verbo  ocioso,  quod  locuti  fuerint  homiues,  reddent  ratiouem  in  die 

13  invenitur  E  28  ite]  ita  A  29  ignominosa  AD 


Operationes  in  Psalraos.     1519—1521.  ß21 

iudicii'.  Item  'viruni  iniustuni  mala  capient  in  interitu\  Item  'Ve  vobis  gJditä^^J^; 
hypocritae'  et  omnia  illa  in  impios  iacnlata  dura  verba  et  facta.  Posita 
autem  hac  maiore,  facile  et  pronum  est,  cooperante  uniuscuiusque  propria 
et  naturali  conscientiae  infirmitate  et  scrupulositate,  minorem  subsumere  et 
5  dicere:  tu  autem  es  talis.  Hoc  est,  quod  hie  dicit  'demittunt  labium'.  Se- 
quor  enim  hie  elegantem  eorum  sententiam,  qui  duo  labia  interpretantur  duo 
testaraeuta,  labium  inferius  verbum  legis,  quod  cum  per  se  operetur  iram, 
augeat  peccatum  et  sit  verbum  mortis,  romphoea  Cherub  terribilis,  pro- 
hibeus  ingressum  paradisi,   astu    tamen  et  nequitia  daemonum  in  hac  tenta- 

10  tione  distorquetur  et  in  speciem  longe,  quam  per  se  sit,  delbrmiorem  et 
terribiliorem  deformatur.  Idee  enim  et  leviathan  vocatur,  quod  peccata 
nostra  augeat  et  benefactis  etiam  addat  reprehensionem,  nihil  relinquens  non 
accusatissimum,  quautis  viribus  potest.  Qui  aliquando  haec  senserit,  facile 
intelligit  quae  dico  sicut  lob,   qui   dicit   'Sagitte  domini  in   me,  quarum  in-.&ioD6, 4. 

15   dignatio  ebibit  spiritum  meum',   cum  tarnen  esset  innocens  etiam  dei  ipsius 

testimonio.     Et  rursus   'Inimicus    meus   intuitus   est    me   oculis   terribilibus',  Ciiob  ig,  9. 
Huic    potest   et   nostra   translatio   aptari    'locuti   sunt    labiis",    idest    tantum 
litera  mortis  et  terroris,  non  etiam  spiritu  vitae  et  solatii. 

Quartus,  dum  movet  caput,  hoc  est  si  anima  nitatur  et  superioris  labii 

20  solatio  sese  iuvare,  idest  verbo  Euangelii  Christi,  qui  caput  omnium  est, 
adversus  violentam  legis  iratae  et  occidentis  sagittam  inique  et  depravate 
intentatam,  occurrit  Satan  et  movet  hoc  caput  ac  dubium  reddit.  Quanquam 
enim  labia  et  capita  ludaeorum  impiorum  mala  essent,  tamen  rei  bonae 
malum  nsum  non  inepte  significant,  cum  utraque  sint  bona   opera  dei,  licet 

25  usu  malo  per  impios  occupata.  Ita  lex  bona,  Euangelium  bonum  potest 
per  demones  male  et  perverse  tum  tractari  tum  obtrudi,  praesertim  in  hac 
hora  novissima,  in  qua  nihil  vellent  salutare  et  integrum  relictum  miserae 
animae.     Non  autem  abiiciunt,  sed  movent  caput. 

Christus  enim  iustitia  nostra  est,  1.  Cor.  1.,  in  qua  per  fidem  constanter  1.  eor.  1, 30. 

30  gloriamur,  tanquam  nostra  propria,  quando  nostra  satisfacere  legi  et  stare 
in  hac  hora  non  potest.  Et  tamen  hoc  caput  nobis  audet  movere  et  labium 
infernum  legis  in  tantum  porrigere,  ut  praemineat  superno  labio  Euangelii, 
et  anima  in  Christo  incipiat  nutare,  non  quod  credat,  ipsum  non  esse  caput, 
sed  ut  dubitet,  sibi  esse  caput,  cum  hoc  motu  et   dubio   iam   simile  sit  ab- 

35  iiciendo  capiti.  Solent  enim  derisores  illi  simul  labium  porrigere  et  simul 
caput  movere,  ut  monstretur,  quo  modo  ira  legis  exaggerata  et  vehementer 
amplificata  etiam  fidem  Christi  robustissimam  concutiat  et  tremefaciat,  ut 
videmus  in  morituris.  At  ista  concussio,  cum  sit  periculurn  amittendi 
Christi,   in  quo   uno    sita   est   salus   eins,    incredibili   eruce  torqiiet    animam. 

40   Sic  et  Christo  suum  caput,  idest  deum,  mobile  fecerunt,  ut  similis  uutanti 

clamaret  'Eli,  Eh,  lama  azabthani\  Waiti).27,4G. 

2   impias  A  4   sciupolositato  ADK  sc-rupulositatc  31V  3.  6. 


(;oo  Oporationos   in   Psalmos.     If)!!)— ir)'il. 

XtT  soliiin    |>(r    \('il»uii)    Ir.^is,    (|ii(>(l    inionium    lahiutii    est,    caput    hoc 

movont,    f^vA    multd    inaxinu'    \n'V    Enaii<ivlium,    (piod    siij)C'rniim    lahiiim  est, 

3oii.  f.,  4  4.  «|U(k1    tit    istis    vt    siiuilihiis    vcrhis    'Nemo    v<nil    ad    nie,    iiisi    pator  mens 

9Xiitti).t'.,i3.  traxorit  v\nu'.     Kt   itciMiu  'Omnis  plantatio,  (piaiu  non  plantavit  pater  mens, 

atofti).i3,-.'o.  oradioahitur'.     Itoni  '.«meinen,   quod   cccidit   super  petrosa\     His   enim  fulmi-    r. 
nibus  sie  conciititur  anima,  ut  diibitet,  an  fides  sua   sit  ex  deo  plantata  vel 
ox  natnralihus  simiilata.     Sic   enim   retrahitur  ab   ea   Enangelii    solatiiim    in 
Christo,  quod  significant  derisores,    quando  porrecto  infemo  labio  supernura 
siinul  reductum  dcntibus  involvunt. 

(.^uiutus,  «juando    cogitat   aninia,    Christum   non   facere  nisi  quac  deus    lo 

OTQtttis,..'4.  ordinarit,  et  audit  ilhid  'Non  sum  missus  nisi  ad  oves,  quae  perierunt  domus 

9KflUö.i5,26  IsraeP.  Et  iterum  'Non  est  bonum  sumere  panem  filiorum  et  daro  canibus\ 
Hie  abhitus  ncgatur  Christus  esse  caput,  et  in  solo  deo  speratur,  qui  faciat 
Christum  sibi  reddi.     Hie    sine   mediatore   agitur   res,   et  disputatur  de   dei 

2ir.  IM,  r.'ff.  beueplacito    ac  voJuntate,    in  quam   sese  Christus  refert  illud  dicens  'Et  qui   i5 
creavit  me,  requievit  in  tabernaculo  raeo.     Et  dixit  mihi:   in  lacob  inhabita 
et  in  Israel    haereditare  et  in  electis  meis  mitte   radices\     Concluditur  hie, 
quod  (yhristus  non  nisi  in  electis  idque   immutabili   dei  praecepto  sit  caput, 
ubi  iam  ad   summum    itur   praedestinationis    periculum,    hoc    est,   quod    hie 

aKnttf).27,43.  dicunt  'Confidit   in    domino,  eripiat  cum',   ac   si   dicant:  Christum   non  esse   20 
tuum    iam  vides,   quia   desereris,   et   dubium   an   te   deus  de  numero   eorum 
habeat,  quibus  Christus  caput  est.     De  hoc  dubio  proceditur  ad  novissimum 
malum,  quod  sequitur. 

Sextus  et  novissimus  est  dubii  praedicti  conclusio,  non  esse  cum  prae- 
destinatum.  Et  ut  praecedenti  terrore  portae  inferi  aperiuntur,   et  gustus  in-  25 
ferni  sentitnr,  Ita  hoc  novissimo   iamiam   intruditur  et  absorbetur,  urgetque 
puteus  super   eum    os    suum,   et   pa^lominus   habitat    in    inferno  anima  sua. 
Hoc  faciunt,  quando  dicunt  'Salvum  faciat  eum,  quoniam  vult  eum\     Neque 
enim    simpliciter    dicunt:    quoniam    vult,    potest   aut   novit,    sed   'vult',    nee 
solum  'vult',  sed  addunt  'eum',  cum  nemo  dubitet,  deum  posse,  nosse,  velle  30 
salvum  facere,  sed  an  et  eum  velit,  hoc  moliuntur  illi    dubium,    immo  nihil 
facere.     Hie    igitur    cum    sceleratis    et    perditionis  filiis   reputatur,   nee   tunc 
aliud  sentit   homo  miser.     Hie  blaspheraiae  et  murmura  et  maledicta  prope 
sunt  in  ianuis  et  deus  ineipit  iudicari  iniquus,  saevus  et  crudelis,  et  ea,  quae 
his  malis  comitantur.     Quid   ergo    hie   faciet   anima   angustiis    plenissima  et  35 
victa  penitus? 

Ante    omnia    caveat,    ne    eum    cogitationibus   et    daemonibus   super  iis 
rebus    disputet    nee   respondeat,    sed    obsurdescat    ad   ista   obiecta    sinatque 

San.  3,  i5ff.  praeterfluere,    sicut  illi  Daniel.  3.,    cum   rex  Babylonis   dixisset  'Et  quis  est 

deus,  qui  eripiat  vos  de  manu  mea?'   dixerunt   'Non  oportet   nos  de  hac  re   40 
respoudere  tibi.     Ecce  enim  deus  noster,    quem  colimus,   potest   nos  eripere 
de   Camino   ignis    ardentis    et    de   manibus   tuis,    o    rex,    liberare.     Quod  si 


Operationes  in  Psalmos.    1519--1521.  623 

noluerit,  notum  sit  tibi  rex,  quia  deos  tuos  non  colimus".     Sic  oportet  piara 
animam  velle   nescire   dei   secretuni    super    se   nee    scrutari    niaiestatem,   ne 
opprimatur  a  gloria,  Prover.  25.,  nee  permittere,  ut  inducatur  ad  hoc  impos- spr.  25, 27. 
sibile,  quo  pelagus  inscrutabile   divinae   sapientiae  exhauriat  et  deuin  teiltet. 

5  Hoc  euim  conantur  deniones,  dum  urgent,  ut  homo  certus  esse  cupiat  et 
curet  de  sua  praedestinatioue.  Eyn  ferlicher  furvvicz  ist  das.  Ita  et  Chri- 
stus prorsus  tacet  et  ne  syllabam  quideni  iis  blaspheniiis  respondet  iiobis 
in  exemplum,  ut  et  nos  ita  faciamus.  Neque  enira  alia  via  viucemus  hoc 
mali,    quam   qua   Christus    vicit.     Etsi    arduum   sit  hie   tacere,   quiescere   et 

10   sinere,  ut  irritantissiraae   et   acerriraae  voces  praeterfluant,    tarnen    cum    non 

sit  alia  ratio,  laborandum  et  audiendum  iUud  Esaiae  7.  'vide  ut  sileas".    Et  30. 21- !-  * 
'In  silentiü  et  spe  erit  fortitudo  vestra'.     Et  Tren.  3.    'Bonum   est  praesto-ffiagei.a.zTff. 
lari  cum  silentio  salutare  dei,  sedebit  solitarius  et  tacebit,  quia  levavit  super 
se,  ponet  in  pulvere  os  suum,  si   forte   sit  spes\    Hoc  enim  silentium  salu- 

15  berrimum  Satan  iniquissime  ferens  summo  illo  tumultu  interturbare  nititur. 
Ne  ergo  Christi  exemplum  ab  oculis  uuquam  seponat. 

Deinde  fide  contra  fidem  pugnet.  Cum  enim  fides  sit  rerum  non 
apparentium  et  substantia  sperandarum,  vehementer  repugnat,  immo  fidem 
expugnat  curiositas  ista  scrutandae  maiestatis,  posse  et  nosse  salvare  deum, 

20  non  est  fides  in  hac  hora,  id  enim  experimento  evidentissime  sentit.  Item 
S.  Petrum  salvum  fieri  deo  volente  et  omnes  sanctos  et  electos  aeque  iam 
non  credit,  sed  seit.  Verum  te  et  me  velle  salvum  facere,  hoc  non  apparet 
nee  apparere  debet.  Haec  voluntas  incomprehensibilis  est  et  esse  debet. 
Ideo    sola   fide  hie   opus   est,    et   ea  fide,  quae  non  dubitet,   deum  facere  et 

25  facturum  esse  secum,  quod  iustissimum  fuerit,  sive  servet  sive  perdat.  Hie 
enim  manet  gloria  et  laus  dei  in  ore  nostro,  cum  deo  non  nisi  iustitiam 
tribuimus  in  omni  voluntate  eius,  etiam  si  hanc  ipsam  iustitiam  non  videa- 
mus,  sed  tantum  credamus,  tam  potenter  contrarium  suadente  humano  aifectu 
et  daemonum  persuasione.    Impossibile  autem  est  eura  perire,  qui  deo  gloriam 

30  tribuit  et  eum  iustificat  in  omni  opere  et  voluntate  sua,  sicut  dicit  1.  Reg.  2. 1  Sam.2,30. 
'Quicunque  honorificaverit  me,  glorificabo  eum'.    Manifeste  ergo  patet,  nequi- 
tiam  Satanae  esse   hanc    tentationem    de    praedestinatioue,   tantum  ut  fidem 
extinguat,  cui  consilio  Apostoli  scuto  fidei  occurrendum,  et  tela  huius  iniqui  epö.  g,  le. 
ignita   in  eo   extinguenda.     Vere  iniquus,  idest   versutus  est,   et  ignita  sunt 

35  eius  iacula  in  hac  hora  novissima,  quia  astvitissime  hominem  retrahit  ab  iis, 
quae  non  apparent,  ut  statuat  eum  in  iis,  quae  apparent.  Vult  euim  hominem 
facere  et  iudicare  secundum  quod  sentit,  non  secundum  id,  quod  non  sentit. 
Sentit  autem,  sese  derelinqui,  et  non  sentit,  sese  praedestinari.  Si  ergo  secun- 
dum  sensum   agat,  'sicut    equus   et   mulus,  quibus   non   est  intellectus',    non  sjjf.  32, 9. 

40  potest  fieri,   ut  servetur.     Agat  ergo  secundum  fidem,   idest  insensibilitatem, 


31  glorificaverit 


(\-2^  OporatioiK^s  in   l'siilmos.     1519— iri21. 


ot    luu    truiuMis 

iiniiHiltilis    ad    lias    hlasphcmias,    (|iias    in   oorde  suo  snscitat 

Satanas.     Noii 

cnini   sua   snnt,  scd   satanar  cinsniodi   (ihifu-ta  et   scnsa   coi-dis. 

IV  l».)c  satis. 

Ciu.i 

miani    tu    es,   (|  n  i    oxtraxisti    me   de    vcntrc, 

sj>t's    niea   ab    uberibus    niatri.s    mcao. 

2j,  11.  In    to    pvoiectus    snni    ex    utero, 

de    venire   niatri.s    meae    deiis    mens   es    tn. 

Hie  ineipit  miteseere  tribulatio  et  ad  victoriani  inelinare  spes,  satis 
tiniii  anxieijue  quaesito  et  iuvento  sustentaculo.  Postqtiam  cnini  sine  exemplo 
sese  pati  sensit,  iit  nihil  eum  inverint  insjiecta  mirabilia  dei  patribus  exhibita,  lo 
ad  propria  venit  et  in  iis  apprehendit  dei  benevolentiani ,  qiiae  sibi  soli 
singnlaritcr  aliquando  exhibuit,  ut  qui  siugularis  f'uit  prae  toto  Israel  in 
tminibus  aliis  etiani  singnlariter  passus,  singulariter  salvaretnr.  Itaque  in- 
veuit  tandeni  oninibus  frustra  lustratis  mirabilia  dei  in  seipso  gesta  et  bis 
sese  auimat  ad  fiduciani  oraudi  et  deprecandi,  ut  sequetur,  scilicet  tani  aeute  is 
et  exquisite  quaerere  docet  angustia  et  tarn  tenues  rimas. 

Duobus  auteni  versibus  repetit  et  inculcat  hoc  opus  dei,  quo  eum  de 
ventre  eduxit,  ut  spem  firmet  et  sese  corroboret,  Sic  enim  solet  anxius 
repetere  id,  quod  nititur,  ut  fixa  meute  in  deo  perseveret.  Hie  enim  vere 
iugerainatur  sententia  propter  veliementiam  affectus.  Quo  autem  efficatius  20 
infigat  opus  dei  in  corde  suo,  non  simpliciter  nativitatem  et  educationem 
suam  recitat,  sed  periphrasi,  immo  definitione  aliisque  figuris  eas  explicat, 
Nativitatem  appellans  'extractionem  sui  de  ventre"  et  educationem  sui  'spem 
ad  ubera  matris""  &c.  Ci'edendum  est  enim,  hoc  dici  in  singulare  miraculum 
dei  commendandum,  quo  supra  naturam  conceptus  est  de  spiritu  sancto,  25 
natus  ex  virgine  matre,  ut  emphasis  sit  in  verbo  'extraxisti'  et  epitasis  in 
Sentre',  hoc  modo: 

Caeteri  filii  hominum  de  mare  et  foemina  nascuntur,  utriusque  ventre 
non  modo  non  invito  et  renuente,  sed  libidinoso  impetu  cogente  et  con- 
fluente,  foeturaque  effundente  e  penetralibus  naturae.  Me  vero  de  ventre  so 
casto  et  sterili  (quia  virgine),  qui  non  modo  non  fluxit  sponte,  sed  non  nisi 
repugnante  natura  tuamque  solius  manum  patiente  extraxisti.  Sicut  enim 
apis  e  flore  trahit  favum  prudentissime  florem  non  violans,  ita  Spiritus  sanctus 
e  ventre  virgiuis,  non  violans,  extraxit  Christum,  ita  habentem  vere  naturam 
carnis  sine  peccato,  sicut  favus  habet  naturam  floris  sine  corruptione.  Non  35 
ergo  natura  effudit  hunc  partum,  sed  deus  extraxit  et  suxit  e  natura,  incor- 
rupta  et  inviolata  ipsa.  De  nobis  vero  dicitur  crassum  illud  lob  10.  'Sicut 
$iob  10,  9f.  lutum  foecisti  me,  nonne  sicut  lac  mulsisti  me?  et  sicut  caseum  coagulasti 
me",  ubi  carnis  generationem  pene  impudenter,  nisi  spiritus  pudicissimus 
loqueretur,  edisserit.  4u 

11   appreliendit   AE  29/30  Hneiite  E 


Operationes  in  Psalnios.     1519—1521.  ß25 

Et  'de  ventre'  inquit,  noii  utique  de  lunibis  viri  'extraxisti  nie^,  ut 
mater  virgo  fuerit  illesa  in  conceptu  et  partu,  et  ego  singularis  prae  caeteris 
siue  peceato  et  merito  tantarum  tribulatioDum  eonceptus  et  natus.  lunoeen- 
tiain  euira  hie  suam  intuetur,   qua  et  eousolatur  seipsura  videus,   quod  nihil 

5    in   eo    esset,   quare    pateretnr,   sed  aliorum  tantum  peccata  ferret,  sicut  alio 

psalmo   dicit  'Congregata  sunt  super  me  flagelhi  et  nescivi',   idest  non  eram  m-  35,  i:>. 
mihi  conscius  raeritorum  flagellorum. 

'Spes  mea  ad  ubera  matris  meae'  idest  qui  me  fecisti  sperantem  etiara 
tum,  cum  ad  ubera  matris  meae  penderem  et  alieno  officio  alerer  velut  im- 

10  pos  mei  ipsius,  hoc  est  ab  initio  mei.  Quanto  magis  nunc  me  non  deseres 
in  finem,  qui  tunc  mei  curam  habuisti  solus,  etiam  nunc  idem  et  solus  habe- 
bis,  quando  iteruni  mei  irapos  et  solus  sum.  Iterum  hie  Christum  sine 
peceato  iste  versus  facit,  dum  eum  sperasse  docet,  etiam  infantem,  cum  spes 
sit  gratiae,  non  naturae  opus,  id  quod  non  convenit  caeteris  filiis  hominum, 

15  qui  nascuntur  filii  irae  et  diffidentiae.  Quos  cum  et  ipse  curet  gratuito 
munere,  non  tamen  sperantes  et  spiritu  plenos  facit,  donec  alia  nativitate 
inunutentur  et  extrahantur  denuo  de  v'entre  Ecclesiae,  tum  ad  ubera  eiusdem 
sperent  in  eum,  ut  sint  id  in  spiritu,  quod  Christus  carne  et  spiritu. 

Idem  est,  quod  sequitur  'In  te  proiectus  sum  ex  utero',  per  repetitiouem 

20   (ut  dixi)  positum,  nisi  quod  clarius  explicat  spem  Christi  in  deum.     Proiici 
enira   super   deum    est   prorsus  sese  committere  et  (ut  dicunt)  resignare  cum 
fiducia   in   manus    dei,   sicut  ps.  36.  docet  'lacta  super  dominum   cogitatum  5pf.  55,  23. 
tuum  (idest  curam   seu  sollicitudinem   tuam)  et  ipse  te  enutriet'.     Et  1.  Pe.  1  m-  5, 7. 
'Omnem  curam  proiicientes  in  eum  scientes,  quoniam  ipsi  cura  est  de  vobis'. 

25   Et  ps.  39.  'Ego  autem  egenus  et  pauper  sum,  et  dominus  sollicitus  est  mei'.  spf.  40,  is. 
Et  26.  'Pater  mens  et  mater  mea  dereliquerunt  me,  dominus  autem  suscepit  me'.  $pf.  27,  10. 

Tale  est,  quod  et  hie  Christus  seipsum  exhortans  commeraorat,  deum 
fuisse  curatorem  et  tutorem  ab  infantia,  quam  dulcibus  et  intensis  periphrasi- 
bus  recitat,  ventrem,  uterum,  ubera  nominans.    Valde  enim  consolantur  haec 

30  opera  dei,  intento  studio  ruminata,  ut  si  diceres  in  Christi  persona:  adeo 
mei  fuisti  sollicitus  deus,  ut  in  ventre  matris  me  formares,  deinde  mox,  ut 
haberem,  unde  formatus  viverem  et  alerer,  lacte  replevisti  ubera  matris  et 
gremio  sinuque  eins  me  fovisti. 

Similibus  affectibus  pulchre  ludit  Augustinus  suarum  confess.  li.  1.  lau- 

35   dans  et  admirans  creationem  sui  et  (ut  dicit)  suscipientes  se  miserationes  dei 

per   ministerium    matris.     Et  ps.  138.  'Non   est   occultatum    os   meum,  quod  5j}f.  139,  15 f. 
fecisti    in    occulto,    et  substantia   mea    in    inferioribus   terrae.     Imperfectum 
meum  viderunt  oculi  tui'  &c.    Quae  cogitationes  licet  pueriles  sint  et  mulie- 
bres,  tum  vehementer  intempestivae,  ut  quae  non  in  loco  suo  meinorentur  in 

40   tantis    malis    (sie  enim   sapientia   carnis   de  neglecto   decoro   causatur,   quae 


17  ubera]  verba  E  25  Et  ps.  39  16i§  est  mei  fc^tt  E 

£utl)er§  2Bctfe.  V,  40 


ß2C)  Oporationea  in  Psalnios.    1519 — 1521. 

virilia  oogitarc  doooret),  taiiion  (»xpcriontia,  inimo  exenipluni  Christi  hoc  loco 
nos  rocte  instituit,  in  mollibiis  istis  et  delicatissiniis  o{)oribu.s  dei  menioriam 
iiDstrain  involvoro  et  inter  durit^siinas  robustissiniasque  ottas  irae  et  flagelli 
dei  reciirrere  ail  inoUieiein  lactis,  ventris,  aifectus  niaterni  et  omniuni  tenerri- 
niarum  illanmi  luiserationum,  infantili  aetate  exhibitaruni,  ut  sicut  in  die  '•> 
inal(Miiin  nuMiiores  esse  iubemur  bonorum,  ita  in  die  robustorum  memores 
siiims  tenerrinioruni,  et  dum  patimur  viri,  recordemur  eorum,  quae  aceeperi- 
mus  pueri.  Breviter  quam  potens  et  efficax  sit  ista  memoria  lactis,  aifectus 
et  ventris  materui,  et  quam  tune  omnia  fiant  castissima  et  electissima,  quae 
extra  teutationem  vel  foeda  vel  contempta  sunt,  experientia  et  afFectus  sohmi  lo 
docent.  Christus  ad  ubera  matris  pendens  vel  in  praesepio  positus,  si  in- 
tento  corde  coeperit  spectari,  quod  malum  non  mox  fugat?  quam  infirmitatem 
non  confortat?  Fac  periculum  et  intelliges ,  quid  sit  divinam  illam  maie- 
statem  videre  versantem  in  puerilibus,  idest  infimis  et  fere  ludicris  operibus 
et  ad  spectaculum  magis  quam  ad  serium  aliquod  paratis.  i5 

Solus  tamen  Christus  dicit  'In  te  proiectus  sum  ex  utero',  cum  nos  in 
diabolum  proiiciamur  ex  utero  quoad  vitam  Spiritus,  licet  et  nos  in  deura 
proiiciamur  cjucad  vitam  uaturae.  Ipse  enim  vult,  omnes  homines  salvos  fieri. 
Et  multiplicat  gratiam  suam,  ut  salvet  homines  et  iumenta,  aperieus  manimi 
et  impleus  omne  animal  benedictione.  Ita  et  solus  Christus  dicit  'De  ventre  20 
matris  meae  deus  mens  es  tu',  cum  nos  idolatrae  nascamur,  in  peccatis  con- 
cepti  et  aliti.  Sic  innoceutiam  suam  et  patris  tenerrimam  sollicitudinem 
contemplans,  paulatim  recedentibus  maioribus  cruciatibus  auimi,  venit  ad 
cruciatus  corporis,  iam  longe  fortioribus  aflFectibus  orans  quam  a  principio, 
ubi  se  derelictum  et  non  exaudiendum  conquestus  est.  Iam  vero  et  orare  25 
incipit  et  sperare,  exauditum  iri  sese,  licet  alio  modo,  quam  a  principio  narra- 
vit.  Eruditus  enim  seit,  sese  exaudiri  non  ad  haue  vitam  sers'andam ,  sed 
meliorem  reddendam.     Dicit  itaque: 

Xe   discesseris    a   me,   quoniam   tribulatio   proxima   est, 

quoniam   non   est,   qui    adiuvet.  30 

Hieronymus  et  hebraeus  'Ne  longe  sis  a  me'.  Non  enim  significat 
deum  discedentem,  quasi  prope  fuerit,  cum  superius  derelictum  sese  clamarit, 
sed  id  potius  vult,  Ne  deus  perseveret  longe  esse,  sed  appropiet  tandem, 
qui  iam  nimio  discesserat,  id  quod  et  sequens  sententia  indicat  'quoniam 
tribulatio  proxima  est',  quae  proxima  non  esset,  nisi  deus  longe  discessisset.  35 
Accedat  ergo  deus,  ut  discedat  tribulatio,  prope  fiat  ipse,  ut  ista  longe  fiat. 
Nam  tribulatio  propinqua  non  intelligitur  de  tempore,  quasi  futura  sit  de 
proximo,  sed  de  violentia,  intensione  et  vehementia  ceu  loco,  quod  non  sit 
amota    ab   eo,   imrao    violenter  instet  et   premat   eum,   ut   sequitur   seipsum 


4  moUlcim  A  31   heb.  A  liebraei  D  Ebre.  E 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  ß27 

expouens:  quoniam  uon  est  adiutor,  Sicut  superius  salutcni  longe  positam 
queritur,  uon  tempus  sed  intensionem  passionis  significans.  Ita  et  hie  sen- 
ciendura.  Et  hie  vides,  quo  modo  omnes  videntes,  qui  deriserunt  eum, 
pertineant  ad  persecutores,  quia  licet  mater  et  aniici  praesentes  essent,  tarnen 
5  quasi  non  esseut,  videbantur,  cum  nulkis  eorum  adiuvaret,  quod  et  ipsam 
auxit  tribulationem  j)otius  quam  mitigavit,  cum  iam  et  super  eos  j^ateretur, 
et  Uli  secum  cruciarentur  animo. 

Circundederuut   me   vituli    multi.  22,  13. 

Tauri    pingues   obsederunt    me. 

10  Hie  incipit  ordine  narrare,  quae  sit  tribulatio  illa  proxima,  et  quo  modo 

non  sit,  qui  adiuvet:  quia,  inquit,  solus  sum  in  medio  multorum  vitulorum 
et  pinguium  taurorum,  idest  ferocientis  populi  ludaiei  et  principum  eins. 
Non  solura  enim  non  est,  qui  adiuvet,  sed  nee  fugere  potest  undique  ob- 
sessus,   ut  ps.  2.  'Quare   fremuerunt   gentes   et  populi  meditati  sunt  inania??3f.  2, 1. 

15   Astiterunt  reges   terrae  et   principes   eonveuerunt  in  unum\     Populum  enim 

vitulos  vocat  et  tauros  Basan  principes,  ut  e  ps.  67.  patet   'congregatio  tau- *).  es,  31. 
rorum   in   vaccis   popuIorum\     Sed    nunquid   impaciens  Christus   contumeliis 
retaliat  suos   persecutores,    dum   eos  vitulos   et  tauros  vocat?     Nequaquam, 
sed    allegoricis    nomiuibus    brevissime    et   mores   et   violentiam   eorum,    tum 

20   causam   quoque   passionis   suae   ostendit.     Vitulus   enim   et  taurus  doctorera 

et   verbi  ministrum   significat,   ut  1.  Cor.  9.  probatur  'Non  alligabis  os  bovi  1.  dov.  9, 9. 
trituranti'.     Nam    et   sese  Christus    videtur   eadem    allegoria   hie  vitulum  et 
taurum  subindicare,   dum  se  unicuni  vitulum  inter  multos  vitulos  et  unicum 
taurum  inter  pingues  et  crassos  tauros  pati  queritur.     Sic  enim  Gen.  49.  deiswof.  49,  e. 

25   eo   scribitur  'In    furore   suo  occiderunt  virum   et  in  voluntate  sua  subnerva- 
verunt   taurum",   quod  corrupte  legiraus  'suffoderunt  murum",  vitio  scriptoris 
facile 'taurum'  in  'murum"  verteutis.    Et  ps.  68.  'Piacebit  deo  super  vitulum  ?sf.  69, 32. 
novellum,   cornua   producentem  et  xmgulas'  (idest  super  Christum  passum  et 
Euangelica  praedicatione  clarificatum). 

30  Causa  ergo  passionis  est   verbum  doctrine    sive  ministerium  Euangeli- 

cum,  propter  quod  ab  initio  raundi  in  finem  insaniunt  magistri  humanarum 
legura  et  ministri  operum.  Ita  et  Christus  ob  solam  doctrinam  occisus  est, 
non  nisi  ab  impiis  illis  raagistris  populorum.  Porro  quod  illos  multos, 
crassos  et  pingues  facit,  sese  unicum  tenellumque  sine  adiutore,  hoc  est  quod 

35   diximus  sepius,   Impios    adipem    suum    concludere,    ps.  16.,   multitudine   et^pj.  n,  10. 
magnitudine  niti,    ubi  veritate   inanes  sese  viderint,    et   cum  ratione  vincere 
nequeant,  vi  et  tumultu  opprimere  pauperes  et  solitarios  verbi  ministros.    Id 
unicum  enim  habent  suae  impietatis  argumentum,  quod  multi  et  magni  Stent 
a  sua  parte,   et  solus   sit  verbi   minister,    cum    scriptura  contra  lioc  ipsum 


24  quejritiir  A  28/29  %\e  ßtammctn  fehlen  D 

40^ 


028  Op.'iMtioiics   m   l'siiliuos.      l.')!!!— Ifc^l. 

nivust't  i'l  siiiiin  aruiiiiu'iituin  l'aciat  contra  ipsos  staro.  Ita(iiio  verbi  apo- 
stolos  oriidit  sjtiritii.s  lioo  t'xi'inplo  Christi,  ut  sciiint,  nniititudiiK'm  vulgi  et 
altitiulim'in  miindi  advorsarios  soso  habituros,  nc  in  hoc  soandalisontur.     Sic 

^i5i.'i?9,'a:i!P''^-  '  ^'^-      l'"''"''!"'"^   poisociiti  sunt    nio  t;ratis'.     Et    itornin    'Ktonini    soderunt 

|>rinoi|)os  ot   ad\-oi"suni   nio  lo(|uoliantui'.  5 

Apto  antoni  sinuiilis  sna  tril)uit,  poj)uhnn  vooat  'parr',  (piom  ot  ale- 
nKiiiiro  (h'('in\iis  'p''^""'"  -  boxcni  scilicot  inveueni,  invoncuni,  rohnstum  et 
la>ci\uni  at(|ii('  adco  indoiuituni,  (piod  vulgus  et  niultitiido  poj)uli  robur  sit 
sine  intolloctu,  sine  iuditio  sincque  disciplina.  Quis  enim  beluani  ilhini 
a'i.  •-',  i.coniniotam  dornet  aut  sedet?  Uude  et  ps.  2.  fremitum  et  tumnltum  illis  10 
tribuit  dicens  'Qnare  fremuerunt',  idest  tumnltnatae  sunt  gentes.  Deinde 
niultos  vitulos  dicit,  quod  vulgus  sola  multitudine  constet  sine  iuditio  (ut 
dixi),  tantum  ad  incurreudum  et  tumultuandum  idonea,  moderationis  plane 
impatious  et  expers.  Principes  vero  'Tauros  basan',  idest  pingues  appellat. 
Et  satis  iufamis  est  Basan,  sive  terrae  vocabulum  proprium,  sive  generale  is 
pingijedinis  acceperimus.     Divitias  enim,  opulentiam,  voluptatem,   potentiam, 

Sicht  3  17  S^^'"''^"^'  ^'^  quiccjuid  in    nnnido    crassum  et  eminens   est,   siguificat,   ut   rex 

i|?'".g'5-3-  Moab,  Eglon,  lud.  3.    Amalec  et  Agag,  1.  lieg.  15.    Et  pingues  Israel,  ps.  77. 

•*-3»''V-i'^»et  Og,    rex   Basan,   figuraut.     Igitur   Multitudo,    magnitudo,    altitudo,   opes, 

favor,   delitiae,  gloria,    hoc   est    totus    mundus   adversatur  Euangelio  dei  et  20 
ministris  eins,  solitariis,  parvis,  paucis,  hurailibus,  pauperibus,  afflictis,  con- 
temptis   et   odiosis.      Epitasin   illara    circundoderunt',    'obsederunt'   satis    in 
psalmis  superioribus  diximus,  ne  ubique  omnia  eadem  repetamus. 

22,  14.  Aperuerunt    super   me   os   suum, 

Sicut   leo    rapiens   et   rugiens.  25 

5o^.  19,  15.  Hoc  fecerunt,  quando  clamaverunt  'Tolle,  tolle,  crucifige  cum",  de  quo 

3cr.  12,  8.  et  Hiere.  12.  'facta  est  mihi  haereditas  mea  quasi  leo  in  sylva,  dedit  contra 

me   vocem,    ideo   odivi   eam\     Indicat   enim    propheta   impetuosam  et  prae- 

cipitem  iram  ludaeorum,  quod,   sicut   leo  rugiens  et  rapiens  aperto  ore  non 

tentat  aut  cogitat,   quid   facturus    sit,   sed  anhelo   impetu    id    unum  agit,  ut  30 

rapiat,  laceret  et  devoret,  Ita  impii  in  Christum  pontifices   prae  furia  neque 

cogitant  neque  vident  neque  audiunt,  quid  faciant  aut  faciendum  sit,  sed  hoc 

unum  anhelant,  ut  quantocius  et   quam  crudelissime  perdant.     Maioris  enim 

furoris  significatio  est,  quod  os  leonis  apertura  quam  ungulas  porrectas  dicit, 

non  enim  lacerasse  et  occidisse  Christum  satis  erat  ludaeis,   sed  devoratum  35 

et  absorptum  voluerunt,  ut   eins   memoria   aboleretur   de  terra  penitus.     Sic 

©pr.  1,12.  est  omnis  impius  aiFectus  contra  pium.    Prover.  1.     'Deglutiamus  innocentes 

sicut   infernus   viventes   et  immaculatos    sicut   descendeutes    in   lacum\      Sic 

^Pi.'io;  9.'ps-  7.    'Ne  quando  rapiat  sicut  leo  animam'.    Et  10.    'Sicut  leo   in  spelunca 


11   d.  A  E  12  vulgos  A  vulgo  D 


Operationes  in  Psalinos.    1519—1521.  (529 

sua'.      Et   16.    'Similitiulo    eins    sieut    leonis    desyderanlis    rapinmi)'.       Hoc  JIM.  n,  12. 
autem  versu  in  hebraeo  non  additnr  adverbiinii  'sicnt',  sed  absolnta  allegoria 
appellat  populnm   Indaeornni  leonem  rapientem   et  rngientem,  forte    propter 
epitasiu  fnroris  Indaioi  indieandam. 

5       Sient   aqna   effnsus   .snm,   et   dispersa   snnt    omnia   ossa    mea,     22,  15. 
factnm   est   cor  menm   sicut   caera, 
Liqnescens    in    medio   veutris   mei. 
Hanc  eiFnsionem  Christi  aptant  nmlti    ad  sanguinem    eins,    qnod  prae 
caeteris  liqnoribus  aqna  ad  novissimas   usque   guttas  penitus  eiFnnditnr,    ita 

10  sanguis  Christi  penitns  sit  de  corpore  exhanstns.  Vernm  hoc  hominis 
commentum  esse  videtnr  ad  crassos  tantnm  olei  et  mellis  liqnores  respicien- 
tis,  cnm  et  vinnm  et  alii  mnlti  liqnores  non  minus  quam  acjna  penitissirae 
effundantnr.  Melins  diceretur,  si  hnnc  sensum  acceptes,  sanguinem  Christi 
copiosissime,  prodigalissime  et  vilissime  esse  effusum  sicut  aquam,  qua  nihil 

15   vilins  et  prodigalius  effunditur,   ut  intelhgas,  Sanguinem  Christi  conteraptis- 

simum   et   nullius   praecii  fuisse    in    ocuHs   fundentium   illum,    sicut  ps.  78. 'l*i.  79, 3. 
eodem    sensu    dicitur    'EfFudernnt    sanguinem    ipsorum    tauquam    aquam    in 
circuitu    Hierusalem'.     Caeteri   enira   liqnores   cum   cura    et   observatione  et 
aliis  vasis  excipieutibus  funduntur,  ut  vinum,   oleum,   balsamum,  myrrha  et 

20   similes. 

Mea  tamen  seutentia  etiam  vel  magis  proprie  ad  totum  Christum  ista 
pertinet  effnsio,  quo  modo  2.  Reg.  14.  dicitur  'Omnes  morimur  et  quasi  aquae2.@am.u,i4. 
dilabimur  in  terram,  quae  non  revertuutur\     Et  Gen.  49.    'Sicut  aqua  effnsus  uTioi  49, 4. 
es,  non  crescas\     Quo  significetnr  Christus  sicut  aqua  vilissime  proiectus  et 

25  Omnibus  passim  ad  proiiciendura  expositus,  et  quod  magis  aifectum  prae- 
sentem  attingit,  qui  a  nu]k>  exceptus  et  reservatus,  sed  velut  desperata 
resnrrectione  irrecuperabiliter  proiectus  sit,  sicut  aqua  profusa  denno  non 
colligitur.  Quibus  verbis  significat,  qualis  esset  in  oculis  hominum,  prae- 
sertim  iustorum  et  optimorum,  nam  illis  videbatur  actum  esse  de  eo,    quod 

30  a  nemine  vel  servandum  vel  denuo  reducendum  sperabant,   sicut   illi  Lucae 

ult.  'Nos  sperabaraus,  quod   ipse  esset    redempturus  Israel'.     Quodsi  et  hoc  suc.  24, 21. 
velit   quisquam    his    verbis  significari,    qnod    effnsus    sit  viribus,   hoc  est  ut 
Daniel  loquitur,  nihil  in  eo  relictum  sit  virium,  sed  exinanitus  profusissime  2)an.  10, 17. 
et  vilissime  sicut  aqua,   omnibus   viribus   effnsus,    fuerit  non    nisi  inane  in- 

35   firmitatis   vasculum,   qui   ante  erat   omni    virtute   plenissiraus.     Sic  enira    et 

Petrus  appellat   mulierem   vasculum  infirmius.     Et   hoc  verbo   velut  generali  i.  usct.  3, 7. 
themate  incipiat  passiones  sensuales  narrare,  quas  deinceps  ordine  singulatim 
persequatur.      Hie  lectoris    arbitrium    esto,    mihi    hie    sensus    pene    onmium 
potior  est. 


11   liquore  AD  24   vilissima  E 


(530  Oporationos  in  Psalinos.     1519—1521. 

'nis|n'rsa  stml  oiniuM  <>ssa  ine;r,  idi'st  divisa,  soparata  ab  invicem. 
Ciiiuil  ftsi  ad  (.Tiu'iHxioiioin  videatur  pertiuere,  arbitror  tarnen,  iiifra  de  hac 
rv  dioi  'diimnieravenint  omnia  o.ssa  mca'  et  hie  effusam  virtiiteiu  declarari, 
i|ii;i('  erat,  (|iii>(l  ossa  tum  teiToribus  praedictis  ex  interna  spiritus  angustia 
(um  extenii^  passiouibus  essent  infirmata,  ut  nullum  os  alterum  iuvaret,  sed  5 
velut  seiuüi^tae  essent  compages,  quodlibet  per  se  infirmaretur.  8anis  enim 
ac  wbustis  ossa  sie  sunt  compacta,  quod  alterum  altero  mutuis  officiis 
iu\a(ur.  Et  experieutia  docet,  veliementer  aegrotis  aut  supra  modura  ex- 
torritis  ossa  debilitari  et  gravari,  ut  nullo  operi  sint  idonea.  Non  ergo  sunt 
ossa  Cliristi  dispersa,  quod  ab  invicem  fuerint  separata,  sed  officia  ossium  lo 
separata  sunt,  et  mutuo  sese  dereliqueruut  in  toto  corpore. 

'Factum  est  cor  meum  sicut  caera  liquescens  in  medio  ventris  mei\ 
Non  est  proprie  venter  in  hebraeo,  cum  cor  non  sit  in  ventre,  sed  in  vis- 
ceribus  seu  intestiuis,  in  iis  enim  cor  sub  pectore  reconditum  est.  Pertinet 
autem  et  haec  afflictio  non  ad  spiritum,  sed  ad  sensum,  qua  cor,  Organum  is 
scilicet  primum  spiritus,  _^spiritualibus  illis  et  sensualibus  cruciatibus  contritum 
tremit,  nutat    ac  fluctuat  etiam  sensibili  motu.     Que  frequens   est  quaerela 

If!  38]  ii.'P^i'  psalterium,  ps.  39.  'Et  cor  meum  dereliquit  me"",  Et  37.  'Cor  meum  con- 
turbatum  est',  cuius  verbi  mira  est  emphasis,  quae  liquentis  caerae  aüegoriam 
hoc  loco  tributam  cordi  abunde  implet,  Significans,  cor  verti,  reverti,  volvi  20 
et  girari  instar  trochi,  ut  nusquam  iuvenire  possit  quietem.  Medici  tre- 
morem  cordis  liabent,  sed  dissimilem  huic,  quantum  ad  aiFectus  et  causas 
attinet,     li  enim,    qui  confidunt    et  iucundi    sunt,    dicuntur  corde   confortari, 

5Pf.  27,  14.  velut  rupes  solida  iudurari  et  immobiliter  stare,  ut  ps.  26.  'Expecta  dominum, 

viriliter  age,  et  confortetur  cor  tuum,  et  sustine  dominum\    Ita  econtra  con-  25 
tritis  et  exterritis   cor  mollescit  et    labascit,  ut    similis   sit  caerae   liquenti. 

swicf).  1,4.  Econtra  de  impiis  tabescentibus  et  conturbatis  Micheae  1.  'Sicut  caera  a  facie 

spf.  68, 3.  ignis  et  sicut  aquae  decurrunt  in  praeceps'.  Et  ps.  67.  'Sicut  fluit  (idest 
liquescit,  tabescit,  eodem  hoc  verbo)  caera  a  facie  ignis,  sie  pereant  impii  a 
facie  dei'.  30 

5Pf.  39,  12.  Quam  tabescentiam  ps.  38.  sie  eloquitur  'propter  iniquitatem  corripuisti 

hominem  et  tabescere  fecisti  sicut  araneam  animam  eius',  ubi  idem  verbum 
liquescendi  ponitur  hoc  modo:  tabefecisti  sicut  tineam  desiderium  eius.  Volunt 
autem,  id  verbi  proprie  significare  exustionem,  arefactionem,  exiccationem, 
Sef.  64, 1  f.  qualia  fieri  solent  ab  igne  magno.  Sic  Isai.  64.  'a  facie  tua  montes  deflue-  35 
rent  et  sicut  exustio  ignis  tabescerent,  et  aquae  arderent  igni',  ut  et  hoc 
versu  dici  possit:  factum  est  cor  meum  sicut  caera  tabescens,  quod  caera  sit 
ignis  impatientissima,  nee  nisi  ad  consumptionem  exiccationemque  sui  ad 
ignem  adhiberi  possit.  Ita  hie  Christus  cordis  sui  defectum,  imminutionem, 
tabescentiam  ante  faciem  iuteruae    illius  et  exteruae  passiouis  indicare  putau-  40 


7  quo  E  22  dissimulem  D 


Operationes  in  Psalmos.     1519  —  1521.  ßgj 

dus  est.  Quod  autem  'in  medio  intestinorum'  addit,  perissologia  esse  videtur, 
qua  uti  soleut  quaerulosi  et  afflicti,  oisi  dictum  sit  ad  differentiam  earum 
passionum,  quae  ab  extra  iuvaduut  et  per  obiecta  et  sensum  affligunt,  ab 
iis,  quae  ab  intra  torqueut,  spiritualibus  illis  praedictis,  quae  sine  obiectis 
5  sensu  perceptis,  incomprehensibili  tarnen  modo  cor  intus  coinprehendunt, 
tabefaciunt  et  ad  uihiluni  redigunt,  ut  seutiat,  sese  perire  quidem  et  tabescere, 
nee  possit  tarnen  dicere  aut  iutelligere,  unde  veniat  aut  quo  vadat  Spiritus 
ille  procellarum,  id  quod  facit,  ut  nee  fugain  nee  remedium  quaerere  possit, 
sed  in  medio  sese  relinquere  cogatur. 

10  Aruit   tanquam   testa  virtus   mea,   et   lingua   mea  adhaesit        ^^2,  le. 

faucibus   meis. 
Et  in   pulverem  mortis   deduxisti   me. 
Prosequitur  passioues  sensuales  (ut  dixi),  mira  autem  metaphora  'testae 
aridae'  ad  virtutem  infirmatam.    Est  hoc  loco  Virtus  mea'  'Cohi',  idest  energia, 

15  efficatia,  operatio  seu  virtus  executiva,  ut  sit  sensus :  eff usis  omnibus  ossibus, 
humiliatis  viribus,  corde  tabefacto  inutilis  factus  sum  ad  onme  opus,  prorsus 
nihil  facere  possum  universis  membris  meis,  ut  si  etiam  aliquid  cogitavero 
et  dictavero  faciendum,  deest  tarnen  virtus,  quae  id  impleat  et  faciat.  Quaudo 
enim  Spiritus  praesens  fuerit,  exultat  homo  et  germinans  germinat,  ceu  arbor 

20  fructuosa   fructus  plurimos    et  prospere  agit,   et  virtus   eins  roboratur,  sicut 

prover.  20.  dicit  'Exultatio   iuvenum  virtus  eorum\     At  recedente  spiritu  et  ®pi-- 20, 29. 
corde  tabescente  arescit  et  desinit  operari,  sicut  arbor  arescens  desinit  fructi- 
ficare.     Christus   vero   vehementem  suam  infirmitatera  notam  facturus  com- 
parat  suam  ariditatem  non  arbori  arescenti,   sed  testae  aridae,  qua  nihil  est 

25   aridius  et  succo  iuanius  et  siticulosius.     Sic  enim  exhaustus  fuit  omni  vitali 
succo  et  incremento  naturali,  ut  totus  aridus  et  siticulosus  esset,   de  qua  re 
Isaias  53.  videtur  loqui:   *Et   sicut    virgultura   coram    eo,  et   sicut  radix  de3ff  53,  2. 
terra  sitienti'.    Nam  ex  hac  arida  testa  et  iufirma  infirmitate  crevit  illa  arbor 
succulentissima,   florentissima,  fructuosissima  Ecclesia.     Non  ergo  haec  arida 

30  virtus  infirmitatem,  morbum  aut  aliquod  positivum,  sed  impotentiam  operandi 
privative  significat,  ad  quam  mox  sequitur  illud: 

'Lingua  mea  adhaesit  faucibus  meis',  quod  non  eget  interpretatione. 
Testa  enim  arida,  siticulosa  et  bibula  est,  ita  Christus  in  Cruce  prae  aridi- 
tate  sitivit.    Venit  autem  et  ista  sitis  et  ariditas  magis  ex  spiritualibus  illis 

35  angustiis,  quam  ex  corporalibus  afflictionibus.  Incredibile  est  enim,  quam 
extorreat,  exiccet,  tabefaciat  subito  omnera  succum  vitalem  ea  tribulatio  per 
omnia  membra,  praesertim  in  lingua,  in  qua  potissimum  sentitur  ea  siccitas, 
ut  non  inepte  hoc  verbum  tabescendi  a  nomine  'hamasim',  quod  magnum  et 
excellentem  ignem,  vel  econtra  hamasim  ab  'hemes',  quod  liqueseere,  tabes- 

40  cere,  extorreri,  exiccari  diximus  significare.    Est  enim  hie  ignis,  (juem  sense- 

runt  illi,  qui  dixerunt  Deutro.  18.  'Ultra  non  audiam  vocem  domini  dei  mei,  s.iöJof.is.ie. 


ß32  Opt'i-ationes  in   Psalnios.     1519—1521. 

s.'Koj.s,  34f.  (.'t  iii'iu'in  luiiu'  iiKixiiiHiin   ainplius   noii   vidcKo,  iic   moriiir'.     Elf).  '|)''^*'^'i^'''i^^i'^ 
hoilir,  (|IUh1  K)(|iKMito  ileo  cum  hoinino  vixerit  liomo.     Cur  ergo  nioriennir  et 
ilovor:il)it  nos  lik'  ipiis  niaxitnus\     Ilinc  deus  noster  ignis  consuniens  voca- 
JiÄ.'z':^"'"'  1^^'i'tro.  4.  et  lieb.  12. 

'Et   in    pulvereiu    mortis    cleduxi.sti    me^  seu  'posuisti    nic\     PIoc    velut 

EpiplioueiuM    (lici    \i(letur,    (pn)    iu    summa    conclndit,    omnes    passiones    eo 

pertingere,   ut   in  pulverom  mortis  iret.     Quis  est  autem  iste  pulvis  mortis? 

Piito  figurate  hoc  diel  pro  eo,  quod  est  ad  nihilum,   quod  est  in  morte,  ut 

«iii.  7,  6.  j)ulvis   metaphorice   nihilum   significet.     Sic   ps.  7.   pulverem   ignominiae   in- 

dioare    videtur,    diun    dicit   'Et    gloriam    meam    iu    pulverem    deducat'.     Et 

i.fiöii.  16, 2. 3.  Reg.  IG.  pulverem  panpertatis  sonat  dicens  'Exaltavi  te  de  pulvere  et  posui 

C->iob7, 5.  te  dueem  populi  mei' ttc.     Et  lob  7.  ])ulverem  aegritudinis  'Induta  est  caro 

mea  putredine  et  luto  pulveris^  &c.     Sic  videtur  esse  scripturae  tropus  pro- 

prius,  pulverem  accipere  pro  re  ad  nihilum  redacta. 


22,17.  Quoniam  circundederunt  rae   canes   multi,  is 

Coucilium   malignantium    obsedit    me, 
Foderunt   mauus   meas  et   pedes   meos. 

Enuraeratis  duobus  passionum  generibus,  scilicet  spiritualium  et  sensua- 
lium,  hie  tertium  et  ultimum  enumerat,  corporalium  seu  membrorum  et  ad 
membra  pertinentium,  scilicet  vestium  et  nuditatis.  Nomen  'multi'  superfluit,  20 
Et  Hierouymus  pro  'canibus"  'veuatores''  reddidit,  forte  gratia  explicandi  et 
satisfaciendi  titulo,  ut  canes  venaticos  et  cervara  captam  et  laniatam  intelliga- 
mus.  Plana  autem  sunt  omnia  ex  Euaugeliis  abunde  cognita.  Circundede- 
runt enim  corpus  eins,  ceperunt,  tenuerunt  et  obsederunt,  tandem  et  fossis 
manibus  et  pedibus  eius  crucifixerunt.  25 

Sed  nunquid  et  hie  conviciatur  Christus  appellans  eos  'canes'  et  'malig- 
nos'?  Sed  convicia  non  ex  noraiuum  specie  aut  sono,  sed  affectu  animi 
aestimanda  sunt.  Convicium  enim  non  est,  quod  sine  ira  et  odio  profertur. 
sp^ii.3,2.18.  Nam  et  Paulus  ludaeos  vocat  canes,  malos  operarios,  inimicos  crucis.  Et 
2uc.  24, 25.  Christus  stultos  Apostolos,  Sicut  ediverso  laudes  et  praeconia  ex  animo,  30 
non  voce  probautur.  Ideo  canes  liic  appellat,  qui  eura  iniquis  latratibus 
morsibusque  coram  Pilato  accusaveruut,  laceraverunt  et  in  manus  gentium 
ad  mortem  crucis  tradideruut,  cum  hoc  non  nisi  ex  mera  malitia  sese  facere 
scirent  et  ipsi.  Nota  est  autem  huius  animalis  rabies  et  ira,  quo  ingenio 
ferme  differt  ab  aliis  aniraantibus,  unde  et  ludaeorum  furor  et  rabies  ea  3.s 
metaphora  fuit  significanda. 

Tractemus  autem  parumper  et  nos  contentiosum  huuc  locura  'Foderunt 
manus  meas  et  pedes  meos",  ne  penitus  intactum  praeteriisse  videamur. 
ludaei  pertinaciter  hie  legeudura  conteudunt  non  'foderunt',  sed  'sicut  leo', 
causati,  quod  verbum  'foderunt'  hebraice  scribatur  per  caph  et  res  et  he  sine   40 


Operationes  in  Psalnios.    1519—1521.  633 

aleph,  cum  hoc  loco  alepli  ponatur  inter  caph  et  res  et  legatur  'Caari',  iion 
'caru'.     'Caari'  autera  significat  'sicut  leo',  'Caru'  'foderunt'.     Ad  haec  affir- 
mant   vocabulum  'Caari'  non  nisi  bis  in  tota  Biblia  reperiri,   hoc  psahno  et 
Isaiae  38.,  ubi  dicitur  'Sicut  leo  sie  contrivit  omnia  ossa".    In  caeteris  omni-  3cf-  38,  i3. 
5  bus   locis  dicitur  'Carie',    non   'Caari',   ut   ps.  7.   'Ne  quando    rapiat  Carie  i'f-  ?,  3. 
aniraara  raeam'.    Et  10.  'Insidiatur  in  abscondito  Carie',  idest  sieut  leo.     Etl^i.  10,9. 
hoc   psalnio  versu   superiore    'Carie   rapiens   et   rugiens".      Nee    video,    quo  22,  14. 
modo  possint  per  grammaticam  cogi,  'Caari'  hoc  h)co  pro  'foderunt'  accipere, 
quando  eandem  dictiouem  Isaiae  38.  ipsi  nos  cogunt  pro  'sicut  leo'  accipere.  3cf.  ss,  13. 

10  Certe  species  ab  eorum  parte  stat  fortis,  pro  nobis  milla,  quantura  ad  gram- 
maticam attinet.  Et  durum  est  dicere,  omnes  libros  eorum  esse  hoc  loco 
depravatos.  Nam  quod  puuctis  aliter  variatis  legi  potest  'Caari'  et  'Caaru' 
non  satisfacit,  cum  puuctis  non  esse  credendum  satis  constet,  ut  quae  sunt 
recens  inventum. 

15  Nobis,  qui  in  Christum  credimus,    et  hunc  psalmum  totum  de  Christo 

dictum  autoritate  Euaugelica  teuemus,  facile  est  probare  legendum  'foderunt', 
non  'sicut  leo\  Nos  enim  non  rem  gestam  e  scripturarum  mysteriis,  sed 
scripturarum  mysteria  e  re  gesta,  hoc  est  veterem  scripturam  Euangelio 
illustramus  et  non  econtra,  et  illius  sensum  huius   sensu   comparamus    et  in 

20   Christum  ceu  duos  Cherubin   in   propitiatorium  spectare  facimus,  sicut  dicit 

Hier.  23.  'In  novissimis  iutelligetis  consilium  eins'.    Et  ad  Mosen  'posteriora  .]^>j(op33^23. 
mea   videbis'.     Cum  ergo   certum  habeamus,   Christi  manus   et   pedes  esse 
perfossos  in  cruce,  nee  minus  certum,  hunc  psalmum  in  Christum  quadrare, 
tum    sensus    mire    consentiat    ac    omnino    exigat    'foderunt'    legendum    esse, 

25  praesertim  cum  nullus  etiara  grammatice  rigor  huic  resistat,  absque  conten- 
tione  et  cunctatione  legimus  'foderunt'.  Adversarios  vero  primum  urgebit 
sensus  ipsius  absurditas.  Quid  enim  sonat:  sicut  Leo  manus  meas  et  pedes 
meos?  Quodsi  etiam  repetendum  dixerint  verbum  'obsedit'  hoc  modo  'Con- 
silium  malignantium   obsedit   me,   Sicut  Leo   obsedit   manus   meas   et  pedes 

30  meos',  non  effugient,  immo  malus  incurrunt  absurdum.  Quo  modo  Leo 
obsedit  manus  et  pedes,  cui  scriptura  solet  os  apertum,  rugitum  et  rapinam 
tribuere,  ut  totum  devoret?  aut  quae  nugatio  Spiritus  ista,  ut  totum  obsessum 
concilio  malignantium,  addat  etiam  manus  et  pedes  obsideri  a  leone,  quasi 
manus  et  pedes  non  obsideat,  qui  totum  corpus  obsidet.    Eadem  manent,  si 

35  quodlibet  aliud  verbum  subaudiant.  Quicquid  enim  Leoni  tribuerint  in 
manus  et  pedes,  ipse  communis  sensus  coget  tribui  eidem  in  totum  corpus. 
Nostrae  autem  intelligentiae  nihil  prorsus  absurdi  obstrepit,  sed  omnia 
aptissime  quadrant,  ut  etiam  si  nee  'Caari'  nee  'caru'  positum  fuisset,  tarnen 
res  gesta  subinteUigi  doceret. 


1    hoc  autem   loco   E  4   ossa   iiiea    E  12    alter  AD  26  coiictatione  D 

33  leoue]  longe  E 


(534  Oporationes  in  Psiihnos.     1519—1521. 

noiiidc  ot  hör  ne^orii  niunct  illos,  (|n<)(l  Imnc  vcrsiini  cof^entur  dictum 
admittfiT  de  aliqua  iiisigni  passiouc  i.stanini  inanuum  et  peduni,  cniuscuiu|ue 
luerint.  I*roforant  i'rij:o  sivo  MardoclK'Uin  sive  Ester,  quao  est  ista  insignis 
passio,  (iiKun  in  maiiihiis  et  pedibus  uter  illoruni  tulerit?  Sed  nee  universa 
seriptura  iillius  iiisti  meiuinit,  qui  insignem  perseciitionem  maniium  et  pedum  s 
passus  sit.  Aliain  enim  haue  passionem  esse  oportet,  quam  reliqui  corporis 
fuerit,  i\v  prorsus  manuuni  ac  pedum  seorsum  propriam.  Quae  nam  ergo? 
Non  dicent,  quod  norvis  et  compedibus  vincirentur,  quia  sie  non  facit  leo 
manibus  et  j^edibus,  nee  alicjuid  simile,  quo  metapliorae  ratio  constare  possit, 
Nee  tale  »juippiam  Ester  aut  Mardocheus  pertulit  nee  amputationem  manuum  lo 
ac  pedum,  et  prorsus  niliil  possunt  leoni  et  manibus  dare,  quod  ullus  sanc- 
torum  passus  sit.  Nos  autcni  Christum  habemus  insigui  manuum  et  jiedum 
persecutione  clarum,  quam  versus  tota  pronitate  sequitur  et  capit. 

Sola  ergo  superest  graramatica,  quam  decet  Theologiae  cedere,  cum  uou 
res   verbis,  sed   verba  rebus  subiecta  sint  et  cedant,  et  vox  merito  seusum   is 
sequatur  et   litera  spiritum.     Primum   sine   punctis  legi   potest  'Caare'  pro 
'caarim',  idest  fodientes  pro  foderunt,  ut  sit  noraen  pluralis  numeri,  quod  in 
statu  regiminis   abiicit  mem  finale,   et  mutat  i  vocalem  in  e,   ut  habet  usus 
hebreae  linguae.    Tunc  nihil  mutato  sensu  legetur:    Consilium  malignantium 
obsedit  me,  fodientes  vel  fodientium  mauus  meas  et  pedes  meos.     lara  cum   20 
in  Omnibus  talibus  norainibus  soleat  post  primam  literam  verbi  sui  originalis 
addi  Vaff  vel  punctum  holem,  quo  a  verbo  diiferat  et  derivetur,   Quis  seit, 
an    propheta    usus   liceutia    sua  pro    Vaff  posuerit    aleph,   ob   insignem    rei 
uovae   eventum?     Legimus    enim,  et  Isaiam   capit.  9.   eadem   licentia  usum 
mem  finale  in  medio  dictionis  Lemarbe  contra  totius  linguae  et  grammaticae  25 
morem  posuisse,  aeque  ob  insigne  regni  Christi  mysterium,  quod  clausum  et 
sterile  in  rebus  istis,  tamen  multiplicatur  et  aperitur  in  totum  orbem. 

lam  si  sola  pertinacia  repugnat,  nihil  profuisset,  si  etiam  verbum 
'Caari'  suis  propriis  literis  et  pimctis  posuisset.  Cum  enim  Caari  sit  am- 
biguum  in  hebraeo  ad  emendi,  parandi,  fodiendi  significationem,  quis  perti-  so 
uaces  eo  cogere  potuisset,  ut  fodiendi  potius  quam  parandi  et  emendi 
significationem  admitterent?  immo  qui  re  gesta  non  moventur  et  literis 
iuhaerent,  maiori  tunc  specie  significationem  fodiendi  declinassent,  cum  minus 
intolerabile  sit,  manus  et  pedes  disponi  et  emi,  sicut  manus  laborare,  capi 
et  invenire  dicuntur.  Si  ergo  tunc  accessuri  erant,  si  Caari  positum  esset,  35 
contempta  aequivocatione  propter  evidentiam  rei  gestae,  et  modo  accederent, 
eandem  rei  gestae  veritatem  unico  elemento  Aleph  facile  praeferentes.  Verum 
ut  in  litera  Aleph  pertinaciam  suam  tuentur,  ita  tunc  in  aequivocatione 
tutati  fuissent.  Et  quam  veritatem  etiam  manifestissimam  pertinatia  non 
contemnit  et  eludit?    Quid  autem  si  propheta  dedita  opera  Aleph  interposuit,   40 


1 4  cedere  A  caedere  E  1 5  cedant  A    caedarit  E 


Operationes  ia  Psalmos.     1519—1521.  635 

ut  aequivocationis  elusionem  ex  ea  parte  praeveniret  et  per  absurditatem  ex 
altera  parte  occurreret,  ne  Caari  idest  sicut  leo  dicere  auderent,  et  tarnen 
velut  iusigui  moiiitorio  literae  aleph  eos  ab  aequivocatione  revocaret  et  sie 
in  medio  conclusos  teneret,  ut  sensum  germanum  cum  re  gesta  congruentem 
5  effugere  non  possent?  et  tarnen  id,  quod  contra  pertinatiam  factum  est,  per- 
tinacia  pro  se  tueuda  pervertit. 

Et  quis  novit,  an  spiritus  etiara  eo  consilio  lianc  dictionem  nmtarit, 
ut  esset  mysteriura  occultum,  donec  impleretur,  sicut  et  titulum  psalnio  dedit 
occultissimum,  quem  non  nisi  res  gesta,   immo  ipsemet  aperiret,  quem  spiri- 

10  tum  cum  tota  Ecclesia  habeat  eruditorem  et  hoc   loco  'foderunt^*  legat,  cum 

re  ipsa  consentieus,  pertinacibus  valedicemus,  sicut  Apostolus  monet  'Haereti- lu.  3,  10  f. 
cum  hominem  devita  sciens,  quoniam  subversus  est,  qui  eiusmodi  est,  cum 
sit  suo  iuditio  condemnatus',  satis  habentes,  quod  nostram  fidem  tenuerimus 
et  nostram  lectionem  eatenus  defenderimus,  quatenus  nullo  neque  grammatico 

15  rigore  neque  opportunitate  sensus,  neque  argumento  rei  gestae  nos  cogere 
possunt,  ut  non  legamus  'foderunt\  Nos  autem  praeter  hoc,  quod  gramma- 
tica  nobis  non  resistit,  immo  patrocinatur,  praesertim  syntactica,  et  sensum 
et  rem  gestam  habemus  aptissime  et  amicissime  conspirantes.  Uli  contra 
solam   grammaticam  eamque  et   rigidissimam  et  orthographicam  solum,   nee 

20  haue  nisi  incertam,  unico  totius  exemplo  Bibliae  duntaxat  patrocinante,  cum 
nuUa  rei  gestae,  immo  contrario  argumento,  deinde  importunissimo  et  absur- 
dissimo  sensu,  nuUa  denique  syntaxeos  constantia. 

De  sensu  autem  verborum  nulla  quaestio,  cum  toti  orbi,  etiam  impiis 
sit  notissimus.    Videmus  tarnen  hie  spiritus  Davidici  incomparabilem  gloriam, 

25  qui  Christi  omnia  sacramenta  adeo  pernoverit,  ut  etiam  crucifigendi  modum 
praeviderit.  Nam  in  spiritualibus  illis  malis  et  ipse  non  parum  fuit  eruditus 
et  exercitatus,  ut  facile  fuerit,  et  Christum  similia  vel  maiora  passurum 
praenosse,  sed  fodi  manus  et  pedes  nuncjuam  expertus  fuerat  uec  tale  ali- 
quid  in   alio   quopiam   viderat   unquain,   et  tarnen  ita  pronunciat,   ut  nuUus 

30  alius  scripturae  locus  aeque  clare  tradiderit,  ne  Euangelia  quidem  cum  toto 
novo  testamento.  Et  quod  magis  miremur,  obscurissimus  simul  et  clarissi- 
mus  est  eisdem  verbis.  Nam  antequam  impleretur,  quis  perfossionem 
manuum  et  pedum  et  ossium  dinumerationera  intellexisset  crucifixionem?  cum 
tot    modis    possint    fodi    non    crucifixo    ullo,    post    impletionem    vero    nihil 

35  aptius,  nihil  clarius  dictum  est,  quam  fodi  manus  et  pedes,  et  numerari  ossa, 
ut  et  Augustinus  hie  dicat,  non  potuisse  melius  describi  extensionem  corporis 
in  ligno. 


15  oportunitate  AE  21    iiullo  I)  22  luilla  fc^lt   K 


536  Operationes  in  Psalmos.     If)!')— 1021. 

22,18  DiiMiinorivveruii t   oinnia    o.ssa   mea. 

l|)si    vcro    consideraverunt   et   inspexerniit    n\v. 
Hebraeiis  'Nuinerabo  omiiia  ossa  mea',  ([\un\  diceretur  latiue  per  optati- 
vum   poteutialoiri    luic   inodo:    (lueain,    vcl    (jucas,    vel    queat   qiiis    numerare 
omnia  ossa  mea.    Qiii  versus  et  veniaculae  iiostrae  proverbiiim  vel  dedit  vel     :. 
invcnit ,    i\no   de    vehementer   inaerescentibiis  dicimiis :    Man  mocht  yhin  alle 
sevn  oi.pcvn  ezeleii.     Xeiiue  eniin  ludaei  vel  nlli  alii  neg'ocium  sibi  dederunt, 
ut    numerarent   ossa   eins,    neque   ipseniet    iinnieravit.      Per   se   auteni    patet 
intelligentia,  ex  re  gesta  oranibns  notissinia,    qnantnm  ad  historiani  ])ertinet, 
caeteruni    iuiiotissinia,    <[uantuni    ad    saeramentuni    üdei    et   spiritns,    de   quo    lo 
inferius. 

Duo    ista   verba   'Consideraverunt'   et   'viderunt'   seu   'inspexerunt^    sie 
mihi    diflPerre,    saltem   hoe   loco   videutur,    qnod   alterum,   nempe   'considera- 
i'f.  113,  .sf.verunt',  significet  vertere  vultum  ad  videndum,  ut  ps.  110.  'Dominus  de  eoelo 
i.aiJoi.i9,i7.  in  terram  aspexit'.    Gen.  19.  'Noli  respicere  post  tergum  tuura\    Quo  verbo    n 
Sei.  51,  i.etiam  ad  videndum  convocantur  alii,  ut  Isa.  51.  'Attendite  ad  petram,  uude 
excisi  estis',  sicut  Canaan  suos  fratres  raovit  ad  videndam  patris  nuditatera, 
1  Woi.9,22  Gen.  9.     Alterum  vero  Viderunt'  pertinet  ad  morara  videndi  et  ad  aifectum 
vel   voluptatis  vel  molestiae  capiendae  ex  re  visa,   qua  oculi  pascuutur  vel 
'If  "I;  g;  cruciantur.     Sie  ps.  111.  'Donec  despiciat  inimicos  suos\     Et  53.  'Et  super  20 
^i.  112,  10.  inimicos  meos  despexit  oculus  meus\    Contra  'pecoator  videbit  et  irascetur', 
i»)f^.^7,' 9'f.' Clarius  ps.  30.  'Enge,   enge    viderunt   oculi    nostri'.     Et  Micheae  7.  utroque 
affectu   huius   verbi   brevi   textu   variat  'Videbo   iustitiam  eins  (idest  videns 
gaudebo  in  iustitia  eins),  et  aspiciet  in  me  inimica  mea  et  confundetur  (idest 
videbit  cum  dolore).    Oculi  mei  videbunt  eam',  idest  delectabuntur   videntes.  25 
?Si.  91, 8.  Hoc  modo  illud  ps.  90.  intelligitur  'Veruntamen  oculis   tuis  considerabis   et 
retributiouem   peceatorum   videbis',   ubi  eadem  verba  huius  versus  ponuntur. 
Est   ergo   sensus:    talia   mihi    paeieuti   non    modo   non  compatiebantur, 
sed  cum  iam  nihil  superesset,  quod  facerent  in  meam  ignominiam,  sese  mutuo 
ad  videndum  me  exhortati  sunt  et  commoverunt:  Sie  vveysseten  mit  fingern   30 
auff  mich.     Deinde   oculos    suos    in   me   cum    sumrao    tripudio,  insultatione, 
voluptate  paverunt   et   saturaverunt ,   compotes   scilicet  facti    suae   nequitiae. 
gjil't  Iß' *^;  Hoc   ps.  88.  vocat   laetificare   inimicos,    sicut  figuravit   et    Sampson ,   ludens 
coram  Philistaeis.    Crudelissima  scilicet  rabies  eorum  arguitur,  qui  ultimo  et 
tali  supplicio  etiam  delectati  sunt,  vere  hominum  oculi  insatiabiles  (ut  Salo-  35 
<Bp\:.  27, 20.  mon  ait)  etiam  in  furiis  exercendis.     Hebraeus  autem  huuc  affectum  plenius 
tradit,    quando  idiotismo  suo  dicit  Viderunt  in  me,  Videbo  in  iustitia  eins, 
oculus  mens   videbit  in   hostibus    meis',   aut   si   absolute   ponatur   'peccator 
videbit  et  irascetiu-'  &c. 

3  Heb.  AD  EbrQ.  E  17  Canaan]  Cham  E  31   öff  D       summo  fe^It  E 


Operationes  in  Psahiios.    1519—1521.  637 

Diviserunt   sibi    vestinienta   mca.  .,2  i9 

Et   super   vestem   meam   miseriint   sortem. 
Miriim,    cur  Euaugelistae    hunc    prae   ceteris    versum    addueant,   euin 
videatur    minimum    et   ultimum    passiouis    genus    indicare,    nempe    spoliuni 

5   vestiraentorum,    praesertim   lohannes,   qui   oraisso   primo  versu,  quem  Mat-^|jJ{.'''j-J'3^ 
thaeus  et  Marcus  inserunt,  hunc  minoris  ponderis  vcrbose  et  integra  historiaSoi).  19,24. 
quadam  recitat.     Cur  nou  cor,   ossa,  linguam  aut  alia,   quae  hie  narrantur, 
allegant?    Sed  et    Euaugelistae  forte  moti  sunt,  cur  nara    propheta  haue  iu- 
iuriam  Christi  ceciuerit,  cum  multa  alia  maioris  momenti  tacuerit,  ut  sputa, 

10  spiueam  coronam,  flagella,  observautes  in  ea  insigne  aliquod  mysterium,  quod 
prodere  voluerunt.  An  ideo  fecerunt,  ut  primo  et  novissimo  versu  passio- 
num  allegato  indicarent,  omnes  intermedios  quoque  ad  Christum  pertinere 
impletosque  pro  allegatis  haberi  debere  ?  Nam  primus  versus  priniam  et 
summam  passionem  Christi,   hie    ultimus   ultimam  et  prae  caeteris  mitiorem 

15   tradit.     De  mysterio  dicemus  loco  suo. 

Sensus  igitur  prophetae  est,  adeo  Christum  traditum  esse  in  manibus 
impiorum  ac  desperatum,  ut  prae  nimia  securitate  vestibus  eins  illuserint, 
tautum  abest,  ut  resurrecturum  sperarint  aut  vindicandum  a  deo  timuerint. 
Neque  enira    arbitror,   railites   lucri  gratia   vestes  divisisse,   sed   velut  in   re 

20  ludicra  iocari,  ridere  et  ludere  voluisse,  in  signum  vastati,  perditi,  aboliti  et  per- 
petuae  oblivioni  traditi  sicut  novissimi  virorum,  ut  cui  post  vitam  et  corpus 
ablata  ne  vestes  quidem  in  memoriale  reliquae  fuerint  apud  suos.  Nota 
sunt  verba  lohannis  de  tunica  incousutili,  desuper  coutexta  per  totum,  quam 
hie  vestem  vocat,  super  quam  proiecerunt  sortem,  mal  odder  unmal  uvorifeun.' 

25  Finitis  passionibus  Christi  dignum  est  pro  psalmi  huius  onmium  prin- 

cipis    ampliore    intellectu    paululum   iramorari    et  observare   in  eo,    id    quod 
Paulus    dicit,    in    Christo    esse    absconditos    omnes    tesauros     sapientiae    eteoi.  2, 3. 
scientiae.     Tentemus    itaque    iugredi    in    abscondita    illa,    si    Spiritus    nobis 
ostium  dignabitur  aperire.     Prinumi   non    est   dubium    in  Christo  nobis  non 

30  modo  proposita  esse  omnia  exempla  Christiauae  conversationis  absolutissima, 
sed  et  commeudata  omnia  sacramenta  prophetiae,  in  Ecclesia  sua  in  finem 
usque  mundi  implenda.  Sic  enim  B.  Augustinus  li.  3  Tri.  4.  docet,  Chri- 
stum suo  simplo  respondere  nostro  duplo,  hoc  est  sua  historia  simplici  nobis 
duplo    fructu    servire,    exemplo    et    sacramento.     Verum    nos    hoc    tempore 

35  Augustinum  augeamus  et  procedamus  nostro  filo,  in  quattuor  facies  Christum 
partieutes  velut  in  quattuor  cornua  crucis.  Duas  dabimus  piis,  qui  illo 
bene  utantur,  duas  impiis,  qui  illo  pessime  abutantur.  Piorum  una  sit  cre- 
dentium,  altera  imitantium.     Impiorum  una  sit  apostatantium,   altera  perse- 

22  reliquiiie   E 

')  5ügt.  Öirimm,  2Ötb.  VI.  1495.     (Sä  tft  ha^  Spiel  beö  OJicffcrloerfi-uä  gemeint,  bei  bcm 

bie  (Sntfdieibitng  baUoit  abf)ängt,  ob  bte  mit  bem  ina],  b.  i.  ber  ^krfe  be§  »erfertigcvä  t)et= 
fe^ene  Seite  ober  bie  beffen  e:ttbe()renbe  oben  ,^u  liegen  fommt.  !^.  5p. 


(338  Operationos  in  Psalmos.     ir)19— l.Vil. 

(Iiiriitiuin.     Seil  oiHiiia  luicc  (jualtiior  in  ahscomlitis,  ut  iion  nisi  fide  jxToipi 
possint. 

Prima  facics  Christi:  l']st  n^tilia  eins  in  spiritn  et  fido,  lioe  ost  ut 
non  tantuni  st-ias  liistoriani  passionis  eins,  in  qua  liodie  soluin  laboratnr,  ut 
in  nulla  ro  suporstitiosins,  tot  fahulis,  nugis  et  mendac^iis  conspurcata,  ut  & 
aegro  historia  pcrnianserit,  denique  infelici,  ne  dicam  inipia  digressione  ex- 
patiaiites,  et  ii  intor  eos  laudatissimi,  pene  totam  vel  salteni  })otioreiii  eius 
parteni  fecerunt,  gladios,  doloreg  et  corapassiones  Mariae,  adhaee  vitupera- 
tiones  ludaeoruni  non  parvam  eins  ]>arteni  obtinent,  ut  si  quid  historiae 
reliquum  est,  nihil  tamen  superest  siniplioitatis  p]nangelisticae,  (|uae  sola  in  lo 
liac  re  onniiuin  niaxime  et  valet  et  servanda  f'uit,  propter  fideni  spiritus 
forniandani,  quae  euriosis  et  superstitiosis  impeditur,  iumio  ])erditur,  sola 
32.  auteni  simplicitate  alitur  et  servatur,  sicut  scriptum  est  proverb.  3.  'cum 
simplieibus  sermocinatio  sapientiae",  seu  ut  Hebraeus  habet,  'ad  rectos  se- 
cretura  eius'.  Tuuc  aut^m  uoscis  in  spiritu  passionem  Christi,  quando  pleno  ir. 
aifectu  fidei  in  ipsam  raperis  uou  dubitans,  pro  te  esse  Christum  haec  omnia 
passura,  poenasque  illius  tua  esse  peccata,  quae  super  sc  accepit  et  tulit, 
resurgensque  a  mortuis  in  semetipso  absorbuit  victor,  ne  tibi  nocerent,  modo 
in  nomine  eius  credideris.  Nam  qualis  forma  Christi  patientis  in  oculis 
hominum,  talis  tua  in  oculis  dei,  et  quod  Christo  faciunt  homines,  hoc  tibi  20 
taciunt  tua  peccata  et  daemones,  nisi  quod  tum,  cum  pateris,  non  sentis, 
immo  in  eis  delectaris  ceu  furiosus  in  malis  suis  ridens,  in  (juibus  Christus 
dolet  sapiens.  Seuties  autem  et  tu,  ubi  revelante  lege  formam  haue  foedis- 
simam  peccati  tui  cognoveris,  quam  ignorans  tibi  ipsi  velata  lege  peccans 
paraveras.  25 

Sic  tu  es  miser  ille  derelictus,  vermis  et  non  homo,  opprobrium  homi- 
num et  abiectio  plebis,  omnibus  visus  derisus,  ad  desperationem  adactus, 
reprobus,  damnatus,  circundatus  vitulis  et  tauris,  datus  leonis  ori  rugientis 
et  rapientis,  elf  usus,  sicut  aqua  dispersa  ossa  tua,  cor  liquescens,  arescens 
sicut  testa  lingua  faucibus  adherente,  in  pulverera  mortis  deductus,  canibus  3o 
et  concilio  malignorum  obsessus,  fossis  manibus  et  pedibus  ossibusque 
numeratis,  tandem  vestibus  ablatis  et  sorte  distributis  in  sempiternam  obli- 
vionem  de  omnium  memoria  abolitus.  Haec,  inquam,  omnia,  quod  in  anima 
operetur  peccatum,  tibi  Christus  sua  forma  ostendit  ignaro.  Cui  nisi  credi- 
deris et  talem  tete  agnoveris  atque  peccare  deinceps  talemque  formam  augere  ss 
desieris,  veuiet  dies  revelationis,  ut  credere  non  possis,  sentire  autem  cogaris, 
talem  te  esse,  et  tamen  neque  vitare  neque  mutare  possis.  Quid  autem 
singulorum  istorum  in  conscientia  sit,  longum  fuerit  investigare,  et  inexpertis 
frustra    dicitur,    cum   omnia   subito    fiant    et    solius    conscientiae  confusione 


8  MatrisESf.  8/9  fecerunt  bi§  partem  fe^lt  6.  10  Euaugelicae  E       14  Heb.  AD 

Ebre.  E  20  dei  est,  E  34  operatur  D 


üperationes  in  Psalmos.     1519—1521.  ß39 

peragantur.  lufra  tarnen  e  tercia  et  quarta  facie  aliquid  de  iis  intelligi 
poterit.  Hac  igitur  prima  facie  siruilis  efficeris  Christo  in  spiritu  et  fide, 
idest  credis  et  agnoseis,  te  talem  esse  in  conscientia,  qualis  est  Christus  in 
carne,  atque  haec  est  similitudo  salutaris  et  bona,  promovens  ad  salutem. 

5  Secunda:    Est    imitatio    Christi    externo    exemplo,    quo    modo    solum 

traetant  passionem  Christi,  qui  optime  traetant   hodie,  licet   et    hi  rari  sint. 
Sic   1.  Pet.  4.    'Christo  in  carne  passo,  et   vos  eadem  cogitatione  armamini'.  i.  *etr. 4,  i- 
Heb.  13.     'Recogitate  eum,  qui  talem  adversus  semetipsum  sustinuit  a  pec-  Oebr.  12, 3. 
catoribus    contradictionem'.     Sed   de   prima  facie  Ro.  5.      'Qui   mortuus   est  mm.  i,  25. 

10   propter    peccata    nostra    et    resurrexit    propter   iustificationem  nostram'.     Et 

Petrus  1.  Pet.  3.    'Christus    semel   pro    peccatis   nostris   mortuus   est,  iustus  i^etr.  3,  is. 
pro    iniustis'.     Et    Epistola    ad    Hebraeos    Christum    pontificem    describensC'e6r.5,7u.9. 
egregie  primam   illam   faciem   tractat.     Et  in   iis   duabus  noticiis  pendet  sa- 
pientia  fidelium  Christi,  prior  tarnen,   quia   fidei   est,   principalis   est,  et  has 

15   duas    Augustinus    appellat    Sacramentum    et   exemplum:    Sacramentum,  quo 
abscondita  fides  alitur,  Exemplum,    quod    vita  externa  imitatur,     Hac  facie 
similes   eificimur  Christo    in   carne   quoque,   idest    similia    foris    patimur,  et 
ipsa  salutaris  similitudo  est,  de  qua  Paulus  dicit  'passiones  Christi  abundant  2.  Sor.  1, 5. 
in  nobis'.     Neque   enim   nisi   spiritu   et  ipsa  cognoscitur,   hoc   est  afiPectu  et 

20  amore  in  nobis  formatur.  Nemo  enim  similia  Christo  patitur,  nisi  spiritu 
magistro  eriidiatur,  cum  interim  sine  spiritu  multa  de  ea  loqui,  multa  operari, 
multa  denique  pati,  sed  dissimilia  Christo  possit.  Nam  et  daemones  patiun- 
tur,  sed  sua  culpa,  Christi  passiones  innocentiae  et  propter  iustitiam  pas- 
siones sunt. 

25  Tertia   facies:    Est   apostatantium    et   incredulorum.      Haec     a    prima 

facie  nihil  diiFert  nisi  penes  sensum.  Impietas  enim  tales  facit,  qualis  est 
forma  Christi.  Sed  insensati  id  non  intelligunt  ac  perseverant  in  ea,  pro- 
ficientes  de  die  in  diem  magis  ac  magis  in  eandem  formam,  a  caecitate  in 
caecitatem,  de  vitio  in  vitium.     Sensati  vero  et  revelante  lege  humiliati  in- 

30  telligunt  et  resipiscunt,  quottidie  exuentes  hanc  formam,  proficientes  de 
virtute  in  virtutem,  de  claritate  in  claritatem,  donec  destruatur  corpus  pec- 
cati  et  cum  Christo  moriatur,  renovatum  in  eandem  imaginem  Christi. 

Quarta,    de   qua   dicere  proposuimus,   prophetica  est  indicans  iis,  qui 
spiritura  habent,  quid  passura  sit  Ecclesia  ab  impiis  daemonum  et  hominum 

35  doctrinis,  nam  Ecclesia  corpus  Christi  est  metaphoricum  sive  allegoricum, 
Cuius  spiritualem  vastationem  in  suo  naturali  corpore  praefiguravit.  Non 
enim  Ecclesia  vastatur  temporalibus  persecutionibus,  quantum  pestilentibus 
hominum  doctrinis,  immo  illis  augetur,  istis  minuitur,  atque  haec  est  illa 
novissima  persecutio  Antichristi,   praedicta    per  Apostolos,   in   qua    Spiritus 


12  potificem  A  20  amore]  aniaro  AI)  25  apostantinin  AD  n|i(.st<)taiitiiiin   E 

28  in  eadem  forma  E 


(540  OjHMiitionos  in   Psalinos.     ir)lit— ir)21. 

l'liiisti  in   rcliciuiis    suis  perst'vcM'ans    *;'omot    })ri)  Ecolesiti  dei,    ca   quac   hoc 
psalnio    ('liri>tiis    pio    sua    iialnrali    jxM'Sona   ooiKiueritur.      De   (jua   rc    citra 

•15i.  S9  39ff.  allciroriaiu  apcitiuiiu'  jiropliotia  ]irao  caetoris  latius  loquitur  psalmus  88. 
(licciis  'Tu  \(>i()  i('j)ulisti  et  despexisti,  tlistulisti  Christum  tuum.  Avertisti 
testanieutuui  servi  tui,  projihauasti  in  terra  sanctuarium  eius,  dcstruxisti  s 
omnes  sepes  eins,  posuisti  Hrinamentuni  eius  formidinein,  Diripnerunt  eum 
oiiiues  transeuutcs  viani,  faetus  est  opprobrium  vieinis  suis.  Exaltasti  dex- 
teraiu  »le[>rinientuin  euni,  hietificasti  omnes  inimicos  eius.  Avertisti  ad- 
iutorium  ijhidii  eius  et  non  es  auxiliatus  ei  in  belle.  Destruxisti  eum  ab 
enumilatione  et  sedem  eius  in  terra  collisisti.  Minorasti  dies  temporis  eius,  lo 
periiidisti  eum  coufusione'.     Haec  ille. 

IVinuun  est  derelinqui,    in  quo  uno  nuiUa  mala  (^omprehenduntur,  sei- 
est. 89, 39.  licet  (piod  ps.  88.  dicit  'repulisti,  sprevisti,  iratus  es  cum  Christo  tuo\    Hoc 
est    aliud    nihil,   quam    Ecclesiam    seu    rcgnum   Christi    destitui    fide,    sicut 

1.  Jim.  4,  I.Paulus  praedixit  'In  novissimis  discedent  quidam  a  fide,  attendentes  spiritibus   if> 
üuc.  18, 3.  erroris\     Et  Christus  Lucae  18.     'Filius  hominis  cum  venerit,  putas  inveniet 
fidem  in  terra?"    Hoc  certe  agitur  et  iam  diu  actum  est  tot  caerimoniis,  tot 
sectis,  tot  ordinibus,  sine  fine  sese  frustra  consumentibus,    ubique  terrarum, 
die  noctuque  multus  clamor,  multae  praeccs,  multae  conciones,  multae  missae, 
et  iis  Omnibus  nihil  proficitur,  quottidie  in  peius  euntibus  omnibus.     Neque  20 
ii,  qui  vere  clamaut  gemitu  spiritus,  exaudiuntur,  quo  ista  portenta  ab  Ec- 
clesia    repellantur.      Tempus    est    clamaudi,    sed    noluit    dominus    propitiari 
propter  peccata  nostri  impiissimi  Manasse,  qui  oblitus  dei  sua  coepit  curare. 
Ita  fit,  ut   ubique   religionum    pompa,   Christianismi    species,   operum  hypo- 
crisis,  Euangelii  umbra  spectetur,    sed    virtus   fidei    et  charitatis    nulla.     ße-  25 
friguit  charitas  et  abundat   iniquitas,   et   conscientiarum   non   nisi  earnificina 
superest,  derelinquente  nos  deo. 

Secundum:  quod  est  vermis,  non  homo,  opprobrium  et  abiectio  plebis, 
derisio,  subsannatio,  insultatio  et  blasphemia.  Nam  jiostquam  radices  nu'sit 
superstitio  et  species  illa  pietatis,  ut  iam  securi  aliam  viam  ne  ferant  qui-  30 
dem,  nedum  cogitent  aut  quaerant,  mirum  ludibrium  christiana  fides  facta 
est,  quia  non  licet  in  pompas  eorum  loqui.  Quod  si  tentes,  sicut  revera 
tentat,  si  assit  fides,  mox  haereticus  et  sexcentis  opprobriis  abiectus  pro- 
fligaberis.  Exerapla  hodie  satis  sunt  manifesta.  Itaque  Christus  nobis 
timor,  opprobrium,  derisio  et  abiectio  vulgi  est  metu  sanctissimi  Vicarii  35 
Christi  et  totius  sui  sacerdotii,  qui  cum  fidei  doctrinam  ferre  non  possit 
(neque  enim  simul  cum  Papali  doctrina  fides  stabit,  cum  illa  hypocrisis  et 
species,  haec  veritas  et  iudicium  sit),  necesse  est,  ut  sese  glorificet  et  sub 
nomine  Christi  glorioso  rem  Christi  omnibus  opprobriis  conspurcet,  ut  sit 
ille  Christianus,    non    qui    in   Christum    credit,    sed  qui    Papae    obedit,    Et  4o 


12   comprelienduiitur   AE 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  Q^l 

haereticus,  nou  qui  articulos  fidei  negat,  sed  Papam  non  adorat.  Actum 
enim  est  de  re  Christiana  regnaote  Vicario  Christi.  Tiinc  eniin  coepit  deus 
avertere  testamentum  servi  sui  et  prophanare  in  terra  sanctuarium  eins,  id- 
est  in  terram  conculcare  diadema  eins,  ut  non  Christus  rex,  sed  homo  pec- 

5   cati  in  loco  eins  sancto  super  nos  regnaret. 

Tertio:  vitulos  multos  et  tauros  Basan,  quos  alios  esse  arbitrabiniur 
quam  opulentes  gvgantes  illos,  monstrificos  Episcopos,  qui  nee  sacerdotes 
nee  principes,  sed  conflata  ex  utriusque  ordinis  fuco  monstra  sunt  turpissiraa, 
una  cum  monachis  et  Ecclesiasticis  illis  voluptuariis^,  quos  Praepositos,  De- 

10  canos,  OfBciales,  Canonicos,  Vicarios,.dominos  nostros  vocamus,  His  enim 
sie  capta,  circundata  et  oppressa  est  Ecclesia  Ecclesiaeque  fides,  ut  facihus 
fnerit  gentium  tyrannica  imperia  fidei  subdere,  quam  istorum  pomposissiraas 
incredibilique  mole  incrassatas  caerimonias  convellere,  cum  prae  abundantia 
earum  nihil  syncerae  veritatis  spectari  possit,  adeo  totara  Hierusalem  usque 

15  ad  OS  repleverunt.  Hi  ore  late  aperto  aliud  non  docent  quam  Iura  sanctis- 
sima  Papae  et  Aristotelis  rationisque  naturalis  documenta,  adeo  ut  in  huius 
vastationis  prosperitatem  repererint  universalia  studia,  in  quibus  per  con- 
ductos  dignitatum  et  praebendarum  et  graduum  titulis  operarios  strenue 
devoraretur,  quicquid   e  baptismate  Christo  nasceretur,   praesertira    praestan- 

20  tioris  ingenii  et  indolis.  Et  lianc  voracitatem  tartaro  dignam,  non  rugientis 
et  rapientis  leonis,  sed  optime  erudientis  et  docentis  pastoris  opus  appellare 
oportet,  in  quo  et  id  addunt,  quod  recte  sese  facere  putant,  si  fidem  et  fidei 
confessores  absumant  et  perdant  censuris,  igne  et  ferro,  nee  sie  tarnen  ar- 
guantur  esse  rugientes  leones. 

2f)  Quarto:    ad  haec  mala  sequuntur,  quae  necesse  est  sequi,   ut  Ecclesia 

effundatur  sicut  aqua,  dispergantur  ossa,  cor  liquescat  in  nicdio  ventris, 
arescat  virtus,  adhereat  lingua  fiiucibus,  et  in  pulverem  mortis  deducatur. 
Quid  enim  vilius  habent  hodie  Gygautes  nostri  quam  auimas  in  Christo 
baptisatas  et  sanguine  eins  redemptas?    Nonne   videmus,  Episcopatus,  paro- 

30  chias  et  alias  animarum  curas  tanta  levitate  distribui,  immo  jM-ofundi  et 
eifundi,  ut  quo  quisque  fuerit  indoctior  et  sceleratior,  hoc  facilius  accedat 
et  pluribus  oneretur?  ut  turbas  animarum  non  alia  aestimatione  habeant 
quam  aquam  prodigalissimc  et  vilissime  effusam.  Certe  pensionum  illis 
harpyis    non    commendatur,    non    obtruditur,   sed    plane   effunditur   populus 

35  Christi,  rursum  ab  illis  nee  excipitur  neque  coUigitur,  sed  fluere  et  ire  permit- 
titur,  ut  pereat  quod  pereat,  modo  illi  census  teneant.  Quid  tum  mirum,  si 
ossa  dispergantur,  et  regnet  in  populo  Christi  ea  infirmitas,  ut  membrum  mem- 
bro  prodesse  neque  diseat  neque  sciat  unquam,  adeo  ut  hoc  Satanico  regno 
et  ii,  qui  alioqui  ossa  et  robur  populi  esse  debent,    firmiores   seilicet  in  fide 

4u   et  verbo,  nulluni  iuvare  possint.     Neque  enim  admittuntur  ad  ea  officia  eru- 
diti,  pii  et  boni  viri,  qui  utiles  essent,  ut  ossa  mutuo  sese  et  carnoin   iuvarcnt, 
')  jampt  ben  'JJI&nd)eii  Diib  bcti  ©tifftÄtocnfieu    Kotli. 
£utf)ei-§  äßerfe.  V.  41 


(\4-2  Oi>.>iatioiios  in  Psaliuos.    ir)19-1521. 

sod  principiuilur  \ituli  vi  tauri  soll.  Sic  (it,  iit  taiulcm  tubcscant  etiam  optima 
conla  et  poroaiit,  dostituta  ministerio  verhi  ot  solatio  fraterno.  Inde  virtutoin 
aivsccro  m-ccsso  est  ot  hononun  openiin  cxonipla  penitus  cossaro,  ut  sie  neqne 
Mvs   iu'(|iu>   consciciitia    bona    nc(|ii('  ()j)ora  charitatis    in  Ecclesia  spectentur. 

An'iiicta  aiitoiii  virtute  et  sublato  operiim  charitatis  nsii  impossibile  est    :. 
fclii'itcr  ouano;elisaro,    adherebit   enim  lingua  faucibus,    et    eiuuigelium,  sieut 
iiKulo  (i(.  vix  midis  verbis  recitabitur,  hoc  est,  dum  per  expcsrientiam  fidei  et 
usum  vitae  noii  gustatur  neqne  vitali  sensu  cognoscitur,  ficri  non  potest,  ut 
plene  et  ctKoaciter  doceatur.     Non  enim  est   (ut  dicitur)  compos   eins,  quod 
hxjuitur,    ideo    non    potest    recte    tractare.      Frigide   enim    et    parvo   fructii    m 
docetur,  quod   sine   affectu    docetur,    sicut   aegre  loquitur,    eui    lingua   arida 
faucibus   adlieret.     Manet  ergo    in  Ecclesia  Christus,  sed  eff'usus  sicut  aqua, 
luaiiciit  ossa,  sed  dispersa,  nianet  cor,  sed  tabesoens,  manet  virtus,  sed  arida, 
iiKuiet    lingua,    sed    faucibus   adherens,    quia    ad   finem   mundi   Christum  et 
sua  membra  durare  oportet.     Et   videmus,  Euangelium   mansisse  in  publicis   is 
concionibus  et  privatis  missis,  sed  sie,  ut  nee  docendi  nee  exhortandi  studio 
tractetur,  solis  syllabis  pro  usu  dumtaxat  recitandi  de  suggestu  pronunciatis, 
mox  fiibulatoribus  illis  ad    alias    nugas    concionem    vertentibus.     Qua  opera 
i.'iic.  8,  f..  ipsimet  volucres  illae  coeli  fiunt,  quae  conculcant  et  comedunt  semen ,  quod 

mxtii  viam  iaetaverant.     Sic    ergo    Euangelium   neglectissime   tractare,   quid   20 
est  aliud  quam  aridam  Christi  linguam  faucibus   adherere?  cum   non  desint, 
(jui  audire  gestiant,  sed  non  assit,  qui  alacriter  et  expedite  dicat. 

Haec  via  est,  qua  in  pulverem  mortis  deducta  est  Ecclesia,  ut  nus- 
quam  eins  species  aut  vestigium  appareat,  Interim  tarnen  mundus  plenus  sit 
labiis,  unguis,  vocibus  concionatorum,  nusquam  lingua  Christi  succulenta  et  2r. 
agilis,  Quautus  est  horror  ista  considerare?  quanto  hiatu  et  voragine  hie 
?f.  s9, 48.  absorbentur  animae  in  Christo  natae?  ut  illud  ps,  88.  dieere  possis 'Nunquid 
vane  eonstituisti  omnes  filios  horainum?' 

Adde  istis,  quod  canes  et  concilium  malignorum  obsederunt  cum,  qui 
et  perforant  manus  eins  et  pedes  eins.  Hi  sunt  principes  Ecclesiarum,  qui  30 
pestilentibus  suis  doctrinis  etiam  urgent,  persequuntur,  venantur  Christianos 
in  sua  rhetia.  Adeo  non  satis  habent  Euangelium  tacuisse  et  oppressisse. 
3oi.  5G,  10  f.  Nam  et  Isaias  vocat  tales  canes  mutos,  non  valentes  latrare,  et  tamen  simul 
impudentissimos  et  insaturabiles.  Quid  enim  praedicant,  iiisi  quod  ad  quae- 
stum  eorum  inexplebilem  faeiat?  Quam  hie  mordent,  latrant,  clamant  et  sb 
saeviunt  in  animas,  vitam  et  rem  populi  propter  bona  Ecclesiae  suae  et 
patrimonii  Cliristi  augenda  et  servanda.  His  ferreis  et  induratis  clavibus 
perforant,  calumniantur,  damnant,  excommunicant  et  inutiles  reddunt  manus 
et  pedes  Christi,  idest  vera  opera  et  rectas  opiniones  Spiritus.  Nam  verba 
*preb.  12,  11.  doctrinae  clavos  dici  Eccles.    ult.  probat,   ul)i   dicit  'Yerba   sapientum  quasi   40 


20  tactare  AE  40  claves  ADE       clavos  2ö.  ^.  ' 


Operationes  in  Psalmos.    1519  — 1521.  (543 

stimnli  et  clavi  in  altuin  defixi",  sicut  et  sagittae,  gladius  et  oinnia  arma 
belli  non  nisi  dogmata  sunt.  Fodere  ergo  manus  et  pedes  est  aliud  nihil, 
(liiam  si  etiam  supersint,  qui  redargutis  impiis  illornm  siiperstitionibus  legi- 
tima  opera  et  sanum  iudicium  christianarum  rerum  docere  laboraverint,  tarnen 
suis  decretis,  censuris,  maledictis  crucifigant,  damnent  et  in  totum  inefficaees 
reddant,  quo  suas  impietates  stabiliant.  Et  hie  avertit  deus  robur  gladii 
Christiani  nee  auxiliatur  in  isto  bello,  ut  ps,  88.  dicit,  sinitque  cadere  veritatem  *ii-  ?9, 44. 
et  praevalere  impietatem,  ut  operatio  erroris  regnet  super  filios  increduHtatis,  2.2f)of).i;,i)ff. 
et  eredant  iniquitati,  qui  eharitatem  veritatis  non  receperunt,  ut  salvi  fierent 
Atque  Papae  quidem  et  suae  Ecclesiae  haec  sunt  portenta. 

Ad  haec  sie  examinant  corpus  Ecclesiae,  ut  omnia  ossa  numerari 
possint,  hoc  est  nullus  eos  latere  potest,  sed  mox  ut  mutierit  in  quovis 
etiam  angulo  orbis,  in  publicum  protrahunt  proditores  et  pro  libidine  sua 
distendunt.  Nam  et  auricularis  illa  confessio,  quem  siuat  latere  a  facie 
Papae  quantumvis  longe  positi  ?  Itaque  iam  non  est  praesumere,  esse  uspiam 
aliquot  Christi  ossa  occulta,  produntur  omnino  et  numerantur,  ubiubi  sunt, 
vel  per  confessionis  secretae  exploratores  vel  exactores  et  tortores,  ut  dixi. 
In  iis  autem  omnibus  tantum  abest,  ut  ullo  miserationis  et  compassionis 
sensu  moveantur  super  animas,  quas  hie  Satanae  operationibns  sine  fine 
jierdunt,  ut  etiam  rideant  et  exultent,  delectati  videre  et  audire,  Ecclesiam 
sie  esse  oppressam,  manus  et  pedes  perfossos,  et  in  oranem  suam  libidinem 
(Munia  prosperari.  Sic  enim  Papistae  cum  Idolo  istius  vastationis  sepius 
gavisi  sunt,  victis  a  se  suaque  impietate  ministris  et  eultoribus  verae  pietatis. 

Ultimum  est,  quod  vestes  partiuntur  et  sortem  mittunt  super  tunicam 
inconsutilem.  Postquam  enim  omnia,  quae  verbi  et  fidei  sunt,  oppresserint, 
ut  nee  vocalis  verbi  vigor  nee  fidei  fructus  in  Ecclesia  palam  fioreat,  reli- 
quura  erat  unum  illud  memoriale,  cuius  inspectu  Christi  meminisse  et  hac 
memoria  nos  alere  et  ad  verbum  ac  fidem  instaurare  poteramus,  scilicet  sacra 
seriptura,  non  voce,  sed  literis  eontenta.  Sic  enim  Paulus  iubet  Timotheo,  i.sim.  4,13. 
ut  intendat  lectioni.  Et  ipse  Christus  lohan,  5.  'Scrutamini  scripturas,  illae  Sorj.  5, 39. 
enim  sunt,  quae  testimonium  perhibent  de  me\  Et  Zadukaeos  Matt.  22. 3«Qtti).-i2,29. 
arguit  'Erratis,  nescieutes  scripturas  neque  virtutem  dei'.  In  scripturis  itaque 
veritas  fidei  involuta  invenitur  ceu  Christus  in  suis  vestimentis.  Neque  enim 
ubi  vox  et  fides  et  opera  Christi  deft^cerunt,  aliquid  eins  amplius  habemus 
quam  solas  scripturas.  Ideo  novissimo  loco  ea  injuria  canitur.  Et  Euan- 
gelistae  spiritu  praesente  senserunt,  quid  futurum  esset  de  libris,  quos  nobis 
scribebant  de  Christo.  Et  quamvis  Christo  parum  doloris  afferret  ea  iniuria, 
tameu  non  leve,  immo  ultimum  nocumentum  Ecclesiae  haec  figura  significavit, 
siquidem  e  seriptura  hauriri  poterat  Spiritus  fidei,  ex  fide  tum  fluxissent 
verba  et  opera,  et  salva  mansisset  ex  magna  parte  Ecclesiae  gloria. 


14  facitj  A  29  Tiiiuitliouin   1) 

41^ 


ß44  Oli'iatioiics  in   l'salmos.     ITjÜl^lWl. 

Hiuis  autciu   iiiiui-ias  scriptiirac  sanctae  i)r()[)h('tat .,  divisionom  et  sorti- 
tioiiciii.     I)f  (ii\isi()iu'  i)rius.    A   iimltis  saeculis  coe})it  hoc  mystoriuin  iniqui- 
tatis   (<jH>raii.    ut    siniiilicissimao    scripturae  simplicissiiiuis    sensus   in  multos^ 
tlividoretJir,  (|n<Kl  malum  On'ocni,    doinde  eins  sectatori  Hieronynio,   sanctis 
et   olo<'lis  (Ut   ('(luiilcm  crcdo)  viris,   acceptiini    roforri   dobet.     Tam  tum  enim     ■> 

:>.  Cor.  3,  6.  coopciunt  ctiaiu  clocti  in  ervorem  diici,  nt  vcrhnni  illnd  Pauli  2.  Cor.  4. 
'TiittM-a  oi'cidit,  spiritns  autoni  vivificat'  eo  toniuoront,  (piod  literain  histori- 
cuni,   sj)irituiu    niysticuni    sensuni   appellarent,    niniium    infbelici  aomulationo 

i».ii. 4, '.'2  ff.  Apostoli  Pauli,   ((ui  (lal.  4.  allcgoriani  Ahrahae   et    uxornm  eins  ponit,   sed 

non  litorani  aut  spiritum  appellat.  Tale  quid  et  Philon  (ut  Eusebius  in  "> 
Ecclesiastica  historia  reoenset)  Christianos  Alexaudriae  fecisse  scribit,  in  qua 
urbe  tunc  erat  iusignis  christianornin  schola  post  illani,  quae  sub  Apostolis 
Antioclüae  fuerat.  Quorum  exemplum  Origenes  secutns  fuiswe  videtur  et  de 
suo  addens  prolapsns  est  nimio,  doneo  historicum  sensum  literalem  et  fasti- 
diendum  et  solum  spiritualem  acceptaudum  doceret.  Restitit  tarnen  ei  tum  i& 
Spiritus,  in  Ecclesia  adhuc  fervens,  et  magno  tumultu  coorto  libros  eins 
damnavit,  sicpiidom  et  Porphyrie  Apostatae  iis  studiis  magnam  praebuit  et 
veram  irridendae  Christianae  philosophiae  ocoasionem. 

Decedentibus   autem   patribus   et   succedentium   generationum   rebus  in 
deteriora   labentibus   coepit  scriptura   varie   lacerari,   donec   ad  Ilnivcrsitates   20 
ventum  est,  et  regno  Antichristi  in  manu  Romani  Pontificis  confirmato,  cum 
iam  non  raysterium  iniquitatis,   sed  ipsa  iniquitas  operaretur,   et  abominatio 
staret  in  loeo  sancto  palam,  utpote  Christo  iam  cum  fide  extincto,  Apostolns 
eius,  cum  primis  S.  Thomas  cum  Lyra  et  suis  in  orbem  vulgare  coeperunt 
quadrigam  illam  sensuum  scripturae,  literalem,  tropologicum ,  allegoricum  et  2r. 
anagogicum,  ac  in  has  quatuor  partes  dividere  hanc  vestem  Christi,  ut  unus- 
quisque   seorsum    suos  haberet  autores,   inquisitores  et  doctores,   ceu  milites 
strenuos    et  audaces    scripturae   corruptores.     Quo   studio   id   efFecerunt,  nt 
verba  scripturae  quidem  haberent,  sed  sie  dispartita  et  lacerata,    ut  prorsus 
nihil  constantis  intelligentiae,  qua  animas  induerenuis,  reliquum  nobis  fecerint.   30 
Neque  enim    S.  Thomas    cum    omnibus   Thomistis    universisque    scholasticis 
doctoribus   unius    eapituli    vel   in  Paulo   vel  Euangelio   vel   quocunque  libro 
scripturae    intelligentiam    germanam   et    legitimam    nnquara    aut   habuit    aut 
docuit,   ut  evidens  est  experientia.     Ubi  enim  sunt,   qui  Paulnm  vel  Euan- 
gelium   digno  et   genuino   sensu   tractaverunt?     Et    tarnen    interim   celebrant  35 
horum  versiculorum  decreta: 

Litera  gesta  docet,  quid  credas  allegoria, 
Moralis  quid  agas,  quo  tendas  anagogia. 
Nonne   impiissimum   est    sie   partiri   scripturas,   ut  literae  neque  fidem 
ueque   mores   neque   spem   tribuas,    sed  solam  historiam  iam  inutilem?     Sic  40 

15  docereiit  AD 


Operationes  ia  Fsaliiios.    1519—1521.  645 

allegoi'iae  fideiu,  iion  moros  neque  speni,  Tropologiae  mores,  Aiiagogac  spem, 
quasi  nou  Paulus  (licat  2.  Timo.  3.  'Omuis  scri])tura  divinitus  insj)irata  utilis2.3;im.3,if,f. 
est  ad  docendum,  ad  arguendum,  ad  corripiendum  et  ad  erudieudum  in 
iustitia,  ut  perfectus  sit  homo  dei  ad  omne  opus  bonum  iustructus'.  Quid 
5  rogo  his  lacerationibus  faciuut,  nisi  quod  ostendunt,  sese  prorsus  nihil  in 
scripturis  de  fide,  spe,  moribus  intelligere.  Hinc  factum  est,  ut  illustrium 
patrum,  Abrahae,  Isaac  et  sauctorum  totius  populi  Israel  gesta  uon  ad  fidem 
(sicut  Apostolus  hebrae.  11.  faeit)  docendam  tractaverint,  sed  velut  mortuasf'cf'i- ii,4ff. 
historias  fastidierint ,  et  nescio,  quos  fidel  et  morum  et  spei  sensus  sibiipsis 

10  somniaverint.     Qua  impietate  nobis  vestem  haue  abstulerunt  et  laceraverunt 

et  loco  eius  'telas  araneorum"  (ut  Isaias  59.  vocat),  idest  decreta,  statuta,  et^cf.  59,  e. 
quod    omnem   superat   abomiuationem,  scelerati   uebulonis  Aristotelis  Ethica, 
nobis    pro  Christi   vestimentis  aptaveruut.     Ita    videmus,    scripturas   quideni 
apud  hos  esse,   sed  partitas  et  quadruplationibus  illorum  in  lacinias  inutiles 

>ä   et  incertas  redactas,  ut  nee  fidei  nee  morum  doctrinis  serviant. 

Scilicet  tanta  ruditas  invaluit,  ut  nee  grammaticam  recte  iutelligerent, 
et  quod  tigurate  dictum  inveniebant,  hoc  raysticum,  idest  nulluni  sensum 
fecerunt.  Quod  nisi  Spiritus  praenunciasset,  laceratiouem  istam  scripturae 
iutra  liraites  istorum  quatuor  sensuum  staturam,   certe  tot  finxissent  sensus, 

'jo  quot  figuris  grammaticis  usa  fuisset  scriptura,  quando  non  tantum  habuerunt 
ingenii  et  iudicii,  ut  allegoriam,  anagogen  et  tropologiam  possent  pro  eodem 
accipere.  Idem  est  enim  allegoria,  tropologia  et  anagoge,  quas  Apostolus 
non  aliquem  sensum  scripturae  (neque  enim  scriptura  plusquam  unicum 
sensum   simplicissiraum    habet),    sed    mysteriorum   locutiones   vocat,    dicens 

25    1.  Cor.  14.  'Spiritus  autem  loquitur  mysteria\    Res  enim  ista  extra  scripturam  1.  Coi.  i4, 2. 
versatur  in  libertate  spiritus  et  nihil  ad  scripturam  tractandam  pertinet,  sed 
seorsura    aliud  genus   studii   est,    scriptura   manente   simplicissima   doctrina 
totius  fidei,  spei,  charitatis  et  omnium  bonorum  operum. 

Praeter   hanc   quadruplationem  et  alterum   monstrum  invexerunt  scrip- 

30  turae,  quod  hie  propheta  sortes  vocat  super  incousutilem  tunicam.    Fatentur 

enim  omnes,  quod  Christus  lohan.  10.  dicit  *Non  potest  solvi  scriptura",  et  eius  3ot).  10, 35. 
autoritatem    prorsus    illaesam    esse   oportere,    cui    neque    liceat    contradicere 
neque  eam  negare.     Hanc  assumptionem  sive  maiorera  theologicae  syuthere- 
seos  universi  constanter  affirmant.    Verum  ubi  ad  subsuraptionem  et  minorem 

35   venitur,  mox   merum  ludibrium  e  scriptura   faciunt   milites  isti   ea  liceutia 
glossandi  et   distinguendi,   ut  totius   scripturae   eludant   vim  et  autoritatem. 
Neque  enim  hodie  vel  Papam  vel  Thomistam  per  scripturas  revincas,  etiam 
si  confiteatur   scripturae    autoritatem.     'Non   scindamus    eam  (intjuiunt),    sedSof).  19, 24. 
sortiaraur   de  ea,    cuius   sit".     Annon  est  hoc  sortiri  super  scripturam,    eam 

40  pro   libidine  trahere,    quocunque    visum    fuerit?      Nonne    hanc    autoritatem 

9  sibijipsis  A  11   t.;las  AE  fislas  1)  19  fixissent  DE  22  aiiagcgcj  A 

auagogse  DE  31   posse  E       scripturam  JC 


g46  OpiMiitionos  in   l'salmos.    löl'J — 1521. 

iiit(  r|»rt(;iii<lat'  scriptiiiat' M;ii;islii  i)(i>tii  in  l  iiiivei-.sitatiljus  per  maiuis  sihi  tra- 
dunt?  (loiioc  r«)  voiK'rint,  iit  risorint  allcganloni  scripturas,  ipsi  invictis.siinis  (ut 
aiinit)  ratioiiibus  putiiuiute.s.  Sortiuntur  orgo,  dum  nun  quid  .scrii)tiini  Hagitat, 
dooent,  h!od  tontat  (juiscjuc  fortunani  siiani,  (jua  .siio  souf^iii  cani  aptaro  (lueat  et 
sihi  projiriani  facere.  Hoc  cnini,  (jiiia  pugnantibus  mutiio  disputatoribus  et  ex-  5 
po.sitoribus  Ht,  nun  sine  [)enculo  fit,  hoc  est  vere  sortibus  ve.steiu  Christi  obtinere. 
Necjiu'  enim  suain  putat,  nisi  victo  adverfsario  suis  sensibus  eani  aptaverit, 
In  hoi'  sortilegio  Papa  (sicut  decet)  princeps  est  niilituni,  (jui  statuto 
Omnibus  generali  edicto  docet,  ad  se  tautum  pertiuere  scripturas  iuterpretari 
diffiuitive,  quod  aliis  coucedit  facere  magistraliter,  disputative  et  inquisitive,  lu 
sed  nou  determinative.  Sic  enim  cum  suis  collusoribus  ludit,  ut  tarnen  sors 
ad  eum  sohuu  cadat  et  iu  mauu  sua  sit  solius  scripturam  iuterpretari.  Quin 
eo  processit  iamdudum  liuius  hisus  victoria,  ut  pai)a  super  scripturas  elevetur 
nee  id  iniuria,  quia  dominus  rei  merito  super  rem  suam  elevatur  (etiam  quam 
Sorte  et  ludo  obtinuit),  ut  liceat  etiam  ei  dispensare  adversus  Euaugelium  et  is 
a.TOof.  13,13.  ius  divinum.  Exempli  gratia:  Huius  sortis  opus  est,  quod  de  votis  docet, 
extra^  de  votis  et  voti  redemptione,  ubi  ovem  asiuo  mutaudam  trahit  eo,  ut 
Votum  ei  mutare  liceat,  et  prioribus  quibusdam  decreti  distiuctiouibus  de 
primatu   suG   petram  appellat  seipsum  et  Ecclesiam  Ecclesiam  Romanam  et 

5if.  10,  15.  claves  ius   condendarum   legum.     Et  Isaiae  14.  de   serra  a   serratore  tracta  ju 
facit   caeteras  Ecclesias  a  Romano  Pontifice   oppressas.   Et  c.   solitae  et  e. 
significasti,  quid  faciat,  alibi^  diximus.     Talibus  sortilegiis  refertum  est  Uni- 
versum cahos  decretorum  et  decretalium  eins. 

Itacpie  nunc  scripturam  sanctam  talem  habemus,  ut  si  etiam  simpliciter 
prot'eratur  extra  quadruplatiouem  praedictam,  tarnen  non  nisi  eo  sensu  doceri  25 
permittitur,  quem  incertum  futurum  e  Romana  sede  expectamus.  Sors  iacitur 
et  quaeritur  eins  iutelligentia,  sed  quia  non  nostrum  est  difBnire,  et  incertum 
est,  in  quam  inclinaturuin  sit  sacrosanctissimum  scriuium  pectoris  illius 
sanctissimi  (nisi  ubi  certum  est,  in  suum  questum  et  tyrannidem  tortam  esse 

5ci.  eo,  11.  scripturam),  eventum  et  fortunae  mensam  (ut  Hiere.  ait)  adorare  oportet,  -m 
Huc  pertinent  illae  religiosae  submissiones  et  protestationes  in  scholis  et 
templis  universisque  coutionibus  fieri  solitae.  Nemo  audet  dicere:  Haec  est 
scriptura,  sed  protestor  (inquiunt),  me  nihil  velle  dicere,  quod  sacrosanctae 
Ecclesiae  Romanae  adversarium  sit.  Quid  ergo  docent  hodie  in  populo  dei? 
Nihil  nisi  reservationes  illas  incertas  sacratissimi  scrinii  pectoralis,  quod  non  35 
uno  daemone  obsessum  horrendis  mendaciorura  abominationibus  in  omnem 
terram  vaste  inmidat.  Sic  scripturas  neque  negatas  neque  dissolutas  habe- 
mus, mauetque  tunica  illa  inconsutilis,  desuper  contexta  per  totum,  sed  sortibus 

1  interpr^tandae  A        12  iuterpretari  A        17  ove  AE     ove  asinuni  niutaiiduin  SB.  3- fö. 
19  petrum  D  30  Hi^re.  A 

^)  an  eijiiem  ort  l}m  ditraDagontett  Koth.    ^%i.  ju  btcfer  Stelle  33b.  VI.  £.  541,  o-20ff. 
^)  3n  ber  ©c^rift:  „mi  btn  c^tiftlicf)en  5lbel",  «b.  VI.  ®.  433,  3.  10  ff. 


Üperatioues  in  rüalmos.     1519—1521.  ß47 

sceleraturiim  poiitificum  et  Theologoniiii  inerum  ludibriiim  et  iiK;erta  possessio 
efficitur.  Qiiumodo  euim  iidem  certam  doceas,  quaudo  sensum  inccrtum 
facis?  O  horrendum  spectruni:  Neu  solum  extingui  vocem  Euaugelii,  sed 
etiam  literani  eiusdem  diibiam  et  fortuitam  facere,  ne  qua  spes  sit  resuscitan- 
5  dae,  atque  ii  sunt,  qui  optime  hodie  doeent,  dum  iueerta  omnia  docent,  nihil 
volentes  a  se  assertum,  cum  fides,  nisi  sit  certissima  fides,  esse  neu  possit. 
Hie  iam  iuspice  portas  illas  inferi,  universitates  doctorum  matres,  et 
quam  fatali  nomine  Scholae,  idest  ludi  appellentur,  ipso  nomine  pene  sorti- 
legium   hoc   sacrilegum   prae    se   fereutes,   et   quam   recte  doctores  dicti  siut 

10  Scholastici  eodem  fato,  idest  ludicri  vel  ilhisorii.  Si  nescis  igitur,  Qui  sint 
illi  milites  quattuor:  Magistri  illi  nostri  eximii  sunt,  quattuor  sensibus  scrip- 
turae  quadruplautes  (atque  hie  sunt  nondum  pessimi)  et  sortiljus  suarum 
illusionum  (quas  expositiones  vocant)  scripturas  ludibrium  faeientes,  atque 
haec  milites  (inquit  Euangelista)  fecerunt.     Quis  seit,  an  iste  quateruarius  et 

15   hoc  voluerit,  quod  Universitates  futurae  erant  quattuor  facultatibus  constan- 
tes,   quo   uobis  praecaveret,   quam   insigni  abominatione  coram  deo  foeteant 
gloriosissimae  illae  studiorum  matres.     Huc  pertinet  egregium  illud  ca.  9.  Apo-  Dffb-  9.  i  ff. 
calypsis  de  quatuor  angelis,  equis,  capillis,  coronis,  locustis,  de  puteo  abyssi 
venientibus,  ut  Universitates  uou  alio  loco  pleuius  figuratas  habeamus. 

•jo  Quid   si  Apostolus   Ephe.  4.   haec    portenta  voluerit?    Ubi   dicit  'Non  tspi).  4,  u. 

simus  parvuli  fluctuantes  et  circumagitati  omni  veuto  doctrinae  in  nequitia 
hominum,  in  astutia  ad  circumventionem  erroris\  Graece  enim  dicit  'Ev  rij 
'/.vßeia  Tojv  av3QOj;tiov,  ev  7cavovQyia  TTjg  TtXavijg".  Kybia  autem  u  tes- 
serarum  lusu  dicitur,  ut  sit  proprie  aliud  nihil  quam  verbis  divinis  ceu  talis 

i.i  lusoriis  uti,  nihil  certum  in  eis  asserere,  sed  variis  opinionibus  iactare.  Quo 
verbo  velut  spiritu  intento  sortera  haue  militum  explicuisse  et  scripturae 
illos  lusores,  pontifices  et  Magistros  nostros  insignite  praedixisse  videtur. 
Quid  enim  his  vagis  opinionibus  et  incertis  doctriuis  faciunt,  nisi  quod  uos 
parvulos  velut  omni  vento  fluctuantes  agunt  et  cogunt,    quocunque   volunt? 

30  Iam  Panurgia  quoque  eorum  maleficia,  seu  ut  Hierouymus  vocat  'Circula- 
torum  ludos^  taxat.  Si  euim  tempore  Hieronymi  erant  Panurgi,  qui  circu- 
latorum  more  scripturis  luderent  et  quidvis  ex  ea  simularent,  quaudo  solum 
mysterium  iniquitatis  operaretur,  quid  Interim  factum  esse  putamus  tot  sae- 
culorum  aucta  nequitia?     Et  quid  nunc  fiat   regnaute  abominatione?     Vide 

35  pontificum  et  doctorum  libros,  nil  nisi  panurgiam  videbis.  Atque  haec  satis 
sint  de  horribili  hac  sorte  et  partitione  vestium. 

Vidimus  itaque,  spiritum  prophetae  in  Christi  passione  potissimum 
ea  tractare,  quae  ad  verbi  ministerium  et  usum  pertinent,  de  impiis  raagistris 
scilicet  et  infelicibus  auditorihus.     Nam  quid  mali  mores  in  Ecclesia  sint  et 

40  faciant,  propheta  tacet,  Sed  Christi  j^assio  non  tacet,  de  qua  re  pro  occasione 

14  milites  quidem  K  20  4.    fel^tt  l)  24  lu.su]    lud-i  h  27   insiguiti;  A 

29  fluctantes  A  36  i)artione  D 


(548  (»lionitioiu's  in  l'siilimis.     If)!;»— 1;VJ1. 

(hiiula  l>inii>  iiu'iitiltus  pauciihi  videaniiKs:  (iuia  moniiii  iu'»|ui(ia  taiii  est 
nianitc'staria,  iit  i'acilc  oiiniibiis  cogiiosci  possit,  nt  fidci  va,«*titas,  verbi  ()j)jM-essi(> 
et  scripturao  tenuTatio  speciosissiniis  titulis  grassantiir.  Ideo  non  proplie- 
tic'is  vt'vhis,  sed  solo  aspectu  Christi  nobis  proponitur  considevanda. 

Caput    Christi   ipsum  Christum  seu    fidem  et    doctriuani  Christi  sigui-    r. 

fieat,  cuius  capilli  et  barba  eos  signifi(!ant,  qui  proxirai  Christo  sunt,  nem])C! 

i^j.  GS,  23.  populorum   pastores,   qui   in   verbo   dei   praesunt   populo.      Sic   enini  ps.  07. 

^cj.  :<,  21.  vertioeui  oapilli  coutriturum  sese  dicit,  idest  sacerdotes  synagogae.    Et  Isaiae  3. 

■tn'iKi.Mi  pro  crispante  crine  calvicium  sese  daturum.     Et  in  Canticis  sponsa  coraani 

sponsi   nigrani   esse    sicut   corvuni,   idest   absconditos   in   spiritu  et  sanctos   lo 
VDi)ci.  5,  2.  pastores   sine    ulla  specie,  et   cincinnos    eins   plenos   rore  et   guttis   noctiuni 
cautat,  lioe  est   laudat  Apostolos   et  apostolicos   viros,  pastores  in  Ecclesia. 
2.®aiu.i4,26.  Sic   et   per   caesarieni   hixnriosissimam   et  pulcherrimani    Absaloni    superbis- 
simum    et    delicatissimum    sacerdotium    ludaeorum    figuravit     Spiritus.      Et 
>4Jj.  133, 2.  ps.  29.     Ungentuin  capitis   Aaron   in   Barbani,   et   de  Barba  in   orara  vcsti-   if> 
meutorum  eius  descendere  canitur,   hoc   est  gratiam  Spiritus  per  pastores  in 
populum  ministerio  sanae  doctrinae  venire. 

Porro  Spinas  significare  vel  impios  vel  avaritiam  seu  divitias  imj)ioruni 
üuc.  8,  14.  cogit  Christus  Lucae  8.,   ubi  semen  suifocatum  spinis  exponit  verbuni  solli- 
^oijci.  2,  2.  citudine  saeculi  et  fallatia  divitiarura  impeditum.     Et  Can.  2.     'Sicut  lilium   -'o 
2.©Qm. 23, 6.  inter  spinas,  sie  amica  mea  inter  fiHas'.     Et  2.  Reg.  23.    'Impii  sicut  spine 
^'*^2o.'''"'""^'^'^^^^"^"^''-     -^^  ^^^^-  ^-  loathan   appellat  Abinielecli  Rhamnuni  et  Siccimitas 
spi.  118,  12. spinas.     Et  ps.  117.    'Exarserunt   sicut   ignis   in   spinis\     Stet  ergo:    spinas 
esse  impios  magistros,  ventris  animalia,  divitiis  et  curae  huius  vitae  deditos, 
quales  facit  eos  universa  scriptm'a,  ut  supra  satis  diximus.     Ex  quo   nunc   25 
facile  est   intelligere,    quenam    sit    spinea    ista  Corona  a  railitibus   plexa  et 
posita   super    caput   Ihesu,   nempe   colluvies    ista    hominum   impiissimorum, 
Papae,  Cardinalium,    Episcoporum    et    quicquid    est  praelatorura,    maiorum, 
sese  mutuis  nexibus   pertinacissime   complectentes   et   invicem  operas  inixtas 
tradeutes,    divitiis    inaestimabilibus    incrassati    (magnas    enim    spinas   fliisse  30 
dicunt)  et  inaudita  luxuria  et  pompa  huius  saeculi  suifocati.     Et  tamen  hos 
indoctos  et   insulsos  homines   patitur  Ecclesia    in    loco   suo    superiori,  inter 
capillos  capitis  sui,    idest    irapositos    super   parochianos   et   verbi    ministros. 
Hos  enim  obsident  et  opprimunt,  cum  ad  verbum  et  fidem  niliil  magis  ipsi 
sint  idonei  et  utiles  quam  spinea  corona   capiti    et   capillis    Christi,    tantura   35 
ad  vexandos  et  opprimendos   suis    tyrannicis  lurisdictionibus  parochianos  et 
populorum  curatores  praevalidi. 

Interim  violantes  sacrum  illud  caput  fidei  et  verbi  et  totam  faciem 
cum  capillis  et  barba  cruore  largo  foedissime  deforniant,  ut  non  sit  ei 
species.     Hoc  fit,  dum  corruptissimis,  avaritiae,  superbiae,  luxus,  libidinis  et  40 


22  loathan]  lonatha  Aü    lonatlian  E   loathau  2B.  3- 


Oiievutiont's  in  Psaluios.    1519—1521.  g^g 


Dll^ 


scelestiHsimorum  scelerum  moribus  impune  et  licentiosis.sinio  gnissaiitih 
Ecclesiae  conversationem  totam  reddunt  sanguineam,  hoc  est  ipso  mundo 
muudauiorem,  ipsis  carnalibus  carnaliorem.  Quid  enim  mundanius  liodic 
sanctissimo  Christi  vicario  et  suis  Cardinalibus,  Episcppis  et  praelatis?  Quis 

5  regum  maiores  ditiones?  Quis  principum  maioresopes?  Quis  maiores  pompas, 
luxus,  ocia  et  omnia,  quae  excogitari  possunt  aut  uncpiani  fucrunt,  habet 
quam  hoc  reguum  Papae,  pro  houore  dei  et  gloria  Ecclesiae  sanctae?  Interim 
ii,  qui  verbum  docere  deberent,  vix  panem  liabent,  nee  tarnen  audent  loqui. 
Adeo  isla  coroua  spinea  totum  caput   cum  coma  et  barba  oppressit   et  abs- 

w  coudit.  Scilicet  hoc  voluerunt  suis  illis  sacratissimis  decretis,  quo  pro- 
hibeut,  ne  quis  suadeute  diabolo  pestilentibus  eorum  criminibus  mederetur, 
ne  inferior  superiorem  iudicaret,  ne  laicus  clerum  corriperet,  ne  Papam  vel 
Coucilium  ipsum  puniret.  Omnia  enim  sie  posuerunt,  ut  esset  eorum  im- 
puuita  uequitia,  et  haberent    securam   liceutiam  quodlibet  audendi,  sicut  est 

15   dies  haec.     Sic  regnat  homo   ille   peccati   et  filius  perditionis,   Papa.     Tunc2.2:f)c(i.  2, 
illud  Isaiae   cum   Christi   spetie   impletum    est    *Nou    erat   ei   species   neque  3c[.  53, 2. 
decor\     Quis  enim  hodie  in  clero  aliud  videt  quam  avaritiam,  fastum,  libi- 
dinem  et  omnia  scelera,  idque  impune  adeo,  ut  si  resistas,    excommunieeris, 
ut  qui  Ecclesiam  dei  violaris   et   ministros    eins   invaseris,   cum   tarnen  ipsi, 

2ü  ut  prima  pars  Ecclesiae,  Sanctimonia  et  doctriua  Christi  faciem  dulcissimam 

debebant  purissime  referre.     übi   ergo  facies   Ecclesiae?    'Non   erat  (iuquit)  Sei- 53, 2. 
aspectus,  unde  nee  reputavimus  eam\ 

Venimus  ad    purpuream    chlamydem,    quae   regum  vestis   est,   regnum 
etiam    significat.     Mihi    plane    illud    insigne    opus   Antichristi    videtur,    quo 

25  operante  Sataua  Imperium  Romanum  al)olitum  Papa  restituit  et  sibi  subiecit, 
trausferens  illud  a  Graecis  (ut  ait)  ad  Germanos.  Quid  enim  abiecta  illa 
purpura  (neque  enim  Christum  induerunt  aliqua  iusigui  et  quae  esset  in 
usu,  sed  quae  iam  detrita  desiit  gestari)  nisi  Romauum  Imperium,  quod  tum 
Papa  arripuit,  cum  iam  defloruisset   ac  cecidisset?     Nee  alia  causa  ad  Ger- 

30  manos  transtulit,  quam  quod  homiues  feroces,  sed  simplices  et  fidos  hoc 
ostento  sibi  subiiceret  perque  eos  sese  tutimi  ac  defensum  in  omnes  voluu- 
tates  suas  redderet,  non  ipsos,  sed  seipsum  Imperatorem  Romanum  faceret, 
immo  nomen  Imperatoris  et  titulum  Imperii  barbarae  genti  (ut  dicunt) 
tribueret,  sibi  vero  et  rem  et  ius  retineret,  ac  iam  non  Imperator  Romanus, 

35  sed  Imperator  imperatoris  Romaui  fieret.  Quod  ut  astutius  impleret,  curavit, 
ut  clerus  suus,  uempe  tres  Episcopi  maximi  Germaniae  immi.scerentur  et 
electores  imperii  censerentur.  Itaque  pro  vestibus  Christi  nunc  Ecclesia  in- 
duta  est  gloria  Imperii,  non  in  verbo  et  fide,  non  in  scripturis  nititur,  sed 
in  brachio  seculari  et  cruento  imperio  confidit,  tanto  enim  sangiiine  constitit 

40  hoc  Imperium  Germanis,  ut  nou  frustra  Spiritus  hanc  chlamydem  purpuream 


3  carnalis  A       hodie  (luam  AÜ  35  Komanis  A 


ß50  Opi'nitioucs  in   l'salmos.      l.M!)  — ir)21. 

fssc  \(i|iu'rit.  Adhiu-  tMiiu'ii  in  co  nitilur  Saiictissimiis  vicavius  dci  <iiin 
Ki-clcsin.  ndliiu-  stiiltus  |k)|)u1us  (iennaniac  .s{inji;uin('iu  .siium  pro  iis  numstris 
|)nHlii;it.  Kt  caiiitur  Ulis:  Imporium  non  est  oxtra  Kcclosiam,  idest  Cliristus 
noii  illiiditiir  iiisi  in  j)nr|)urn.  (^uin  lux;  inipcrlum  sucruin  appelhiri  visuin 
»•<t,  (pioil  nun  a  di'o,  sed  a  sanctissinio  N'icario  de!  sit  ])aratum,  qui  (juic-  r> 
(|iiid  \iik't,  sacrnni  i'st.  (\>tii<nr  ergo  Eeelesia  dei  calamitosissima  huius 
inipcrii  ticlii-ii  Ljloria  firt-undari  et  illndi  s('dot(|iic  in  nicdio  Iniperio  liorribili 
>\n'v'\v. 

(^nod  ainndiniMU  dant   in  dcxtt'rani  eins,    videtur    mihi    hoc  signiHcarc, 
(luod    ptr    siinnlatnni    nidis  Gfrinaniae    Iniperiuni    stabilita   tyrannide   Anti-   lu 
c'lint>ti  huius   Roiuani    introducta    est   philo.sophia  et  inani.s  fallacia,  ut  Apo- 

2 j^",j„^'j|-stolu.s  Colos.  2.  predixit  et  alibi  operationcs  erroris  ajipelhit,  per  quam 
infbelix  popuhis  Christi  novo  doetrinac  geuere  coepit  regi,  idest  seduci  et 
ab  Euangelio  dei  avocari.     Accessit  ad  istam  perniciem  decrctalium  Paj)isti- 

i£ci.j,20.22.  earum  editio  scn,  ut  Apostolus  ait,  traditiones  hominum  et  elementa  numdi.   is 

Cfft'.i.  9,  2  f.  p]t  ex  liis  duobus  puteis  abyssi  ascenderunt  lociistae  illae  vastatrices  terrae, 
geininae  scilicet  facnltatis  professores,  Theologiae  et  Iuris.  Horum  enim 
sapientia  administratur  tyrarmis  papalis,  iii  sedeiit  in  omnibus  diocesibus. 
luristae  quidem  consistoria,  Theologi  cathedras  templorum  occupant,  utrique 
nihil  Cliristi,  sed  omuia  Papae  et  Aristotelis  docent  et  misero  populo  in-  '•^i' 
oulcant.  Ecce  hoc  est  sceptrum  regale  et  virga  pravitatis,  virga  regni 
Antichristi. 

üjjimi).'j7,29.  Nee   frustra  Mattheus  arundinem  datam  dicit  in   dextram  eins,   non  in 

sinistram,  videlicet  futurum  erat,  ut  Antichristus  sua  dogmata,  quibus  Eccle- 
siam  illuderet,  sub  specie  regiminis  Ecclesiastici  non  tantuni  ferret  super  -'s 
Corpora  et  res  temporales,  quae  sunt  a  sinistris  nostris,  quemadmodum  civiles 
leges  feruntur,  sed  in  conscientias  irrumperet  easque  illaquearet  corani  deo 
et  in  spiritualibus,  quae  a  dextris  nostris  sunt,  et  in  loco  dei  regnaret  ful- 
minibus  et  ceusuris,  eo  populos  adigens,  ut  non  minus  peccare  sese  crederent, 
si  sua  mandata  non  admitterent,  quam  si  dei  mandata  repellerent,  immo  ao 
magis  quam  dei  mandata  timerent,  ut  sola  arundo  in  dextera  Ecclesiae  im- 

i.@am.i5,22.  peraret.  Huc  enim  illud  torserunt  1.  Reg.  15.  'Melior  est  obedientia  quam 
victima'  et  obedientiam  hanc  sacrilegam  sie  extulerunt  et  signis  mendacibus, 
quae  ad  censuras  illorum  sequebantur,  sie  roboraverunt,  ut  obedientiam  fidei 
funditus  perderent  nee  aliquando  meminissent.  35 

Et  quid  tamen  est  doctrina  philosophiae  et  iuris,  nisi  mortua,  sterilis 
et  iuanis  arundo?  quae  similis  pleno  et  solido  ligno  sceptrum  mentitur  magis 
quam  representat,  vere  inanis  fallacia.  Nihil  enim  in  doctrina  eiusmodi, 
nisi  vanitas  et  mendacium  titulo  et  nomine  scientiae  et  pietatis  proposita  est, 
qua  fides,  quae  sola  veritas  est,  non  docetur,  sed  vestium,  ciborum,  domorum,  40 


15  ^ditio  A  aeditio  DE  36  iuris  Canonici 


Operationcs  in  P.salmos.     1519 — 15'21.  g5J 

corporura,  diernm,  personarum  aliaruinque  rerum  consecrationes,  observationes, 
diversitates  et  iufiuita  alia  pompae  speeiosae  vanissinia  porteuta,  (juibus  Sim- 
plex vulgus  a  veritate  illicitur  in  vanitatem.  Haec  est  illa  oppositio  falso 
nomiuatae    scientiae    et   prophana    vocum   novitas,    quas   Timotheum   vitare '•  ■^"j",/' ^" 

5   mandavit  Apostolus.     Praeter  iuauitateiii  vero  et  aliud  habet  aruodo  myste- 

rium,  quod  Christus  explicuit  Mat.  11.,  ubi  dicit  'Quid  exlstis  viderc?    aruu- .yünii).  11,7. 
dinem    veuto    agitatara?"    scilicet   (juod   Euangeliuni    constantis    sit    veritatis, 
fallacia    autem    iuauis    papisticae    doctriuae   et    philosophicae  theologiae  non 
nisi   aruudo   opinionuiu   et  tjuestionum    ventis    agitata    et  conscieutias    inilla 

lu   unquam  pace  quietas  esse  permittens,  et  sicut  Isaias  28.  dicit,   Nihil  hie  nisi  3ci.  2s,  lo. 
'mauda,   remanda,  expecta,  reexpecta,    modicum  ibi,  raodicum  ibi',  douec  ad 
scriuium    illud    pectoris    ventum    est,    quo    nihil    inconstantius ,    sceleratius, 
mendacius,    vanius    sub   sole   ortum    est,    et    tarnen    ad    eins    inconstantiam 
moveri  necesse  est  tot  regionum  populos.     O  furor  irae  dei. 

15  Adoratio  autem  illusoria,  qua  genu  flectunt  et  dicunt  *Ave  rex  ludae- a^tottt)  27,29. 

orum',  mihi  figurat  tumultum  illum  confusionis,  qui  hodie  et  in  doctrinis 
praedictis  et  usu  hominum  dicitur  cultus  divinus.  Siquidem  cultus  divinus 
verus  est  fides,  spes  et  charitas  in  deum  et  proximum,  (^uibus  homo  vetus 
mortificatur   et  novus  de  die  in  diem  renovatur,  ubi  oratioues  purae,  ieiuuia 

20  salutaria  et  benevolentia  mutua  in  moribus  optimis  fructificant.  At  isto 
cultu  veritatis  iam  dudum  obliterato  per  papisticam  arundinera,  alius  cultus 
divinus  erectus  est,  qui  est  magnas  et  sumptuosas  moles  templorum  in  coe- 
lum  erigere,  easque  infinitas  numero  tum  intus  vasis,  tabulis,  picturis, 
imaginibus,   sculpturis   praeciosissimis   repleri   magis   quam    ornari,   ad   haec 

25  sacerdotum  vestes  sacras  inaestimabili  et  praecio  et  numero  augere.  His 
tum  ad  cultum  hunc  divinum  paratis  multiplicari  homines  rasos  et  digitis 
unctos,  qui  ne  tantas  domos  frustra  aedificaverint,  clamoribus  insauis  aut 
murmure  incessabili  repleaut  et  horas  ac  missas  ita  cantent,  ut  vere  irridere 
ex  animo  viderentur,  nisi  insania  papisticae  doctriuae  capti  non  intelligerent, 

30  haue  furiam  aliud  nihil  esse,  quam  Christum  genu  flexo  illusorie  adorari, 
iam  dudum  flagellatum  et  coronatum  spinis  ac  purpura  indutum. 

Si  hoc  non  est  illudere  Christum  et  populum  eins,  qui  est  Ecclesia, 
rogo:  quid  tum  erit  illudere?  Ad  orandum  conveuiri  oportuit  et  ad  verbum 
dei   audiendum   domus   haberi    qualescunque.     At  nunc  ad   clamandum,    ad 

35  aures  et  oculos  pascendos  convenitur,   et  aedificantur  ornanturque  omnia  ad 
titillandos   sensus   caruis.     Nam    m  hunc  usum  et  campane,   orgaua    et  uiii- 
versa    musica    ceu   altare   Damasci   in    templum   dei   translata   sunt,    quibus2.5iou.i.;,iof. 
Omnibus   deus  quasi  Idolum  illusione  dignum  ridetur.     Nam  sub  iis  pompis 
cerimoniarum  (ut   dixi)  fides   et  charitas,   verus  cultus  non  modo  non  alitur, 

40   sed  etiam  extinguitur,  ut  homines  loco  fidei  in  talia  opera  discaut  confidere 


4  novitas]  iuanitas  K  3-  (£.  23  iiiüiiita  AD  23}.  infinitas  E    infinitu  :;>.  ß. 


(;-,o  OlMT.itidiios  in   rsalinos.     Ifili»— 1521. 

et  li)ct)  cliaritati-  Mil)>l;iiu'iam  siiam  pripl'iiiitlaiit  ad  ('Xdi-naiKlos  lapidcs  istos 
ft  liiitia.  niliili  iiitcriin  hahitis  proximi  luvcssitatihiis.  Et  au<^(!nt  liunc 
(Ifploiandiim  populi  crrorcin  stroiiui  isti  et  sacrih^gi  poiitirtces,  siicerdotes  o,i 
inniiaclii,  tliiin  pictcxtii  piiri;atorii  avaritiam  siiam  infinitam  totius  inundi 
npihus  dcvKiatis  satiaiT  iiidmtm'.  Xocpio  (Miiin  fiiiis  est  aiiniversariorum,  5 
viuilianiin.  missanim  alianiiiKjUc  (<juas  vocant)  fimdationuni,  in  quibus  tarnen 
oiiinilius  nihil  maiidati  divini  reperias,  iniino  (^nmia  contraria  maudatis 
di\inis.  cum  dcus  in  lidc  et  cliaritate  siii  cultuni  constituerit,  at  isti  in  suis 
cerinuMiiis,  ritibus  et  operibus  a  seipsis  repertis. 
a.Äön.^i.'fi;  l'^te  est  cultus  Molocii  in  valle  Eiuion.     Sicut  eniui  Manasses,  oblitns    lu 

(iiixta  nomen  siuun)  dei  et  legis  eins,  filios  suos  et  populi  sui  per  ignem 
Instravit  et  interini,  ne  eiulatus  ardentiuni  filioruni  audiretur,  tympanis  et 
aliis  organis  magna  coufusione  strejientibiis  (ut  dieitur)  parentum  aninii 
oecupabantur,  ut  filiorum  tarn  crudeles  et  sacrilegas  mortes  alacriter  ferrent 
et  deo  summuni  obsequiuin  sese  prestitisse  crederent,  Ita  et  isto  cultu  nostri  is 
Moloch  agitur,  ubi  tot  pompis  vestium,  vasorum,  vocum,  gestuuni,  organorum 
et  horuni  praedicatione  et  commeudatione  velut  tympanis  et  tubis  capti  oculis 
et  auribus  Interim  non  intelligant,  quam  sacrilega  idolatria  tot  aniraas  per- 
dunt  et  igni  geeuuae  immolaut,  quin  prae  hoc  insauo  cultu  legitimi  illius  et 
Verl  cultus  ne  meminerunt  quidem.  20 

Percuti  vero  caput  eins  arundine,  significat  sacrosanctas  illas,  hoc  est 
sacrilegas  determinationes  Ecelesiae  in  questionibus  fidei  (ut  vocant)  descin- 
dendis  usitatas,  ubi  etsi  palam  non  negent  Christum  uec  caput  eins  anipu- 
tent,  cum  oporteat  puram  fidem  in  aliquibus  mauere  in  fiuem  mundi,  tamen 
ab  arundine  ista  publicam  patitur  tyraunidem  et  non  determiuatur  secundum  js 
spiritum  veritatis  neque  per  autoritatem  scripturarum ,  sed  per  arundinem 
Papae  secundum  inanes  traditiones  hominum  (servato  semper  nomine  Christi 
et  Ecelesiae  in  speciem), 

Huius  generis  sunt:  Essentiam  dei  nee  generari  uec  generare,  Animam 
esse  formam  corporis  substautialem,  paneni  et  vinuni  transsubstanciari  in  ao 
altari,  unam  tantum  speciem  laicis  dari  pro  sacramento  integro,  et  similia 
portenta,  qualia  in  Concilio  Constantiensi  multa  sunt  determinata.  Denique 
quicquid  Papistis  libuerit,  articulus  fidei  est.  Vere  enim  tunc  in  caput  per- 
cussa  et  illusa,  immo  prostrata  veritas  cum  lohanne  Huss,  et  statuta  abomi- 
natio  traditionum  papalium  in  loco  sancto.  35 

Interim  non  cessav'it  in  publice  conspui  veritas  et  in  faciem  illudi. 
Asseruisse  enim  aliquid  illic  et  Romae  aut  in  scholis  damnatorum  unanimi 
omuium  furore  pro  execrabili,  conspuenda  et  detestanda  haeresi  exprobratum 
est  et  exprobratur  adhuc.    Ita  fides  non  modo  extincta  iacet,  sed  opprobriura 


2  nihil  D  SB.  3- d.  l-'J  diciturj  dicunt  E  19  imolant  ADE  38  expro- 

batum  ADE  exprobratum  SB.  3.  6.  39  exprubatur  ADE    exprobratur  2Ö.  3.  6. 


Operationes  in  P.salmos.     1519-1521. 


653 


est  suis  fidelibus  tanquam  haeretica,  scaiulalosa,  seduetoria,  seliismatica  et 
einsmodi  aliis  ignominiae  titulis  fedata,  ut  sicut  Christus  novissima  iiasslone 
cum  sceleratis  reputatus  est,  ita  et  ijjsa  post  multas  tyranrlorum  et  hacreti- 
oorum  persecutiones  novissiuiam  haue  patitur,  ut  cum  damuatis  et  abonii- 
r.   uandis   erroribus   reputetur.     Ecce   haec  temjiora   uovissima  irae,    de;   quibus 

Dauiel  praedixit.     Haec   tempora   periculosa,   de  (juibus  Paulus   praemonuit,  ?;  j'in/^;/}- 
ubi    omnia   vastantur.      Hoc   est  vaticinium   illud   horreudum   Christi,   quoiU'iic.  is,  32f 
uou  ludaeis,    sed  tjeutibus    tradendus  esset   ad    flagelhuidum,   iHudendum  et 
crucifigeuduni.     Nam   in    gentium  P^cclesia  impleutur   haec   omuia  sub   duce 

10   Romano  Antichristo,   qui  est  minister  erroris,  apostolus  Satanae,  homo  pec- i.xOfii.-j, :i  n- 
cati  et  filius  perditionis,  quem  o  utinam  propediem  interfieiat  df)miTnis  Ihesus 
spiritu  oris  sui  et  destruat  illustratione  adventus  sui.    Amen, 

Sed  ecce  flagellationem  praeterivimus.    Breviter  psalmus  secundus  docet  m.  2, 9. 
Christum   in  virga   ferrea   pascere   populos.      Et   Isaiae  11,   'Virga  oris   suiScf.  n,  4. 

ir,    percutit  terram\     Sed  et  3,  Reg.  12.   Salomouis   durissimum    iugum  populus  1  Sön.  12, 14. 
queritur,   quod    Roboam     appellat   flagella    dicens    Tater    mens    cecidit   vos 
flagellis,   ego  caedam  vos  scorpionibus',     Quare  flagella  et  scorpiones  Papae 
durissimum  iugum  arbitror,    quo  per  leges  suas  vulgi  conscientias  discrutiat 
et  gravissime  affligit,  et  potissimum  suspicor,   carnificinam  illam  hie  ftgurari, 

20  qua  in  sacramento  poeuitentiae  tyrannisat  durissima  illa  lege  occulte  et 
auricularis  confessionis  et  satisfactionis.  Quis  enim  numeret,  quot  vulneribus 
hie  laesae  sunt  conscientiae  populi  Christiani,  dum  tot  peccatorum  generibus, 
speciebus,  differenciis,  nepotibus,  filiabus,  membris,  partibus  recogitandis,  dis- 
cutiendis,   inveniendis  sunt  v^exati?    quando    res  etiain   ad  impossibilia  venit, 

25  ut  scilicet  omnia  peccata  confiteri  sub  periculo  salutis  adacti  sint  miseri  et 
perituri,  si  nnura  aliquod  obticueriut,  Deinde  exactiones  illae  satisfactionum, 
praecularum  operumque  aliorum  turbiues  animorum  inundaverunt ,  dum  in- 
foelicem  populum  pro  peccatis  non  fide,  sed  operibus  satisfacere  docuerunt. 
Ubi  necesse  fuit,  ut  nullius   conscientia  unquam  pacem  haberet,  sed  assiduis 

30  flagellis  verberaretur  tyrannicarum  istarum  legum  violentia.  Nee  enim  pax 
esse  potest  conscientiae,  nisi  sciat  peccatura  remissum  et  satisfactum,  At 
operibus  in  infinitum  completis  scire  non  potest  remissum  esse  peccatum,  et 
tarnen  per  ea  queritur  scientia  ista  per  impiorum  istorum  doctrinam,  cum 
sola  promissione  dei  et  remissio  et  pax  obtineatur  per  fidem  in  illam.    Vere 

35   ergo  sine  ulla  causa  flagellis  caesi  sumus,  ut  et  de  nobis  illud  cum  Christo 

diei  possit   'Congregata  sunt   super   nie   flagella  et  ignoravi',    idest  non   erat^Jf.  ;j5,  15. 
causa,   et  frustra  flagellis   sum   obrutus.     Et  hoc   quidem   est    iugum   nostri 
Roboam    ignavissimi,    ob   quod    et  Israel    ab    eo    scissus   est,    tota  Ecclesia 
Orientali    a   tyranno   Romano    alienata,    in   quibus    tarnen    spes    est    relinqui 

40   Septem   milia   virorum,    qui    non   adorent  Baal,   sicut    in   illo    veteri    jvjpulo  i.ivon.ie.is. 


16   quf^ritur  A  22  sint   1>  :}:!   qnaiiitiir  D 


p,_r;4  OpiTatiiMiPs  in   Psalniow.     ir)10— ir)21. 

rtliniiiKbautui'.    ()iii(l   sit  Christuin   siiis   vestihiis   illusuin   iiuliii,  feile  et  acoto 


p.. 


•t    r('li(|U:i.    :ilii>    reliiuiuo,    oeensionem    dedisse    contentiis, 


ne    iimiK 


prolixu-   sini. 

a-i,  •.•().  Tu    auteiH    (iomiiie,    ne    elo  n  oa  veri  s    auxiliuin    tuuin    a    ine, 

atl    defensioneui    nioani   eonspiee.  ■> 

llelireus  nie  indice  sie  habet  'Et  tu  u  doniine,  iic  clongaveris,  o  Ibrti- 
iM.  70, -.'.  tndo  niea.  ad  auxilinni  nienm  festina',  seil  ut  ps.  69.  eadem  verba  melius 
trautitulit  'ad  adiuvandum  nie  festina'.  I^icet  hie  variet  et  'defeusioneni^  ex 
auxilio  et  'eonspiee'  e  festiuandi  verbo  faeiat,  siniul  distinctionem  confnndens. 
Sie  nonien  'Aiuluthi'  reddit  'auxiliuni  tiiiim  a  me'',  cum  neqiie  'tunm'  neque  >" 
'a  nie'  sit  in  hebraeo,  tamen  'auxilinni  meum'  verti  posset  in  liunc  sensnm 
'Tu  qui  auxilium  meum  es  unienni,  festina  ad  me  adiuvandnni',  Sic  et 
alemanice  dicitur:  du  bist  meyn  hulff  und  trost,  eyle  und  liilif  niyr.  Putatur 
euiiu  Donieu  dei  'EF  (quod  aliquoties  'forteni'  transfernnt)  ab  isto  'Aialuth' 
venire,  quasi  'EF  ab  auxiliando  dicatur,  quia  solus  est  oninium  salvator,  !•' 
maxime  autem  fidcliuin.  Abunde  autem  satis  dictum  est  de  verbis  absolntis, 
quäle  est  hoc  loco  'ne  elougaveris',  idest  ne  sis  mihi  a  louge,  ne  tardes 
adesse  &c. 

Incipit  hoc  versu  orare  et  prophetare,  quia  emersit  iani,  et  finitis  que- 
relis  ad  vietoriam  tendit  agon  passionis  eins,  et  aliis  nunc  affectibus  loquitur,   20 
fructum    scilieet  passionis  suae  cautaturus,   qui  est  conversio  populorum  ad 
fidem    sui   per   spiritum    sanctificationis    ex   resurrectioiie    mortuorum    Ihesu 

3{Lim.  1, 4.  Christi  domini  uostri,  ut  Pau.  ßo.  1.  dicit,  per  quem  spiritum  declaratus 
est  miiiisterio  Euangelii  filius  dei  in  salutem  omni  credenti.  Primum  ergo 
orat  pro  seipso,  uon  quidem  sui  gratia,  sed  ut  per  ipsum  narretur  nomen  25 
dei,  et  sie  per  verbum  eins  convertantur  populi  ad  deum,  et  glorificetur  deus 
in  misericordia  sua.  Tribus  autem  versibus  urget  haue  orationem,  verbis 
multo  et  magno  affectu  conceptis,  quorum  primus  est  hie  'Et  tu  domine,  ne 
elongeris,  Auxilium  meum,  ad  adiuvandum  me  festina'.  Prope  esse  et  festi- 
uare  deum  petit,  sive  quod  aff'ectus  patientis  longe  esse  putat  auxilium,  sive  30 
quod  non  diu  in  morte  relinquendum  sese  orat.  Caeteros  enim  omnes  deus 
diifert  usque  ad  iudieii  diem.  Hunc  uuum  festinavit  suscitare  a  mortuis. 
Nee  est  cogitandum,  quod  adiuvari  petat  in  vita  servanda,  cum  in  praedictis 
patuerit,  quo  modo  in  pulverem  mortis  et  longe  ahter  quam  antiqui  patres 
derelictus    sit.     Istae   enim    sunt   preces    et   supplicationes,    quas    eum    cum   35 

.fubr.  r>,  7.  lachrj-mis  obtulisse  scribit  Apostolus  Heb.  5.  ad  eum,  qui  salvum  posset 
facere  a  morte  et  exauditum  pro  sua  reverentia.  Quare  ex  consequentia 
psalmi  vim  et  causam  huius  orationis  capere  oportet,  ne  similis  esse  credatur 
nostris  aut  usitatis  hominum  orationibus  pro  liuius  vitae  necessitatibns 
orantium.  40 


24  Euaiigelio  ADE    Euangelii  2B.  3.  ©. 


Opei-ationes  in  Psalnios.    1519—1521. 


655 


Erue   a   franica   deiis    an  im  am   meam,  22,21. 

Et  de  manu  eanis  uiiicam  meam. 
'Deus'  non  est  in  hebraeo,  et  'unicam'  melius  vertisset  'solam'  vel  'soli- 
tariam'.  Vult  enim  dicere,  animam  suam  esse  solam,  ab  omnibus  derelictam, 
r.  neminem  esse,  qui  quaerat,  curet,  soletur,  ut  ps.  141.  dicit  'Periit  fuj^a  a  me,^5i.  i42,  r,. 
et  non  est  qui  requirat  animam  meam.  Et  considerabam  ad  dexteram,  et  non 
erat  qui  cognosceret  me\  Scilieet  quod  solitudo  per  se  quedam  crux  est, 
multo  magis  in  tantis  eruciatibus  sine  exemplo  sineque  socio  esse  molestum 
est.      At   tales    et    nos   omnes   in   qualibet  vel   mortis   saltem    passione   esse 

10   oportebit   et  cum  ps.  24.  clamare  'Respice  in  nie   et  miserere  mei,  (piia  uni-<)3).  25,  ir,. 
cus  et  pauper  sum  ego\ 

Frameam  ps.  9.  et  1(3.  vidimus  ex  hebraeo  fonte  venire  et  a  scindendo  Ij- ^^  ^^ 
gladium     dici     et    tum    persecutorem    tum    persecutionem    ipsam    significare 
propter    aftectum    ardentem    et    acutum,    quo    insaniuut   impii    in    pietatem. 

i->   Conantur   enim   adversarii    summis   studiis  et  pios  et  pietatem  abscindere  et 
ex  hominum  memoria  tollere.    Inde  et  gladio  tribuitur  os  in  scripturis,  quod 
acucie    sua    devoret   viventes,   sicut  Deut.  32.  dicit  'Gladius  mens  devorabitr>.3Hof.32.42. 
earnes',   et   in    aliis   locis   fi^equenter  legimus,   in    ore  gladii   esse  percussam 
civitatem    vel    occisos    populos.     Ita  et  hie   Christus    sese   gladio   devorari 

20  questus  petit  erui  et  a  morte  reduci.  Idem  est,  quod  dicit  'de  manu  canis", 
respiciens  ad  titulum,  in  quo  cerva  dictus  est,  quae  canibus  obiiceretur.  Et 
videmus  canum  vehementem  impetum  in  feras,  quas,  nisi  sit  qui  obstet, 
omnino  occidunt  et  devorant,  ut  et  hoc  verbo  iudaicara  devorandi  Christi 
ferocitatem  exprimat,  atque  adeo,  quia  solus  erat,  devoratus  est.     Ideo  erui 

25  petit  de  manu  canis  (idest  canum  per  synecdochen),  in  cuius  ]K)testatem  sese 
veuisse  queritur. 

Salva   me   ex    ore   leonis,  22,22. 

Et   a   cornibus    unicornium   humilitatem   meam. 

Vide  auxesin:  phrameam,  Canes,  leones,  unicornes  causatur,  nee  sim- 

30   pliciter  phrameas,  canes,  leones,  unicornes  nominat,  sed  phrameam,  in  anima 

et  vita  iam  saevientem,    et  manum  canis  et  os  leonis  et  cornua  unicornium, 

ut   non   conatum,    sed    opus   eorum  ostendat  in  sese  perpeti-atum.     In  manu 

enim  canis  et  iam  laniatus  est,  qui  de  manu  eius  petit  erui,  et  in  ore  Icom's 

est  iam  occisus  et  devorandus,  qui  ex  ore  eius  salvari  petit,  et  conina  uni- 

a.-i   cornium    expertus   est,    qui   a  cornibus  eorum    salvari    petit.      Quanta    ergo 

ferocia,   quae   solius   phrameae   nomine  et  opei'c   significari   non   satis  potuit. 

Sed  laniantis    canis,   devorantis   leonis  et  fcrientium   unicornium    furore   vix 

depingitur,  scilieet  nulluni  est  atrocius  odium,   nulla  crudelior  invidia,  (juam 


12  tum  persecutorem  fe^tt   K  28  conübus]  canilms  10 


,•,50  Op.M-atioM.'s  in  Psnhnos.     ir.li)--ir)21. 

i|ii:i  in  pictatcm  [>i«'tatis(jn('  cl  (loctriiiam  et  (.loctorcin  ^rassatur  Satana.    Non 
uiid  fiiim  iii(»«l(i  uv(\uc  soHto  tiii-orc  haoc  prae  caeteris  et  aholila  cupil,  <ni<)(l 
pci-  hatc  si'la   iviiiiiiin  sniiin   in  nnmdo  periolitari  intollioit, 
'iJj.  »2.  II  !>('  natura   tuiicitniiuni  diocnius  plura  loro  suo,  ps.  91.,    iihi  in  honam 

l)arttin  (licitur 'Kxaltahitur  sicnit  unicornis  cormi  meum'.  Hie  satis  est  nosse,  n 
hostiani  ean»  esse  implaoahilis  irae,  sicut  est  et  leo  rugiens  et  canis  venans. 
Insnper  iiuldniabilis  est,  nccdnm  euim  vivcns  oaptus  est  ullns  unicornis,  id 
viob:i9,i-'tt.  (piod  et  lob  IH).  seribitur  'Nuuquid  volet  Rliinoeeros  servire  tibi?  aut  mora- 
l)itnr  ad  iir(>sej)e  tiiiiin?  Nunquid  alligabis  rhinocerota  ad  arandum  loro 
tiioV  aut  conlViniret  glebas  valliuni  post  te?  Nunquid  habes  fidueiain  in  lo 
multa  tbrtitudine  eins?  et  derelinques  ei  labores  tuos?  Nuncpiid  credes  illi, 
quod  sementeni  reddat?  et  areani  tuani  congreget?^  Qnae  omnia  in  legis 
popnluni  dicta  sunt  horrendo  mysterio. 

Synagoga  enini  indoniita  his  signifieatur,  quae  sua  iusticia  sie  inflatur, 
ut  nee  servire  Christo  nee  ad  praesepe  eins  morari  et  verbura  eius  audire  '"• 
nee  arare  et  docere  sub  eo  et  valles  colere  dignetur,  sed  licet  multae  virtutis 
sit  et  in  operibus  legis  abundans,  tarnen  in  ea  nihil  fidit  Christus  nee  ei 
committit  suas  res.  Neque  enim  reddit  sementem  nee  congTegat  aream,  hoc 
est  nihil  ad  Eeclesiam  ecelesiaeque  augmentum  facit.  Hos  unicornes  et  quidera 
efferatos  hie  Christus  niemorat.  Omitto  hie  dicere,  quod  aliud  putant  animal  "-^o 
Rhinocerota  et  nionocerota  seu  (ut  latine  dicam)  narieornem  et  unieorneni. 
Illud  enim  in  nari  parvura,  hoc  in  fronte  magnuni  eornu  habere  dicunt. 
Certum  est,  quod  iuterpres  uoster  pro  eodem  habuit. 

'Humilitatem   meam"    non   hoc    loco   (sicut   fere  nusquam   in    scriptura) 

pro   animi    illa  virtute  accipitur,   quam  Paulus  vocat  tapinophrosynen,   idest  25 

5Hi)in.  12, 16.  affectum  humilia,  non  alta  sapientem,  ut  Ro.  12.  exponit,  sed  afflictionem  et 

oppressionem  et  omnino  formam  illam  humihtatis,  in  qua  virtus  illa  tapino- 

phrosvne  exereetur,  quam  Bernhardus  humiliationem,  non  huniilitatem  ap])ellat, 

^i.  9,  14.  de    qua    et    ps.  9.    dictum    est    'Vide    huniilitatem     de    iuimicis    meis"  &c. 

Quanquam  ignoro,  an  hoc  loco  potius  verbum  sit  secundae  personae  'Humi-  3o 
liasti  me'  idest  afflixisti,  oppressisti  vilemque  me  fecisti.    His  quatuor  generi- 
bus    perseeutorum   omnino    siraile    est  verbo  eiusmodi  et  tropo,    quo   dieitur 
>j3f.  51, 10.  ps.  50.  'Exultabuut   ossa,  contrivisti'  seu  *^confregisti'  &c.,  pro  quo  nos  'ossa 
humiliata'  legimus. 

Quatuor  autem  illa:  phrameam,  manum  canis,  os  leonis,  coruu  unicornis,   ^■> 
non   est  dubium   figurare   Universum   illud  Cahos   impiorum   magistrorum  in 
veritatem    fidei  grassantium,   sicut   ludaei    in    Christum   grassati    sunt.      Sed 
aliorura  sit  mysteriis  ludere,  nos  historiam  pro.sequamur. 


4   De]   Da  D 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  557 

Narrabo   nomen   tuum    fratril)us    tneis,  22,23. 

lu   medio   Ecclesiae   laudabo   te. 
Quis  est  iste  quaeso  novus  et  admirabilis  narrator  et  laudator,  (jui  tot 
raodis  sese  mortuura  et  devoratum  professus  est,  et  tandem  post  niortoni   ot 

5  haec  orania  prophetat  dem  um  fore,  ut  narret  et  landet  nomen  dei?  Verum  est 
enim,  eum  mori  oportuisse,  qui  tauta  de  morte  sua  praedixit,  ne  mentiretur. 
Rursum  verum  esse  oportet,  eundem  narraturum  et  laudaturum  nomen  dei. 
Aut  ergo  simul  mortuus  et  vivus  aut  a  mortuis  resuscitatus  narrat  et  laudat, 
non  simul  vivus  et  mortuus,  cum  haec  sint  impossibilia  et  absurda.    Xe(jue 

10  enim  Christus  simul  fuit  aut  esse  potuit  homo  vivus  et  mortuus,  licet  simul 
esset  homo  mortuus  et  deus  vivus  diversa  natura  in  una  eademque  j)ersona, 
ut  persona  quidem  simul  viva  et  mortua  fuisse  recte  dicatur,  sed  non  natura. 
Igitur  resurrectionem  suam  hie  praedicit,  immo  fi-uctum  et  opus  resurrectionis, 
quae   est  laus   et  gloria   dei,   quod  illum  exaudierit  in  precibus  predictis  et 

15  salvaverit  a  morte,  pro  qua  re  nova  et  mirabili  sese  narraturum,  laudaturum 
et  gratias  acturum  dicit. 

Verum  quando  hunc  versum  Paulus   ad  Hebraeos  magnifacit,   non  est  ^cb.  2, 12. 
frigide   recogitandus,   nam   et  mysterium   et  rainisterlum   Euangelicum  brevi 
compendio  complectitur.     Mysterium  est,   quod  fratres  appellat  et  nomen  ac 

20  laudem  dei  narrat.     Ministerium  autem  est  ipsum  narrandi  et  laudandi  offi- 
cium.   Discamus  ergo  hie  iterum,  quid  sit  Euangelium  praedicare  in  Ecclesia. 
Sepius  enim  diximus,  quod  novi  testamenti  praedicatio  est  praedicatio  gloriae 
dei,  sicut  ps.  8.  et  9.  et  18.   ostendiraus.   Coeli  enim  enarrant  gloriam  dei  et|!-9'3^ 
admirabile   faciunt   nomen   eins   in   terra.     Sed  simul    dum  nomen   et  opera 

25   dei   praedicantur,   etiam  ignominia  et  vauitas  hominum  predicantur,   ut   ob- 

noxius  fiat  omnis  raundus  deo,  et  inveniantur  omnes  vacui  gloria  dei,  Ro.  3.  mm.  3,  i: 
Atque  hoc  est  mysterium  absconditum  a  sapientibus  et  prudentibus.    Verbum 
enim  gratiae  verbum  crucis  est,  scandalum  ludaeis  et  stultitia  gentibus,  qui 
cum   nomen   dei   narrari   et   suum    damnari,   deinde   opera  dei  annunciari  et 

30  sua  reprobari  non  sustineant,  blasphemant  nomen  domini,  ut  suum  honorent, 
et  iustitiae  dei  non  subiiciuntur,  ut  suam  statuaut.  Ita  dum  abominautur 
idola,  sacrilegia  faciunt,  ut  haec  omnia   ex  praedictis  facile  intelliguutur. 

Ministerium   est,   quod  hoc  verbum  salutis  de  nomine  domini  positum 
est   non   in  literis  et  libris,    sed  in  manifesta  et  vivae  vocis  confessione,   ut 

3.'.  non  solura  sciatur,  sed  et  foris  praedicetur  instanter,  opportune,  importune  &c. 

Sic  et  ps.  8.  'Ex   ore'  non    ex    calamo   'infantium   perfecisti   virtutem'.     Et  |{;  J^  'j. 
'coeli'  non  cogitant,  sed  'enarrant  gloriam  dei'.     At  sie  in  publicum  prodire 
et  libere   praedicare  totumque  mundum  provocare  non  est  virtutis  liumanae. 
Ideo  dicit:  Ego  narrabo,  ego  ero,  qui  loquar  in  eis,  sicut  et  ad  Moseu  Exo.  ;{.:'.Wüi 

3  est  fcfiU  E  7  et  laiulaturiim  id)ü  IC  '-iö  oportuue  AK 

Sut^erS  SBctfe.  V.  ^- 


;i,  14. 


558  OiHMivtionos  in   Psalnios.     1519— ir)21. 

«li\it  'l'-üo  »'i'o.  >!"'  ^''""'-  ^I'"i~^*''i  i'iiim  vcrbi  iiou  soliim  est  oiniiia  nniiuli 
nroiioiv,  si'd  otiam  excniplo  suo  idcm  tostari  et  jn-o  verbo  opes,  ^loriani, 
vitam.  iiistitiam.  sapientiain  d  oiiuiia  ponere,  ut  osteiulat  (piac  cloeet,  in 
seipso  priiimiu.  Aitlmim  ita(|iu>  est  ministeriiun,  sietit  inercdihile  est  et 
mvsterium.  (|iio(l  per  ipsmii  luiiiistratiir.  Jdco  ad  seipsuni  reeepit  lioc  opus  r. 
viitutis,  nt  iieiiH)  suis  viribus  praesumat  doccre,  sed  Christum  in  se  sinat 
narrare.     Sed   et    personaliter  ipso  uarravit  fratribus  suis  nomen  doniini,   ut 

«Dflidi.  1,  •.>  Lucas  scribit  Act.  1.,  per  quadraginta  dies  apparens  eis  et  loquens  de  regne 
dei.  Pereant  ergo  omues  traditiones  hominum  et  quiequid  non  est  Christus. 
Nain  cgo  (iuipiit)  uarrabo,  (pio  sustuht  onineni  doclriMani,  (juae  uou  est  lo 
pjuangehea .  Chi-isli  enini  vocem  audiunt  oves  et  non  ahenorum,  Christus 
anteui  ahud  uou  iiarrat  quam  nomen  et  laudeni  dei,  idest  gratiam  dei  et 
?oii.  16,  s.peccatum    honiiiuuu,   sieut   dieit  loh.  16.  'Ille  arguet  numduni  de  ])eeeato  et 

de  iustitia  et  iudieio'. 
i^fb.  2,  11.  Quod  autcm  'fratribus  meis^  dieit,  iactat  Apostolus  Heb.  2.  dicens  'Qui   ir, 

eniin  sanctiticat  et  qui  sanctificantur  ex  uno  omnes',  propter  quam  causam 
nou  confunditur  eos  fratres  vocare  dicens  'Nuuciabo  nomen  tuum  fratribus 
meis,  in  medio  ecclesiae  laudabo  te\  Heae  sunt  euim  abuudantes  divitiae 
mysterii  huius,  quod  fratres  coheredes  Christi,  filii  dei,  reges  muudi  et 
inenarrabilium  bonorum  cum  Christo  possessores  sumus.  Et  quis  aestimet,  20 
(|uid  sit  esse  fratrem  Christi?  Omnia  uno  verbo  comprehensa  sunt.  Habe- 
mus itaque  tria  in  istis  verbis:  officium  verbi,  rem  verbi,  fructum  verbi. 
Officium  verbi  est  uarratio  verbi,  res  verbi  est  gloria  et  nomen  dei,  fructus 
verbi   est  per  verbum  et  fidem  gloriae  dei  fieri  fratres  Christi,   lioc  est  cre- 

miiiii.  1,  16.  denti  est  Euangelium  dei  virtus  in  salutem,  Ro.  1.  Ecce  fructus  resurrectionis  2r. 
Christi.  Hoc  est  Allekiia  ilkid  per  psalterium  et  in  novo  testamento  sie 
celebratura.  Quid  est  alleluia  nisi  'laudate  dominum'?  At  laudare  dominum, 
hoc  est  Euangelium  praedicare,  ut  alleluia  sit  verum  et  germanura  Euangelii 
encomium.  At  quanti  sunt,  qui  totis  diebus  iterent  has  literas  et  voces 
Alleluia,  qui  tamen  Euangelio  sunt  inimicissimi?  Alleluia  vox  est  non  divi-  30 
tum,  non  gloriosorum,  non  potentium ,  non  sapientium,  nou  iustorum,  non 
viventium,    Sed   pauperum,  humilium,    infirmorum,    stultorum,    peccatorum, 

«Dfatti).  11,.^.  morientium,  'pauperes   enim   euangelisantur\     Peccatores   cantant  et  audiunt 
alleluia.     Uli  vero  cantant  et  audiunt  Allelunu,  laudate  nosipsos. 

Idem  est,  quod  sequens  pars  dieit  'In  medio  ecclesiae  laudabo  te'.  35 
Laus  dei  enim  est  quod  nomen  dei.  Et  laudabo  eundem  Christum  idem 
ministerium,  idem  periculum  indicat.  Quae  euim  de  narrante  dicta  sunt,  ea- 
dem  de  laudante  dicentur.  Et  Ecclesia  idem  quod  fratres,  utrobique  uuitas, 
pax,  charitas  et  cohereditas  cum  Christo  significatur.  Ecclesia  enim  caro 
est  de  carne  eins  et    os    ex  ossibus  eins,  ipsa  frater,    soror   et  mater  eins.   ^0 


reclpit  E  29   iteraiit   1)  :1G  enim]   idem   E    ciiiiii   idem   3B.  3- 


Operationen  in  Psalnios.     1519—1521.  659 

Omnia  ergo  clulcissima  et  iucundissima  sunt  in  hoc  versu,  quia  Euangelium 
suave  nuucium  est,  sed  iis,  qui  fratres  futuri  sunt,  caetcris  odor  nif.rtis  in 
mortem.     Ideo  et  sequitur  optima  consequentia : 

Qui    timetis   dominum,    laudate   cum,    Universum    scmcn    lacol)    22,24. 

glorificate   eum,   timeat   eum   omne   semen    Israel. 

Per   verbum    laudis   et  nomiuis   dei   provocatur   fides,   sed   non  onmes 

ohediunt  Euangelio.     Minime  vero  omuium  lustitiarii  illi  saturi  et  divites  in 

operibus,  quibus  non  est  timor  dei    ante  oculos  eorum.     In  iis  perit  fructus 

verbi.     Ideo  convertitur  ad  eos,  (pii  timent  dominuih,  qui  audita  per  Euau- 

10  gelium  sententia  illa  generali  Ko.  3.  'Omnes  peccaverunt,  non  est  iustus,  nonMüm.  3,  1-. 
est   qui   faciat  bonuni'   pavent    a    rugitu   isto   domini    et   vera  esse   credunt, 
quae  audiunt,  proinde  sibi  displicentes  et   de  se  desperantes   ad  propositam 
misericordiam  confugiuut,  ut  salvi   fiant.     Ecce  ii   sunt  timeutes   dominum, 
qui  laudant  eum.     Impii  vero,    ut   non   vera   credunt,    quae   audiunt  in  sua 

15  opera  dici,  ita  non  timent,  non  fugiunt  ad  misericordiam,  ideo  nee  laudant 
dominum,  cuius  beneficia  neque  sentiunt  neque  quaerunt.  Non  autem  potest 
praedicari  gratia,  nisi  praedicetur  peccatum.  Nam  exhibitio  medicinae  argu- 
mentum est  morbi  evideutissimum,  et  quo  maior  est  medicina,  eo  gravior 
esse  morbus  convincitur.     Proinde  Euangelium  dum  exaltat  nomen  et  laudem 

20  dei,  simul  exaltat  magnitudinem  mali  et  ignominiae  uostrae,  quod  qui  cre- 
dunt timent  et  accedeutes  salvi  fiunt  et  laudant  medicum.  Qui  non  ci-edunt 
rident  et  medicum  et  morbum  suum,  quo  sibi  videntur  esse  sauissimi. 

Exhortatur  tameu  propheta,  ut  Universum  semen  lacob  glorificet  eum. 
Quod  ut  possit,  exhortatur,  ut  timeat  ab  eo  omne  semen  Israel,   optans  ut 

25  credant  Euangelio,  quo  et  sese  cognoscant  et  sie  paveant.  Deinde  et  gratiam 
dei  et  sie  deum  glorificent,  quia  illis  potissimum  est  promissum  hoc  verbum 
salutis,  sicut  Apostoli  in  actibus  sepius  ad  eos  dixerunt,  presertim  scilicet 
Paulus  'Viri  fratres,  filii  generis  Abraham,  et  qui  in  vobis  timent  deum, 
vobis   missum    est   verbum   salutis  luiius".      Et   infra  Tromissionem   patrum  sipdf*.  13,2t;. 

30   deus  adimplevit  filiis  vestris    resuscitans  Ihesum",     Sed  repulerunt  illud  nee  9iP9f(^.i3,32f. 
timuerunt  dominum,    unde  facti  sunt   et  adulterini  filii  patrum,    solo  semiuc 
carnis  Israelitae  et  domus  lacob.     Proinde  propheta   data   opera  praeposuit 
'Qui  timetis  dominum',  Deinde  'semen  lacob'  et  'semen  Israel',  ut  eos,  qui 
sine  timore  essent,  etiam  si  semen  carnis  essent,  non   laudare   posse  osten- 

35  deret,  Atque  ut  nullus  se  semen  lacob  et  Israel  possit  iactare,  qui  non 
timeret  dominum,  ac  per  hoc  Universum  semen  lacob  et  omne  semen  Israel 
non  comprehendat  omnes  ludaeos,  sed  timentes  solos.  Nara  ii  dennnn  sunt 
verum  semen  Israel,     Quid  autem  timere  sit,  dictum  est. 


27  scilicet  fef)lt  1'.  31    et  fcf)(t  K 

42* 


560  (^ponitioiu's  iii  Psaliuos.    1519—1521. 

SS,  2N.  (J  Ulli)  i  am    iion    spiH'vit    ih'(|U('   dospoxit    (le]>re('a  tionom    ))au|)(M'is, 
lU'c    avcrtit    laciein    siiani    a    luo, 
Et   cum    clainarom    ad    cuin,    aiulivil. 
rtiiis  hie  est  versus  iu  Hebraoo,    et    pronoinen  'nie'  in   iine  .supertluit. 
llif  causam  landis  dei  recitat,  et  quibus  Euangelium  prosit,  indieat,  scilicet    s 

i?i.  n..,  .M.  ut  dixi.  i>aiii)eril)ns,  oppressis,  niiseris.  'Quis  cnini  deiis  sicut  dens  noster, 
(pii  in  altis  lial)itat  et  Innnilia  respicit  in  coelo  et  in  terra?'  Nam  idipsum 
taeit  euni  sunnnc  aniabilem  et  laudabilem  et  eum  fiducia  accessibilem,  quod 
oculi  eins  sinit  super  afflictos  et  pauperes,  et  quo  abieetior  est  forma  horni- 
num,  eo  propior  et  praesentior  ibi  deus,  alta  enim  a  longe  eognoscit.  Hinc  lo 
in  })raeceptis  suis  nusquani   niandat,  nt  divites,  potentes,  magnos,  lionoratos 

Zn.  5s,  7.  c'onsideremus,  Sed  'si  videris  nudum  (inquit),  operi  eum  Et  egenos  vagosque 
induc  in  domum  tuam,  frange  esvmenti  panem  tuum  et  caruem  tuam  ne 
despexeris'.  Dulcissimus  dominus  caruem  cum  non  habeat,  carnem  non 
despicit,  et  uos  caro  carnem  nostram  despicimus.  Quid  faceremus,  si  ipsi  is 
carnem  ut  ille  non  haberemus  ?  Procul  dubio  id  quod  daemones.  Cum  ergo 
in  humilia  ille  sola  spectet,  opus  est,  si  Euangelii  gratiam  debemus  obtinere, 
fieri  humiles,  idest  agnoscere  et  credere,  nos  esse  gloria  dei  vacuos,  plenos 
nostra  ignominia  et  omnibus  malis,  et  sie  timere  in  hac  paupertate.  Timi 
hos  pauperes  non  despicit  dominus,  immo  quicquid  petierint,  obtinebunt.  20 
Nam  non  despici  deprecationem  pauperis,  hoc  est  maxime  gratam  habere  Et 
non  abscondere  faciem,  hoc  est  maxime  illuminare  faciem  super  cos,  Siqui- 
dem  hebraeus  aptius  et  melius  hie  habet  'nee  abscondit  faciem  suam  a  me"*, 
cum  'illuminare  vultum  dei  super  nos'  sit  usitatissimum  iu  scripturis  et 
Idiotismus  quidam  hebraeus  sicut  et  suum  antitheton  'abscondere  faciem'.        jf. 

Sit  ergo  pauper,  qui  volet  esse  semen  Israel  et  Euangelii  gratia  gau- 
dere.  Stat  sententia  fixa:  deus  noster  talis  est;,  qui  pauperes  respicit.  Et 
vide  copiam  prophetae  ac  diligentiam.  Non  satis,  semel  dixisse  'non  spre- 
vit',  addit  'nee  despexit',  item  'non  avertit',  item  'exaudivit'.  Deinde  se- 
ipsum  in  exemplum  pouit  dicens  'cum  clamaretn',  ut  nostra  translatio  habet,  30 
quasi  dicat:  Ecce  meo  exemplo  discite,  qui  factus  sum  novissimus  omnium 
virorum,  cum  sceleratis  deputatus.  Et  cimi  essem  maxime  despectus,  ab- 
iectus,  repulsus,  ecce  maxime  sum  respectus,  susceptus  et  exauditus.  Ea 
forma  ergo  vos  meo  exemplo  non  terreat:  Euangelium  talem  exigit,  quam 
salvet,  scilicet  tanta  copia  exhortationis  opus  habet  infirmitas  nostra,  ne  vel  35 
abhorreat  humiliari  vel  ne  desperat  humiliata,  et  sie  salutem  per  crucem 
istam  possideat.  Hebraeus  mihi  videtur  absolutam  gnomen  habere  in  hunc 
modum:  Quouiam   non    sprevit   neque  detestatus  est  paupertatem  pauperis 


4  Heb.  AD  14   caruem  tjuneii  n<ju  despicit  E  28  satis  est  E 

34  quam]   quem   E 


Operationes  in  Psalmos.     1019—1521.  (5(5] 

nee  abseondit  faeiem  .suani  ah  eo,  et  euin  elamaret  ad  eiun,  aiulivit.  (iui 
sensiis  plaue  est  talis:  Ideo  laudabilis  et  metuendus  est  doiniuus,  quod 
paupertatem  pauperis  neque  contemnit  ueque  detestatur  paupertatem  (non 
deprecationera ,  quia    de   liac  sequitur)    et  eam,   qua   quis   forma   humilitatis 

•^  laborat,  praesertim  ignomiuiae,  quae  apud  homiues  et  detestal)iHs  et  con- 
teniptibilis  est.  Diximus  enim  superius,  'Aeni'  pauperem  ab  afflictioue  et 
oppressione  dici.  Mira  ergo  dulcedo  doraiui,  cui  praeciosa  et  grata  est  ea 
forma,  quam  execratur  et  nauseat  mundus,  et  exaudit  clamantes,  quos  muu- 
dus  iudicat  ab  eo  damnatos  esse. 

10  Hoc  totum  dicitur,    quia  Euangelium    humiliat   nos,   ac    in  nihil nm  re- 

digit  tarn  coram  deo  quam  homiuibus,  ut  utrohique  peecatores  et  damnati 
inveniamur,  Sed  sie,  ut  agnitioue  eiusraodi  uostri  mali  gratiam  mereanun-. 
iustitiae,  in  qua  portemus  coram  homiuibus  propter  Euangelium  crueem 
Coram  deo  enim  peecatores  invenimur  propter  nos  ipsos  et  propter  mnndum, 

15  cum  quo  sensimus,  ambulavimus,  sed  coram  mundo  invenimur  peecatores 
propter  deum  et  Euangelium  eius,  cum  quo  cepimus  sentire  et  arabulare. 
Et  sie  coram  deo  humilitas  nostra  nos  exaltavit,  at  ea  exaltatio  nos  coram 
hominibus  humiliat,  coram  quibus  cum  prius  exaltaremur,  coram  deo  humi- 
liabamur.     Beatus  ergo    humilis    iste,    beata    humilitas    eius,   quia,   cum   sit 

20  propter  deum  illata,  preciosa  est  in  conspectu  dei.  Vides  ergo  Euangelii 
virtutes,  Quod  nos  iustificat  coram  deo  et  crucifigit  coram  mundo.  Ideo  est 
verbuni  salutis  et  verbum  crucis,  verbum  sapientiae  et  verbum  stultitiae  &c. 

Apud   te   laus   mea    in   ecclesia   magna,  22,26. 

Vota   mea   reddam    in    conspectu   timentium   cum. 

2n  'Apud  te",  idest  'de  te^,    sie    enim  hebraeus  habet.     Hactenus  dixit  de 

laude  dei,  quae  publico  ministerio   verbi  persolvitur,    unde    dixit    'In  medio 
Ecclesiae  laudabo  te    et  narrabo  nomen  tuum'.     Narrare  autem  et  in  medio 
Ecclesiae  laudare  est  caeteris  audientibus   loqui,  sicut   Ecclesiast.    15.    dieit  @iv.  i.s,  .s. 
'In  medio  Ecclesiae   aperuit  os  eins'.     Et  Saloraon  'In  medio  uKignatum  ne  Zix.  32, 13. 

30  loquaris'. 

Hie  de  privata    cuiusque   latria   kxjuitur,    de    fructu    scilicet    fidei  j)er 
Euangelium  conceptae,  qui  est,  ut  Apostolus  Hei).  13.  docet,  offerre  hostiam  .f>cbv.  13,  10. 
laudis    semper   deo,   idest   fructum  labiorum    confitentium    nomini   eius.     Et 
ps.  115.  cum  sese  credidisse  et  praedicasse  ac  propter  praedicationem  humi-4't.  116,10 ff. 

35  liatum  sese  dixisset,  ait  'Quid  retribuam  domino  pro  onmibus,  quae  retribuit 
mihi?'  Inter  caetera  idem  quod  hie  dicit  'Vota  mea  reddam  coram  omni 
populo  eius'.  Et  iterum  'Tibi  sacrificabo  hostiam  laudis\  Niiiil  enin)  habe- 
mus  quod  reddamus  nisi  laudem,  gloriam  et  gratiarumactionem  pi'o  inenarrabili 
dono  eius  (ut  Apostolus  vocat),  quod  per  Euangelium  in  nos  ell'udit  abnn<le.2.  Ü01.9,  i.s. 


4  quis]  quisque  E  12  mereamur]  sitiamus  21).  3- ß. 


(\ß2  OlMM-atioiifs  in   Psiiliiiüs.     Ifil'.»— 1.V21. 

Seil  (|iii(l  litif,  (jiiod  in  Ecc'losia  in;i<in:i,  seil  (|ii(i(l  nlvin  est,  imilta,  scsc 
l;iii«l;itiii-um  dicit  et   in  conspectu  tinientiuin  cum  sua  vota  reddituruni?  Nani 

^f.  116.  IS  j.  ft   |)s,  11.").  Vota  cadoin  coram    omni  popnlo   eins    in   atriis    domini  in  niedio 
Hionisaloni  rodditnrum  dicit.     Aimon    licet  in   aii,i;iilo    aut   cubili   laudare  et 
vota  rcddtTc  ?    j)üito  (piis  coran)  omni  jiopulo  eins  et  in  ecclesia  illa  magna    & 
forporalitcr  adessc  potest?    Proinde  non  est  dubinni,   quin  in  spiritu  ]ü(]ua- 
tur  et  de   eecle.sia  in  spiritu  ma^ia   seu  multa    et  de  poj)ulo  in  spiritu  eol- 
leeto,  quod  aliud  nihil  est  quam  in  una  fide,    in    uno  spiritu  laudare  deum. 
8(^la  enini  tides  est,  in  euius  unitate  universus    populus  dei  totaque  ecclesia 
eongregatur  in  imum.     Quae  omnia  dicuntur   in   detestationem  hyi)ocrisis  et   i" 
sectarum,  (piae  eeclesiam  scindunt  in  varias  partes  et  locis,  personis  aliisque 
externis  rebus  aflfigunt,   at    deum  in  suis  locis,   idest  suis   propriis  operibus 
laudare  praesumuut.     Dum  ergo  quisque    deo   servit  studio   a   se  reperto  et 
a  communi  totius  Ecelesiae  studio  (quae  est  fides)   separat  seipsum  velut  in 
illo  iustificandus  et  salvandus,  nonne  seorsum  deo  eeclesiam  fabrieat  et  deum    i^ 
laudat  in  minuta  suia  parte  et  coram  seipso  tantum?    Haec  sunt  excelsa  illa 
et  luci  et  valles,  quibus  populus  olim  neglecto  templo  dei  communi  seorsum 

i.^ictr.<,  12.  quisque  peregrinabatur  in  fervore  suae  tentationis  (ut  Petrus  appellat).     Quare 
in  ecclesia  magna   laudare   est    confiteri    communi  omnium  gratia,  non    pro- 
priis suis  studiis  iustificari  et  salvari,    ut   maneat    uuitas   opiuionum  et  cor-   20 
dium  in  fide,  etiam  si  varia  sint  miuisteria  operum  foris. 

Unde  hebraeus  non  frustra  dicit  'De  te  laudabo^,  nam  haeretici  illi, 
idest  sectarü  non  possuut  deum  nisi  de  seipsis  laudare,  Si  enim  sua  non 
ducerent  praeciosa  et  laudabilia  aut  in  eis  non  quaererent  iustificari  et  sal- 
vari, sine  dubio  ea  contemuerent  et  relinciuereut.  At  nunc  Studium  et  fervor  25 
eorum  argumentum  est,  quid  laudent  et  in  quo  confidant,  et  quomodo  deum 
de  seipsis  laudent  in  suo  loco  seorsum,  tanquam  quid  singulare  et  melius 
Suc.  18,  11. habentes  prae  toto  communi  populo  dei,  sicut  ille  phariseus  in  Euangelio 
deum  de  seipso  laudavit  et  gratias  egit,  non  quod  accepisset,  sed  quod  de- 
disset  deo  multa  bona.  At  propheta  de  nullo  suo  laudat,  sed  de  te  (inquit)  3o 
laus  mea,  nihil  duco  omnia  alia  praeter  communem  illam  gratiam  fidei,  qua 
omnes  aequaliter  iustificas  et  servas.  Si  enim  aliud  esset,  quod  me  iusti- 
ficaret,  de  hoc  ipso  merito  laudarem.  Impii  illi,  qui  fastidiunt  aliis  similes 
esse  et  singularitate  gaudent,  habent  sua  propria,  de  quibus  te  laudent,  id- 
est sese  delectent,  quod  non  sunt  sicut  caeteri  hominum.  35 

Non  ergo  laus  dei  est,  quia  in  manu  factis  locis  laudatur,  non  quia 
Hierusalera  in  templo,  non  quia  in  hoc  et  hoc  loco,  ita  non  quia  sacerdos 
vel  Episcopus,  non  quia  dives  aut  pauper,   sed   quia  fidelis   laudat,    ubiubi 

3of).  4,  21  f.  sit  et  quicunque  sit.     Sicut  enim   nunc  tempus  est,    ut   neque  in  monte  hoc 

nee  in  Hierusalem  adoretur  pater,  sed  in  spiritu  et  veritate  oporteat  adorare,  4o 


1   quod  in]  est  in  E 


üperationes  in  Psalmos.    Iöl9— 1521.  ^\^y^ 

ita  et  laudare,  ut  ablata  ,'^int  omnia  loca,  lenipora,  per.soiu",  idost  lidiiria, 
qiiae  in  eis  liabetur.  Ecce  hoc  est  iu  eeclesia  magna  et  eovani  timentibu.s 
laudare  iu  Hbertate  Spiritus  laudare,  quae  nescit  praescriptum :  Ich  will  eyner 
von  dem  hauffeu  seyu.  Et  satis  acute  illos  praesinuptuoso.s  repreheudit, 
:  dum  coram  timentibus  deum  sese  laudare  dicit,  impii  enim  et  sectarii  n(.n 
timent  deum.  Simul  seipsum  exponit,  quid  sit  Eeclesia  magna.  Ubi  cniiu 
requiras  timentes  deum?  Komae?  Hierusalera?  nullo  prorsus  locu  certu, 
sed  in  fide  et  spiritu  ubilibet.  Ita  quando  invenies?  cras?  post  annum? 
Don,   sed    in   fide   et  spiritu  quandolibet.     Ita  quos   quaeras?    Papam?    Epi- 

10  scopum?  Monachum?  uon,  sed  in  fide  et  spiritu  quoslibet.  Fideles  enim 
timeut  deum,  qui  locum,  terapus,  personam  non  habent  certo. 

Sic  videmus,  et  Apostolos  more  simili  nihil  aeque  timuisse,  ne  fidei 
communio  degeneraret  in  partes  sectarum  et  operum,  sicut  est  dies  haec, 
quas   ps.  5.   vocat   multitudinem   praevaricationum   'Rob   peschaira",   ac   mihi  läi-  •■>.  ii 

15  videtur  hie  tropus  esse  quidam  peculiaris  David  'Laudabo  in  Eeclesia^   i)ro 
Snvam  vel  agani  iu  eeclesia",    quod    tota   fidelium   vita   aliud   non   sit  quam 
laus  dei,  sicut  ps.  110.  dicit  'Confessio  et  magnificentia  opus  eins'.     Et  ps.  95.  |}-;  H]'^^' 
'Confiässio  et  magnificentia  in  couspectu  eius'.     Et  ps.  1U3.  'Confessionem  et^'i-  io4,  i. 
decorem    induisti\      Et   Isaias    43.    'Popuhim    istum    fijrmavi    mihi,   huidem  Sei.  43,  lm. 

20   meam  naiTabit\ 

Quae  vero  sunt  vota  illa?  nuuquid  religiosorum?  nunquid  electitia 
illa  vulgatorum  operum?  Absit.  Communia  sunt  vota  totius  Ecclesiae 
magnae  et  oinniuni,  qui  timeut  dominum.  Quid  ergo  vovit  Eeclesia?  certe 
ps.  49.  eadem   omnibus   generalissima    regula   dicit  'Immola   deo   sacrificium  ^&.  so,  u. 

25   laudis  et  redde  altissimo  vota  tua\     Sicut  et  hoc  loco  et  ps.  115.  vota  cum||;  JJe',  is. 
laudibus    copulantur,    ut    vota    aliud   esse    non    videantur    quam    illae   ipse 
laudes.    Dum  euim  pactum  fidei  ininius  cum  deo,  quid  aliud  fiicimus,  quam 
vovemus   laudem  et   gloriam?     Nam    et  orania  nostra  nihil  esse  confitemur, 
et  tantum   illius   gratia   nos    salvari   protestamur,    debitores   nos   hoc    pacto 

30  professi  praedicandae  et  confitendae  gratiae,  quam  accepimus.  Debemus,  in- 
quam,  haue  confessionem  deo,  Nos  esse  perditos  iu  nobis  et  solo  illius  dono  ser- 
vari.  Atque  hoc  debitum  nostrum  votura  est,  quod  reddimus,  dum  ita  lauda- 
mus  deum  et  nos  accusamus,  dum  illum  glorificamus,  nos  confundiimis,  dum 
illum   iustificamus   et  uos   damnamus,   ut   iustificetur  iu  sermonibus  suis,  ets^j};  Jjg/'i, 

35   omuis  homo  sit  mendax.    Et  hoc  potissimum  iu  tempore  tribulationis,  (piaiulo 
accusationis   damnationisque  nostrae  probatiouem  cxhibere  exigimur,  ut  tum 
canamus   deo   in   nocte    ista   cauticum  suuin  et  dicamus  cum  illis  Daniel.  8.  ©fb.sii.w.aT. 
'Omnia  quae  fecisti  nobis,  doraiue,  in  vero  iudicio  fecisti'.    Et  ])s.  05.  'Trans- i'f-  «6,  12  f. 
ivimus   per  iguem   et   aquam,   et  eduxisti   nos   in   rel'rigerium.     Introibo    in 


1   Sit  AE  3  l.iudare  (leintet  spiritus)  feP  1)  24  Iniola  ADE  29  fantuiu] 

tarnen  E  32  quod  3.  6-1  l^ae  AD  quos  E  quo  So. 


,;(;|  Opt'iatioiu's  in   l'siilnios.     l.')]',»   -1021. 

(Icmiim    tiiani   in   liolocaiistis ,    ri'tldain   (il)i   \(»ta   iiR-a,  ilu;\v  protiilcriuit  lahia 
iiK-a,    et   tUKU'  locutiiin   rst    os   mciiiu   in    trihulalioiu'  niea".      Ecc^e  i(iiae    holo- 

.t>ci>i.  13,  i:..  cau^ta.   (|uae    vota,    t|iKU'   jiroloniiitur    in    Iribiilationc,   sicut    et    ox    llvh.   \'.\. 
voj.  14,  ;t. 'trnt'tus     lal)iornnr    rctnliimis ,    et    Oscao    14.    'Reddenms    vitulos    labiornm 

no>tn)rnnr.  s 

ovt'.  «li.  40.  Sic   i't   ])ani(-'l.  o.  'Sicut    in    hulocausto  ariotum  et  lauronun  et  .sicut  in 

niillibn.s  aü:nornin  pingiiiuni.    sie    Hat    saeriHeinm    no.striun    in    et)n.si)('ctu    tuo 

V\-  66,  i6f!.  hodie,  ut  plaeeat  tibi'.  Sed  et  psalmus  predictus  holocausta  medullata  enin  in- 
een.^o  arietum,  boves  cum  hircis,  quae  ofterre  se  dicit,  nihil  aliud  t'acit  (][uani 
laudes  dei  in  tribulatione  diccns  'Venite  et  audite  et  narrabo,  omnes  qui  lu 
tinietis  deum,  quanta  fecit  animae  ineae'.  Quae?  'Ad  ipsum  ore  meo  cla- 
inavi  et  exultavi  sub  lingua  mea.  Iniquitatera  si  aspexi  in  corde  meo,  non 
exaudiet  dominus.  Propterea  exaudivit  deus  et  attendit  voci  oratiouis  meae'  &c. 
Nee  euim  alia  vota  habet  magna  Ecclesia  et  omnes,  qui  timent  dominum. 
Et  observa,  quod  corara  timentibus  non  laudem,  sed  vota  reddit,  Quod  in  is 
tvibulationibus,  dum  accusationi.s  nostri  et  iustificationis  dei  res  agitur, 
timendus  .'^eu  terribilis  est  deus,  apparens  iratus.  Sed  redde  votum  et 
memor  esto  pacti  initi,  quod  illum  iustificare,  te  damnare  perpetuo  pro- 
miseris,  et  salvus  eris.  Verum  impii  neque  vovent,  neque  si  vovent,  reddunt 
haec  vota.  üo 

22,27.         Edcnt  pauperes   et  saturabuntur  et  laudabunt   dominum, 

qui   requirunt  eum. 
Vivent  corda   eorum   in    seculum   seculi. 
'Vivet  cor  vestrum  inaeternum"  habet  hebraeus.     Et  'pauperes*  iterum 
afflietos  illos  significat,  idest  Euangelicos  et  fideles,  quos  alibi  'miseros"",  alibi    -5 
'humiles',  alibi  'mites"*  vertit.    Christus  hactenus  dixit,  quae  facturus  esset  in 
suis,  in  ecclesia,  praesei-tim  Apostolorum  tempore  et  eorum,  qui  alios  eraut 
docturi.    Nunc  meo  iudicio  recitat  augmentum  Ecclesiae  et  eorum,  qui  erant 
audituri  ex   utroque   populo  ludaeorum  et  gentium  per  ministerium  Aposto- 
lorum et  primitivorum,  dicens,  ex  utroque  populo  converteudos  esse  multos.   ;w 
Non   enim   de  manducatione  carnali  loquitur,  Sed  cum  predixerit,  praedica- 
tioues    et   laudes    dei    in  Ecclesia   fore  ac  per  hoc  verum  pastum  animorum, 
Euangelium  scilicet  ipsum  per  multos  vulgandum  et  proponendum,  dicit  non 
frustra  proponendum,   sed  fore  oves  qui  comedant   et   auditores  qui  audiant, 
sed  non  nisi  pauperes  et  humiles,  ut  stet  verbum  Christi  'pauperes  euangeli-  :'.:. 
^2"j^;gY' jl  santur",  Mat.  11.     Et  Isaiae  60.  'Pauperibus  Euangelisare  misit  me\     Igitur 
iste  versus  hoc  habet ,   quod   Lucas  in   Actis  sepe   scribit,    crevisse  verbum 
dei  fortiter,  et  auctum  esse  numerum  credentium  valde. 

Et   ipse  cum  dicit  'Vivet  cor  vestrum  inaeternum',   satis  iudicat,  sese 
de  verbi  pastu  loqui,  quod  cor,  non  ventrem  alit.    Non  tamen  segniter  alludit  4o 

1 6  nostrae  D 


Operatioaes  in  Psaluios.    1519—1521.  (355 

ad  .sat'ramentum  altaris,  tSiquidem  ideo  olim  missa  habebatur,  tit  t-t  sacra- 
raeutum  acciperent  et  verbiun ,  eratque  revera  ibi  manducatio  corporalis  et 
spiritualis  simul.  Corporalis,  inquam,  de  pane  et  vino  altaris,  spiritualis  de 
Euaugelio,  utroque  cor  hominis  alebatur,  uon  venter.  Et  exigebat  hie  versus 
diguani  dissertiouem  de  missa  propter  detestaudos  et  horribiles  abusus,  taiii 
in  doctriuis  quam  operibus  de  missa  introductis,  iu  ecclesia  debaccliantes, 
sed  differaraus  in  fiuem.  Interim  qui  siut  idonei  auditores  Euangehi,  videa- 
mus:  pauperes,  inquit,  afflicti  et  esurientes,  gratiae  avidi,  peecatis  pressi, 
infirmitate  laborantes.  Et  ii  saturabuutur,  iidem  laudant  dominum,  quoniam 
quaerunt  eum,  quo  iudigeut,  et  invento  laetantur  et  laudant.  O  foelices  vos, 
ait,  vivet  cor  vestrum  inaeternum.  Gratia  enini,  vita  aeterua  et  iustitia  eins 
mauet  in  seculum  seculi.  Quid  si  venter  moriatur?  cor  vestrum  vivit 
cibo  isto  immortali  verbi. 

Videtur  autem  iste  versus  iu  populum  ludaeorum  electis  verbis  coni- 
positus,  ut  qui  promissis  terrenis  assuetus  tantum  haec  temporalia  expectabat 
a  deo,  hoc  est  ventrem  et  escam ,  cum  tarnen  in  illis  nulla  sit  saturitas,  ac 
si  dicat:  En  vobis,  qui  ventrem  et  escam  spectatis,  nee  tarnen  expleri  potestis, 
erit  tempus ,  cum  edetis  et  saturabimini,  sed  uon  carnaliter,  nee  divites  et 
voluptarii,  quales  hactenus  fuistis  et  insatiabiliter  esse  quaesivistis,  8ed  pau- 
peres, erit  enim  hie  cibus,  qui  saturet  vos,  quod  ille  corporalis  non  poterit. 
Deinde  non  murmurabunt  araplius  contra  dominum,  qui  escas  petiverunt, 
sed  laudabuut  dominum,  quem  requirent,  et  non  escam.  Deinde  cum  illi 
sint  mortui ,  hi  vivent  inaeternum.  Ita  destruxit  deus  ventrem  et  escam 
quoniam  esca  et  potus  reguum  dei  non  est,  sed  apostrophe  illa  ad  illos 
epitasin  habet  'Vivet  cor  vestrum  inaeternum",  quasi  dicat:  libenter  careatis 
istis  ventralibus  escis,  quod  hie  cor  vestrum  victurum  sit  inaeternum. 

Reminiscentur   et    converteutur   ad   dominum    omnes   fines       22,28. 
terrae,   et   adorabunt   iu   couspectu   eins    universae 
familiae    gentium. 
Unus    enim   versus   iu   hebraeo  hie   est,   et  clara  sententia  de  gentium 
eonversione  loquitm-.    Et  quanquara  hebreus  activa  voce  habeat  'memorabunt 
et  convertent',   tamen  reddita  est  belle  passiva  significatio  pro  eo,  quod  est: 
fient  memores  et  erunt  conversae,  absoluto  statu,  qualia  frequenter  habuinuis. 
Sic   illud  ps.  50.  'Propterea   iustificabis   in   verbo  tuo",   idest   iustus  eris,   eUJi-si, 
recte   dictum   'ut    iustificeris   in   sermonibus   tuis*  &c.     Sic  et   'adorabunt  in 
couspectu  eius",  idest  erunt  adoratores  corani  eo.    Et  gentium  quoque  iugenia 
hie  versus  suis  verbis  pingit,  ut  quae  essent  aversae  et  deditae  idolis  et  pronae 
omnia  adorare.    Erit,  inquit,  ut  vere  convertantur,  nempe  ad  \'crum  denn),  et 
adoreut  non  amplius  Idola,  sed  in  couspectu  dei,  idest  in  spiritu  et  veritate. 


10  laudantur  AD  20  poterat  DE  25  q.  d.  ADE 


(^(1(3  OiHMiitiones  in  l'salnios.     ir)li(— hVil. 

(.iiiaiit|iiam  aiitcm  m'iitcs  :ul  ChiMstiiin  t-onvi-rsai;  sinl,  \il  liic  versus 
imitata  j)ors()na  tlc  Christ»)  por  j)roj)lietain  dictiis  vidori  possit,  tarnen  lutn 
iimtahiimis  piTsonaiu,  iloiicc  vitaiv  uoii  possuimis,  et  adhiic  Itnpii  puterniis 
lutiniiuin.  (Hii  in  luianui'lio  itidciu  de  patre  sie  l(t(juitin-  et  ad  euin  refert 
diri}iit(|iu'  diimts  et  oimiia,  u(  si^se  j)uruiu  \)vue  lioniinem  ostendat,  licet  per  •'> 
^oii.  14,  G  sese  ad  pativni  omnia  traliat  et  venire  dicat.  Ita  et  hie  ad  deum  gentes 
converti  dicit,  licet  vere  ad  ipsiuu  siniul  oouv^ertantur,  sed  modo  per  ipsum 
et  >nani  nai  laiioiieni  eonverti  dixisse  contentus  est.  Hoc 'reminisci' gentium 
arhitror  dii'tnm,  (piod  ipsi  redibunt  ad  cor  et  deum,  quem  diuturna  seculo- 
rnni  igiiorantia  penitus  ae  desperate  oblitae  fuerint,  sint  agniturae.  Non  lo 
enim  solum  ignorabant  gentes  deum,  sed  et  oblitae  erant  inveteratae  in 
eaeeitate  et  idolatria  sua,  ut  sie  in  verbo  'reminiscentur'  magnam  vim 
gratiae  et  P^uaugelii  commendcnt,  (pio  tani  profunde  indurati  sunt  reducti. 
Utitur  hoc  versu  in  donatistas  Augustinus  et  nobis  quo(jue  valet  in 
Komanam  tvranuidem  et  seetas  eins ,  (]ui  non  sinunt  esse  in  toto  orbe  i'i 
Christiauos,  uisi  captivi  serviant  illi.  Ubique  enim  Christus  cognitus  est  et 
j>er  ipsum  deus,  atque  adhuc  credendus  est  ubique  cognosci,  etsi  a  valde 
paucis,  postquam  solutus  est  8atan  ad  decipiendas  omnes  gentes. 

23,29.     Quoniam    domini  est   regnum,   et   ipse   dominabitur   gentium. 

jRom.  3, 29.  Hüne   versum  Paulus  Ro.  3.  tangere  videtur   dicens  'Num  ludaeorum  20 

deus  tautum?    Nonne  et  gentium?  immo  et  gentium\    *Nam  idem  est  domi- 

Höm.  10,  12.  nus  omnium,  dives  in  omnes,  qui  invocant  illum'',  Ro.  10.  Ideo,  inquit,  etiara 
gentes  convertentur,  quia  ipse  dominus  regnabit  per  se,  qui  est  dominus 
onmium.  Tndignum  autem,  ut  domino  omnium  solus  ludaeus  esset  populus 
regnum.  Sed  nunquid  hactenus  regnavit  vel  in  ludaeis?  Non,  sed  Moses  25 
et  lex  regnavit,  nondum  erat  revelatus  Spiritus  et  manifeste  praedicatus. 
Regnavit  tamen  in  ali(iuibus' occulte,  idest  regno  occulto  absque  gratiae  et 
Spiritus  divulgatione.  Igitur  iam  non  sumus  sub  exactore  legis  nee  in 
spiritu  servitutis,  sed  in  spiritu  libertatis  sub  ipsomet  domino  revelato  et 
regnante  in  omni  creatura  sua,  iudicato  et  eiecto  principe  mundi  foras,  qui  ^0 
super  nos  prius  regnavit  habens  Imperium  mortis,  et  dominus  non  erat  nobis. 
Regnare  autem  plus  est  quam  creare,  facere,  habere.  Deus  enim  omnia 
habet  sibi  subiecta,  sed  non  in  omnibus  regnat,  cum  regnum  sit  civile  et 
salutare  imperium,  in  (juo  subditi  pendent  ex  voluutate  et  opere  regis  sui. 
Sic  Christus  tunc  regnat  in  nobis,  quando  nos  ab  operibus  nostris  feriatos  s-"» 
inhabitat  et  in  sabbato  suo  per  nos  sanctificato  ipse  in  nobis  mauens  facit 
omnia  opera  nostra,  quod  solius  gratiae  esse  nemo  ignorat.  Ideo  et  regnum 
dei  et  regnum  coelorum  vocatur  et  ipse  rex  noster,   nos  populus  eius  pecu- 


2  dictus  fielet  bor  per  unb  Vox  videri  A,  nur  Dor  per  U,  nur  bor  videri  E  2Ö.  ^.  ®.         4  Chri- 
stum homiuem  E         20  d,  AUE  24  autem  est  E     populus  esset  D         26  et  lex]  seu  lex  E 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  ^5(57 

Haris.  At  ubi  {leecato  servimus,  peccatuni  reguat  in  nobis,  ot  in  irgno  |)ec- 
cati  et  Satauao,  sine  rege  deo  exules  et  captivi  suiiuis  et  sabbatiini  doinini 
propriis  operibu.s  .sine  intermissione  violamus.  Hoc  est  ergo  illud  tri[)U(liuiii, 
(|Uod  hie  versus  iactat,  quoniam  domino  est  regmun,  et  dominus  est  in 
5  gentibus,  sicut  ps.  96.  'Dominus  regnavit,  exultet  terra",  (juasi  dicat:  Gentes  i'i- 97,  i. 
couverteutur,  (juia  diabolus  eiicietur  foras,  peccatuni  abolebitur  in  nuuulo,  et 
regnabit  rex  in  iustitia  et  sapiens  erit,  idque  palam  per  Euangelium  et  do- 
cebitur  et  fiet. 

Mauducaverunt   et   adoraverunt   omnes    pingues    terrae,  22,30. 

10      iu   conspectu    eins    cadent    omnes,   qui   descendunt   in   terra  m. 
Et  anima  mea   illi   vivet. 
Hebraeus  sie  'Mauducaverunt  et  adoraverunt  omnes  pingues  terrae,  in 
cons])eetu  eins  genu  flecteut  omnes  descendentes  in  pulverem,  Et  anima  eins 
uon  vivet'.     Hunc  versum  cum  duobus  sequentibus  apparet  mihi  vel  epilogi 

15  vel  epiphonematis  vice  ponere.  Sed  quod  data  opera  mihi  videtur  obscurare 
eclipsi,  asyudetis,  reticentia,  periphrasi  aliisque  figuris,  tum  etiam  personae 
mutatione  et  distinctionis  perturbatione,  ut  laborandum  sit  quidem  et  tarnen 
ignorandum,  an  sensum  eius  consequamur.  Experiamur,  nee  nos  distinctio 
moveat,  uec  personae  mutationem  admittamus,  sed  Christum   in  finem  loqui 

20  accipiamus,  qui  et  in  Euangelio  sepius  de  seipso   in  tertia  persona  loquitur, 

ut  loh.  3.  'Sic  deus  dilexit  mundum,  ut  filium  suum  unigenitum  daret\     EtSoi).  3,  le. 
Matt.  23.  'Non  vocemini  magistri,  unus   est  enim  magister  vester  Christus",  ^»Jattfj.  23,  s. 
qui  in  coelis  est.     Iterum  loh.  3.    'Nemo  asceudit   iu  coelum,   nisi   qui   de-^uO  3,  13. 
scendit,  filius  hominis,  qui  est  in  coelo'.     Ita  hoc  loco  non  dicit:  Et  anima 

25  mea  non  vivet,  et  semen  serviet  mihi  &c.,  Sed:  anima  eius  uon  vivet,  et 
semen  serviet  ei  &c. 

Prior  itaque  pars  versus  sit  epiphouema  et  sununa  (quod  aiunt)  sum- 
marum.  Dixerat  enim  et  ludaeos  et  gentes  convertendos  et  adoraturos:  hie 
vehit  dilatans,  quod  dixerat,   immo,    inquit,    tunc  cessabit   oranis   respectus 

30  persouarum,  ut  in  Christo  non  tantum  sit  non  ludaeus  neque  graecus,  sed 
neque  dominus  neque  servus  neque  dives  neque  pauper  neque  mascuhis  ne- 
que foemina  neque  Barbaras  neque  Schyta  neque  magnus  neque  par\us,  sed 
omnes  unum  in  Christo,  uno  humero,  uni  deo,  in  una  fide,  in  uno  Euangelio 
servient    sine   discrimine.     Quid    enim    sit    'mauducaverunt  et   adoraverunt', 

35  dictum  est,  nempe  quod  in  verbo  'mauducaverunt'  ludaeos,  in  verbo  'adora- 
verunt' gentes  signarit.     Sed  hie  in  unitatem  coufusos  utrosque  aptat  utrique 

tam  manducationi    quam   adorationi,   ut  non    sit   distinctio   ludaei    et  graeci 

.  ,  .  1       .11     1     f  5         1  •      T      i-    Wal.  .\  '.'8. 

teste  Apostolo  atque    idem    per    universale   ilhid     omnes    vult,   quasi   clicat:  goi.  3,  u. 


4  domiui  E  5  q.  d.  ADK  G  qua  AD  12  Heb.   AI)  Ebn;.  E         22  23.] 

xxiüj.  D  30  uüu  tantum  uon  sit  D  33  in  (üor  uno)  fe^It  D 


(;«iS  Op.'.-iitioncs  in   l'siiliuos.     l.")lil— 1;VJI. 

lam  lii(l;K'i  (|ii:iin  lii'iites.  tum  <|U(>s  luaiidiicantcs  (|iiam  (|iios  adorantcs  tece- 
raiii  |)riiis,  oiiim-s  sim;  discriiuiiu'  mamliicabunt  et  adoiahuiil ,  idcst  ciitiil 
inaiulucatores,  auditori's,  oultoirs  vt  adoratores  dei. 

Idein  rst,  (|iiod  sciniidir  'Im    in    coiispeetu   eins    cadoiit'   scu  'coraiu  c;<) 

«iiiuia  lU'ctont'  (idest  curvatis  et  positis  iu   terram  genibiis  enmt),   (|Uü  ritu«     r. 

adiiiandi   tiü;urate  signiHcatur.     l^t   'pingues  terrae'  figurate  dicuutur,  quicun- 

(|uc  sunt  in  persouatu  spectabilioro,  iit  opulenti,    potentes,   nobiles,  honorati, 

'Uj.  17,  10.  Ibrtes ,    furmosi,    sapientes,  iiisticiarii  et  similes.     Sic  eniin  ps.  16.   de  adipe 

.•.a)ioi.3i,i5.  coneluso  didifinms.     Et  Deut.  32.  dicitur   'Inipinguatns,   dilatatus  et  iiicras- 

satus  e8t\     Quart-  'pingues  terrae'  sunt  (juicquid    in    mundo   altum    et  mag-    m 
nuin   attjue    in    oeulis   hominum   spectabile.      Nee   in   bis    discrevit   dominus 
(|ui('(iuam,    sed    retbi   suo   cepit  pisces  magnos   (nun  parvis  et  omnis   generis 
rcptilia  in  mari  lioe  magno  et  spaeioso  perambulantia. 

'Omnes    descendentes    in    pulverem'     non   arbitror   de   mortuis   aut   de 
inortalibiis  diel,   ut  aliqui  vohmt,  sed  sit  periphrasis  formae  et  j)ersonae  in-    u, 
ferioris     per    antithesin   pinguium   terrae,   ut   nulla  tarn    vilis   et  abiecta   sit 
persona  seu  forma,  quam  deus  iu  Christo  non  honorarit  gratia  et  Euangelio 
suo,   ut  cesset   omuis    conteraptus    contemptibilium   et   metus    terribilium   et 
aecubet  leo  cum  vitulo  et  ove,  hipus  (!um  agno,  pardus  cum  hedo ,   et  minet 
3fi.  11,  eeos    puer  parvuhis,    ut  Isaias  11.  praedixit.      'Quis   enim    te    discernit?'   ait   20 
1.  Gm.  4,  7.  Paulus  1.  Cor.  4.  ad   eos,   qui   haue  aequalitatem  deserebaut.     'Quid  habes, 
quod   non   accepisti?     Si  autem  habes,   quid  gloriaris,  quasi  non  acceperis?' 
Ita  regnante  deo  per  Christum  in  nobis,  omnia  sunt  dei  et  nulla  uostra,  ut 
nullus   possit   alteri   invidere,   nullus  adversus  alterum  inflari,   nuUus    minus 
2.  isor.  8, 15.  aut  maius  altero  habet,   Sed  sicut  de  mannae  collectoribus  dicitur  2.  Cor.  8.   25 
*Qui    multum,    non   abundavit,    qui   niodicum,  non    minoravit',   omnia  enim 
omnium   sunt  onmium    propter  una  illa:    fidem  et  verbura  unum  et  regnum 
unum  et  dominum  unum. 

Quod  autem  desceudere  in  pulverem  significet  abiectam  et  contemptam 

illain   formam    atque   etiam    afflictam ,    sicut   solet  fieri    in    ea  forma,   lllud   30 

3f)- 47,  i.Isaiae  47.  probat  'Descende,   sede  in  pulvere,    virgo  filia  Babylon,    sede    in 

terra,  non  est  solium  filiae  Chaldeorum,   quia   ultra   non  vocaberis  mollis  et 

tenera'.     Quid   hie   nisi   humiliationem    magnitudinis  ßabylonicae  prophetat? 

.«Mob'i^b' -^^  Tren.  3.   'ponet  in  pulvere  os  suum,  si  forte  sit  spes'.     Et  lob  7.  sordi- 

'^5i.  7, 6.  bus  pulveris  indutam  camem  suam  dicit.    Et  ps.  7.  Gloriam  suam  in  pulverem   35 

1  (Soi.i,2f.ff.  sepeliendam  permittit  David,   idest  in  nihilum  redigi.     Sic  Paulus  1.  Cor.  1. 

vocatos  praedicat  eos,  qui  non  sunt,  et  stultos  et  infirraos,  ut  eos,  qui  erant 

aliquid,  destrueret  deus,  Quod  qui  tales  sunt,  ferme  ut  mortui  et  qui  iam  in 

•451".  US,  7  f.  pulvere   iacent,   aestimeutur.     Sed  dominus  ps.  112.  Suscitat  de  pulvere  (ut 

hebraeus  habet)  inopem  et  de  stercore  erigit  pauperem,  ut  collocet  eum  cum  40 

5  ADE  2Ö.  3-  fi^ÖIiefeen  bic  Älammer  :^tnter  idest  1 1  spectabile  est.  E  22  habes] 

accepisti  E  ^.  (S.  39  ps.  fe^tt  D 


Operationes  in  Psalmos.     1519—1521.  QQQ 

principibus  &c.  Riirsum  deponit  potentes  de  sede  et  exaltat  humiles,  ut 
omnes  aequet.  Et  qui  gloriatui-,  in  domino  glorietur,  et  hnmilis  confiisus 
nou  avertatnr,  sed  unus  panis,  unnm  corpus  sumus  omnes,  qui  de  iino  pane 
et  de  uuo  calice  participamus. 

s  'Et  anima   eins   nou  vivet',     Cuius    'eins"?     Nullius  alius   nisi  domini, 

de  quo  iam  proxime  dixerat,  in  cuius  conspectu  cadunt  et  manducant 
pingue.<  et  pulveres.  Neque  enira  eonsequeutia  et  ordo  verborum  de  alio 
quopiani  sinunt  intelligi.  Atque  hoc  est  mysteriuni  illud,  quod  David  his 
verborum   figuris   involutum   indicare  voluit,   ut  esset  positum  et  tamen  non 

ifi  expositum.  Vides  itaque,  Christum  hoc  loco  de  seipso  in  tertia  persona 
eodem  verbo  utrunque  myst^rium  et  divinitatis  et  resuiTCctionis  prodere, 
Si  anima  eins  fuit  moritura,  ergo  animam  seu  vitam  habuit  mortalem,  et  de 
homine  quodam  mortali  et  morituro  haec  dici  nemo  potest  dubitare  aut 
negare.      At   pronomen  'eins'  non   potest   referre   nisi    dominum   illum    prae- 

1^'  dictum  in  antecedentibus,  cui  gentes  et  ludaei  in  unnm  serviunt  ut  deo  vero. 
Vides  ergo,  quam  apertis  et  pulchris  verbis  sese  declaret  simul  hominem 
verum  ac  moriturura,  simul  verum  immortalemque  deum,  ut  nullus  alius 
esse  deus  hoc  versu  permittatur  quam  ille,  qui  moriturus  et  aliquando 
mortuus    liorao   sit.     Una  ergo   persona   deus  et  homo.     Ecce  haec  est  pars 

20  una  Epiphonematis  huius  psalmi,  quasi  dicat:  Summa  est,  quam  volo  hoc 
psalmo:  Deus  verus,  qui  sit  verus  homo,  morietur  et  patietur  ea,  quae  prae- 
dixi,  et  tum  sequentur  ea,  quae  passionem  eins  secutura  dixi.  Et  haue 
partem  annexuit  huic  versui,  quae  tamen  sequenti  versui  novum  auspicata 
aptius  haesisset,   sed  involvendum  erat  mysterium  tantum.     Omitto  nostram 

25  translationem ,  quia  falsa  est  et  indigna  tractatu,  cum  contraria  sit  hebraeo, 
nisi  velis  vim  facere  verbis  et  dicere  'Anima  mea  illi  vivet',  idest  resurget 
a  mortuis,  ut  illi  vivat,  quae  mortua  fuit  hominibus.  Sed  hoc  nihil  urget 
neque  probat  aliquid. 

Et  semen   meum    serviet    ipsi,    annunciabitur   domino   generatio22, 3i.  32. 
30  Ventura,   Et   annunciabunt   coeli   iustitiam   eins    populo, 

qui   nascetur,    quem    fecit   dominus. 
Hos  duos  versus  confusissime  miscuit  ac  male  reddidit  nostra  translatio, 
ideo  et  nos  ambos  simul  ponamus  in  hunc  modum  ex  hebraeo  versos  ad  verbum: 
1.  Et    semen   serviet   ei,   narrabit   domino   in   generationem. 
35  2.  Venient    et    annunciabunt    iustitiam    eins    populo    nato, 

quoniam   fecit. 
Dixerat  animam   eins    morituram:   Hie  semen   fore  dielt,   quod  serviat 
ei,   non  autem   serviet   mortuo,   cum   ille   non    regnet    mortuus.     Quis   cnim 


2  in  fefjtt  K  18   esse   fte^t   Dor   dciis    luib  wx  i|Uiim  A  2B.,  niiv  vox  rlens  1),   niiv 

öov  (luam   E  ^.  CS.  20  q.  d.  ADK 


670  (^pomtiones  in  Psiilnios.    Ini;)— ir)21. 

inortiiü   serviat ".'     l''r<;()   inoritunis    illo   noce.ssario    resuiTe(!turiis  erat,   ut  ser- 
virc  oi  possit  scmiMi.     lain  cum  mortiius  autlVratur  de  torra  vivciitiuin ,  sicut 

Od.  ^3,  hff.  Isaias  ');{.  (licit  ouni  ahsoissum  do  terra  viventiuin,  se(|iiitiir,  sie  resiis<ütatiu)i 
a  inortuis.    nt    amplius   noii    moriatur   ncquo  inortalis  iiltorius  sit.     (iuaro  et 
reirmim    «ins    noii  i-rit   luortalo  aut  temporale,   (jiiia  atiiina  eins  non   vivet  in     r. 
liac    \ita.    seil  tolletiir  de  hac  vita,   (jui  dicit   'Anima  eins  non  vivet',   quod 

i.dor.  lÄ.i.s.  soiiat  de  liae  vita  mortaii,  quo  modo  Paulus  1.  Cor.  15.  'primus  Adam  faetus 
est  in  niiiinam  viventem,  seeundus  auteni  in  spiritum  vivifieantem',  aj>pellans 
haue  \itain  auimalem,  eori)us  animale,  illam  autem  spiritualem  et  corpus 
spirituale.  <iuare  et  liie  Christum  dicit  sie  moriturum,  ut  auima  eius  non  lo 
vivat,  itlest  animali  vita  non  vivet.  Noluit  enim  simpliciter  eum  moriturum 
dicere,  sed  eis  verbis  usus  est,  quae  rem  proprio  redderent,  scilicet  Christum 
moriturum.  ut  amplius  non  viveret  anima  eius,  idest  animalis  vita,  victu, 
amietu,  anhelitu  et  aliis  corruptihilis  vitae  necessitatibus.  Animam  ergo 
habet,  homo  est,  sed  ea  non  vivet.  At  cum  etiam  sie  vivet,  ut  semen  n 
habeat,  in  quo  regnet,  sequitur,  ut  spiritualis  homo  sit  et  vivat,  quod  fieri 
non  potuit,  nisi  animale  corpus  moreretur  et  resurgeret  spirituale. 

Ex  illis  ulterius  sequitur,  quod  etiam  deus  sit,  quia  servitus  ista  puro 
iiomini  non  convenit  nee  regnum  eiusmodi.  Deinde  necesse  est  hanc  Servi- 
tuten! quoque  non  esse  animalera,  cum  ille  iam  animalis  non  sit  taliqne  20 
Servitute  non  egeat.  Erit  ergo  servitus  in  spiritu,  Synagogae  cessante 
tumultu  in  Servitute  externa,  Et  id  quoque  sequitur,  semen  esse  non  animale. 
Xoluit  enim  dicere:  populus  serviet  ei,  sed  semen,  ut  iactantiam  seminis 
carnalis  Abrahae  tolleret,  et  novum  semen  induceret,  quod  ipse  per  Euan- 
gelium  genuisset  ex  spiritu.  Erit  ergo  hie  homo  patriarcha  novus,  novi  25 
serainis  autor  et  origo,   nova  servitus,    novum  regnum,   qualia  mundus  non 

Sei.  53,  10.  cognovit.  Sic  Isaiae  53.  'Si  posuerit  pro  peccatis  animam  suam,  videbit 
semen  longevum'.  Quomodo  generat  mortuus?  Itaque  iste  patriarcha  non 
est  similis  prioribus.  Uli  enim  mortui  sunt  relicto  post  se  seraine,  quod 
illis  ut  mortuis  non  serviebat.  At  huie  patriarchae  non  erit  semen  post  se  so 
relictum,  sed  ita  presens  semper  cum  presente  et  longevum,  ut  ei  soli 
serviat  vivens  viventi,  et  tarnen  non  in  hac  vita  animi.  De  caeteris  enim 
dicit  'Et  semini  tuo  post  te',  Huic  dicit  'semini  tuo  tecum",  quod  non  post 
te  erit,  sed  simul  erit,  adeo  ut  etiam  serviat  tibi. 

'Xarrabit  domino  ad  generationem'.    Verbum  'narrabit'  hie  impersona-   sr. 
liter   accipitur  meo   iudicio   raore    huius    linguae   pro  'narrabitur'  seu  'sermo 

i.TOoi.  10, 9.  erit',  Sicut  Gen.  10.  'De  hoc  exivit  proverbium:  sicut  Nimrod  potens  venator 
coram  domino',  ubi  hebraeus  habet   'Et  dixit:  sicut  Nimrod'  &c.,  idest  dixit 

i.aKof.27,42.  aliquis    seu    dictum    est.      Et   27.    'Nunciata    sunt    Rebeccae    verba    Esau'. 

i.woi.31, 47.  Hebraeus   sie  'Et  nunciavit  Rebeccae'.     Item  31.  'Ideo   vocatum   est  nomen  40 


3  abscU  II  sum  ADE         12  proprio  A         13  animali  E         32  aniniae  E       40  Heb.  AD 
Ebre.  E 


Opevationes  in  Paalmos.    1519 — 1521.  671 

eius  Galaad",  pro  'Et  vocavit  eins  nomon  GalaatF  et  iiuilta  similia.  Ita  et 
hie  sit  'Narrabit",  idest  uarratum  erit  domiiio  ad  generationeni ,  hoc  est 
dieetur,  quod  et  deus  habeat  generationera  et  fihos  filioriim,  nempe  (jui 
habeat  et    semen,   sicut   in   Isaia  iilt.  dicit  'Nimquid    qiii   aHos  parere  facio,  5oi.  er,,  9. 

s   ipse   non    pariam?    dicit   domiuns,     8i    ego,    qui    generationem   ahis    tribiio, 
sterilis  ero  ?  dicit  dominus'.    Quod  ex  hebraeo  de  generatione  spirituaH  popu- 
lorum   dici    mehus   videtur.     Ps.  101.  'FiHi   serv'orum   tuorum   liabitabunt  et  ^fj  102, 29. 
semen    eorum    in     secuhnn    dirigetur\      Est    autem    sermo    totus   hebraicus. 
Narrabit   domino    in  generationem,    idest  praedicabitnr,  et  hac  praedieatione 

in  domino  praedicabitnr,  et  sie  praedicabitiu',  quod  dominus  ad  generationem 
pertineat,  seu  sit  ei  generatio.  Quod  est  mirabile  in  ocuHs  nostris,  ut  deus 
etiam  similis  hominibus  habeat  generationem  populorum.  Semel  autem  (hcit 
generationem,  cum  ubique  gerainetur:  generatione,  generatione.  Sed  hoc 
ideo,   quia   in    semine  carnali  generatio    praeterit,  generatio   advenit,   et  est 

15  successio  non  manentium.  Haec  vero  generatio  est,  ut  priores  non  cedant 
sequentibus,  sed  simul  in  unam  congregentur  generationem,  quia  spirituah's 
est  et  aeterna. 

'Venient    et   annunciabunt  iusticiam   eius"   (idest    iusticiam   fidei),    non 
iusticiam  operum  et  legis,  annunciabunt  sciheet  semen  et  generatio  eius.    Haec 

20   enim  erit  servitus  eorum,   ut  1.   Pe.   2.  dicit  'Vos  popuhis  acquisitionis ,  uti.»4Jctv.  2, 9. 
enarretis    virtutes   eius,    qui   vocavit  vos   in    admirabile  huiien  snum'.     Non 
enim  nunciabunt  de  hoc  rege  gloriam  huius  mundi,  sicut  de  Salomone  nun- 
ciatum   est,  Sed   iustitiam   eius,   ut  rex   iste  et  patriarcha   victor  peccati  et 
mortis    et    autor    aeternorum   bonorum   intelligatur.     Quo   autem   venient   et 

25  unde?  Nerape  de  conspectu  huius  regis  procedent  foris  et  intrabunt  in  mun- 
dura,  ut  aununcient  ibi  iusticiam  eius  foris,  in  qua  coram  eo  vivuut  intus. 
Hoc  dicitur,  ne  generatio  ista  putetur  nusquam  esse,  quia  spiritualis  sit. 
Erit,  inquit,  spiritualis  et  tamen  in  mundo.  Non  autem  ullo  signo  cog- 
noscentur,    nisi    ministerio   verbi    ablata  omni   alia  persona.     Venient  enim 

:i()   per   pedes  Euaugelii   pacis   et   vocem  eorum  audies,  sed  nesciens,   unde  aut 

quo  vadant,  Spiritus  enim  sunt,  qui  spirat  non  in  personis,  sed  libere  ubi  vult. 

Topulo  genito',  quid  hoc?    Quis  est  populus,  qui  non  nascitur?     Ego 

mea  suspitione  hoc  dici  puto,  quod  aliorum  regum  populi  legibus,  moribus 

et  consuetudinibus  formautur,  sed  quibus  nihil  promoveas  ad  veram  iustitiam, 

3-,  fabula  tantum  est  iustitiae  et  seeua  theatrica.  Nam  et  lex  Mosi  non  potuit 
ludaeoruni  populum  formare  nisi  ad  hypocrisin.  Huius  autem  regis  populus 
non  legibus  formatur  in  speciem,  sed  spiritu  et  aqua  generatur  totus  in 
novam  veritatis  creaturam.  Quae  est  virtus  illa  iustitiae  eius  sine  specie, 
quae  in  spiritu  annunciatur.    Nam  quod  nascitur,  totum  immutatur  et  novum 

40   fit,  sicut  Christus    dicit    loh.  3.  'Nisi  quis  renatus  fuerit  denuo,   non  potest 30O.  a,  3. 


20  d.  AE  2G  vivaiit  D  28/29  cogvioscetiir  H  30  nescies  E 


(;72  (^pcratioiics  in   l'sulinos.    ir»l!1-- ir)21. 

viilcrc  ivuiHim  (1im\  lüitur  'populo  natt)'  ost  vcrhiim  iiistitijic  dei  donatuin, 
(|U(»  et  luisc'itiir  vi  s(  r\alur,  iioii  spcM'ic,  scd  vciitatc,  iiistiis  in  spiiitii,  tamcii 
in  canio  oxistons. 

'Qiioniaiu  f\H'it\  hoc  de  Christt)  doo  rogo  dicitur  in  huiic  scnsuni,  si  iiou 
tallor:  (^iiod  \u\vv  omnia  liont,  (jnia  ipso  faoit,  Kr  geht  dran,  quasi  dieat:  Qiii 
liactemis  miilta  dixit  \n'v  lencin  innlta(|iie  proniisit,  sed  nihil  est  factum. 
Krit  eru«  tcnipns,  ut  eniittat  virtiam  virtntis  et  det  voeem  virtutis  voci  suae 

C^nc.  I,  IS.  et  tale  verhuni  mittat,  ((uod  polens  sit  (nt  lacobus  alt)  nos  generare  in  crea- 
turam    eins   et   salvare    animas  nostras,   ut  iam  non   lociitor,   sed  factor  sit: 

3cf.  .s2,  G-Er  vvirts  eynnial  tium,  Sicut  in  Isaiae  52.  dicit  'Ecce  ego  ipse,  qui  loquebur, 
assum\  Tjc'gem  anteu  dedit,  sed  non  erat,  qui  faceret,  venit  et  dedit  Euan- 
gelium,  per  quod  faoit  omnia.  Ecoe  hos  duos  versus  quam  hrevi  compendio 
et  miro  invohioro  omnia  illa  mysteria  Christi  de  divinitate,  resurrectioiie, 
rogno,  po])uhi,  Euangelio,  iustitia,  salute  eins  eomplexi  sunt,  ut  mihi  similis 
in  scrijitura  loous  nondum  ooourrerit. 


Visum  est  hio  tahernacuhmi  figere  et  mansionem  facere,  et  quia  video, 
istos  commeutarios  rapi  ad  typos  et  prela,  cum  ego  mallem,  eos  per- 
petuo  latere:  adeo  multa  sunt,  in  quibus  ipse  contentus  non  sura,  onus  ultra 
vires  suscepi,  ideo  sepins  nuto.  Rogo  itaque  pium  lectorem,  legat  omnia 
cum  summo  indioio,  non  quod  mihi  conscius  sim  usquam  prava  docuisse.  20 
Öententia  mihi  per  omnia  placet,  sed  non  seraper  suo  loco  mihi  venit. 
Erratumque  est  aliquando  in  hebraea  lingua,  dura  ocoupatus  et  distractus 
variis  non  totus  inoubui.  Non  me  excuso  difficultate  et  obscuritate  libri  nee 
parvitate  erudilionis  et  ingenii:  cur  enim  non  abstinui?  Nee  me  aliorum 
exeraplo  solor,  quanquam  haec  sit  honestissima  ratio.  Sed  hoc  anhelo,  nt  25 
purus ,  genuinus  appositusque  suo  quisque  loco  sensus  habeatur,  quod  si 
potui  vel  ex  parte  tradere,  libens,  temerarius,  erroneus,  indoctus  in  multis 
liabebor  prae  caeteris.  Et  ut  aliquot  indicera,  quae  praesenti  memoria  movent: 
Psalmo  undecimo,  versu  ultimo  erratum  est  in  dictione  hebraica  'Sabib^, 
ubi  peregrinante  animo  verbum  transitivum  tercii  feci,  quanquam  interpretatio  30 
et  sensus  non  male  habeat,  etiam  si  'circuitu"  dicas  pro  'circumdedit\  Et 
ps.  13.,  quae  in  versu  secundo  de  dictione  'MaschiP  dixi,  vera  sunt,  sed 
mallem  omissa  omnia,  tarnen  alio  loco  (deo  volente)  corrigetur,  ubi  de  eius- 
modi  verbis  plene  tractabo.  Ps.  16.  vers.  11.  'In  anima  circundederunt' 
„1'"  melius  eo  tropo  dixissem,  quo  lacob  Gen.  31.  dicitur  serviisse  in  Kachel,  35 
ut  tolleret  eam  uxorem.  Ita  'in  anima  circundederunt',  ut  tollerent,  ut  noster 
habet  interpres.  Ps.  18.  tercio  versu  laborans,  quo  modo  Apostoli  orauium 
unguis  essent  locuti,    non   cogitavi,   quod  dici  possit,  Apostolos   in  diversis 


10  Isaia.  1)  16  2ev  @(|tui3  üon  Visum  est  ab  fcf)lt  in  E 


Operationen  in  Psalmos.    1519—1521. 


673 


locis  Hierusalem,  aliis  aliis(iue  doniibus  alias  et  alias  linguas  iuveuisso  et 
sie  loeutos  ea  lingua  sola,  in  quam  pro  tempore  incidisscnt,  ut  per  iuter- 
valla  et  loca  et  personas  haue  varietatem  liuguaruin  dispartitam  intelligas, 
tum    ut    Lucas    ait,    populos    mente    confusos    videntes,    quod  cireumeuntes 

•'  loquereutur  omnium  Unguis,  quos  accessissent,  et  confiteretur  quisque  alteri 
sua  auditos  ei  fuisse  loquentes. 

Sunt  multa  alia  praeter  haec  et  forte  maiora,  ipse  uon  video.  Acce- 
dunt  ad  haec  errores  librariorum:  breviter  totus  commentarius  mihi  placeret 
magis,    si   recognitus  a  nie   primum  fuisset,   cum   et  prolixitas  et  verbositas 

10  magnum  in  eo  viciuni  sit.  Verum  nonnihil  in  illis  est  spiritualis  erudi- 
tionis  et  revelationis,  de  qua,  qui  pius  est,  gratias  agat  domino  Ihesu  Cliristo, 
qui  est  lux  uostra,  beuedictns. 

A  M  E  N. 


£ut^cr§  22}eife.  V. 


43 


9?ad)trnflc  unb  iöcririjtiguugcii. 


3u  ©.1/2  ift  noc^  auf  ©.152  3- 16  ff.  ^in^uhjeifen ,  tüo  8utt)ev  glcid)fatt^  beut  5JHfefaIIen  nn 
feiner  prolixa  verbositas  5lu§bru(f  gibt  unb  baran,  ba^  er  mit  fielen  SBorten  bc^ 
f)cilifleu  ©ciftcc'  furje  5lU'3fprüi^e  brcittretc.  5lber,  fügt  er  t)ier  "(jinäu,  loenu  er  fi(^  lier= 
gegcnlüärtige,  bn^  er  feine  ©dirift  nidjt  ben  doctis  nee  acutis  nee  ingeniosis,  sed 
.simplieibus  et  vulgaribus  maxime  clericis  beftimmt  t)abe,  fo  glaube  er,  .^nmeilen 
nod)  ju  tnrj  ju  fein,  fonberlicf)  bei  ben  fingen,  bie  in  bcmfelben  ^o^en  (Brabc  3U 
ttjiffen  nöt^ig  finb,  in  bein  fie  t()atfac^tic^  burc^  3lberg(auben  unterbrücft  unb  ben  Jpcrjcn 
ber  iRcnft^en  entfrembet  feien.  ^.  X^. 

e.lO  3.20  lie^:  21,  8.  9.  19  ftatt  21,  7.  8.  19.   —  3n  ber  betr.  Überfe^ung  (i)  finb  bie 

3}erfe  al(erbing§  oU  7  unb  8  bejeit^nct,  ttjeit  bie  Überf(^rift  nid)t  niitge3ät)tt  ift. 
@.  13.    2;ie  in  beut  (Srianger  (Sjemplar  fe'^lenben   Üagen   finb   bie   mit  G   unb  T  beS   brüten 
1)Up^obet'5  (A  4)  bejeicfineten.   S^ie  ©eitenjä^Inng  rü^rt  i^on  moberner  §anb  t)cr.  —  6iu 
©remplar  ber  Stn^Sgabe  A  öon  bemfelben  Umfang  mie  ba^i  ißertiner  ift  im  .'perbft  1892 
aufgetand)t  unb  in  ben  3?efi^  be^  5ßfarrer^  D.  .ßnaafe  in  ®rafeuftebt  übergegangen. 
©.  13  3.  2,  8  unb  15  H.  n.  ift  überaü  ^  ftatt  q  3U  fe^en. 

©.  16.    2;a-i  in  ber  ßirc^enbibHotfief  3U  5lrnftabt  befinblic^e  @j:emplar  bon  1  ^at  ben  2rucf=: 
fc'f)(er  ber  ©eitenjätjinng  XIX  in  XXI  »erbeffert.  —  2^ie  Übereinftimmung   öon  k  1  m 
erftrccft  fic^  aucf)  auf  bie  am  ©c^tuffe  ftef)enbe  Srucffe^terberic^tigung. 
©.  17.    Son  ber    iHot^fc^en   Überfetwng   ber  5pf.  1 — 9    ift   unä  auf^er    ben    in  p  unb  q  be= 
fc§riebenen  ßremplareu  ber  3^^011'^^  9tatI)abibUütt)ef  uoi^  ein  britte-S  in  ber  Äir(^en= 
bibIiotf)ef  ju  ?lrnftabt,  im  2;itel  =  p,  befannt  morbeu.   ?ttte  brei  ©jemplare  becEen  fid^ 
übrigen^  uollftänbig  im  ^ejt  unb  ouc^  bie  ©c^Iußfc^rift  beä  2;rn(fera  ift  in  aücn  genau 
übereinftimmenb.    ^n  ben  ©eiten3af)Ien  finben  fid)  33erf d)iebenf)eiten ,  bie   tuir  ^iet  er= 
gän3enb  unb  ü6erfi(^tlic£)er  anf3ät)len.    5Da§  ^Irnftäbter  (Sjemplar  be3ci(^nen  hiir  mit  r. 
p  q  r  '^aben    7g  ftatt     72 
q  r       „       168      „      198 
p  r       „       101      „      201 
p  -^at       103      „      203 
p  q  r  i)ahin  g07      „      207 
p  q  r       „       306     „      309 
p  q  r       „       316      „      319 
©.17.    B  unb  C  !^aben  sa^treid^e,  ben  ^n^al^^  fur3  anbeutenbe  Ütanbgtoffen. 
©.  18.    Sie  Senü^ung  ber  SBa^Ier  2lu§gaben   burc^   9iotf)   ift   nid^t  nur   al?'   wa^rfc^einltd^, 
fonbern  al'S   fi(^er  3u  be3etc^nen.    Sgl.  3.  S.  bie  ©.  1-56  unter  bem  Xerte  angeführten 


^Jladjträge  unb  ^erirf)ttiiuugeii.  675 

Kolumnentitel  in  B  mit  bev  ©.  158  mit3ctt)eilten  Übevidjtift  in  Ütotf)§  Überfe^ung,  ferner 
104,17,  tDo  9iott)  =  BC  l)at  'Don  eim  hing  e§  fei)  redjt  obber  fatfd)';  144,30,  lüo  er 
=  C'aa}il(^en  n)eg  ...  tonnet' unb  169,21.  wo  er  =  BC  'nod)  nid)tö  onbere?"  bietet. 

©.  28  3.  32  ift  heb.  nufanlöfen  in  hebraeis  unb  in  ^eäarten  heb.  ABC  nad)jutrQgen. 

©.  29  3-  4  ift  heb.  aufjulöfen  in  hebraice  unb  in  ^e^arten  heb.  ABC  nad)autragcn. 

©.39  5lnm.  5  lieg:  24  fg.  ftatt  25  fg. 

©.  42  3- 14  ift  heb.  aufjulöfen  in  hebraeo  unb  in  Gegarten  heb.  ABC  nadj^utragen. 

©.  43  3-  3  ift  heb.  nufjulbfen  in  hebraeis  unb  in  8e§nrten  heb.  ABC  nnc^.jutragen. 

©.52  3.31  am  Üianbe  lieS:  1.  mo).  ftatt  1.  mo. 

©.53  .3-25  ift  in  ben  Seäartcn  nac^jutragen:  q.  d.  ABC 

©.55  3-4  ift  in  ben  Sedarten  noc^jutragen:  propo.sitio  A 

©.57  3.22  Iie§:  sed  et  ftatt  .sedet. 

©.58  ,3.25  unb  ©.63  3.38  ift  in  ben  Üegarten  nadjjutragcn :  q.  d.  ABC 

©.  63  3-  36  ift  in  ben  8e§arten  nadjjutrogen :  dicens]  d    ABC 

©.73  ^.6  unb  13  in  ben  ßcSarten  lieä:  d.  ABC  ftatt  d.  A 

©.105  3-30  ift  in  ben  Sedarten  nad)jutragen :  d.  A 

©.  126  3-  37  ift  haeresium  ftatt  haeresim  3U  (efen  unb  in  Sedarten  nad)jutragen :  haeresim  AC 

©.  127  3- 1  ift  docet  ftatt  docetur  ju  lefen  unb  in  Sedarten  ju  fe^en:  docel  AB  ftatt  docet  C 

©.  152  3- ''  ift  in  ^en  Sedarten  mereri  ABC  ju  ftreid)en. 

©.  156  3-  27  ift  l)inter  gloriari  bic  5lnmcrfungd3af)I  ■  nac^sutragen. 

©.  162  5lnm.  Sietleic^t  f)at  Sut^er  eine  ©teÜe  au^  Sluguftind  Soliloquia  animae  ad  deum, 
Cap.  19  tiorgef t^tuebt :  Minus  enim  te  aniat,  qui  tecum  aliquid  amat,  quod  non 
propter  te  amat  (Migne,  Patrol.  curs.  compl.  Tom.  40,  880). 

©.168  3-11  tied:  universis  iustitiis. 

©.168  3.11/12.  2)ic  öon  A  gebotene  Sedart  läfet  fic^  feft^alten,  loenn  man  lieft:  ut  sint, 
crescant  et  pingues  ac  magni  sint,  nullo  modo  .  . . 

©.  180  3.  26  significato  ift  in  ben  ^ejt  3U  fe|en  unb  significatio  B  in  bie  Sedarten. 

©.272  3. 18  lied:  vendicare  ftatt  vindicare  (vendicare  ABC). 

©.274  3.  18/19  lied:  in  praesenti  est',  idest  'momentaneum  ... 

©.327  3.28  lied;  VV^en  unb  will  ftatt  Wen  unb  will. 

3u  ©.341  3.1/2  ift  ald  5lnmerfung  ^ujufügen:  hudlin  ift  nieberb.  ^orm  für  l)od)b.  hüetlin, 
b.  i.  ^ütlein.  ®ie  33ebeutung  ber  (and)  in  Sutl)erd  l)bfd^r.  ©prid)tüörtcriammlung  ent= 
l)altenen)  9{ebendart  'ed  ge^t  im  ©c^eimen  üor  fid)'  erflärt  fid)  and  beut  ®ebraud)e,  ben 
bie  ©aufler  bei  i^rcn  .ßunftftiirten  Oon  |)üten  ju  machen  pflegten.  iUil.  t^kimm  li&tbd). 
IV,  2,  1991  fg.  Apänfigcr  ift  unb  ebenfaüd  bei  Sutl)er  begegnet  'unter  bem  .fjütleiu 
fpielen'.  "i*-  'i'- 

©.350.    2lm  ©c^luffc  ber  ^.)lnmcrfuug  ift  l)inäU3ufügen :  ^.  '4>- 

©.361  Slnm.  3.3/2  D.  u.  lied:  Snt^er  felbft  öerftaub  luol  ber  gc>rot)ntid)en  lerminologie  jener 
3eit  ent^ipred)enb  ben  .  unter  colon  unb  enttoeber  !  ober  •  unter  comma.  —  ^Äm  ©d)luffe 
ber  'Jlnmerfung  ift  ^4>.  '^.  l)in3ujnfügeu. 

©.392  ,3.19  ift  in  ben  Sedarten  na^yitragen:  pi-esecutione  A 

©.403  3.5  in  ben  Sedarten  lied:  ex  modo  ABC  ftatt  ex  mö  A,  ex  modo  BC 

©.441  5lnm.  lied:  "Ol.  S.  ftatt  S.  S. 

©.443  3.8  am  9tanbe  lied:  16, 1  ftatt  6, 11. 

©.453  3.15  lied:  appellantes. 

©.455  3.13  ift  praesumit  in  ben  Iei;t  ju  fe|en  unb  in  ben  Sedarten  nad^jutragen :  prae- 
sumunt  ABC  2Ö.  ^. 

©.465  3. 18  ift  tuol  reliquas  in  ben  Icrt  ju  fe^en  unb  in  ben  Sedarten  nad)jutragert 
reliquae  ABC 

©.472  3.8  lied:  wen,  wescht,  weys  ftatt  wen,  wescht,  weys. 


(57(1  '•.liiiditväi^i'  iiub  '^nnidjtii'jiuiijcn. 

3.478   ,S- ^*<^'  lif'^-  vuanu'liuu'ii  Hutt   wariirlniuMi. 

S.  478  .3-^-     •C'i»  i^'""  VC'jaiteii  ift  luidmüvaiV'ii:  nossimo  A 

6.480  3.13.     ;jiii  bell  l'e^avtcit  ift  itadju'tvaivni :  iniinioitias]  aiuicitias  A 

©.482  ^.8  lie*:  jjewilz  ftott  f,'0\vilV.. 

©.497  3.9  om  ^Kaiibc  licö:  18,  ü. 

©.537  'Jluiii.  ,S- "■  i'- »•  lit'-':  '"'  l'tiitt  (./.  —  oliv  Siid)c  fei  iiod)  bciiicrtt ,  bafj  bcv  Ilorculos 
Galliens  jii  \?utI)crÄ  $tit  bcveitc'  öJcflciiftniib  füiiftlinifdjcv  Tiuftclhing  i^clüovbcit  ift:  c§ 
flibt  eilte  il)u  batfteüciibe  ,Sfid)iniiii^  liou  'Kapl)acl.  iln^l.  (L^ü'iiuilbci^alcrie  bev  bei-ül)mtefteii 
■JJInlcv.  ©iiiiiiiitl.  ilun-fc  luni  ;)ia).il)nel  Sait^^io,  iU'v.  4(!8.  ('ij.'nvi'o  11.  Il'cip^ig  0.  ;Ci-)  2)af? 
\?iitl)ci-  bell  HoiTulo.s  (ialliciis  nit-i  littcvnvifd^cr  Üiiellc  fniiiite,  jeigt  fdjoii  fein  ''.Jlii^briirt' 
tabula,  nbev  nad)  beiii,  Inno  mir  über  yiit()cr-5  fvüljcfte  gvicd)ifd)e  ©tiibieii  luiffcii  (,U5ft= 
Uli -I,  ©.  llöllfi),  hjnv  feine  Ciicllc  flelüifj  iiid}t  bet  cjticd^ifdjc  2^cxt  be>3  l'ufiaii. 

©.541  3- 15-  3"  i»«"  ßc'Javteii  ift  iiadjjiitviuieit :  niortis|  ineris  älv^.  2)iefc  Jfoujeftiiv  bev 
3iMttciibcrgev  'JUi^gobe  ift  liieüeid)t  vidjtig. 

©.598  3.  18  in  bcn  iiecmrtcn  liec-:  HEB.  AD       HEBRAEIS  XXII.  fetjlt  E 

©.602  3.4  in  bcn  ^egorten  tic^:  E  ^.Q.  ftatt  ^.^. 

©.  H28  S-l-     2^"'>  Äomma  !)iiitev  iiivfiicuni  ift  ,pi  tilgen. 


Slkimav.  —  .C)of--93ucf)bvuctcvei. 
t^apin  oon  (^ebvübcv  <jaib(in  in  '^ifuüingen  läDüvttemöctg). 


0 


"^^^  1     »yöu 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 


UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


BR        Luther,  Martin 

330         Werke 

A2 

1883 

Bd. 5 


fe5-